Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 2839
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1859
11.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
21.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
مەن 1996ـ يىلـــى 5ـ ئاينىـــڭ 16ـ كـــۈنى ئامېرىكـــا دۆلەت
مەجلىســىگە كىرىــپ ،دۆلەت مەجلىســىنىڭ نوپۇزلــۇق ئەزاســى x x
ئەپەنــدى بىــلەن كۆرۈشــتۈم .ئۇيغۇرالرنىــڭ كىشــىلىك ھوقــۇق دەردىنــى
تەرجىمان ئارقىلىق سۆزلەپ بەردىم 5 .ـ ئاينىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكىـدىن
قايتىپ ئۈرۈمچىگە يېتىپ كەلدىم.
1997ـ يىلى 2ـ ئاينىڭ 5ـ كـۈنى ئاتـالمىش «شـىنجاڭ» ئۇيغـۇر
ئــاپتونوم رايونىنىــڭ ئىلــى ۋىاليىتــى ،غۇلجــا شــەھىرىدە (بــۇ شــەھەرنى
خىتــاي تىلىــدا يېنىــڭ دەپ ئاتايــدۇ ،خەلقئــارا مۇخبىرالرمــۇ خىتـــاي
تىلىنــى ئاھــاڭ تەرجىمىســى بــويىچە ئىشــلىتىپ يېنىــڭ دەپ ،ئاتــاپ
كېلىۋاتىــدۇ) .بىــرنەچچە مىــڭ ئۇيغــۇر يىگىتلىــرى تىــنچ يــول بىــلەن
153

نامايىش قىلىپ دېموكراتىيە ،ئەركىنلىـك ،ھەتتـا مۇسـتەقىللىق تەلەپ
قىلــدى .خەلــق ئىچىــدىكى تەكشۈرۈشــلەرگە ئاساســالنغاندا خىتــاي
ســاقچىلىرى نامايىشــنى باســتۇرۇپ 407 ،نەپەر ئۇيغــۇر نامايىشــچىنى
نەق مەيدانــدا ئېتىــپ ئۆلتــۈردى .گېزىــت خەۋەرلىــرىگە ئاساســالنغاندا،
61مىـڭ ئـادەم قولغـا ئېلىنـدى .1بىـراق ،خىتـاي مۇسـتەملىكەچىلىرى
ئاران توققۇز نەپەر كىشى ئۆلدى دەپ ،جاكارلىدى.
مەن دوســــتۇم ھەم كەسىپدىشــــىم رامىــــلە ئــــابلىمىتنى باشــــالپ
ئايروپىالنغا ئولتۇرۇپ ئۈرۈمچىدىن غۇلجا شەھىرىگە ئىلـى ۋەقەسـىنى
تەكشۈرۈشكە باردىم.
بالىلىرى نامايىشتا ئۆلتۈرۈلگەن ئانىالر ،دادىـالر بىـلەن كۆرۈشـتۈم،
ئاتا ـ ئانىلىرى نامايىشتا ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن بـالىالر بىـلەن كۆرۈشـتۈم،
يىغـــا – زارە قىلىۋاتقـــان بىچـــارەلەرنى كامېراغـــا ئالـــدىم .ئـــۈرۈمچىگە
قايتىــپ كېلىــدىغان چېغىمىــزدا ئــايروپىالن ئىستانسىســىدا ســاقچىالر
رامىــلە ئابلىمىــت ئىككىمىزنــى تۇتــۇپ قالــدى .يېنىمىزنــى چامىــدان،
ســـومكىلىرىمىزنى ئـــاختۇرۇپ كـــامېرا ،ســـۈرەت ئاپپـــاراتلىرىمىزنى
ئېلىپ قالدى .ئايروپىالننىڭ ئۇچۇشىنى بىر سائەت كېچىكتۈردى.
1997ـ يىلـــى 3ـ ئاينىـــڭ 27ـ كـــۈنى مېنىـــڭ چەت ئەلـــگە
چىقىشــــــىمنى چەكــــــلەپ پاســــــپورتۇمنى تارتىۋالــــــدى .ھەددى ـ
ھەرىكىتىمىــز ،جەمئىــيەت ،ئىجتىمــائىي مۇناســىۋەتلىرىمنى نــازارەت

2003 1ت يىل 2ت ئاينىڭ 5ت كننى ياكى 4ت كننى «دۇنيا نزىتى» خىتايچە نەشرى.
154

قىلىشقا باشـلىدى .مەملىكەتلىـك سىياسـىي كېڭەشـنىڭ نـۆۋەتتىكى
ئەزالىقىدىن چىقىرىۋەتتى.
مەن ئويلىنىـــپ قالـــدىم .كىشـــىلىك ھوقـــۇقنى قولغـــا كەلتـــۈرۈش
ئۈچــۈن ،ئادەملىــك ئىــززەت ـ ھــۆرمىتىمىزنى قوغــداش ئۈچــۈن پەقەت
كۈرەش قىلىشال كېرەك ئىكەن ،باشقا يول يوق ئىـكەن دەپ ،ئويلىـدىم.
قەيەردىن قول سېلىش كېرەك؟
ئۇيغــۇرالرنى تەشــكىللەش ئۈچــۈن ئــاۋۋال ئايــالالرنى تەشــكىللەش
كېـــــرەك ،دەپ ئويلىـــــدىم .ئۇيغـــــۇرالر بولۇپمـــــۇ ئۇيغـــــۇر ئايـــــاللىرى
ئىقتىســـــادىي جەھەتـــــتە قەد كۆتۈرگەنـــــدىال ئانـــــدىن جەمئىـــــيەت
ئىشــلىرىغا ،سىياســىي ئىشــالرغا ئارىلىشــااليتتى ،ئايــالالر ھوقــۇقىنى
قولغا كەلتۈرەلەيتتى.
1997ـ يىلـــى 12ـ ئاينىـــڭ 15ـ كـــۈنى «رابىـــيە قـــادىر ســـودا
ســارىيى»نىــڭ زالىــدا «مىــڭ ئانــا شــىركىتى»نــى قــۇرۇپ چىقــتىم .شــۇ
كــۈنى «مىــڭ ئانــا شــىركىتى»گە 200نەپەردىــن ئــارتۇق ئۇيغــۇر ئايــال
ئاكتىــپ ۋە باشــالمچى بولــۇپ تىزىمالتتــى 13( .مىليــون يــۈەن خىتــاي
پـــۇلى توپالنـــدى ،شـــىركەتكە مەبـــلەغ ئورنىـــدا ياتقۇزۇلـــدى) خىتـــاي
مۇســــــتەملىكەچىلىرى «مىــــــڭ ئانــــــا شــــــىركىتى»گە تىجــــــارەت
گۇۋاھنامىســى تارقىتىــپ بەرگەن ئىـــدى .بىــراق 1998 ،ـ يىلــى 2ـ
ئاينىــــڭ 25ـ كــــۈنى خىتــــاي مۇســــتەملىكەچىلىرى «مىــــڭ ئانــــا
شــىركىتى»نــى تاقــاش توغرىســىدا ماڭــا بېســىم ئىشــلەتتى ،تىجــارەت
كىنىشـــــكەمنى تارتىۋالـــــدى .گېزىـــــت ـ مەتبۇئـــــات ،تېلېـــــۋىزىيە
كۆرسىتىشــــلىرىنى ھەرىكەتــــكە كەلتــــۈرۈپ« ،قانۇنســــىز مەبــــلەغ
155

توپلىـدى» دەپ بوھتــان چـاپالپ« ،شــىركەت تاقىۋېتىلـدى» - ،دېــدى.
شــىركەتكە مەبــلەغ ســالغان ئايالالرنىــڭ پــۇللىرىنى ئۆســۈمى بىــلەن
قوشۇپ قايتۇرۇپ بېرىشكە مەجبۇر بولدۇم .شۇنىڭدىن كېيىن خىتـاي
ھۆكــۈمىتى ماڭــا ھەر تەرەپــتىن بېســىم ئىشلىتىشــكە باشــلىدى .تــوك
بىــلەن تەمىنلەشــنى بىــردەم توختىتىــپ ،بىــردەم يېقىــپ بېرىــپ ،ســۇ
تۇرۇببىسىنى بۇزۇۋېتىپ ،يولسىز جەرىمـانە قويـۇپ ،نورمىـدىن ئـارتۇق
باج قويۇپ مېنى قىيناشقا باشـلىدى .مەن ئۈچـۈن ئېيتقانـدا ھەرقانـداق
بېسىمغا بەرداشلىق بېرىشتىن باشقا چارە يوق ئىدى.
1999ـ يىلــى 8ـ ئاينىـــڭ 11ـ كــۈنى كەرري دومبــاخ خـــانىم،
بېيجىڭـــدىن ئـــۈرۈمچىگە ماڭـــا تېلېفـــون بېرىـــپ ،ئامېرىكـــا دۆلەت
مەجلىسىنىڭ تەكشۈرۈش ئۆمىكى ئۈرۈمچىگە يېتىـپ كەلگەنـدە مەن
بىـــلەن كۆرۈشـــىدىغانلىقىنى ئېيتتـــى .مەن ئۇيغۇرالرنىـــڭ كىشـــىلىك
ھوقـــــۇقى توغرىســــــىدا ئــــــون مــــــاددىلىق «ئامېرىكــــــا خەلقىــــــگە
مۇراجىئەت»نى يېزىپ تەييارالپ قويغان ئىدىم.
ئــۈرۈمچىگە كېلىــپ ئــامېرىكىلىق مېھمــانالر چۈشــكەن «قــۇرۇم»
مېھمانخانىسىغا يېتىـپ كەلگىنىمـدە خىتـاي سـاقچىلىرى تەرىپىـدىن
قولغـا ئېلىنــدىم .خىتــاي مۇســتەملىكەچىلىرى ھۆكــۈمىتى «ۋەتەننىــڭ
مەخپىيەتلىكىنـــى چەت ئەلـــگە يـــولالپ بەردى» دېـــگەن جىنـــايەتنى
ئارتىپ ماڭا سەككىز يىللىق قاماق جازاسى بەردى.
باجـاخۇ تۈرمىسـىدە ئىككـى يىـل قـاراڭغۇ ئـۆيگە سـوالپ قويـدى،
يالغۇز ياتتىم .گۇندىپاي خىتاي ئايال سـاقچى ئىشـىكنىڭ تۈشـۈكىدىن
باشــــقۇرۇپ تــــۇردى .يۈكۈنــــۈپ ئولتــــۇرۇپ كــــۈنلەرنى ئۆتكــــۈزدۈم،
156

ئولتۇرغىلى قويمايتتى ،ياتقىلى قويمـايتتى ،سـاقچى ۋارقىرايتتـى .كەچ
بولمىغۇچە پاتقىلى بولمايتتى ،كىتاب ئوقۇشـقا رۇخسـەت قىلمـايتتى.
قەلەم تۇتۇشقا رۇخسەت قىلمايتتى.
2002ـ يىلى 2ـ ئايدا مېنى قـاراڭغۇ ئۆيـدىن يـورۇق ،پـاكىز ئـۆيگە
يــۆتكەپ ،ئىككـــى نەپەر ئايـــال خىتــاي جىنـــايەتچىنى ماڭـــا ھەمـــراھ
قىلىپ قويدى.
ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن ئاڭلىسـام ،خىتـاي سـاقچىلىرىنىڭ
ماڭا بۇنداق «ئاقىالنە» مۇئامىلە قىلىشى پرېزىدېنت بوشـنىڭ 2002ـ
يىلـــى 2ـ ئاينىـــڭ 20ـ كـــۈنى بېيجىڭنـــى زىيـــارەت قىلىشـــىغا
مۇناسىۋەتلىك بولۇپ چىقتى.
ئامېرىكــا خەلقــى ۋە كىشــىلىك ھوقــۇق تەشــكىالتلىرى مېنــى
خىتاينىڭ تۈرمىسىدىن ئـازاد قىلىـپ 2005 ،ـ يىلـى 3ـ ئاينىـڭ 17
ــــ كـــۈنى ۋاشـــىنگتونغا يېتىـــپ كەلـــدىم .مەن ئـــازاد بولـــدۇم ،ھـــۈر
دۇنيانىڭ قوينىغا قايتىپ كەلدىم ،رەھمەت ئامېرىكا خەلقى!
ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىچى قانۇنلىرىغـا بويسـۇنۇپ ،ئامېرىكىنىـڭ
كىشــىلىك ھوقــۇق تاشــقى سىياســىتىگە ماسلىشــىپ مەن ئامېرىكىــدا
كىشىلىك ھوقۇق پائالىيىتى ئېلىپ باردىم .مەن بۇ توققۇز ئـاي ئىچىـدە
كىشــــىلىك ھوقــــۇق تەشــــكىالتلىرى ئورۇنالشــــتۇرغان يىغىنالرغــــا
قاتناشـتىم( .بۈگــۈنكىنى قوشـقاندا ،ئۇيغۇرالرنىــڭ كىشـىلىك ھوقــۇقى
توغرىســىدا ،ئامېرىكــا دۆلەت مەجلىســىدە تــۆت قېــتىم گــۇۋاھلىقتىن
ئۆتتۈم) .سابىق دۆلەت ئىشالر كاتىپى ئالبرايىت خـانىم تەشـكىللىگەن
كىشىلىك ھوقۇق پائالىيىتىگە قاتناشتىم.
157

يېقىنــــدا خەلقئــــارا كەچــــۈرۈم تەشــــكىالتىنىڭ ۋە ئــــامېرىكىلىق
دوســـــتالرنىڭ ۋە ئامېرىكـــــا دېمـــــوكراتىيە فونـــــدى جەمئىيەتىنىـــــڭ
ئورۇنالشتۇرۇشى بويىچە 2005ـ يىلى 10ـ ئاينىڭ 5ـ كۈنىـدىن 25ـ
كــۈنىگىچە غەربىــي ۋە شــىمالىي ياۋروپــادا يەتــتە دۆلەتــكە كىشــىلىك
ھوقۇق زىيارىتى قىلىپ بېرىـپ ،شـۇ دۆلەتلەرنىـڭ پارالمىنـت ئەزالىـرى
ۋە تاشــــقى ئىشــــالر مىنىســــتىرلىرى بىــــلەن كۆرۈشــــۈپ ،ئۇالرغــــا
ئۇيغۇرالرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەردىنى سۆزلەپ بەردىم.
10ـ ئاينىـڭ 20ـ كـۈنى جەنـۋە شـەھىرىدە بىرلەشـكەن دۆلەتــلەر
تەشـكىالتىنىڭ يــۇقىرى دەرىجىلىــك ئەمەلـدارى نــوۋاڭ ئەپەنــدى بىــلەن
كۆرۈشـــۈپ خىتـــاي تۈرمىلىرىـــدە تەن جازاســـىغا ئۇچراۋاتقـــان ئۇيغـــۇر
سىياسىي مەھبۇسالرنىڭ ئەھۋالىـدىن دوكـالت بەردىـم .نـوۋاڭ ئەپەنـدى
11ـ ئايدا ئۈرۈمچى ،غۇلجا قاتـارلىق شـەھەرلەرگە بېرىـپ تـۈرمىلەرنى
تەكشـــۈرۈپ كەلـــدى« .جىنـــايەتچى» نۇرمـــۇھەممەت ياســـىن بىـــلەن
كۆرۈشۈپ ئاالھىدە سۆھبەت ئېلىپ باردى.
ياۋروپا زىيارىتىنىڭ بىرىنچـى بېكىتـى گولالنـدىيەدە ئۇيغۇرالرنىـڭ
كىشـــــىلىك ھوقـــــۇق ۋەزىيىتىنـــــى پارالمىنـــــت ،تاشـــــقى ئىشـــــالر
مىنىســـترلىقى ،گېزىـــت مـــۇخبىرلىرى ۋە تېلېـــۋىزىيە مۇخبىرلىرىغـــا
دوكالت قىلغـان ئىـدىم 11 .ـ ئاينىـڭ ئاخىرىـدا گولالنـدىيە پـارالمىنتى
ئۇيغۇرالرنىــڭ ۋە تىبەتلەرنىــڭ كىشــىلىك ھوقــۇقى توغرىســىدا قــانۇن
اليىھە ماقۇللىدى.
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى:
158

2005ـ يىلى 3ـ ئاينىڭ 17ـ كـۈنى خىتاينىـڭ تۈرمىسـىدىن ئـازاد
بولۇپ چىققاندىن كېيىن ،بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى ماڭا:
— رابىــيە قــادىر ،ســەن ئامېرىكىــدا سىياســىي پائــالىيەت قىلمــا!
ئۈرۈمچىـــــدە قالغـــــان بەش بـــــاالڭنى ،نۇرغـــــۇن ئىقتىســـــادقا ئىـــــگە
شىركىتىڭنى ئۇنتۇپ قالما! دېگەن ئىدى.
مەن ئامېرىكىغــــا كېلىــــپال كىشــــىلىك ھوقــــۇق پائــــالىيىتىمنى
باشلىۋەتتىم.
2005ـ يىلــــــى 5ـ ئاينىــــــڭ 11ـ كــــــۈنى خىتــــــاي
مۇستەملىكەچىلىرى ھۆكۈمىتىنىـڭ قوراللىـق سـاقچىلىرى مېنىـڭ
ئۈرۈمچىــدىكى «ئەقىـدە شــىركىتى»مـگە ھۇجــۇم قىلىــپ كىرىــپ،
شــىركەتنىڭ مــۇدىرى ئايشــەم كەرىمنــى قولغــا ئالــدى .ئۇنىــڭ يەتــتە
ئــــايلىق بولغــــان بالىســــى ئانــــا ســــۈتىدىن ئايرىلــــدى« .ئەقىــــدە
شــىركىتى»نىــڭ كــاتىپى روزى مــۇھەممەتنى قولغــا ئالــدى .ئــۇالر
ھازىرغىچە تۈرمىدە ،تېخى قويۇپ بېرىلمىدى .خىتـاي سـاقچىلىرى
شىركەتنىڭ بارلىق ئىشخانىلىرىغا پېچەت سالدى.
شــــــىركەتنىڭ 20يىللىــــــق ھېســــــابات ،كىــــــرىم ـ چىقىــــــم
ماتېرىيــاللىرىنى ،بانكــا مۇئــامىلە توختــاملىرىنى ،شــىركەتنىڭ قەرز،
ئــــېلىم ـ بېرىملىــــرىگە ئائىــــت ھــــۆججەتلىرىنى بــــاج تاپشــــۇرۇش
تــالونلىرىنى 15ســومكىغا قــاچىالپ ،بــۇالپ ئېلىــپ چىقىــپ كەتتــى.
بالىلىرىمغا تەھدىت سېلىپ:
— قولغـــا ئـــالىمىز - ،دېـــدى .شـــىركەتنىڭ ســـودا ـ تىجـــارەت
پائالىيىتى توختاپ قالدى.
159

2005ـ يىلـــــــى 5ـ ئاينىـــــــڭ 23ـ كـــــــۈنى خىتـــــــاي
مۇســـتەملىكەچىلىرىنىڭ «شىنخۇاشـــى ئـــاگىنتلىقى»« ،پـــارىخورلۇق
قىلدى ،دۆلەتكە باج تاپشۇرمىدى ،يالغان ھـۆججەت ياسـاپ بانكىـدىن
قەرز پـــۇل ئالـــدى» دېـــدى .نورمـــال تىجـــارەت قىلىۋاتقـــان «ئەقىـــدە
شىركىتى»منى قارىالپ پۈتۈن دۇنياغا خەۋەر تارقاتتى.
2005ـ يىلــى 8ـ ئاينىــڭ 25ـ كــۈنى ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق
ھۆكۈمەتنىــــڭ پارتىيەلىــــك ســــېكرېتارى ۋاڭ لېچــــۈەن ،بېيجىڭــــدا
ئاخبارات ئېالن قىلىش يىغىنى ئېچىپ:
— رابىــــيە قــــادىر تۈرمىــــدىن قويــــۇپ بېرىلگەنــــدە دۆلەتنىــــڭ
مەنــپەئەتىگە زىيــان ســالمايمەن - ،دېــگەن ئىــدى ،ئامېرىكىغــا بېــرىپال
مىللىي بۆلگۈنچىلەر ،دىنىي رادىكالىسـتالر بىـلەن تىـل بىرىكتـۈرۈپ،
تېررورىســتلىق ھەرىــكەت پىالنــالپ ،دۆلەتنىــڭ مەنــپەئەتىگە زىيــان
سالىدىغان ئىشـالر بىـلەن شـۇغۇلالندى 50 ،يىللىـق دۆلەت بـايرىمىنى
تەبــرىكلەش پائــالىيىتىمىزگە بۇزغۇنچىلىــق قىلمــاقچى بولــدى ،دەپ
ماڭــا بوھتــان چاپلىــدى .مېنــى ھەم تېررورىســتالر قاتارىغــا قوشــماقچى
بولدى.
2005ـ يىلـــى 9ـ ئاينىـــڭ 1ـ كـــۈنى خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى
ھاكىمىيىتى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ مەركىـزى ئـۈرۈمچى شـەھىرىدە
‹ ›307نومۇرلــــۇق ئاشــــكارا ئىشــــخانا قــــۇرۇپ ،مېنىــــڭ «ئەقىــــدە
شىركىتى»منى ،سودا ـ تىجارەت ئۈچۈن كىرىـپ ـ چىقىـدىغان ئۇيغـۇر
تىجارەتچىلەرنى ۋە مېنىڭ ئۈرۈمچىـدە قالغـان بەش بـاالمنى سىياسـىي
جەھەتتە نازارەت ئاستىغا ئالدى.
160

2005ـ يىلى 12ـ ئاينىڭ 12ـ كـۈنى ئۈرۈمچىـدىن بالىلىرىمـدىن
تېلېفــون تاپشــۇرۇۋالدىم .ئىككــى بــاالم ئابــدۇلھېكىم ئابــدۇرەھىم ،ئــالىم
ئابدۇرېھىمالرنى تۆت نەپەر ساقچى نـازارەت ئاسـتىغا ئالـدى .بـالىلىرىم
تەرەتخانىغا كىرسىمۇ ساقچىالر بىللە كىرىدىغان بولدى.
مەن ۋاشىنگتوندا «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ،دېمـوكراتىيە فونـدى
جەمئىيەتــى»نىــڭ ئىشخانىســىنى قۇرغانــدىن كېــيىن ســۈرەييە خــانىم
ماڭـــا ھەمكارلىشـــىپ ،فونـــدى جەمئىيەتىنـــى بىلـــلە تەشـــكىللەپ،
ئىشــخانىدا بىلــلە ئىشــلىگەندىن كېــيىن ھــازىر خىتــاي ســاقچىلىرى
ســــۈرەييە خانىمنىــــڭ ۋەتەن ئىچىــــدىكى تۇغقــــانلىرىنى پاراكەنــــدە
قىلىشقا باشلىدى.
مېنىـــــڭ ھــــــازىرقى ئەھــــــۋالىم توغرىســــــىدا ئامېرىكــــــا دۆلەت
مەجلىسىگە يوللىغان دوكالتىم قىسقىچە يۇقىرىقىدەك بولدى.
2005ـ يىـــل 12ـ ئاينىـــڭ 12ـ كـــۈنى دۆلەت مەجلىســـىدە
سۆزلەندى.

161

خىتاينىڭ پىالنلىق تۇغۇت سىياسىتى
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
مەن تۆۋەندە 2000ـ يىلىدىن 2004ـ يىلىغىـچە بولغـان ئارىلىقتـا،
خىتاي مۇستەملىكەچىلىرىنىڭ« ،شـىنجاڭ» ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونىـدا
ئۇيغۇرالرغــــا قاراتقــــان پىالنلىــــق تۇغــــۇت سىياســــىتىنىڭ ئومــــۇمى
ئەھۋالىـــدىن ،جۈملىـــدىن ئەرلەرنـــى ئاقتـــا قىلىـــش ،مەجبـــۇرىي بـــاال
چۈشـــــۈرۈش ،مەجبـــــۇرىي ئوپېراتســـــىيە قىلىـــــش ،مەجبـــــۇرىي دورا
ئىچكــــۈزۈپ ھامىلىــــدارلىقتىن ســــاقلىنىش قاتــــارلىق پاجىئەلىــــك
ئەھۋالالردىن قىسقىچە دوكالت تەييارلىدىم.
بـــۇ دوكالتنـــى تەييارالشـــتا ،خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى ھـــاكىمىيىتى
ستاتىســتىكا ئورگانلىرىنىــڭ خىتــاي تىلىــدا تەييارلىغــان «شــىنجاڭ
يىلنامىسى»دىن پايدىالنـدىم .پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتى توغرىسـىدا
مەخپىي ماتېرىيالالرنى قولغا چۈشۈرۈش مېنىڭ قولۇمدىن كەلمەيدۇ.
«شــىنجاڭ يىلنامىســى»دا ســانلىق پــاكىتالر ،پاجىئەلىــك پــاكىتالر
ئەتراپلىــق ،تولــۇق بېــرىلمىگەن ،مەخپىيەتلىكنــى ئاشكارىلىماســلىق
پرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇپ ،پاكىتالرنى پـۇقراالردىن يوشـۇرغان بولسـىمۇ،
لېكىن خىتـاي كـۆچمەنلىرى ھـاكىمىيىتى تـۈزۈپ چىققـان «شـىنجاڭ
يىلنامىســــى»دا پىالنلىــــق تۇغــــۇت سىياســــىتىنىڭ ســــىجىللىقىنى،
دائىملىقىنــــى ،مەجبــــۇرالش خــــاراكتېرىنى ئالغــــانلىقىنى يوشــــۇرۇپ
قااللمىغان.
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى:
162

پەرزەنــت كــۆرۈش – كۆرمەســلىك ئامېرىكىــدا ھەربىــر پۇقرانىــڭ
ئىختىيارىغا باغلىق ئىش ئىكەن ،ھەمـمە كىشـى قـانۇن ئالدىـدا بـاراۋەر
ئىكەن ،ھەرقانداق كىشى قانۇن ئالدىدا گېپىنى قىالاليدىكەن.
مەن ئامېرىكـــــــا دۆلەت مەجلىســـــــى ئەزالىرىنىـــــــڭ ،خىتـــــــاي
مۇســتەملىكەچىلىرى ھاكىمىيىتىنىــڭ ئۇيغۇرالرغــا قاراتقــان پىالنلىــق
تۇغـــۇت سىياســـىتىنى ،خىتـــاي مىللىـــي ھۆكۈمرانلىرىنىـــڭ ئېتنىـــك
تـــازىالش سىياســـىتى دەپ ،مۇئـــامىلە قىلىشـــىنى ئۈمىـــد قىلىـــمەن.
چــۈنكى ،ئېتنىــك مىلــلەت ھېســابىدا خىتــاي مىللىتــى جۇڭگــودا بىــر
مىليــاردتىن ئــارتۇق نوپۇســقا ئىــگە .ئۇيغــۇرالر ئاتــالمىش «شــىنجاڭ»
(ئۇيغۇرىســتان) ئۇيغــۇر ئـــاپتونوم رايونىــدا 20مىليـــون ئەتراپىــدا بىـــر
ئېتنىـك مىللەتتـۇر .ئۇيغــۇرالر يەر شـارىدىن غايىــل بولـۇپ كېتىشــنى،
ئېتنىــك مىلــلەت ســۈپىتىدە خىتاينىــڭ ئاسسىمىلياتســىيە قىلىشــى
ئارقىلىق يوقىلىپ كېتىشنى خالىمايدۇ.
.1ئامېرىكـــــا دۆلەت مەجلىســـــى ۋە ئامېرىكـــــا ھۆكۈمىتىنىـــــڭ
ئۇيغۇرالرغــا قارىتىلغــان خىتاينىــڭ پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتىنى،
خىتاينىـــــڭ بىـــــر مىللەتنـــــى ئېتنىـــــك تـــــازىالش سىياســـــىتى دەپ
مۇقىمالشتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز.
.2ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ دۆلەت مەھكىمىسـى دۇنيـادىكى
دۆلەتلەرنىڭ كىشـىلىك ھوقـۇق خاتىرىسـىگە مۇناسـىۋەتلىك دوكـالت
تەييارلىغانــــــــــــدا ،ئۇيغــــــــــــۇرالر دۇچ كەلــــــــــــگەن ،خىتــــــــــــاي
مۇستەملىكەچىلىرىنىڭ پىالنلىق تۇغۇت سىياسـىتىنى ،ئۇيغۇرالرنىـڭ
163

كىشىلىك ھوقۇقلىرىنى دەپسـەندە قىلىـش سىياسـىتى دەپ خـاتىرىگە
ئېلىشىنى ئۈمىد قىلىمىز.
.3پەرزەنت كۆرۈش ،ئـائىلە ـ ئوچـاقلىق بولـۇش ،ئۇيغـۇر ياشـلىرى
توي قىلىش يېشىغا يەتكەندە تـوي قىلىـش ،نەسـىل قالـدۇرۇش ،ئـالالھ
باشــــقا مىللەتــــلەر قاتــــارى ئۇيغۇرالرغــــا ئاتــــا قىلغــــان مــــۇقەددەس
ھوقۇقالردۇر ،ئەلـۋەتتە .ئۇنىڭـدىن باشـقا ئۆيلـۈك – ئوچـاقلىق بولـۇش،
پەرزەنــت كــۆرۈش ئىســالم دىنىغــا ئىشــىنىدىغان ئۇيغۇرالرنىــڭ دىنىــي
ئېتىقادىغا مۇناسىۋەتلىك مۇھىم مەسـىلىدۇر .شـۇ ۋەجىـدىن خىتاينىـڭ
پىالنلىـــق تۇغـــۇت سىياســـىتىگە مۇناســـىۋەتلىك ،خىتـــاي – ئۇيغـــۇر
مۇناســـىۋەتلىرى جىـــددىي زىـــددىيەتلىك دەۋرىـــگە كىرىـــپ قالـــدى.
ئامېرىكا خەلقىنىـڭ ئۇيغـۇر مىللىتىنىـڭ تەقـدىرىگە جىـددىي كۆڭـۈل
بۆلۈشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
خىتاينىڭ پىالنلىق تۇغۇت سىياسىتى
2000ـ 2001ـ يىلالر
5ـ قېتىملىــــق خىتاينىــــڭ مەملىكەتلىــــك نوپــــۇس تىــــزىمالش
نەتىجىســــىگە ئاساســــالنغاندا ( 2000ـ يىلــــى 11ـ ئاينىــــڭ 1ـ
كــۈنىگىچە) ئاتــالمىش «شــىنجاڭ» (ئۇيغۇرىســتان) ئۇيغــۇر ئــاپتونوم
رايونىدا تىزىمغـا ئېلىنغـان ئومـۇمى نوپۇسـنىڭ سـانى 19مىليـون 250
مىڭ دەپ ،ھېسابالندى( .بۇ سان ئىچكىـرى خىتايـدىن ئۇيغۇرىسـتانغا
كۆچـــۈپ كىـــرگەن خىتـــاي كۆچمەنلىرىنىمـــۇ ئـــۆز ئىچىـــگە ئالىـــدۇ،
تاشـقىرىغا چىقىـپ كەتـكەن ئاھـالىنى ئـۆز ئىچىـگە ئالمايـدۇ) .بۇنىـڭ
164

ئىچىـدە «شـىنجاڭ» (ئۇيغۇرىسـتان) دا دائىمىـي تۇرۇشـلۇق نوپـۇس 18
مىليــــون 460مىــــڭ 26نەپەر ھېســــابالندى .بــــۇ قېتىمقــــى نوپــــۇس
تىزىمالشنى 4ـ قېتىملىق ئومۇميۈزلۈك نوپـۇس تەكشۈرۈشـكە (1990
ــــ يىلـــى 7ـ ئاينىـــڭ 1ـ كـــۈنى ســـائەت 0گىـــچە سېلىشـــتۇرغاندا
«شــىنجاڭ» (ئۇيغۇرىســتان) دا دائىمىــي تۇرۇشــلۇق نوپــۇس 409مىــڭ
ئادەم كۆپەيـدى( .بۇنىـڭ ئىچىـدە كـۆچمەن خىتـايالر قـانچە نىسـبەتنى
ئىگىلەيـــدۇ ،تەبىئىـــي كـــۆپىيىش بـــويىچە تۇغۇلغـــان بـــوۋاقالر قـــانچە
پىرس ـەنتنى ئىگىلەيــدۇ ،بىلگىلــى بولمايــدۇ) .ئارقىــدىنال «شــىنجاڭ»
ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىــدا نوپۇســنىڭ تەبىئىــي كۆپىيىشــى ،قوشــۇلۇش
نىســبىتى 26.98%دېيىلــدى .ئوتتــۇرا ھېســاب بىــلەن ھەر يىلــى 390
مىڭ 580نەپەر ئادەم قوشۇلۇپ يىللىق ئوتتۇرىچە كـۆپىيىش نىسـبىتى
2.34%بولدى دېيىلدى.
«شــــىنجاڭ» ئۇيغـــــۇر ئــــاپتونوم رايونىـــــدا پىالنلىــــق تۇغـــــۇتنى
ستاتىســــتىكا قىلىــــش نەتىجىســــىدىن قارىغانــــدا 2000 ،ـ يىلــــى
«شىنجاڭ» دا 240مىڭ 920بوۋاق تۇغۇلدى .ئاھالىلەرنىڭ تۇغۇلـۇش
نىسبىتى 14.14%بولۇپ ،دۆلەت چۈشۈرگەن كۆرسەتكۈچ پىالنىـدىن
8.46مىڭدە بىر نۇقتا تـۆۋەن بولـدى .ئـۆتكەن يىلىغـا سېلىشـتۇرغاندا
4.62مىڭــدە بىــر نۇقتــا تــۆۋەن بولــدى؛ تەبىئىــي كــۆپىيىش نىســبىتى
9.61%بولــۇپ ،دۆلەت چۈشــۈرگەن كۆرســەتكۈچلۈك پىالنــدىن 5.79
مىڭدە بىر نۇقتا تۆۋەن بولدى دېيىلدى.
تۇغۇلغــان بوۋاقالرنىــڭ ئىچىــدە بىــر پەرزەنتلىــك بولغــان ئاتــا ـ
ئانىالرنىــڭ نىســبىتى ،57.32%ئىككــى پەرزەنتلىــك بولغــان ئاتــا ـ
165

ئانىالرنىـــڭ نىســـبىتى ،27.01%كـــۆپ پەرزەنتلىـــك بولغـــان ئاتـــا ـ
ئانىالرنىـــــڭ نىســـــبىتى 15.67%بولـــــدى .ئـــــۆتكەن يىـــــل بىـــــلەن
سېلىشــتۇرغاندا ،بىــر پەرزەنتلىــك بولغــان ئاتــا ـ ئانىالرنىــڭ نىســبىتى
100( 0.78%دە بىــر پىرســەنت)؛ ئىككــى پەرزەنتلىــك بولغــان ئاتــا ـ
ئانىالرنىـــڭ ســـانى ئـــۆرلەپ 100( 0.06دە )1%؛ كـــۆپ پەرزەنتلىـــك
بولغــان ئاتــا – ئــانىالر 100( 0.72دە )1%بولــدى .پىالنلىــق تۇغــۇت
سىياسىتى بويىچە پەرزەنت كۆرۈش نىسـبىتى 98.61%بولـۇپ0.68 ،
( 100دە )1%تۆۋەنلىــــدى ،دېيىلــــدى .كېچىكىــــپ تــــوي قىلىــــش
83.94%گە ئــۆرلەپ (مەجبۇرلىغــان بولۇشــى مــۇمكىن) 100( 1.28
دە )1%ئۆرلىدى دېيىلدى.
يــــۇقىرىقىالردىن خىتــــاي ھۆكــــۈمىتى ھەقىقــــى ســــاننى مەلــــۇم
قىلىۋاتىـــدۇ ،دەپ قارىمـــايمىز .كىچىكلىـــتىلگەن ،يوشـــۇرۇنغان ســـان
بويىچە ستاتىستىكا قىلىۋاتىدۇ ،دەپ قارايمىز.
خىتاينىــــڭ پىالنلىــــق تۇغــــۇت تەشــــكىالتلىرى ۋە رەھبەرلىــــك
خىزمىتى
ئېتنىـــك مىلـــلەت ئۇيغـــۇرالر يەر شـــارىدىن يوقىلىـــپ كېتىشـــى
كېرەكمۇ؟
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
2000ـ 2001ـ يىللىرى خىتاي مۇستەملىكەچىلىرى ھۆكـۈمىتى
ئۇيغۇرىستان (شىنجاڭ) ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونىـدا ئۇيغۇرالرغـا قاراتقـان
پىالنلىق تۇغۇت سىياسىتىنى تەشكىللىك ،پىالنلىـق ئورۇنالشـتۇرۇپ،
ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش تەدبىرىنى ئۇيغـۇر ئاياللىرىغـا مەجبـۇرالپ
166

تېڭىش سىياسىتى دەرىجىسـىگە كۆتـۈردى .پىالنلىـق تۇغـۇت بـويىچە
زورالش ۋاسىتىلىرىنى قانۇنالشتۇرماقچى بولدى.
2000ـ يىلـــى 1ـ ئاينىـــڭ 17ـ 18 ،ـ كـــۈنلىرى ئاتـــالمىش
«شــىنجاڭ» ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونلــۇق خەلـــق ھۆكـــۈمىتى پىالنلىـــق
تۇغــۇت خىــزمەت يىغىنــى چاقىرىــپ ،يىغىنــدا مۇئــاۋىن رەئىــس قېيــۇم
باۋىدىن ،مەمتىمىن زاكىرالر نۇتۇق سۆزلەپ 1999 ،ـ يىللىـق پىالنلىـق
تۇغــۇت سىياســىتى ۋە بــۇ سىياســەتنى ئەمەلىيلەشــتۈرۈش جەھەتــتە
مەســـئۇلىيەت ۋە ۋەزىپىلەرنـــى ئـــادا قىلىـــپ نىشـــانغا يەتكەنلىكىنـــى
تەنتەنە قىلىشتى.
يىغىنـــــدا ئاتـــــالمىش «شـــــىنجاڭ» ئۇيغـــــۇر ئـــــاپتونوم رايـــــونى
ئەمەلىيەتتىكى خىتاي كۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىڭ سـېكرېتارى ۋاڭ
لېچــۈەن :نوپــۇس ــــ ئاھــالە مەسىلىســى ،داۋاملىــق تەرەققىــي قىلىــش
مەقســـەتلىرىنى ئىشـــقا ئاشـــۇرۇش يـــاكى ئاشۇرالماســـلىقنىڭ مـــۇھىم
ھالقىســـى ،چـــوڭ ۋەزىـــيەتكە مۇناســـىۋەتلىك مـــۇھىم مەســـىلە دەپ،
بىلجىرلىدى.
پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتىنى داۋاملىــق كۈچەيتىــپ ،ئېغىشــماي
ئەمەلىيلەشتۈرۈپ ،ئايالالرنىڭ ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىشـىنى مـۇھىم
ئورۇنغــا قويــۇپ« ،شــىنجاڭ» ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىنىــڭ نوپــۇس ۋە
پىالنلىـق تۇغــۇت سىياســىي خىزمىتىنىــڭ ئىلگىــرىلەش سەۋىيەســىنى
يۇقىرى سەۋىيەگە كۆتۈرەيلى ،دەپ بىلجىرلىدى.
2000ـ يىلـى ئاتـالمىش «شـىنجاڭ» ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونىـدا ھەر
خىل شەكىلدە ئېلىـپ بېرىلغـان ئوپېراتسـىيە قىلىشـنىڭ قېـتىم سـانى
167

239مىـــڭ 363قېتىمغـــا يەتتـــى .ئـــۆتكەن يىلغـــا سېلىشـــتۇرغاندا
10092قېتىم ئاز ئوپېراتسىيە قىلىندى دېيىلـدى .ئۇنىۋېرسـال تۇغـۇت
چەكـــلەش 82.71%گە يېتىـــپ 0.16%يـــۇقىرى بولـــدى ،دېيىلـــدى.
پۈتۈن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا دورا ئىچىپ ھامىلىـدارلىقتىن سـاقالنغان
ئايالالرنىــــڭ ســــانى 375مىــــڭ 311نەپەر بولــــدى ،دېيىلــــدى .دورا
ئىچــكەن ،ئوكــۇل ســالدۇرغان ،تاشــقىرىدىن دورا ئىشــلەتكەن ،قــاپچۇق
ئىشلەتكەن ئايالالرنىڭ سانى ئايرىم – ئـايرىم ھالـدا ،7.9% ،31.21%
60.89%بولـــــــدى ،دېيىلـــــــدى .دورا ســـــــايمانلىرى ئىشـــــــلىتىپ
ھامىلىـــــــدارلىقتىن ســـــــاقالنغان ئايالالرنىـــــــڭ ،ھامىلىـــــــدارلىقتىن
ساقلىنىشــــنىڭ ئۇنىۋېرســــال تەدبىرلىرىــــدە ئىگىلىــــگەن نىســــبىتى
13.83%بولدى ،دېيىلدى.
2000ـ يىلى 10ـ ئاينىڭ 9ـ كۈنى ئاتـالمىش «شـىنجاڭ» ئۇيغـۇر
ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەت 23نـاھىيەگە ھەقسـىز ماشـىنا ئاجرىتىـپ
بېرىـــپ ،بـــۇ ماشـــىنىالرغا ،پىالنلىـــق تۇغـــۇت سىياســـىتىنى ئىجـــرا
قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ «سەييارە ماشىنىسى» دەپ ،نام بەردى.
2000ـ يىلــى ئاتــالمىش «شــىنجاڭ» ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق
ھۆكــۈمەت «جۇڭخــۇا خەلــق رېسپوبلىكىســىنىڭ پىالنلىــق تۇغــۇت
پروگراممىس ـى»نــى ئىزچىلالشــتۇرۇش ئۈچــۈن نــاھىيەلەر ئــارا ،يېــزا –
كەنتلەر ئارا مۇكاپاتالش ۋە جازاالش سىياسىتىنى يولغا قويدى.
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
ئېتنىك مىللەت ئۇيغـۇرالر خىتـاي كـۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىـڭ
پىالنلىــــــــــق تۇغــــــــــۇت سىياســــــــــىتى ئــــــــــارقىلىق ،خىتــــــــــاي
168

مۇســــتەملىكەچىلىرىنىڭ شــــەكلى ئــــۆزگەرگەن ئېتنىــــك تــــازىالش
سىياسىتىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىپ يەر شارىدىن بىـر مىلـلەت سـۈپىتىدە
يوقىلىـــپ كېتىشـــكە يۈزلەنـــدى .بـــۇ مىلـــلەت ئۇيغـــۇرالر يوقىلىـــپ
كېتىشـــنى خالىمايـــدۇ ،قارشـــىلىق كۆرسىتىشـــكىمۇ ئامـــالى يـــوق،
ماغــدۇرى يــوق .دۆلەت مەجلىســى ئەزالىــرى بــۇ مىلــلەت ئۇيغۇرالرغــا
رەھىم قىلىڭالر ،ياردەم قىلىڭالر!
بۇ يىلالردا خىتاينىڭ پىالنلىق تۇغۇت سىياسىتى
2001ـ يىلى 2002ـ يىلالر
(ئۇيغۇرىســتان) ئاتــالمىش «شــىنجاڭ» ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق
ستاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ ستاتىستىكا قىلىشـىچە 2001ـ يىلـى 11
ــ ئاينىـڭ 1ـ كـۈنى (ســائەت 0گىـچە) ئاتـالمىش «شـىنجاڭ» ئۇيغــۇر
ئاپتونوم رايونىنىڭ ئومـۇمى نوپۇسـى 18مىليـون 760مىـڭ 190نەپەر
دەپ ،ھېسابالندى .ئاھالىنىڭ تۇغۇلـۇش نىسـبىتى ،16.92%تەبىئىـي
كۆپىيىش نىسبىتى 11.13%دەپ ھېسابالندى.
ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونلـــۇق پىالنلىـــق تۇغـــۇت ئىشخانىســـىنىڭ
ستاتىســتىكا قىلىشــىغا ئاساســالنغاندا تۇغۇلغــان بــاال 240مىــڭ 240
نەپەر بولغان ئىمىش .بۇنىڭ ئىچىدە بىـر بـالىلىق بولغـان ئائىلىلەرنىـڭ
ئىگىلىـــگەن نىســـبىتى 57.23%نـــى ئىگىـــلەپ ،ئـــۆتكەن يىلىغـــا
سېلىشــتۇرغاندا %100( 0.09نۇقتــا) كــېمەيگەن ئىمىــش؛ ئىككــى
بالىلىق بولغان ئائىلىلەرنىڭ سانى 27.4%بولـۇپ ئـۆرلىگەن ئىمىـش؛
ئــۈچ بــالىلىق بولغــان ئائىلىلەرنىــڭ ئىگىلىــگەن نىســبىتى 15.37%
169

بولـۇپ 0.3گە يېتىــپ 100دە 100%تــۆۋەنلىگەن ئىمىــش؛ پىالنلىــق
تۇغــۇت سىياســىتى بــويىچە تۇغۇلــۇش نىســبىتى 99.02%گە يېتىــپ
0.41%ئــــــۆرلەپ پىــــــالن 100دە 100%ئورۇنالنغــــــان ئىمىــــــش؛
كېچىكىپ تـوي قىلغۇچىالرنىـڭ نىسـبىتى 82.61%بولـۇپ 1.33%
تۆۋەنلىگەن ئىمىش.
پەرزەنت كۆرمەسلىككە ۋەدە قىلىـپ تـوي قىلىـش توختامنامىسـى
تـۈزۈپ ،تــوي قىلىــش گۇۋاھنامىســى ئالغانالرنىــڭ نىســبىتى 16.96%
تۆۋەنلەپ 100 0.24دە 100%ئورۇنالنغان ئىمىش.
2001ـ يىلى 1ـ ئاينىڭ 16ـ كۈنى ئۈرۈمچىدە ئاھالە ـ نوپـۇس ۋە
پىالنلىق تۇغۇت خىزمەت يىغىنـى چاقىرىلـدى .يىغىـن 9ـ 5يىللىـق
پىــالن مەزگىلىــدە پۈتــۈن ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايــونى دائىرىســىدە پىالنلىــق
تۇغۇت سىياسىتىنى ئىجرا قىلىشنىڭ نەتىجەلىـرى ۋە تەجرىبەلىرىنـى
خۇالســىلەپ 2001ـ يىلــى 1يىللىــق خىزمەتلەرنــى ئورۇنالشــتۇردى.
يىغىن ئارىلىقىدا خىتاي مەملىكەتلىك پىالنلىـق تۇغـۇت كـومىتېتى ۋە
خىتــاي مەملىكەتلىــك مىللىــي ئىشــالر كومىتېتىنىــڭ مۇكاپــاتالش،
جـازاالش توغرىسـىدىكى قــارارى ئوقـۇپ ئۆتۈلــدى( .بـۇ يەردە جــازاالش،
دېگەن ئىبارە ئىشلىتىلمىگەن .مەن قوشۇپ قويدۇم .چـۈنكى ،خىتايـدا
مۇكاپــات دېــگەن ئىبــارە ئىشــلىتىلگەن ئىــكەن چوقــۇم جــازاالش بىلــلە
ئېلىپ بېرىلىدۇ .گەپ بـۇ يەردە پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتى ئۈسـتىدە
كېتىۋاتىدۇ).
بۇ يىغىندا ،ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونلـۇق پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتىنى
ئىجرا قىلىش كومىتېتى ۋە ۋىاليەت ،ئوبالست ،نـاھىيە ،شـەھەرلەر بىـلەن
170

(باشلىقالر) ئۆزئارا نوپۇس ۋە پىالنلىـق تۇغـۇت خىـزمەت نىشـانى بـويىچە
«مەسئۇلىيەت توختامنامىسى» ئىمزالىدى.
- 2001يىلــى 3ـ ئاينىــڭ 21ـ كــۈنى ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق
ھۆكـــۈمەت ،خىتـــاي مەركىزىـــي كومىتېتىنىـــڭ «ئاھـــالە ۋە پىالنلىـــق
تۇغۇت خىزمىتىنى مۇقىمالشـتۇرۇش ،پەرزەنـت كـۆرۈش سەۋىيەسـىنى
تــــۆۋەنلىتىش» توغرىســــىدا قــــارارى ئــــېالن قىلىنغانلىقىنىــــڭ بىــــر
يىللىقىنى خاتىرىلىدى.
ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىنىــڭ مۇئــاۋىن رەئىســى مەمــتىمىن زاكىـــر
يىغىنــــدا نۇتــــۇق ســــۆزلەپ :رەھبەرلەرنىــــڭ تونۇشــــىنى بىــــرلىككە
كەلتۈرۈپ ،قـاراردا ئوتتۇرىغـا قويۇلغـان تەلەپلەرنـى ئەمەلىيلەشـتۈرۈپ،
ئــاز ســانلىق مىللەتلەرنىــڭ تۇرمــۇش ئاالھىــدىلىكلىرىگە ئاساســالنغان
پىالنلىق تۇغۇتنىڭ يېڭىچە يولىنى ئىزدەپ تېپىشنى تەلەپ قىلدى.
يىغىندا ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونلـۇق پىالنلىـق تۇغـۇت كومىتېتىنىـڭ
رەھبەرلىـــرى پىالنلىـــق تۇغـــۇت ۋە ئاھـــالە ـ نوپـــۇس خىزمىتىنىـــڭ
ئەھۋالىدىن دوكالت بەردى.
2001ـ يىلـــى 5ـ ئايـــدا ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونلـــۇق پـــارتكوم
ئىشخانىســـى ،ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونلـــۇق ھۆكـــۈمەت ئىشخانىســـى،
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي كـېڭەش 21نەپەر ئـادەم ئاجرىتىـپ
بۇالرنى بەش گۇرۇپپىغا (تەكشۈرگۈچىلەر گۇرۇپپىسـى) تەشـكىللەپ،
15ۋىاليەت ،ئوبالسـت ،نـاھىيەگە ئەۋەتىـپ تەكشـۈرۈش ئېلىـپ بـاردى
ۋە پىالنلىــق تۇغــۇت خىزمىتىنــى چىــڭ تۇتــۇش توغرىســىدا يوليــورۇق
171

بەردى 19 .ئورۇنـدا خىــزمەت تەكشــۈردى .يېزىالرغـا بېرىــپ تۇغۇتلــۇق
ئۇيغۇر ئاياللىرىنى تەكشۈردى ياكى ئۇالرغا بېسىم ئىشلەتتى.
2001ـ يىلـــى ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونلـــۇق ھۆكـــۈمەت يېـــزىالردا
پىالنلىق تۇغۇتقا يېتەكچىلىـك قىلىـش ئورگـانلىرىنى قـۇرۇپ چىقتـى.
پىالنلىق تۇغۇتنى چىڭ تۇتىدىغان ئـادەملەرنى تەيىنلىـدى ۋە سـەپلىدى
يــــــاكى كــــــۆپەيتتى .ئوپېراتســــــىيە ،دوختۇرخانــــــا ئۈســــــكۈنىلەرنى
ئورۇنالشـــــتۇردى 463 .ئورۇنـــــدا پىالنلىـــــق تۇغـــــۇت سىياســـــىتىنى
ئىزچىلالشـــــتۇرىدىغان ،ئەمەلىيلەشـــــتۈرىدىغان پىالنلىـــــق تۇغـــــۇت
خىــزمەت ئىشخانىســى قــۇرۇپ چىقتــى .ئايــالالرنى ھامىلىــدارلىقتىن
ســـاقلىنىش دورىلىرىنـــى ئىچىشـــكە مەجبۇرلىـــدى .ھامىلىـــدارلىقتىن
ســـاقلىنىش تەدبىرلىرىنـــى ئاســـاس قىلغـــان ھەرخىـــل تېخنىكىلىـــق
خىزمەتلەرنىـــڭ ئەمەلىيلىشىشـــىنى چىـــڭ تـــۇتتى( .بۇنىـــڭ ئىچىـــدە
قورســاقتىكى ھــامىلىنى ئوپېراتســىيە قىلىــپ ئېلىــۋېتىش ئەڭ مــۇھىم
تېخنىكىلىق خىزمەت بولۇشى مۇمكىن).
2001ـ يىلــى پىالنلىــق تۇغــۇت خىــراجىتىگە ئىشــلىتىلىدىغان
مەبــلەغ زور ســۈرئەتتە ئۆســتۈرۈلدى .ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق مــالىيە
نــازارىتى 150مىليــون 751مىــڭ يــۈەن ئاجرىتىــپ پىالنلىــق تۇغــۇت
خىزمىتىگە سەرپ قىلدى .بـۇ پـۇلنى ئـۆتكەن يىلىغـا سېلىشـتۇرغاندا
65.58%كۆپەيـــدى ،بۇنىـــڭ ئىچىـــدە خىتـــاي مەركىزىـــي كـــومىتېتى
مەخسۇس كەسىپلەرگە ئاجرىتىپ بەرگەن پـۇل 20مىليـون 211مىـڭ
يــۈەن ھېســابالندى .ئــۆتكەن يىلىغــا سېلىشــتۇرغاندا 107%ئاشــقان
بولدى .ئۆلكە دەرىجەلىـك مەبـلەغ ئـاجرىتىش 117مىليـون 700مىـڭ
172

يۈەن بولۇپ 120.8% ،بولدى .ۋىاليەت دەرىجەلىك مەبـلەغ ئـاجرىتىش
1مىليــون 467مىــڭ يــۈەن بولــدى ،ئــۆتكەن يىلىغــا سېلىشــتۇرغاندا
35.89%ئاشقان بولـدى .نـاھىيە دەرىجەلىـك مەبـلەغ ئـاجرىتىش 870
مىــڭ 180يــۈەن بولــدى ،ئــۆتكەن يىلىغــا سېلىشــتۇرغاندا 27.42%
ئــۆرلىگەن بولــدى ،يېــزا دەرىجەلىــك مەبــلەغ ئــاجرىتىش 219مىــڭ 80
يۈەن بولدى.
دىققەت :يېزا دەرىجەلىك مەبـلەغ قەيەردىـن كەلـدى؟ دېھقـانچىلىق
رايونى دەپ ھېسابالنغان يېـزا كەنـتلەردە ھۆكـۈمەت يـۇقىرىقى پـۇلنى،
«پىالنلىق تۇغۇت سىياسىتىگە خىالپلىق قىلـدى» ،دەپ ئەيىـبلەپ،ئائىلىلەرگە جەرىمانە قويۇپ توپلىغان پۇل ئەمەسمۇ؟
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىـــڭ ئۇيغۇرالرغـــا قاراتقـــان
پىالنلىـــــــق تۇغـــــــۇت سىياســـــــىتىنىڭ تەشـــــــكىلى رەۋىشـــــــتە
ئەمەلىلەشـــكەنلىكىنى؛ ئىقتىســـادىي ئاساســـلىرىنىڭمۇ يىلـــدىن –
يىلغـــا تولۇقلىنىـــپ تۇرغـــانلىقىنى؛ قاتنـــاش مەسىلىســـىنىڭ ھەل
قىلىنغـــانلىقىنى ۋە ئوپېراتســـىيە قىلىـــش بۆلۈملىرىنىـــڭ تەســـىس
قىلىنغانلىقىنى يۇقىرىقى مىسالالردىن كۆرۈپ يەتتۇق.
پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتىنىڭ ئۇيغۇرالرغــا بېســىم ئىشــلىتىش،
مەجبــۇرالش ،زوراۋانلىــق قىلىــش دەرىجەســىگە بېرىــپ يەتكەنلىكىنــى
يــۇقىرىقى مىســالالردىن كــۆرۈپ يەتتــۇق .خىتاينىــڭ پىالنلىــق تۇغــۇت
سىياســــىتىگە دۇچ كەلــــگەن ئۇيغۇرالرنىــــڭ ئېچىنىشــــلىق ھــــالۇ –
173

دەردىگە ئامېرىكىنىڭ دۆلەت مەجلىسى ،ئامېرىكا ھۆكـۈمىتى كۆڭـۈل
بۆلمىسە كىم كۆڭۈل بۆلىدۇ؟
تــــۆرەلمە ،ئانىنىــــڭ قورســــىقىدا ھــــامىلە بولغــــان تــــۆرەلمە بــــۇ
ھاياتلىقتۇر .گەرچە بۈگـۈنكى كۈنـدە ئۇيغۇرالرنىـڭ سـۆزلەش ھوقـۇقى
بولمىســىمۇ ،خىتــاي كــۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىــڭ پىالنلىــق تۇغــۇت
سىياســـىتى ئـــارقىلىق ئۇيغـــۇر نارەســـىدەلەرنى ئانىنىـــڭ قورســـىقىدا
ئۆلتۈرۈشــنى ئۇيغــۇر خەلقــى كەچــۈرگىلى بولمايــدىغان زوراۋانلىــق ۋە
كەچۈرگىلى بولمايدىغان جىنايەت دەپ ،ھېساباليدۇ.
تـــۆرەلمە ،ھـــامىلە ،ئىككـــى نەپەر ياشـــنىڭ ئويلـــۈك – ئوچـــاقلىق
بولۇشــى ئــالالھ باشــقا مىللەتــلەر قاتــارى ئۇيغۇرالرغــا ھەم ئاتــا قىلغــان
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Uy - 87 - 09
  • Büleklär
  • Uy - 87 - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3251
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1715
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3457
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1763
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 2795
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1987
    12.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 2759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1941
    11.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 2815
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1957
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 2759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1819
    11.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 2801
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1843
    11.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 2839
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1859
    11.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 2732
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1835
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 2762
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    10.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 2699
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1927
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 2715
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 2711
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1804
    11.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 2772
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1903
    11.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 2834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2133
    10.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 2187
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    9.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    13.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.