Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 3565
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1811
22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
39.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
ئېسىڭالردا بارمۇ ،ھېلىقى ماتېماتىكىچى كەلتوش سەبرى بەگنىڭ چاپىنىنىڭ كەينىگە ئىمتىھانداكۆچۈرىدىغان قەغەزنى ئېسىپ قويغانىدۇق-ھە -...دېدى.
112


ئاندىن قانداق بولدى ،ئېيتىڭا! -دېدى نۇرتەننىڭ ئاپىسى. ئالالھ رەھمەت قىلسۇن ،كەلتوش دېيىلىدىغان سەبرى بەگ تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە ئالگېبرائوقۇتقۇچىمىز ئىدى .ئۇ ئىمتىھانالردا بالىالرنى ھېچقاياققا قاراتماسلىقى بىلەن ماختىنىپ« :قېنى،
يامان بولساڭالر كۆچۈرۈپ بېقىڭالرچۇ ،مەن كۆرۈپ باقاي!» دەپ ئاگاھالندۇراتتى .بىزمۇ ئۇنىڭدىن
ناھايىتى قورقاتتۇق .ئۇ سوئالالرنى ئىمتىھان قەغىزىگە يازدۇرۇپ بولۇپال ،سىنىپتا ئۇياقتىن-بۇياققا
قاتراپ يۈرەتتى .ساۋاقداشالردىن بىرى...
مارسىق نەجدەتقۇ دەيمەن؟ -دەپ سۆز قىستۇردى دادام. ھەئە ،مارسىق نەجدەت .ھازىر ئۇ باش كونسۇل! ئۇ سەبرىنىڭ چاپىنىنىڭ كەينىگەمەسىلىلەرنىڭ يېشىلىشى يېزىلغان كوپىيە قەغەزنى ئېسىپ قويغانىدى .بالىالر سەبرى بەگنىڭ
چاپىنىنىڭ كەينىگە ئېسىلغان قەغەزگە قاراپ يېزىشاتتى .لېكىن ،سەبرى بەگ بىر يەردە تۇرماي
داۋاملىق مېڭىپ يۈرگەنلىكى ئۈچۈن ،كوپىيە قەغىزىگە قاراپ جاۋابنىڭ ھەممىسىنى يېزىش تەس ئىدى.
بالىالردىن بىرى مۇئەللىمدىن بىر نەرسىلەرنى سوراپ ،ئۇنى گەپكە تۇتۇپ تۇراتتى ،يەنە بىرى
كۆچۈرۈۋاالتتى .مەن زادى كۆچۈرەلمىدىم .ئاخىر بولماي خۇددى كۆچۈرگەندەك قىلىپ ،سەبرى بەگنى
گۇمانالندۇردۇم .شۇنىڭ بىلەن مېنى كۆچۈرمىسۇن دەپ ئالدىمغا كېلىپ پارتامغا يۆلىنىپ
تۇرۇۋالغانىدى ،تازا كۆچۈردۈم.

جاۋابالرنى يېزىپ بولغانالر سىنىپتىن چىقتى ،يېزىپ بواللمىغانالر قوڭغۇراق ئاۋازى بىلەن تەڭ
قەغەزلىرىنى تاپشۇرۇپ چىقىپ كېتىشتى .شۇ چاغدىال ئېسىمىزگە كەپتۇ ،سەبرى بەگنىڭ چاپىنىنىڭ
پېشىگە ئېسىلغان كوپىيە قەغىزىنى ئېلىۋېتىشنى ئۇنتۇپ قاپتۇق .ئىمتىھان قەغەزلىرىنى يىغىۋالغان
سەبرى بەگ چاپىنىدىكى كوپىيە قەغىزىنى پۇالڭلىتىپ ئوقۇتقۇچىالر بۆلۈمىگە كىرىپ كېتىپتۇ.

سەبرى بەگ بۇ ئىشنى كىمنىڭ قىلغانلىقىنى بىلەلمەپتۇ ،ناھايىتى رايىش ئوقۇتقۇچى ئىكەن،
ئوقۇغۇچىالر يېلىنىپ تۇرۇۋالغاندىن كېين ھەممىسىنى ئەپۇ قىلىپ ،يېڭىۋاشتىن ئىمتىھان ئالدى.

دادامنىڭ يەنە بىر ساۋاقدىشى:
-تېخى ئوسمان قاسساپقا قىلغانلىرىمىزنى دېمەمسىلەر -،دېدى.

ئۇ ئوسمان قاسساپ دەيدىغان تارىخ مۇئەللىمىگە قىلغانلىرىنى ئېيتتى .بۇ مۇئەللىم ئىمتىھاندا
ئورۇندۇقتا مىدىرلىماي ئولتۇرىدىكەن ،لېكىن كۆزلىرى پروژېكتوردەك ئوقۇغۇچىالردا ئىكەن .بىر
ئىمتىھاندا ئالدىنقى پارتىالردا ئولتۇرىدىغانالرنىڭ ھېچقايسىسى ياخشى نومۇر ئااللماپتۇ ،لېكىن باشقا
بالىالرنىڭ ھەممىسى ياخشى نومۇر ئېلىشىپتۇ .چۈنكى ،ئۇ بالىالر ئالدىدىكى پارتىدا ئولتۇرغان
ساۋاقداشلىرىنىڭ دۈمبىسىگە تارىخ كىتابىنى ئېچىپ قويۇپ ،مۇئەللىمنىڭ كۆز ئالدىدا كۆچۈرۈپتۇ.

ساۋاقداشلىرىنىڭ كەينىدە قالمايدىغان دادام:
ئوقۇغۇچىلىرىغا نۆل قويىدىغان نافىزنىڭ ئىمتىھانىدا بولغان ئىشالر ئېسىڭالردىمۇ؟ -دېدى. -ھېلىقى چىۋىنغا باغلىغان قەغەزنى دەمسەن؟ ئۇ كىمنىڭ ئېسىدىن چىقسۇن.

113


نۆلچى نافىز دەيدىغان خىمىيە ئوقۇتقۇچىسىنىڭ كۆزى بىر مېتىر يىراقلىقتىكى نەرسىنى ئاران
كۆرىدىكەن .ئۇنىڭ ئوقۇغۇچىالرغا قويىدىغان نومۇرىمۇ ناھايىتى تۆۋەن ئىكەن .ئىمتىھانغا كىرىشتىن
ئاۋۋال بالىالردىن بىرى يوغان چىۋىندىن بەش-ئوننى تۇتۇپ سەرەڭگە قېپىغا سېلىۋاپتۇ .ئىمتىھان
باشالنغاندا ،سوئالالرنىڭ جاۋابلىرىنى نېپىز قەغەزلەرگە يېزىپ ،بۇ قەغەزلەرنى چىۋىنالرنىڭ پۇتلىرىغا
ئىنچىكە يىپ ب ىلەن باغالپ قويۇپتۇ ،ئاندىن چىۋىنالرنى قويۇپ بېرىپتۇ .چىۋىنالر پۇتلىرى ئېغىر
بولغاچقا ئۇچۇپ كېتەلمەي ،بىر يەردىن يەنە بىر يەرگە قونىدىكەن .شۇنداق قىلىپ ھەممەيلەن
كۆچۈرۈۋالىدىكەن .چۈنكى ،پۇتىدا ئېغىرلىق بولغان چىۋىننى تۇتۇۋېلىش ئاسان بولۇپ ،ئوقۇغۇچىالر
قەغەزدىن كۆچۈرۈۋېلىپال چىۋىننى قويۇۋېتىدىكەن .بىردىن ئىشىك ئېچىلىپ مۇدىر سىنىپقا كىرگەندە،
پۇتىدا يىپ بولغان چىۋىنالردىن بىرى دەل مۇدىرنىڭ كۆز ئالدىدا ئىككى ئايالنغاندىن كېيىن شۇڭغۇپ
بېرىپ مۇدىرنىڭ يالىڭاچ بېشىغا قونۇپتۇ.
سىلەرنى قانداق قىلدى ،دادا؟ -دەپ سورىدى مەتىن. بىر ساۋاقدىشىمىزنى مەكتەپتىن قوغلىۋېتىشكە تاس قالغانىدى ،ئاران قۇتۇلۇپ قالدى -،دېدىدادام.
نۇرتەننىڭ دادىسى:
-ئۇ ساۋاقدىشىمىز ھازىر پروفېسسور -،دېدى.

دادامنىڭ ساۋاقداشلىرىدىن بىرى بوۋامدىن:
چوڭ دادا ،سىزمۇ مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چېغىڭىزدا ئىمتىھانالردا كۆچۈرەتتىڭىزمۇ؟ -دەپسورىدى.
-مەكتەپ ھاياتىدا ئىمتىھانالردا كۆچۈرمەيدىغان باال بولسۇنمۇ -...دېدى بوۋام جاۋاب بېرىپ.

ئۇالر خىمىيىدىن ئېغىزچە ئىمتىھانغا ھەر قېتىمدا ئۈچتىن ئوقۇغۇچى كىرىدىكەن .بوۋام ئىمتىھان
مەيدانىغا ئىككى ساۋاقدىشى بىلەن بىللە كىرىپ كەينىدە ئولتۇرۇپتۇ .ئالدىدىكى ساۋاقدىشى
سىنىپنىڭ ئەڭ ھورۇنى ئىكەن ،ئوقۇتقۇچى نېمىنىال سورىسا ،ئاۋازىنى چىقارماي بوينىنى قىسىپ
تۇرىدىكەن.

خىمىيە مۇئەللىمى قىز ئىكەن .ئۇ« :ھېچ نەرسە بىلمەمسەن ،ئوغلۇم؟» دېگەندىن كېيىن ،بىر
سوئال ئورنىدا ئۈستەلدىكى كوزىنى كۆرسىتىپ« :بۇنىڭ ئىچىدە نېمە بار؟» دەپ سوراپتۇ .ھېلىقى
ئوقۇغۇچى گاچىدەك يەنە زۇۋان سۈرمەي تۇرغانىكەن ،كەينىدىكى باال« :ئات ،ئات ...ئاتتەك بىر
نەرسە» دەپ پىچىرالپتۇ.
كوزىدا نېمە بار ،ئوغلۇم؟ -ئات بار ،ئەپەندىم -...دەپتۇ باال.

ئۇ كېچە بولۇنغان گەپ-سۆزلەرگە شۇنداق قىزىقتىمكى ...ئەتىسى مۇئەللىمىمىز مەكتەپ
مەيدانىدا بىز بىلەن ۋالىبول ئوينىدى .كېيىن ھەممەيلەن بىللە چىملىقتا ئولتۇرغانىدۇق ،بىر پۇرسەتنى
تېپىپ سورىدىم:
مۇئەللىم ،سىز ئوقۇۋاتقان چاغلىرىڭىزدا ئىمتىھانالردا كۆچۈرۈپ باققانمىدىڭىز؟مۇئەللىم ئاران تۇرغاندەك:
كۆچۈرگەن -،دېدى ،ئاندىن ،قوشۇمچە قىلدى -،لېكىن پۈتۈن سىنىپ بويىچە كۆچۈرەتتۇق.ئىمتىھان سوئاللىرىغا ھەممىدىن بالدۇر جاۋاب بېرىپ چىقىپ كەتكەن بىر تىرىشچان ساۋاقدىشىمىز
114


سوئالالرنىڭ جاۋابلىرىنى يوغان بىر كاردون قەغەزگە يېزىپ ،ئۇنى ئۇزۇن بىر ئىنچىكە تاياققا باغالپ،
باغچىقا قارايدىغان دېرىزىگە ئۇزىتاتتى .بىزمۇ دېرىزىگە قاراپ كۆچۈرەتتۇق.

ئەتىسى مۇئەللىم تۇرمۇش ساۋاتلىرى دەرسىدىن دەرس سورىدى.

ئوڭ يېنىمدا تۈركان ئولتۇراتتى ،سول يېنىمدىكى پارتىدا مۇرات بار ئىدى .مەن ساڭا مۇرات
توغرۇلۇق بۇرۇنقى خەتلىرىمنىڭ بىرىدە يازغانىدىم .مۇئەللىم« :مۇرات ،ئورنۇڭدىن تۇر!» دېگەندە،
ئۇ« :مەنمۇ؟»« ،مەندىنمۇ؟» دەپ سوراپ تۇرىدىغان باال .مۇرات بىزنىڭ سىنىپقا ئۆتكەن يىلى
كىرگەن ،ساۋاقداشلىرى ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتاتتى .ئۆزى ھورۇن ئەمەس ،بىراق كاللىسىغا دەرس
كىرمەيتتى .لېكىن ،ياخشى باال ئىدى...

تۈركانمۇ ئۇ كۈنى نېمىشقىدۇر دەرس تەكرارلىماپتىكەن .ئىككىلىسى ماڭا كۆچۈرۈۋااليلى ،دەپ
يالۋۇردى.
-جاۋابالرنى يېزىپ بېرەلمەيمەن ،بالىالر ،لېكىن ئېيتىپ بېرىشىم مۇمكىن -...دېدىم مەن.

مۇئەللىم سوئالالرنى يازغۇزدى:
«بالىالرنى كېسەللىكلەردىن ساقالپ قېلىش ئۈچۈن قانداق قىلىش كېرەك؟»
«بالىالر كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئاساسلىقى قانداق قىلىش كېرەك؟»
«ئويۇن ۋە ئويۇنچۇقالرنىڭ پايدىسى نېمە؟»
«تاياق ئادەمنى تەربىيىلەمدۇ؟»

ئالدىنقى كېچە ۋە ئەتىگەنلىكى بۇ دەرسلەرنى تەكرار قىلغانلىقىم ئۈچۈن ،بۇ بابالرنىڭ كىتابنىڭ
قايسى بېتىدە ئىكەنلىكىنى بىلەتتىم« .تۇرمۇش ساۋاتلىرى» كىتابى تۈركاننىڭ ئالدىدا تۇراتتى .ھەم
تۈركانغا ،ھەم مۇراتقا:
كىتابنىڭ ئەللىكىنچى بېتىنى ئېچىڭالر ...ئەللىك ،ئەللىك بىر ،ئەللىك ئىككىنچى بەتلەر -،دەپپىچىرلىدىم.

مەن جاۋابالرنى يېزىشقا باشلىدىم .سول يېنىمدىكى مۇرات:
سەن مېنى ئالداۋاتىسەنغۇ دەيمەن؟ -دېدى. قانداقچە؟ -دەپ پىچىرلىدىم. ئەللىكىنچى بەتتە ساغرا سۆڭىكى بار. قالغان بەتلەرنى ئاچ! ئاچتىم ،مۇسكۇلالر بار ،ئۇنىڭدىن كېيىن سۇنۇق بار.ئاندىن پارتا تېگىگە يوشۇرۇلغان كىتابقا قارىدىم .ئۇ قولىغا «تۇرمۇش ساۋاتلىرى» كىتابى دەپ،
«تەبىئەت بىلىملىرى» كىتابىنى ئېلىۋاپتىكەن.
-ئۇ كىتاب ئەمەس« ،تۇرمۇش ساۋاتلىرى» كىتابىنى ئاچ! -دەپ پىچىرلىدىم.

115


مۇرات «تۇرمۇش ساۋاتلىرى» كىتابىنى ئېچىپ ،ئۇنىڭغا قاراپ شارىلداپ يېزىشقا باشلىدى.
تۈركان بىلەن مۇرات مەندىن بۇرۇن ئىمتىھان قەغەزلىرىنى تاپشۇرۇپ چىقىپ كېتىشتى .ئۇالرنىڭ
كەينىدىن مەنمۇ چىقتىم .مۇرات قورۇدا ماڭا:
مېنىڭ كىتابىمدا ئەللىكىنچى بەت يوق ئىدى -،دېدى. نېمىشقا بولمىسۇن ،بار -،دېدىم مەن. -ئەزبىرايى يوق! قىرىق سەككىزىنچى بەتتىن ئاتمىش بەشىنچى بەتكىچە يوق -،دېدى ئۇ.

ئۇ سىنىپقا كىرىپ كىتابىنى ئېلىپ چىقتى .قارىسام ،كىتابىدا مۇئەللىم سورىغان سوئالالر بار
ۋاراقالر يوق .بۇنىڭ ئورنىغا كىتابتا ئوتتۇز ئۈچىنچى بەتتىن قىرىق سەككىزىنچى بەتكىچە بولغان بەت
نومۇرلىرى ئىككى تەكرارلىنىپ ،خاتا تۈپلىنىپ قاپتىكەن.
ئەمىسە ،قانداق قىلدىڭ ،مۇرات؟ -سورىدىم مەن. -قىرىق سەككىزىنچى بەتتىن كېيىنكى بەتتە نېمە بولسا شۇالرنى كۆچۈرۈپ قويدۇم.

مۇئەللىمىمىز يازمىچە ئىمتىھاندا ئالغان نومۇرلىرىمىزنى ئوقۇپ بەرگەنىدى ،تۈركان ئىككىمىز
ئەال باھا ئاپتۇق.
ئەمدى سىلەرگە ساۋاقدىشىڭالر مۇراتنىڭ يازغان جاۋابلىرىنى ئوقۇپ بېرەي ،ياخشىئاڭالڭالر! -دېدى مۇئەللىم -،بىرىنچى سوئال« :بالىالرنى كېسەللىكلەردىن ساقالش ئۈچۈن قانداق
قىلىش كېرەك؟» ئەمدى مۇراتنىڭ جاۋابىنى ئوقۇيمەن« :تېخىمۇ چىداملىق بولۇشى ،پاكىزە ۋە
چىرايلىق تۇرۇشى ئۈچۈن ،ئۇالرنى تازا تۇتۇش ،كىر بولۇپ كەتكەندە تازىالپ تۇرۇش ۋە پات-پات
دەزمالالپ تۇرۇش كېرەك».

سىنىپتا قاقاقلىغان كۈلكە كۆتۈرۈلدى .مۇئەللىم:
تىنچ! -دەپ ۋارقىرىغاندىن كېيىن -،ئەمدى ئىككىنچى سوئالنى ئوقۇيمەن -،دېدى« -،بالىالركېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئاساسلىقى قانداق قىلىش كېرەك؟» مۇراتنىڭ جاۋابى:
«پات-پات چوتكىالپ تۇرۇش كېرەك .توپا-چاڭالرنى تازىلىغاندىن كېيىن كىيىم ئاسقۇچقا ئېسىپ
قويۇش كېرەك .كىيىش مەزگىلى ئۆتكەندىن كېيىن بوقچىالپ ساندۇققا سېلىپ قويۇش الزىم .بەك
كىرلەپ كەتكەن بولسا ،ئىسسىق سۇدا سوپۇنالپ يۇيۇپ ،تانا ياكى سىمالرغا يېيىپ قۇرۇتۇش كېرەك».

بالىالر كۈلۈشتىن ئۆزىنى توختىتالماي ،پارتىالرنىڭ تېگىگە دومىالپ كېتىشكەنىدى.

ساۋاقداشلىرىنىڭ مەسخىرىلىرى ۋە كۈلۈشلىرىدىن ئىنتايىن خىجالەت بولغان مۇرات يىغالپ
ئورنىدىن تۇرۇپ:
بىراق ،مۇئەللىم ،مەن ئۇالرنى كىتابقا قاراپ يازغانىدىم -،دېدى. چۈشەندىم ،كۆچۈرۈپسەن -،دېدى مۇئەللىم -،بىراق« ،باال بېقىش»نىڭ ئورنىغا«كىيىم-كېچەكنى ئاسراش»نى يېزىپسەن.
ماڭا زەينەپ دەپ بەرگەن ،مۇئەللىم. ھە -...دېدى مۇئەللىم ماڭا قاراپ -،كۆچۈرتكىنىڭنى ئاز دەپ ،خاتا كۆچۈرتۈپسەن-دە...ئەمدى ئىنكار قىلىدىغان يېرى قالمىغانىدى.

116


خاتا كۆچۈرتمىدىم ،مۇئەللىم ،مەن پەقەت سوئالالرنىڭ كىتابنىڭ قايسى بېتىدە ئىكەنلىكىنىئېيتقانىدىم.

مۇئەللىم مۇراتنىڭ كىتابىنى ئېلىپ قارىغاندا ،خاتانىڭ نەدىن كەلگەنلىكى ئايدىڭالشتى.
مۇئەللىم:
-بۇ ئەھۋالنى ئاپاڭغا ئۇقتۇرۇپ قويۇشقا مەجبۇرمەن -،دېدى.

مۇئەللىم ئاپامنى مەكتەپكە چاقىرتىپ گۇناھىمنى ئۇقتۇردى .ئۇ كېچە ئۆيدە ئاپام بىلەن
دادامنىڭ ماڭا قىلمىغان گېپى قالمىدى.
-ناھايىتى سەت ئىش بوپتۇ ،قىزىم -...دېدى دادام.

ھېلىمۇ ياخشى ئۇ كېچە بوۋام ئۆيدە يوق.
قويۇۋېتىڭالر قىزنى ،خۇدا ھەققىدە -،دەپ ئۇالرغا ۋارقىرىدى دادام -،نېمە بوپتۇ؟ ئۆزىكۆچۈرمەي ،باشقىالرغا كۆچۈرتۈپتىغۇ...
ھەر ئىككىلىسى بىر گەپ ئەمەسمۇ؟ -دېدى ئاپام. قېنى قايسىڭالر ئىمتىھاندا كۆچۈرمىگەن؟ -لېكىن ئۇالر تۇتۇلۇپ قالماپتۇ -،دېدى مەتىن.

بوالرى بولدى ،تارتماسقا چارە يوق ...لېكىن ئىنتايىن جنىم سىقىلدى .مېنى ھەممىدىن كۆپرەك
زېرىكتۈرگىنى مەتىن ئىدى .ئىككى گەپنىڭ بىرى بولسىال ،ئۇ« :نېمىدىگەن سەتچىلىك ،نېمىدىگەن
ئەيىب ئىش ...ئىمتىھاندا كۆچۈرتۈپمۇ تۇتۇلۇپ قالغان بارمۇ؟ نېمىدىگەن سەتچىلىك» دەپ مېنى
مەسخىرە قىلىدۇ.

خەت-خەۋەرلىرىڭنى تۆت كۆزۈم بىلەن كۈتىمەن .ئۇزۇن-ئۇزۇن ياز ،بوالمدۇ؟

خەير-خوش ،ساڭا مۇۋەپپەقىيەتلەر تىلەيمەن.

زەينەب يالقىر
-1699يىلى -89فېۋرال ،ئەنقەرە

«ئۆي» قايسى ھالدا
117



ساۋاقدىشىم زەينەب:

-18فېۋرالدا يازغان خېتىڭ ۋە ئەۋەتكەن سۈرىتىڭ ئۈچۈن كۆپ رەھمەت.

سەن خەۋەر قىلغان ۋەقە تۈپەيلىدىن ھېس قىلغان خاپىلىقىڭغا ھېسداشلىق قىلىمەن .سەن
ساۋاقدىشىڭغا ياخشىلىق قىلىمەن دەپ ،گۇناھكار بولۇپ قاپسەن .مۇراتقا ھەم ئېچىندىم ،ھەم خاپا
بولدۇم.

بىزنىڭ ھۈسەيىنچۇ ،ئۇمۇ سىلەرنىڭ سىنىپتىكى مۇراتقا ئوخشاش بىر سەۋەنلىك ئۆتكۈزۈپ،
ھەممىمىزنى كۈلدۈرۈپ جېنىمىزنى ئالدى ،لېكىن ،ھۈسەيىن باشقىالرنى ئەيىبلىمىدى .خەۋىرىڭ بار ،ئۇ
ناھايىتى ياخشى ساۋاقدىشىمىز .ساڭا بىر خېتىمدە ئۇنىڭ بىر مەردانىلىكىنى ،يەنى ئۆزىنى دەرەختىن
ئىتتىرىپ يىقىتىۋەتكەن ساۋاقدىشىنى تۇتۇپ بەرمىگەنلىكىنى يازغانىدىم.

سەن ئىستانبۇلدىكى چاغدا ھۈسەيىنلەرنىڭكىگە بارغانمىدىڭ؟ ئۇالر كىچىك بىر تام ئۆيدە
ئولتۇرىدۇ .ئۆيىنى بىلمىسەڭمۇ نامرات بىر باال ئىكەنلىكىنى بىلىسەن.

ئۇالرنىڭكىگە پات-پات بېرىپ تۇرىدىغانلىقىم ئۈچۈن ،ئۇالرنىڭ ئائىلە ئەھۋالىدىن ئانچە-مۇنچە
خەۋىرىم بار .كىچىك ئىككى ئېغىز ئۆيدە يەتتە جان تۇرىدۇ .بۇ قىيىنچىلىقتىنمۇ ياكى ئائىلە كىرىمىنىڭ
ئازلىقىدىنمۇ ،ئۆيدە خۇشاللىق يوق .ئۇ يېقىن دوستۇم بولغاچقا ،ئائىلىسىدىكى جېدەل-ماجىرادىن
ماڭا شىكايەت قىلىپ بېرىدۇ .ئۇنىڭ قايغۇسىغا ھېسداشلىق قىلىمەن .بەزى كۈنلىرى مەكتەپكە
قاپاقلىرى ئىششىپ ،كۆزلىرى قىزىرىپ كەتكەن ھالدا كەلگەندە ،ئۇنىڭ ئۆيدە يىغلىغانلىقىنى
چۈشىنىمەن .ئومۇمەن ،ھۈسەيىننىڭ ئانچە چىرايى ئېچىلمايدۇ ،لېكىن خاپا چىرايمۇ ئەمەس.

ئۆتكەن بىر كۈنى ،ئۇ يەنە كۆزلىرى ئىششىغان ھالدا كەلدى ،يىغلىغانلىقىمنى بىلىپ قالمىسۇن
دەپ ،ھېچكىم بىلەن پاراڭالشمىدى ،بىزمۇ ئۇنىڭ بىلەن پاراڭالشقۇچە دەرسكە كىرىپ كەتتۇق .ئۇ كۈنى
تۈرك تىلى دەرسىدە مۇئەللىم «ئىسىمنىڭ ھاللىرى» (كېلىشلىرى)نى سۆزلىگەنىدى« .ئىسىمنىڭ قانچە
ھالى بار؟» دېگەن سوئالغا« :باش كېلىش ،ئىگىلىك كېلىش ،چۈشۈم كېلىش ،چىقىش كېلىش ،بېرىش
كېلىش ،ئورۇن كېلىش» قاتارلىق ھاللىرى بار دەپ جاۋاب بېرەتتۇق.

مۇئەللىم بۇالرنى سۆزلەپ بولغاندىن كېيىن ،دېمىرگە «ئالتۇن روجەكلىك ئۆي» ناملىق ھېكايىنى
ئوقۇتتى .بۇ ھېكايىنى سەنمۇ بىلىشىڭ مۇمكىن .ئۇنىڭدا ھېكايە قىلىنىشىچە ،ئورماندىكى بىر كىچىك
ئۆيدە بىر نامرات ئائىلە تۇرىدىكەن .بۇ ئائىلىنىڭ بىر قىزى بار ئىكەن .ئۇالرنىڭ ئۆيىدىن يىراق بىر
جايدا باشقا بىر ئۆي كۆرۈنۈپ تۇرىدىكەن .كەچقۇرۇنلۇقى ئۇ ئۆينىڭ دېرىزىلىرى ساپسېرىق يالتىراپ
118


تۇرىدىكەن .قىزچاق ئالتۇن روجەكلىك بۇ ئۆيگە ئىنتايىن ھەيران بولۇپ ،بىر كۈنى ئۇ يەرگە قاراپ
يولغا چىقىپتۇ ،مېڭىپتۇ ،مېڭىپتۇ ،ئاخىر ھېلىقى ئۆينى تېپىپتۇ .كەچ كىرىپ كەتكەچكە ،ئۇ يەردە قونۇپ
قاپتۇ .ئەتىسى ئويغىنىپ قارىسا ،قارشى تەرەپتىكى ئۆينىڭ دېرىزىلىرىمۇ ئالتۇندەك يالتىراپ تۇرۇپتۇ.
شۇ چاغدا دېرىزە ئەينەكلىرىدە قۇياش نۇرى چاقناۋاتقانلىقىنى چۈشىنىپتۇ.

دېمىر بۇ ھېكايىنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن ،مۇئەللىم:
بۇنىڭدىن نېمىنى چۈشەندىڭالر؟ -دېدى ۋە ئۆز سوئالىغا ئۆزى جاۋاب بەردى -،كىشىلەر ئۆزھالىغا شۈكۈر قىلىشى كېرەك .كۆپ چاغالردا بۇ ھېكايىدىكى قىزچاقتەك ئۆز بەختىمىزنى بىلەلمەيمىز.
لېكىن ،ئۇنىڭدىن يىراقالشقاندا ،بەختىيار ياشاۋاتقانلىقىمىزنى بىلىمىز .دېمەك ،ئەڭ ياخشى ئۆي يەنىال
ئۆز ئۆيىمىز.

مۇئەللىم شۇنداق دېگەندىن كېيىن ،بايىقى ھېكايىدىن «ئۆي» دېگەن سۆز بولغان بىر جۈملىنى
ئوقۇغاندىن كېيىن:
-ھۈسەيىن ،سەن ئېيتىپ باققىنا« ،ئۆي» قايسى ھالدا؟ -دېدى.

كەينىدىكى قاتاردا ئولتۇرغان ھۈسەيىن ئۆز خاپىچىلىقى بىلەن مۇئەللىمنىڭ سۆزىگە قۇالق
سالمىغان بولسا كېرەك ،ئۆندەرىگەندەك ئورنىدىن تۇردىيۇ ،ئاۋازىنى چىقارمىدى .مۇئەللىم سوئالنى
تەكرارلىدى:
« -ئۆي» قايسى ھالدا ،ھۈسەيىن؟

مۇئەللىم مېنىڭ ئۆيۈمنى سوراۋاتىدۇ ،دەپ قالسا كېرەك ،ھۈسەيىن پەس ئاۋاز بىلەن:
-ياخشى ئەمەس ،مۇئەللىم -،دېدى.

مۇئەللىم ھەيران بولۇپ يەنە سورىدى:
-مەن سەندىن «ئۆي»نىڭ ھالىنى سوراۋاتىمەن« ،ئۆي» قايسى ھالدا؟

نۇرغۇن ساۋاقداشلىرىنىڭ ئالدىدا ئۆيىنىڭ قانداق ھالدا ئىكەنلىكىنى ئېيتىشنى خالىمىغان
ھۈسەيىن يىغالمسىرىغاندەك چىگىش ئاۋاز بىلەن:
ئۆينىڭ ھالى ياخشى ئەمەس ،مۇئەللىم -...دېدى. «ئۆي»نىڭ قايسى ھالى ياخشى ئەمەس؟ -دېدى مۇئەللىم. -ھەمىشە ياخشى ئەمەس ،ئەمما بۈگۈنكى ھالى تېخىمۇ يامان.

ھۈسەيىننىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنى مەن بىلەتتىم ،ساۋاقداشالر بولسا ئۇنىڭ سۆزلىرىدىن
ھېچ نەرسە چۈشىنەلمەي كۈلۈشەتتى.
نېمە ئۈچۈن ياخشى ئەمەس؟ -دەپ سورىدى مۇئەللىم. چۈنكى -...ھۈسەيىننىڭ ئاۋازى تىترەپ ،سۆزىنى ئارانال دەۋالدى -،ئۆي خوجايىنى بىزنىكۆچۈڭالر دەۋاتىدۇ ،چۈنكى ئۆي ئىجارىسىنى تۆلىيەلمىگەنىدۇق...
119



سىنىپتا قاقاقلىغان كۈلكە ئاۋازى كۆتۈرۈلگەندە ،ھۈسەيىن پارتىسىدا بېشىنى ئىككى بىلىكى
ئارىسىغا ئېلىپ ئولتۇرۇۋالدى.

مۇئەللىم ھېلىقى جۈملىنى ئوقۇدى« :قىزچاق ئۇدۇلدىكى ئالتۇن روجەكلىك ئۆينى كۆرگىنىدە»...
سەن ئېيتىپ باق ،دېمىر ،بۇ يەردە «ئۆي» قايسى ھالدا؟ -چۈشۈم كېلىش ھالىدا ،مۇئەللىم -...دېدى دېمىر.

مۇئەللىم يەنە ھۈسەيىندىن سورىدى:
« -ئۆي» قايسى ھالدا ئىكەن؟

ھۈسەيىن يەنىال چۈشىنەلمىگەنىدى:
-ياخشى ھالدا ئىكەن -...دېدى.

سىنىپتا يەنە بىر قاقاقلىغان كۈلكە كۆتۈرۈلدى.
«ئۆي»نىڭ قانچە تۈرلۈك ھالى بار ،ھۈسەيىن؟ -دەپ سورىدى مۇئەللىم. -ياخشى ھالى ۋە ياخشى بولمىغان ھالى بار...

ھۈسەيىننىڭ ئائىلىسىدە ھېچقاچان ياخشى ھال بولمايدىغانلىقىنى مەن بىلەتتىم.

مۇئەللىم ھۈسەيىننىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنى كېيىن چۈشەنگەنلىكى ئۈچۈن سۆز تېمىسىنى
ئۆزگەرتتى:
يەنىال ئەڭ ياخشى ئۆي ئۆزىمىز تۇرۇۋاتقان ئۆي ،شۇڭا ئۆيىمىزنىڭ قەدرىنى بىلىشىمىزكېرەك...

كەچقۇرۇن مەكتەپتىن قايتقاندا ،ھۈسەيىنگە بىر ئاز تەسەللى بېرىشكە تىرىشتىم.

ئەنقەرەدە ھاۋا قانداق؟ بۇ يەر قاتتىق سوغۇق بوپكەتتى .تۈنۈگۈن بىر ئاز قار ياغقان ،يەرگە
چۈشۈپال ئېرىپ كەتتى .بىزنىڭ ئۆينىڭ ئەھۋالى ياخشى ،ئەمما مېنىڭ ھۇجرامنىڭ ئەھۋالى ياخشى
ئەمەس .زالدىكى مەش مەن ياتىدىغان ھۇجرىنى ئانچە ئىسسىتالمايدۇ .سىلەرنىڭ ئۆينىڭ ئەھۋالى
قانداق؟

خېتىڭنى كۈتىمەن ،زەينەب .سېنى ئۇنۇتمىغان ساۋاقدىشىڭ:

120



ئەخمەت تارباي
-1696يىلى -89فېۋرال ،ئىستانبۇل

قانداق يالغاننى توقۇسام بوالر

ئەخمەت:

-89فېۋرال يازغان خېتىڭگە كېچىكىپ جاۋاب يازغانلىقىم ئۈچۈن ئەپۇ سورايمەن-81 .فېۋرال
كۆڭۈل ئېچىش كېچىلىكىگە تەييارلىق قىلىۋاتاتتۇق .بۇنىڭدا مېنىڭمۇ بىر مۇنچە ۋەزىپەم بار ئىدى .بىر
ياقتىن كۆڭۈل ئېچىش كېچىلىكىنىڭ تەييارلىقى ،يەنە بىر ياقتىن دەرس تەكرارالش ئىشلىرى بىلەن خەت
يېزىشقا ۋاقىت چىقىرالمىدىم .لېكىن ،ھۈسەينگە خەت يازدىم .ئۆتكەنكى خېتىڭدە ھۈسەين ھەققىدە
يازغانلىرىڭغا شۇنداق بىئارام بولدۇمكى ،سېنىڭ ماڭا خەت يازغانلىقىڭنى تىلغا ئالماي ،ئۇنىڭدىن
كۆڭۈل سوراپ بىر پارچە خەت يېزىپ قويدۇم.

مەن ساڭا بۇ خەتنى يازغۇچە بولغان ئارىلىقتا ناھايىتى قىزىقارلىق ۋەقەلەر ئۆتتى .بۇ خېتىمدە
ساڭا شۇالردىن بىرىنىال يازدىم .بۇ ۋەقە مەتىننىڭ بېشىدىن ئۆتتى .مەتىن بەزىدە دادامغا يالغان گەپ
قىلىپ ق ويىدۇ .دادام يالغانلىقىنى بىلىپ قالسا ،ئۇنىڭغا ناھايىتى خاپا بولىدۇ ۋە ئۇنى ئالدىغا
چاقىرىپ نەسىھەت قىلىشقا باشاليدۇ:
ئوغلۇم ،نېمە ئىش قىلساڭ قىلغىنكى ،يالغان گەپ قىلما؟ چۈنكى ،دۇنيادا ھەممىدىن ياماننەرسە يالغانچىلىق .ئادەم كىچىككىنە بىر يالغان سۆز قىلىپ قويدىمۇ ،ئۇ يالغانچىلىقىنى يوشۇرۇش
ئۈچۈن تېخىمۇ چوڭ يالغان گەپ قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ .ئاندىن ،يالغانچىلىقىم ئاشكارلىنىپ
قالمىسۇن ،دەپ ،ئۇنىڭدىنمۇ چوڭ يالغانچىلىقالرنى قىلىدۇ .ھەر بىر يالغانچىلىق ناھايىتى كۆپ ۋە
ناھايىتى چوڭ يالغانچىلىقالرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ،شۇنىڭ ئۈچۈن ھەرگىز يالغان گەپ قىلما!

دادام دېيىشنىغۇ دەيدۇ ،لېكىن يەنە ئۆزى مەتىننى يالغان ئېيتىشقا مەجبۇر قىلىپمۇ قويىدۇ.
چۈنكى ،مەتىن گۇناھ دېيىشكىمۇ ئەرزىمەيدىغان كىچىككىنە بىر خاتالىق ئۆتكۈزۈپ قويسا ،دادام ئۇنى
ئەيبلەۋېرىدۇ ،ئىنىممۇ ئازاردىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن يالغان گەپ قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ .نەتىجىدە،
تەبىئىي ھالدا يالغانچىلىق كېلىپ چىقىدۇ ،دادام يەنە نەسىھىتىنى باشاليدۇ.

بىر كۈنى كەچتە مەتىن ماڭا:
-دادامغا قانداق يالغاننى توقۇسام بوالر؟ -دېدى.

121


بىر نەچچە كۈندىن بېرى دادام مەتىنگە چېچىنىڭ ئۆسۈپ كەتكەنلىكىنى ،ساتىراشقا بېرىپ
چېچىنى قىسقارتىشىنى ئېيتىۋاتاتتى .ئويۇنغا كىرىشىپ كەتكەن مەتىن ساتىراشقا بېرىشنى ئۇنتۇپ
قالدى .بىر كۈنى ئەتىگەندە ،دادام مەتىنگە ساتىراشقا بېرىشنى قاتتىق تاپىالپ:
-كەچتە ئىشتىن قايتىپ كەلگىنىمدە سېنى يەنە مۇشۇنداق كۆرگۈچى بولماي -،دېدى.

مەن مەتىنگە:
راستىنى ئېيت ،قاچانال بولمىسۇن يالغانچىلىقىڭ ئاشكارا بولىدۇ -،دېدىم. راستىنى ئېيتسام ،دادام خاپا بولىدۇ .پۇلنى چۈشۈرۈپ قويدۇم دېسەم قانداق بوالر؟ بىر قېتىم شۇنداق دەپ ،كېيىن يانچۇقۇڭدىن پۇل چىقىپ ،يالغانچىلىقىڭ ئاشكارا بولۇپقالغىنىنى ئۇنتۇپ قالدىڭمۇ!
ئۇنداقتا مەكتەپتە كىتاب سېتىۋالدىم دەيمەن. ئەڭ ياخشىسى راستىنى ئېيت. -ئەمىسە ساتىراشخانىدا ئادەم كۆپ ئىكەن ،كۈتسەم ماڭا ئۆچرەت كەلمىدى دەي.

ئۇ يەنە بىر مۇنچە يالغانالرنى توقۇپ چىقتى ،بىراق ھېچقايسىسىنى ياقتۇرمىدى.

داد امنىڭ زىيا ئىسىملىك بىر دوستى بار ئىدى .ئۇ شۇ كۈنى كەچتە ئايالى بىلەن بىزنىڭكىگە
كەلدى .ئۇالر كۆرۈشمىگىلى ئۇزۇن بولغاچقا ،دادامنى يوقالپ كەلگەنلىكىنى ئېيتتى .دادامنىڭ ئىشتىن
قايتىپ كېلىش ۋاقتى بولۇپ ئۆتۈپ كەتكەنىدى .ئاپام:
-قەيەردىال بولسا ،ھازىر يېتىپ كېلىدۇ -،دېدى.

دادام كېچىككەنسېرى ،ئاپام ئەنسىرەشكە باشلىدى.
ھېچقاچان بۇنداق كېچىكىپ كەلمىگەن ،نېمە بولدىكىنە؟ -دېدى ئۇ. بەلكىم بىر ئىشى چىقىپ قالغاندۇ -...دېدى زىيا بەگ. -ئۇنداق بولسا خەۋەر بېرەتتى -،دېدى ئاپام.

مەتىن بىلەن ئىككىمىز تامىقىمىزنى يەۋەردۇق ،ئاپام دادامنى كۈتۈپ تېخى يېمىدى.

خېلى ۋاقىت ئۆتتى .مەتىن يېتىپ قالدى .زىيا بەگ بىلەن ئايالى قايتىش ئۈچۈن ئورنىدىن
تۇرغاندا ،ئىشىك قوڭغۇرىقى چېلىندى.
ئاپام ھاياجانالنغان ھالدا:
مانا كەلدى! -دەپ يۈگۈردى. -بىز مۆكۈۋېلىپ قىزىقچىلىق قىاليلى -،دېدى زىيا بەگ.

ئۇ ئايالى بىلەن ياندىكى ئۆيگە كىرىۋالدى .راستتىن دادام كەپتىكەن ،ئاپام:
نەدە يۈردىڭىز؟ ناھايىتى ئەنسىرىدىم .بىرەر ئىشىڭىز چىقىپ قالدىمۇ نېمە؟ -دېدى. زىيا ئاغرىپ قاپتىكەن ،ئۇنى يوقالپ كەلدىم -،دېدى دادام.122


ھە ...بىراق بەك كېچىكتىڭىزغۇ! -دېدى ئاپام. ئاغرىقنىڭ يېنىدىن بىردەمدىال قايتقىلى بولمايدۇ-دە... -خۇدا شىپالىق بەرسۇن ،كېسىلى ئېغىرمىكەن؟ ۋاي بىچارە...

دادام خېلى سۆزلىمەكچىدى ،لېكىن زىيابەگ بىلەن ئايالى قاقاقالپ كۈلۈشۈپ مۆكۈۋالغان ئۆيدىن
چىقتى .ھاڭ-تاڭ بولۇپ قالغان دادام ،ئۇالرغا:
ھە ...سىلەر بۇ يەردىمىدىڭالر؟ -دېدى. ساڭا قىزىقچىلىق قىاليلى دېگەنىدۇق. -دېمىسىمۇ تازا قىزىق بولدى مانا! -دېدى ئاپام كۈلۈپ.

ئۇالر داستىخانغا ئولتۇرۇشتى .دادام:
مەتىن ياتتىمۇ؟ -دەپ سورىدى. بۈگۈن ساتىراشقا بېرىپ چېچىنى ياسىتىشنى ئۇنتۇپ قاپتىكەن ،سىزنى خاپا بولىدۇ دەپيالغان گەپتىن بىرنى توقۇپ چىقماقچى بولغانىدى .قانداق يالغاننى توقۇسام بوالر ،دەپ
ئويالپ-ئويالپ ،ئاخىر چارچاپ يېتىپ قالدى -،دېدىم مەن.
-كەچ بولۇپ كەتتى ،سەنمۇ يات! -دېدى دادام.

شۇنداق قىلىپ ،مەتىن ئەتىسى ئەتىگەندە ئەيىبلىنىشتىن قۇتۇلۇپ قالدى.

ئەخمەت ،خەتلىرىڭنى كۈتىمەن .ئەڭ ياخشى تىلەكلىرىم بىلەن:

زەينەب يالقىر
-1699يىلى -19مارت ،ئەنقەرە

بالىالر بايرىمىدىكى كۆڭۈللۈك كېچە

ساۋاقدىشىم زەينەب:

-19مارتتىكى خېتىڭدىن كېيىن يوللىغان ئاتكىرتكاڭدا« :خەتنى كېچىكتۈرۈپ يازغانلىقىم
ئۈچۈن خاپا بولۇپ خەت يازمىدىڭمۇ؟» دەپسەن .ياق ،خاپا بولمىدىم .نېمىشقا خاپا بوالي؟ بىز

123


«-81ئاپرېل» كۆڭۈللۈك كېچىسىگە تەييارلىق قىلىۋاتاتتۇق ،بۈگۈن ،ئەتە يازىمەن دەپ كېچىكىپ
كەتتى .ئاخىر كۆڭۈللۈك كېچىنى تۈنۈگۈن ئۆتكۈزدۇق .ئەمدى ئارام ئېلىپ ،بۇ خەتنى يېزىۋاتىمەن.

تۈنۈگۈنكى كۆڭۈللۈك كېچە بەك ياخشى بولدى .نېمە ئۈچۈن ياخشى بولغانلىقىنى بىلەمسەن؟
قامالشتۇرالمىغانلىقىمىز ئۈچۈن ...ئەڭ چوڭ قامالشتۇرالماسلىق مەندىن بولدى.

كۆڭۈللۈك كېچە تەييارلىقىغا كۆپىنچە ئۈچىنچى سىنىپ مۇئەللىمى مەسئۇل ئىدى .مۇزىكا
مۇئەللىمىمىز بولسا ناخشا-ئۇسسۇلالرنى تەيياراليتتى .بىزنىڭ سىنىپ تەربىيىچىمىز كۆڭۈللۈك كېچە
ئۈچۈن بىر سەھنە ئەسىرى يازدى.

مەن بىلىدىغان چوڭالرنىڭ كۆپچىلىكى ئۆز ئىشلىرىنى ياقتۇرمايدۇ ،باشقا ئىش قىلىشنى خااليدۇ.
مەسىلەن ،دادام ئەگەر ساۋاتى بولسا ،چوڭ شائىر بوالتتىكەن ،ھازىرمۇ ۋاقىت تاپسىال شېئىر يازىدۇ.
تېخنىك بولغان تاغاممۇ دوختۇرلۇققا قىزىقىدۇ.

بىزنىڭ سىنىپ تەربىيىچىمىزنىڭمۇ يازغۇچى بولغۇسى بار ئىكەن .بىزگە دەرسلەردە بىر نەچچە
قېتىم« :يازغۇچى بوالتتىم ،لېكىن ،پۇرسەت يار بەرمىدى» دېگەن.

مېنىڭ بىلىشىمچە ،ھەممە كىشىنىڭ كۆزى ئۆز مەشغۇلىيىتىدىن باشقا بىر ئىشتا.

مۇدىرىمىز گېزىت-ژۇرنالالردا بېسىلغان سەھنە ئەسەرلىرىدىن بىرىنى تالالشنى ئېيتتى .لېكىن،
سىنىپ تەربىيىچىمىز بۇالرنىڭ ھېچقايسىسىنى ياقتۇرمىغانلىقى ئۈچۈن ئۆزى يازدى .ئۇ ئىنتايىن
ئېچىنىشلىق بىر سەھنە ئەسىرى ئىدى .قىسقىچە مەزمۇنىنى ئېيتىپ بېرەي :ناھايىتى يامان بىر باال
بولۇپ ،ئاتا-ئانىسىغا قىلمىغان ئەسكىلىكى قالمايدۇ .ئوقۇشتىن ،ئىشتىن قېچىپ ،ئاخىر لۈكچەك
بولۇپ كېتىدۇ .ئوغرىلىق قىلىدۇ .ئاپىسى بۇ دەردلەرگە چىدىماي ئۆلۈپ كېتىدۇ .باال ھەمىشە
دادىسىدىن پۇل سورايدۇ ،بەرمىسە ئۇرىدۇ .ئاخىر بىر جىنايەت بىلەن تۈرمىگە چۈشىدۇ .جازا
مۇددىتىنى پۈتتۈرۈپ تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن ئەقلىنى تېپىپ ،دادىسىنىڭ ئالدىغا كېلىپ« :جېنىم
دادا ،مەن سېنىڭ تەربىيىلىرىڭنى ئاڭلىماي مۇشۇ ئەھۋالغا قالدىم .ئەمدى ئەقلىمنى تاپتىم .مېنى
كەچۈر» دەپ يالۋۇرىدۇ ،ياشانغان دادىسىمۇ كۆزلىرىگە ياش ئېلىپ« :ئاتا ئوغلىنى ھەر ۋاقىت
كەچۈرىدۇ ،مەن كەچۈردۈم ،خۇدامۇ كەچۈرگەي ،ئوغلۇم »...دەيدۇ .لېكىن ،زىيادە ھاياجانلىنىپ
كېتىپ ،يىقىلىپ شۇئان ئۆلۈپ كېتىدۇ.

سەھنە ئەسىرى ھەقىقەتەن ئىنتايىن ئېچىنىشلىق ئىدى .سىنىپتا ئوقۇلغاندا ھەممىمىز كۆز يېشى
قىلىشتۇق.

مەن مۇئەللىمگە:
كۈلكىلىك بىر ئويۇن بولسا ياخشى ئەمەسمىدى ،مۇئەللىم -،دېدىم.124


ھەممە ئىشنى قامالشتۇرۇۋېتىسەن-ھە ،ئەخمەت ...قىزىقچىلىق قىالي دەۋاتامسەن؟ -دېدىمۇئەللىم.

لېكىن ،مەن باشقا بىر نەرسە دېمەكچى ،يەنى يۈزىمىزگە ساقال-بۇرۇتالرنى چاپالپ ،چوڭ
ئادەملەرنىڭ روللىرىغا چىققىنىمىزدىن ،سەھنىگە ئۆز يېشىمىزغا اليىق رولالردا چىقساق ،مەكتەپ
تۇرمۇشىمىزدىن بەزى كۆرۈنۈشلەرنى ئېلىپ چىقساق ،تېخىمۇ ياخشى بولمامدۇ ،دېمەكچى ئىدىم.
لېكىن ،بۇنى مەن ھەرقانچە قىلىپمۇ ئۇقتۇرالمىدىم.

ئىلگىرىكى كۆڭۈللۈك كېچىلەردە ،يالغان ساقال چاپلىۋالغان بالىالر سەھنىدە سېرك
قىزىقچىلىرىدەك تۇرىدىغانلىقىنى كۆرگەنىدىم .ئۇالر قانچە ئېچىنىشلىق گەپلەرنى قىلسا ،شۇنچە قىزىق
بوالتتى ۋە تاماشىبىنالر شۇنچە كۈلەتتى .بۇنداق بولغاندىن كۆرە ،تۈزال بىر كومېدىيە ئويناپ چىقساق
تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ ،دېمەكچى ئىدىم ،لېكىن ،مۇئەللىمنىڭ ئەيىبلىشى بىلەن گەپ قىاللماي قالدىم.

مەن مەزمۇننى يىغىنچاقالپ ئېيتقان بۇ ئويۇندا بەش رول بار .سىنىپ تەربىيىچىمىز تەكلىپىمگە
خاپا بولمىغان بولسا كېرەك ،ماڭا:
يامان بالىنىڭ رولىنى سەن ئال ،ياخشى ئېلىپ چىقىسەن .بۇ دەل ساڭا باب كېلىدىغان بىررول -...دېدى.

دېمىر مېنىڭ دادام ،مىنە بولسا ئاپام بوالتتى.

سەھنە ئەسىرىنى يادلىدۇق ،سەھنىدە رەپىتىس قىلدۇق .ئاخىرقى رەپىتىس كۈنى قاتتىق يامغۇر
يېغىپ كەتتى .خەۋىرىڭ بار ،يامغۇر توختىماي يېغىۋەرسە ،ئۆگزىدىن تامچە ئۆتۈپ كېتەتتى .ئۇ كۈنى
گويا يامغۇر سەھنىگە بىۋاسىتە يېغىۋاتقاندەك ئۆتۈپ كەتتى .سەھنىنىڭ ئۇيەر-بۇيېرىگە داس ،جاۋۇر،
چېلەكلەرنى قويۇۋەتتۇق.

بۇ قېتىمقى ئويۇنالر ئىچىدە جۇڭگوچە ئۇسسۇلمۇ بار ئىدى .مېنى بۇ نومۇرغىمۇ قاتناشتۇردى.
مۇزىكا مۇئەللىمىمىز باشقا بىر مەكتەپنىڭ كۆڭۈللۈك كېچىسىدە جۇڭگوچە ئۇسسۇل ئوينىغان بالىالرنى
كۆرۈپ بەك ياقتۇرۇپتىكەن.
زەيبەك ئويۇنى ئويناپ چىقساق بولمامدۇ؟ -دېدىم مەن.مۇزىكا مۇئەللىمىمىز ھەر قېتىمقى كۆڭۈللۈك كېچىلەردە زەيبەك ئويۇنى ئوينالغانلىقىنى،
تەكرارالۋەرسە ياخشى بولمايدىغانلىقىنى ئېيتتى.
مۇئەللىم -،دېدىم مەن -،جۇڭگودىكى بىرەر باشالنغۇچ مەكتەپنىڭ كۆڭۈللۈك كېچىسىدەجۇڭگولۇق بالىالر بىزنىڭ زەيبەك ئويۇنىمىزنىمۇ ئويناپ چىقامدىغاندۇ؟
بىلەرمەنلىك قىلما! -دېدى مۇئەللىم.لېكىن ،زەيبەك ئويۇنى ئوينىغان جۇڭگولۇق بالىالر كۆز ئالدىمغا كەلسە كۈلۈپ كېتىمەن .ئۇالرمۇ
بىزنىڭ جۇڭگوچە ئۇسسۇل ئوينىغانلىقىمىزنى كۆرسە كۈلۈشۈپ كېتەر ،دەپ ئويلىدىم.

125


سەھنە تورۇسىدىن چىپىلداپ چۈشۈۋاتقان يامغۇرنىڭ ئاستىدا ۋە داس ،جاۋۇرالر ئارىسىدا
جۇڭگوچە ئۇسسۇلنىڭ ئاخىرقى رەپىتىسىنى قىلدۇق .بىز ئۇسسۇلغا سەكرىگىنىمىزدە ،سەھنىنىڭ
پوللىرى غىچىرالپ كېتەتتى.

مۇزىكا مۇئەللىمى ماڭا:
زەيبەك ئوينىغاندەك سەكرىمە .جۇڭگوچە ئۇسسۇل سىلىق ،لەرزان ئوينىلىدۇ -،دېدى.سالماق ،سىلىق ھەرىكەتلەرنى قىلىشقا تىرىشتىم ،لېكىن مەن زەيبەك ئويۇنى ئويناپ كۆنۈپ
قالغانلىقىم ئۈچۈن ،ئايىقىم يەنىال شۇنىڭغا كېتەتتى.
ئەخمەت ،سەكرەۋەرمە ...جۇڭگوچە ئۇسسۇل ئۇنداق بولمايدۇ.مەن جۇڭگوچە ئۇسسۇلنى ئوينىماق تۈگۈل ،كۆرۈپ باقمىسام ،ئامالىم قانچە؟

مۇزىكا مۇئەللىمى پىئانىنو چېلىپ بېرىۋاتاتتى .مەن يەنىال ئۆزۈم بىلگەنچە سەكرەۋېرىپتىمەن.
مۇئەللىم پىئانىنونى تاشالپ ،غەزەپلەنگەن ھالدا ماڭا قاراپ كېلىۋېتىپ ،ئايىقى چېلەكلەردىن بىرىگە
پۇتلىشىپ يىقىلىپ چۈشتى .چېلەكتىكى سۇمۇ سەھنىگە يامراپ كەتتى .مانا شۇ قااليمىقانچىلىقالردىن
كېيىن ،كەچكە يېقىن ئاخىرقى رەپىتىس مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاياقالشقان بولدى.

كۆڭۈللۈك كېچە ئۆتكۈزۈلگەن كۈنى ئىنتايىن ھاياجانالندۇق ،سەھنىدە بىر-بىرىمىزنى
ئىتتىرىشىپ ،پەردە يوچۇقىدىن زالغا قارىشاتتۇق ،زالغا ئادەم لىق تولۇپتۇ...

ھەر سىنىپتىن ئەللىك باال سەھنىگە تىزىلدۇق .پەردە ئېچىلىش بىلەن تەڭ «مۇستەقىللىق
مارشى»نى ئېيتتۇق ،ئاندىن سەھنە ئارقىسىغا ئۆتتۇق .بىرىنچى ۋە ئىككىنچى سىنىپتىن بىر گورۇپپا
سەھنىدە قېلىپ« ،بۈگۈن -81ئاپرېل» خورىنى ئېيتتى .بىز زالدىن كەلگەن ئالقىش سادالىرىنى ئاڭالپ
تۇراتتۇق.

يەنە بىر خوردىن مۇزىكا مۇئەللىمى رازى بولماي ،بالىالرغا:
بۇ قانداق خور؟ مەن مۇشۇنداق ئۆگەتكەنمىدىم؟ قوش كىشىلىك خور يىگىرمە ئاۋازلىق بولۇپكەتتىغۇ؟ -دەپ كايىدى.

نۆۋەت بىزنىڭ جۇڭگوچە ئۇسسۇلىمىزغا كەلدى .رەڭلىك پارقىراق رەختلەردىن تىكىلگەن يوپكىالر
ئۈستىگە كوپتا كىيگەن قىزالر قوللىرىدا پەتنۇسالرنى تۇتقان ،ئوغۇلالرنىڭ قاش-كۆزلىرى قارا بوياق
بىلەن گرىملىنىپ ،جۇڭگولۇقالرغا ئوخشىتىلغانىدۇق .يەنە قارا بوياق بىلەن ياسالغان ئۇزۇن
بۇرۇتلىرىمىز بار ئىدى.

پەردە ئېچىلدى .مۇزىكا مۇئەللىمى پىئانىنونى چېلىشقا باشلىدى .بىز سەھنىگە چىقتۇق .قىزالر
پەتنۇسلىرىنى تۇتۇشۇپ ،بىزنىڭ ئارىمىزدىن ئېگىلىپ ئۆتۈشكە باشلىدى .دەل شۇ چاغدا چاتاق
چىقتى .مەن يەنە خۇدۇمنى بىلمەي بەكرەك سەكرەپ كەتتىممىكىن-تاڭ ،ئېگىلگەن قىزالردىن بىرىنىڭ
ئېتىكى سەھنە پولىدىكى تاختايالرنىڭ ئارىسىغا قىسىلىپ قاپتۇ .قىز ئېتىكىنى تارتىپ چىقىرالماي،
126


تۇرغان يېرىدە مىدىرلىيالماي تۇرۇپال قالدى .بىز پىرقىراۋاتىمىز ،ئۇ قىز تېخىچىال تۇرىدۇ .مەن ،ئېتەكنى
قىسىۋالغان تاختاي يوچۇقى ئېچىلىپ كەتسۇن دەپ ،قىزنىڭ يېنىغا كەلگەندە تېخىمۇ ئېگىز سەكرىدىم.
قىز ئېتىكىنى تارتىۋېلىشقا ھەپىلەشكەندە ،يوپكا بېلىدىن سىيرىلىپ يەرگە چۈشمەسمۇ! بىچارە قىز
سەھنىدە يېرىم يالىڭاچ تۇرۇپال قالدى .زالدىن قاقاقلىغان كۈلكە ساداسى كۆتۈرۈلدى .مۇزىكا
مۇئەللىمى سەھنە كەينىدىن:
-پەردە ...پەردە ...پەردىنى چۈشۈرۈڭالر! -دەپ ۋارقىرىغىلى تۇردى.

قىيقاس-سۈرەنلەر ئىچىدە پەردە يېپىلدى.

كېيىن باشقا ئويۇنالر ئوينالدى ،ناخشىالر ئېيتىلدى .ئەڭ ئاخىرىدا بىزنىڭ سەھنە ئەسىرىمىز
ئوينالدى.

گرىملىرىمىزنى سىنىپ تەربىيىچىمىز قىلدى .مىنەنى كۆرسەڭ ،ئاپىسىنىڭ كونا كۆڭلەكلىرى
ئىچىدە نەق بىر پاكىنەك موماي بولغانىدى .مېنىڭ ئاغزىم بىلەن بۇرنۇم ئارىسىغا يېلىم سۈركىگەن
مۇئەللىم خۇددى جۇسەيگە ئوخشاش بۇرۇپ چاپلىغانىدى ،بۇرۇت ئېغىر بولغاچقا ،توختىماي چۈشۈپ
كېتەتتى .مۇئەللىم ئۈستۈنكى كالپۇكۇم ئۈستىگە يېلىمنى تېخىمۇ كۆپرەك سۈركەپ ،بۇرۇتنى يەنە
چاپلىدى.

دېمىرنىڭ مەڭزىگىمۇ يېلىم سۈركەپ پاختا چاپالندى .دېمىر مېنىڭ دادام بولغاچقا ،ئۇنىڭ
ساقال-بۇرۇتلىرى ئاقارغانىدى .گرىملەر پۈتكەندىن كېيىن ،مۇئەللىم:
-تېخىمۇ قېرى كۆرۈنۈش ئۈچۈن ،دېمىرگە كۆزەينەك تاقاش كېرەك -...دېدى.

بىراق ،بۇنىڭدىن بۇرۇن كۆزەينەك ئويلىشىلمىغانىدى ،ئەمدىلىكتە كۆزەينەك نەدىن تېپىلسۇن؟
مۇدىر كۆزەينىكىنى بېرىپ تۇرۇپ:
پەخەس بول ،يەرگە چۈشۈپ چېقىلىپ كەتمىسۇن ،كۆزەينەكسىز ھېچ نەرسىنى كۆرەلمەيمەن-،دېدى.

دېمىر كۆزەينەكنى تاقاپ ،سېپى ئۆزىدىن قېرى پەتەك بولغانىدى:
-مەن بۇ كۆزەينەك بىلەن ھېچ نەرسىنى كۆرەلمىدىم -،دېدى ئۇ.

ھەقىقەتەن كۆرەلمەيتتى ،پەردە ئېچىلغاندا ،سەھنىنى تاپالماي تامغا ئۈسۈۋالدى .بىز ئۇنى
كەينىدىن ئىتتىرىپ سەھنىگە چىقاردۇق.

ئويۇننىڭ بىرىنچى پەردىسى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغانلىقى ئالقىشالردىن مەلۇم بولدى.

127


ئىككىنچى پەردىنى ئورۇنالۋاتاتتۇق .مەن «ئاپام»غا ،يەنى مىنەگە ئازاب سېلىۋاتاتتىم« ،دادام»،
يەنى دېمىر بولسا مېنى ئەيىبلەۋاتاتتى .لېكىن ،ئۇ كۆزەينەكتە مېنى كۆرمەيتتى .ماڭا گەپ قىلىۋاتىمەن
دەپ ،تاماشىبىنالرغا كەينىنى قىلىپ تام تەرەپكە قاراپ:
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Uy - 124 - 9
  • Büleklär
  • Uy - 124 - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1666
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3574
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1715
    23.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 3609
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1779
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 3586
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1775
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 3573
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1787
    19.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 3565
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1811
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 124 - 9
    Süzlärneñ gomumi sanı 1564
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 944
    27.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.