Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 3421
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1599
29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
43.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
49.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
تاشالپ ،غەنېمەت توپالشقا كېتىشى ،ئىسالم قۇشۇنىنىڭ مەغلۇب بولۇشى ۋە مۇسۇلمانالرنىڭ
پاالكەتكە ئۇچرىشىغا سەۋەب بولدى.
بۇ تارىخى ۋەقە مۇسۇلمانالر ئۈچۈن بىر ئاگاھالندۇرۇش بولدى.
241
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
خەندەك ئۇرۇشىنىڭ سەۋەبلىرى
پەيغەمبىرىمىز مەدىنىگە ھىجرەت قىلغاندىن كېيىن ،ئۇ يەردىكى يەھۇدىالر بىلەن
كېلىشىم تۈزدى .قۇبا ئەتراپىدا ياشاۋاتقان بەنى نادىر يەھۇدىلىرى ،ئۇھۇد ئۇرۇشىدىن
كېيىن ،مۇسۇلمانالرنى جىلە قىلىشقا باشالپ ،مۇسۇلمانالر بىلەن تۈزگەن كېلىشىمنى
بۇزۇشقا ئۇرۇندى .ئۇالر بۇنىڭ بىلەن بولدى قىلىپال قالماي ،پەيغەمبىرىمىزنى ئۆلتۈرۈش
ئۈچۈن سۈيىقەست پىالنلىدى .بۇ سەۋەبتىن يەھۇدىالر ئۆز يۇرتىدىن ھەيدەپ چىقىرىلىپ،
سۈرگۈن قىلىنىدى.
يەھۇدىالرنىڭ مۆتىۋەرلىرى بۇالرنى باھانە قىلىپ مەككىگە بېرىپ ،مۇشرىكالر بىلەن
بىرلەشتى .ئۇھۇد ئۇرۇشىدىن ئىككى يىل كېيىن ،مۇشرىكالر ئەبۇ سۇفياننىڭ قوماندانلىقى
ئاستىدا 10 ،مىڭ كىشلىك بىر قوشۇن بىلەن مەدىنىگە قاراپ يۈرۈش قىلدى .ئەھۋالدىن
خەۋەر تاپقان پەيغەمبىرىمىز ھەر قېتىمقىدەك ،ساھابىلىرى بىلەن بىللە ئەھۋالنى تەھلىل
قىلىپ ،دۈشمەن بىلەن ئوخشىمىغان بىر تاكتىكا قوللىنىپ ،مەدىنىنى قوغداش قارارىغا
كەلدى.
خەندەك ئۇرۇشى ۋە نەتىجىسى
پەيغەمبىرىمىز مۇشرىكالرنىڭ زور بىر قوشۇن بىلەن مەدىنىگە قاراپ كېلىۋاتقانلىقىدىن
خەۋەر تېپىپ ،ساھابىلىرى بىلەن مەسلەھەتلىشىپ ،مەدىنىنى ئىچىدىن قوغداش ۋە
دۈشمەننىڭ شەھەر ئىچىگە كىرىشنى تۇسۇش ئۈچۈن شەھەرنىڭ ئەتراپىغا خەندەك
قېزىشنى قارار قىلدى .پەيغەمبىرىمىزنىڭ باشچىلىقىدا ،مۇسۇلمانالرنىڭ كېچە-كۈندۈز
جاپالىق ئەمگەك قىلىشى نەتىجىسىدە ،خەندەك ئالتە كۈندىال پۈتۈپ تەييارالندى.
دۈشمەن قوشۇنى مەدىنىنىڭ ئالدىغا كەلگەندە ،خەندەكنى كۆرۈپ ھەيران قالدى،
كىرىشكە يول ئىزدەپ پەقەتال تاپالمىدى .مۇسۇلمانالر كېچە-كۈندۇز نۆۋەتلىشىپ ،دۈشمەن
ھۇجۇمىنى توستى .پەيغەمبىرىمىز ئۆزىمۇ ساھابىلەر بىلەن بىللە نۆۋەتچىلىك قىلدى.
دۈشمەن قوشۇنىنىڭ قورشاپ تۇرۇش ۋاقتىنىڭ ئۇزۇرىشىغا ئەگىشىپ ،مەدىنىدە
سىقىلىش ۋە ئاچارچىلىق باش كۆتۈرۈشكە باشلىدى .مۇسۇلمانالر ئېغىر ئەھۋالدا قالدى.
قىش پەسلى بولغانلىقى ئۈچۈن سوغۇق ۋە ئاچلىقتىن ناھايىتى قىينالدى.
قورشاۋ باشلىنىپ 20كۈن بولۇپ ،قورشاۋنىڭ ئاخىرقى كۈنىدە ،پەيغەمبىرىمىز ئالالھقا
يالۋۇرۇپ ،مۇنداق دېدى:
«ئالالھىم ،ئەي قۇرئاننى ئەۋەتكەن رەببىم! ئەي دۈشمەنلەردىن ھېساب-كىتابنى تىز
سورىغان رەببىم! شۇ دۈشمەن قەۋمىنى ھاالك قىلغىن ،ئۇالرنى گۇمران قىلغىن .ئىرادىسىنى
بۇشاشتۇر ئالالھىم!»
پەيغەمبىرىمىز دۇئاسىنى قىلىپ بولۇشىغىال ،يۈزىدە سۆيۈنۈش بىشارەتلىرى كۆرۈلدى.
ئۇنىڭ دۇئاسى قوبۇل قىلىندى.
مۇسۇلمانالرغا ئالالھنىڭ ياردەم قىلىدىغانلىقى ئېنىق بولدى.
242
تۆتىنچى بۆلۈم :تەرجىمىھال
كېچە بولۇشقا يىقىن ،دۈشمەن تەرەپتە شىددەتلىك بىر بوران چىقتى .قىسقىال ۋاقىت
ئىچىدە ،چوڭ بىر قۇيۇنغا ئايالنغان بۇ بوران ،قۇم-بارخان ،تۇپا-چاڭالرنى دۈشمەنلەرنىڭ
يۈزىگە ،كۆزىگە ئۇردى ،چېدىرلىرىنى يەردىن يۇلۇپ تاشلىدى ،قازان-قۇمۇچلىرىنى
ئۆرۇپ ،ئوتالرنى ئۆچۈرۈپ ،تەبىئەت ھادىسلىرى دۈشمەنلەر بىلەن ئۇرۇشتى .بۇ ئەھۋال
دۈشمەنلەرنى ئۆلگۈدەك قورقۇتتى ،ئۇالر بەرداشلىق بېرەلمەي 10 ،مىڭ كىشلىك قوشۇن
تارمار بولدى .ئۇ كېچە ،دۈشمەنلەر قورقۇنچ ۋە دەھشەت ئىچىدە نۇرغۇن يېمەك-ئىچمەكنى
تاشالپ قېچىپ كەتتى.
سەھەرگە يېقىن ،قۇيۇن توختاپ ،مەدىنىنىڭ ئەتراپىدا دۈشمەننىڭ ئىنسى-جىنسى
قالمىدى .مۇسۇلمانالر ئۆزىنى قۇتۇلدۇرغان ئالالھقا شۈكۈر قىلدى .بەدىر ،ئۇھۇد ۋە خەندەك
ئۇرۇشلىرىدا ھېچقانداق بىر نەتىجىگە ئىرىشەلمىگەن مەككىلىك مۇشرىكالر ئىسالم نۇرىنى
ئۆچۈرەلمەيدىغانلىقىنى ئاخىرى چۈشىنىپ يەتتى .شۇنىڭدىن كېيىن مۇسۇلمانالرغا ھۇجۇم
قىلىشقا قەتئى پېتىنالمىدى.
ھۇدەيبىيە كېلىشىمى
مەككىدىن كۆچۈپ ،مەدىنىگە كەلگەن مۇسۇلمانالر ،تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان يۇرتىنى
سېغىندى .مەككىدىكى ئۇلۇغ كەبىنى زىيارەت قىلىشنى ئارزۇ قىلدى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم
ھىجرەتنىڭ ئالتىنچى يىلى ،كەبىنى زىيارەت قىلىش ئۈچۈن 1400 ،كىشى بىلەن مەككىگە
بېرىش ئۈچۈن يولغا چىقتى .مەككىلىكلەر ئەھۋالنى بىلگەندىن كېيىن مۇسۇلمانالرنى
مەككىگە كىرگۈزمەسلىككە قارار قىلدى.
شۇنىڭ بىلەن مۇسۇلمانالر ھۇدەيبىيە دېگەن يەردە توختىدى .پەيغەمبىرىمىز ئوسماننى
ئەلچى قىلىپ مەككىگە ئەۋەتىپ ،كەبىنى زىيارەت قىلىدىغانلىقىنى ئوقتۇردى .مەككىلىكلەر
مۇسۇلمانالرنىڭ كەبىنى زىيارەت قىلىشىغا رۇخسەت قىلمىدى ۋە كىلەر يىلى كەبىنى زىيارەتكە
كەلسە بولىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئۇزۇن مۇزاكىرىدىن كېيىن مۇسۇلمانالر بىلەن مۇشرىكالرنىڭ ئارىسىدا بىر كېلىشىم
تۇزۈلدى.
بۇ كېلىشىمنىڭ مەزمۇنى تۆۋەندىكىچە:
( (1مۇسۇلمانالر بۇ يىل كەبىنى زىيارەت قىلماي ،مەدىنىگە قايتىدۇ.
( (2كىلەر يىلى مەككىگە كېلىدۇ ،پەقەت ئۈچ كۈنال تۇرىدۇ.
( (3مۇسۇلمانالر مەككىگە قورالسىز كىرىدۇ.
( (4مۇسۇلمانالر مەككىدىكى مۇسۇلمانالردىن ھېچ بىرىنى مەدىنىگە ئېلىپ كەتمەيدۇ.
( (5مەككىلىك مۇسۇلمانالر ياكى مۇشرىكالردىن ھەر قانداق بىرسى مەدىنىگە كەلسە
كەينىگە قايتۇرىلىدۇ ،مۇسۇلمانالردىن بىرى قۇرەيش تەرەپكە كەلسە ،قايتۇرۇپ
بېرىلمەيدۇ.
( (6ئەرەب قەبىلىلىرى خالىغان تەرەپ بىلەن ئىتىپاقداش بوالاليدۇ.
243
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
كېلىشىمدىن كېيىن پەيغەمبىرىمىز ۋە ھەمراھلىرى ،كەبىنى زىيارەت قىلماي ،كەينىگە
يېنىپ ،مەدىنىگە قايتىپ كەتتى.
ھۇدەيبىيە كېلىشىمىنىڭ نەتىجىسى
كېلىشىمنىڭ شەرتلىرى دەسلەپتە مۇسۇلمانالرغا ناھايىتى ئېغىر كەلدى .شۇنداقتىمۇ،
پەيغەمبىرىمىز بۇ شەرتلەرنى قوبۇل قىلدى .چۈنكى بۇ كېلىشىمنىڭ كەلگۈسىدە مۇسۇلمانالر
ئۈچۈن زور پايدىسىنىڭ بولىدىغانلىقىنى بىلەتتى .ھەقىقەتەن شۇنداق بولدى .مەدىنىگە
قايتىپ كېلىش يولىدا «فەتىھ سۈرىسى» نازىل بولدى .بۇ سۈرىدە ئالالھتائاال ،مۇسۇلمانالرغا
چوڭ بىر فەتىھ ۋە غەلبە ۋەدە قىلدى .مەككىلىك مۇشرىكالر بۇ كېلىشىمنى ئىمزاالپ ،تۇنجى
قېتىم مۇسۇلمانالرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تونىدى.
ئارىدىن ئۇزاق ئۆتمەي ،مەككىلىكلەردىن بەزى كىشىلەر مۇسۇلمان بولۇپ ،مەدىنىگە
كەلدى .لېكىن كېلىشىمگە ئاساسەن ،مۇشرىكالر ئۇالرنى قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى.
شۇنىڭدىن كېيىن مۇسۇلمان بولۇپ مەككىدىن قېچىپ كەلگەنلەر ،مەدىنىگە كىرەلمىگەنلىكى
ئۈچۈن ،مەككە بىلەن مەدىنىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بىر يەردە توپلىنىشقا باشلىدى .ئۇ يەر
مەككىلىكلەرنىڭ سودا كارۋانلىرى ئۆتىدىغان مۇھىم بىر يەر ئىدى.
كۈنلەرنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئۇ يەردە مۇسۇلمانالر كۈچلۈك بىر جامائەتنى مەيدانغا
كەلتۈردى .بۇ ئەھۋالدىن مەككىلىكلەر سودا يولىنىڭ خەتەرگە ئۇچرىشىدىن قۇرقۇشقا
باشلىدى .پەيغەمبىرىمىزگە ئەلچى ئەۋەتىپ ،خالىغان مەككىلىك مۇسۇلمانالرنىڭ مەدىنىگە
بارااليدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۇپ ،كېلىشىمنىڭ بۇ ماددىسىنى ئۆزگەرتىشىنى تەلەپ قىلدى.
پەيغەمبىرىمىز ئۇالرنىڭ بۇ ئارزۇسىنى قوبۇل قىلدى .شۇنىڭ بىلەن دەسلەپتە ،مۇسۇلمانالر
ئۈچۈن پايدىسىز بولغان كېلىشىم ماددىسى ،مۇشرىكالرنىڭ ئارزۇسى بىلەن ئۆزگەرتىلدى.
ھۇدەيبىيە كېلىشىمى نەتىجىسىدە مۇسۇلمانالر بىلەن مۇشرىكالر ئارىسىدىكى سۈركىلىش
ئازايدى .مۇشرىكالردىن كېلىدىغان خەتەر تۈگىدى .مۇسۇلمانالر راھەتكە چىقتى .ئىسالمنىڭ
ئاۋازى ئەتراپتا ئاڭلىنىشقا باشلىدى .مەككىدىكى مۇھىم زاتالر مەدىنىگە كېلىپ مۇسۇلمان
بولۇشقا باشلىدى .بۇ كېلىشىم مۇسۇلمانالرنىڭ كۆپىيىشى ۋە كۈچلىنىشىگە سەۋەب بولدى.
ئىسالمنىڭ ھەر تەرەپكە تارقىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى.
قوشنا دۆلەت باشلىقلىرىغا ئەۋەتىلگەن ئىسالمغا دەۋەت مەكتۇپلىرى
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىلدى .بۇ
سەۋەبتىن ھۇدەيبىيە كېلىشىمىدىن كېيىن ئىسالمنى دۇنياغا تەبلىغ قىلىشقا باشلىدى.
ۋىزانتىيە ئىمپىراتۇرلىقى ،ئىران ،مىسىر ،ھەبەشىستان ،ئوممان ۋە بەھرەين قاتارلىق
دۆلەتلەرنىڭ پادىشاھلىرىغا ئەلچى ئەۋەتتى .ئۇالرغا ئىسالمغا دەۋەت قىلىش مەكتۇبى
ئەۋەتتى .پەيغەمبىرىمىز كۈمۈشتىن بىر تامغا ياسىتىپ ،ئۈستىگە «مۇھەممەدۇر رەسۇلۇلالھ»
244
تۆتىنچى بۆلۈم :تەرجىمىھال
(مۇھەممەد ئالالھنىڭ پەيغەمبىرىدۇر) دېگەن خەتنى يازدۇرۇپ ،ھەممە خەت-چەكنىڭ
ئاستىغا بۇ تامغىنى باستى.
ھەبەشىستان ھۆكۈمدارى ئىسالمغا دەۋەت قىلىش مەكتۇبىنى ئېلىپال ،دەرھال مۇسۇلمان
بولدى .ۋىزانتىيە ئىمپىېاتورى بىلەن مىسىر ھۆكۈمدارى ،پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئەلچىلىرىگە
ياخشى مۇئامىلە قىلدى ،لېكىن مۇسۇلمان بولۇشنى رەت قىلدى .ئىران ھۆكۈمدارى
پەيغەمبىرىمىزنىڭ خېتىنى ئوقۇپ ھۆرمەتسىزلىك قىلدى ۋە قاتتىق ئاچچىقلىنىپ مەكتۇبنى
يىرتىپ تاشلىدى .بۇ ھۆكۈمدار ئۇزاق ئۆتمەي ،ئۆز ئۆغلى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلدى ۋە
پەيغەمبىرىمىزگە قىلغان ھۆرمەتسىزلىكنىڭ جازاسىنى تارتتى.
خەيبەرنىڭ فەتىھ قىلىنىشى
خەيبەر سۈرىيەگە كېتىدىغان يول ئۈستىدە يەھۇدىيالر ئولتۇراقالشقان بىر يەرنىڭ
ئىسمىدۇر .ئۇ يەردە يەتتە قەلئە بار ئىدى .مەدىنىدىن سۈرگۈن قىلىنغان يەھۇدىيالرنىڭ
بىر قىسمى بۇ يەردە تۇرۇپ قالدى .خەيبەر يەھۇدىلىرى مەدىنىگە ھۇجۇم قىلىش ئۈچۈن
بىر پىالن تۈزدى .پەيغەمبىرىمىز ئۇالرغا ئەلچى ئەۋەتىپ ،كېلىشىم تۈزۈش تەكلىپىنى
ئوتتۇرىغا قويدى .يەھۇدىيالر پەيغەمبىرىمىزنىڭ تەكلىپىنى قوبۇل قىلمىدى .مۇسۇلمانالرغا
ھۇجۇم قىلىش ئۈچۈن ،غەتافان ئەرەبلىرى بىلەن بىرلەشتى .ئۇالر ھۇجۇمغا ئۆتۈشتىن
بۇرۇن ،مۇسۇلمانالر ئالدىن ھەرىكەتكە كېلىپ 1600 ،كىشلىك قوشۇن بىلەن يولغا
چىقىپ ،ئۈچ كۈندە خەيبەرگە يېتىپ باردى .يەھۇدىيالر مۇسۇلمانالرنى كۆرۈپال قەلئەلىرىگە
مۆكۈنىۋالدى.
ئۇ يەردە پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دۇئا قىلدى:
«ئەي رەببىم! بىز سەندىن بۇ يەرنىڭ ۋە بۇ يەردىكى ھەممە نەرسىنىڭ ياخشىلىقىنى
ئۈمىد قىلىمىز .ئۇنىڭ خەلقى ۋە ئىچىدىكى ھەممە نەرسىنىڭ شەررىدىن ساڭا سىغىنىپ
پاناھ تىلەيمىز».
ئاۋۋال پەيغەمبىرىمىز كېلىشىم تۈزۈشنى تەكلىپ قىلدى .لېكىن يەھۇدىيالر تەكلىپنى
رەت قىلدى .بۇ سەۋەبتىن ئۇرۇش باشالندى 10 .كۈن داۋامالشقان شىددەتلىك جەڭ
بىلەن قەلئەلەر بىر-بىرلەپ ئېلىندى .ئەلى بۇ ئۇرۇشتا ناھايىتى قەھرىمانلىق كۆرسەتتى.
ئارىدا ،قولىدىكى قالقان چۈشۈپ كەتتى .يەردىكى بىر ئىشىكنى قالقان قىلىپ ئىشلىتىپ،
جەڭنى داۋامالشتۇردى .بۇ قېتىمقى ئۇرۇشتا 10كىشى شېھىت بولدى .يەھۇدىالردىن 93
كىشى ئۆلتۈرۈلدى.
بەزى مۇسۇلمانالر خانىم-قىزالرمۇ قول-ھۈنەرۋەنچىلىك قىلىپ تاپقان-تەرگىنى بىلەن
ئەسكەرلەرگە ياردەم قىلىش ،يارىدارالرغا دورا بېرىش ،جەڭ مەزگىلىدە ئەسكەرلەرگە سۇ
توشۇش ئارقىلىق بۇ ئۇرۇشقا قاتناشتى.
ئامالسىز قالغان يەھۇدىيالر ئۇرۇش توختىتىشىنى تەلەپ قىلىپ ،ئۆز تۇپراقلىرىدا
قېلىپ ،دېھقانچىلىق قىلىش ۋە ئالغان ھوسۇلىنىڭ يېرىمىنى مۇسۇلمانالرغا بېرىش تەلىۋىنى
ئوتتۇرىغا قويدى .بۇ تەلەپ قۇبۇل قىلىندى ،پەيغەمبىرىمىز يەھۇدىيالرغا ياخشى مۇئامىلە
245
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
قىلدى .لېكىن يەھۇدىيالر بىر زىياپەت ئورۇنالشتۇرۇپ ،پەيغەمبىرىمىزنى يەنە زەھەرلەشكە
ئۇرۇندى .تاماققا زەھەر قوشۇلغانلىقى ئالالھ تەرىپىدىن پەيغەمبىرىمىزگە بىلدۈرۈلدى.
پەيغەمبىرىمىز ئاغزىغا سالغان يېمەكنى تۈكۈرىۋىتىپ ،زەھەرلىنىشتىن قۇتۇلۇپ قالدى.
كەبە زىيارىتى (قازا ئۆمرىسى)
بىر يىل بۇرۇن ئىمزاالنغان ھۇدەيبىيە كېلىشىمىگە ئاساسەن بۇ يىل مۇسۇلمانالر
مەككىگە بېرىپ كەبىنى زىيارەت قىلىشى كېرەك ئىدى .پەيغەمبىرىمىز 2000دىن ئارتۇق
مۇسۇلمان بىلەن بىرلىكتە ،مەدىنىدىن يولغا چىقىپ ،مەككىگە كەلدى .كەبىنى كۆرۈپ،
ھەممىسى تەكبىر ئېيتتى .ھەممە تۈزۈمگە رىئايە قىلغان ھالدا ،كەبىنى زىيارەت قىلىپ،
ئىھرامدىن چىقتى .ئەتىسى پەيغەمبىرىمىز كەبىگە كىردى .چۈش ۋاقتى كەلگەندە ،بىالل
ھەبەشى بۇلبۇلدەك مۇڭلۇق ئاۋازى بىلەن پىشىن نامىزىغا ئەزان ئېيتتى 2000 .مۇسۇلمان
جامائەت بىلەن ناماز ئوقۇدى.
مۇسۇلمانالر مەككىدە ئۈچ كۈن تۇرۇپ ،ئاندىن قايتىپ كەتتى .بۇ زىيارەت جەريانىدا
مەككىلىكلەر مۇسۇلمانالرنى ناھايىتى ئىنچىكىلىك بىلەن كۆزەتتى .مۇسۇلمانالرنىڭ پاكىزلىقى
ۋە گۈزەل ئەخالقى ئۇالردا ياخشى تەسىر قالدۇرۇپ ،ئۇالرنىڭ قەلبىدە ئىسالمغا قارىتا سۆيگۈ
ئويغۇنىشقا باشلىدى .كېيىن قۇرەيشنىڭ مۆتىۋەرلىرىدىن خالىد بىن ۋەلىد بىلەن ئامىر بىن
ئاس مەدىنىگە بېرىپ مۇسۇلمان بولدى.
سوئالالر:
( (1بەدىر ئۇرۇشى قاچان ۋە كىملەر ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتتى؟
( (2بەدىر ئۇرۇشىنىڭ سەۋەبلىرى قايسى؟ نەتىجىسى قانداق بولدى؟
( (3ئۇھۇد ئۇرۇشى قاچان ۋە نەدە بولدى؟
( (4ئۇھۇد ئۇرۇشىنىڭ سەۋەبلىرى نېمە؟ قانداق ئاخىرالشتى؟
( (5ئۇھۇد ئۇرۇشىدىن مۇسۇلمانالر قانداق ساۋاق ئېلىشى كېرەك؟
( (6خەندەك ئۇرۇشى قاچان بولدى؟ سەۋەبى نېمە؟ نەتىجىسى قانداق بولدى؟
( (7ھۇدەيبىيە كېلىشىمى قاچان ،كىملەر ئوتتۇرىسىدا ئىمزاالندى؟ قانداق نەتىجىلەر
قولغا كەلتۈرۈلدى؟
( (8پەيغەمبىرىمىز قايسى دۆلەتنىڭ باشلىقلىرىغا ئىسالمغا دەۋەت قىلىش مەكتۇبلىرى
ئەۋەتتى؟
( (9خەيبەر قاچان ،قانداق فەتىھ قىلىندى؟
((10كەبە زىيارىتى قاچان قىلىندى؟
246
يەتتىنچى
باب
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئۇرۇشلىرى ()2
نوقتىلىق مەزمۇنالر:
•مەككىنىڭ فەتھى قىلىنىشى
•ھۇنەين ئۇرۇشى
•ئەۋتاس ئۇرۇشى ۋە تائىفنى قورشاپ ھۇجۇم قىلىش
•تەبۇك سەپىرى
•مەسجىدى دىرار (دىرار مەسجىدى)نىڭ يىقىلىشى (ئوقۇشلۇق)
•پەيغەمبىرىمىز ئۇرۇشلىرىنىڭ ئاالھىدىلىگى
•ئەبۇبەكرىنىڭ ھەجگە باشالمچىلىق قىلىشى
•ۋىدالىشىش ھەججى
•ۋىدا خۇتبىسى
•پەيغەمبىرىمىزنىڭ ۋىدا خۇتبىسىدىن پارچىالر (ئوقۇشلۇق)
•پەيغەمبىرىمىزنىڭ كېسەل بولۇشى ۋە ۋاپات بولۇشى
•پەيغەمبىرىمىزنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىنكى ۋەقەلەر
•پەيغەمبىرىمىزنىڭ پەرزەنتلىرى
•ئەشەرە مۇبەششەرە
•پەيغەمبىرىمىزنىڭ ساھابىلىرى
•پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئىنسانالر قەلبىنى يورۇتقان ئالىجاناپ ئەخالقى-
پەزىلىتى
مەككىنىڭ فەتھى قىلىنىشى (ھىجرىيە -8يىلى /مىالدى -630يىلى)
مەككىلىكلەر ھۇدەيبىيە كېلىشىمىنى بۇزدى .پەيغەمبىرىمىز ئۇالرغا كېلىشىم شەرتلىرىگە
رىئايە قىلىشىنى تەلەپ قىلىپ خەۋەر ئەۋەتتى .مەككىلىكلەر كېلىشىمگە رىئايە قىلماسلىقنى
داۋامالشتۇردى .مۇزاكىرىدىن بىر نەتىجە چىقمىغانلىقتىن ،پەيغەمبىرىمىز مەككىنى فەتىھ
قىلىشنى قارار قىلىپ 10 ،مىڭ كىشلىك بىر قوشۇن تەييارالپ ،ھىجرەتنىڭ -8يىلى،
رامىزان ئېيىدا مەككىگە قاراپ يولغا چىقتى.
مەككىلىكلەرنىڭ مۇسۇلمانالرغا قارشى تۇرغۇدەك كۈچى قالمىدى ،ئىسالم قۇشۇنى
توسالغۇسىز مەككىگە كىردى .پەيغەمبىرىمىز مەككىنى قان تۆكمەي ئېلىشنى ئۈمىد قىلغاچقا،
ئەسكەرلەرگە مۇنداق جېكىلىدى:
«ھەرگىز قان تۆكمەڭالر ،قوراللىق جەڭ قىلماڭالر».
ھەممە ئىش دېگىنىدەك بولۇپ ،مەككە بىر تامچە قان تۆكۈلمەي فەتھى قىلىندى.
پەيغەمبىرىمىز ھەرەم-شەرىفكە بېرىپ ،كەبىدىكى بۇتالرنى چاقتى ۋە ئۇ يەردە توپالنغانالرغا
مۇھىم بىر خۇتبە ئوقۇدى .پەيغەمبىرىمىز بۇ خۇتبىسىدە مۇنداق دېدى:
247
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
ئالالھنىڭ بىر ئىكەنلىكى ،ئىنسانالرنىڭ باراۋەر ئىكەنلىكى ،ئۆتمۈشتىكى قان دەۋاسىنىڭ
ئەمەلدىن قالدۇرۇلغانلىقىنى ئېيتقاندىن كېيىن شۇ مەنىدىكى ئايەتنى ئوقۇدى:
«ئى ئىنسانالر! سىلەرنى بىز ھەقىقەتەن بىر ئەر ،بىر ئايالدىن( ،ئادەم بىلەن
ھەۋۋادىن ئىبارەت) بىر ئاتا بىر ئانىدىن ياراتتۇق .ئۆزئارا تونۇشۇشۇڭالر ئۈچۈن
سىلەرنى نۇرغۇن مىللەت ۋە ئۇرۇق قىلدۇق ،ھەقىقەتەن ئەڭ تەقۋادار بولغانلىرىڭالر
ئالالھنىڭ دەرگاھىدا ئەڭ ھۆرمەتلىك ھېسابلىنىسىلەر (يەنى كىشىلەرنىڭ بىرـ
بىرىدىن ئارتۇق بولۇشى نەسەب بىلەن ئەمەس ،تەقۋادارلىق بىلەن بولىدۇ) ،ئالالھ
ھەقىقەتەن ھەممىنى بىلگۈچىدۇر ،ھەممىدىن خەۋەرداردۇر-49( 141».سۈرە ھۇجۇراتنىڭ
-13ئايىتى)
بۇ سۆزلەرنى ئاڭلىغان مەككىلىكلەر ئۆز ۋاقتىدا پەيغەمبىرىمىزنى ئۆلتۈرۈشكە ئۇرۇنغان،
تۇنجى مۇسۇلمانالرغا چىدىغۇسىز زۇلۇمالرنى سالغان ،ئىسالمنىڭ نۇرىنى ئۆچۈرۈش ئۈچۈن
قولىدىن كەلگەن بارلىق ئەسكىلىكلەرنى قىلغان ئىدى .ئەمدى ئۇالر بويۇنلىرىنى ئېگىپ،
ئۆزى ئۈستىدىن بېرىلىدىغان قارارنى كۈتىۋاتاتتى.
پەيغەمبىرىمىز ئۇالردىن سورىدى:
ئەي قۇرەيش قەۋمى! سىلەرنىڭ ھەققىڭالردا نېمە قىلىشىمنى ئويالۋاتىسىلەر؟ سەن ئالىجاناب ۋە شان-شەرەپلىك بىر قېرىندىشمىز سەن - ،دېدى.پەيغەمبىرىمىز ئۇ يەردىمۇ ،ئۆزىنىڭ ئالىجاناپلىقىنى كۆرسەتتى.
بۈگۈن سىلەردىن ئاغرىنمايمەن ،ھەممىڭالر ئەركىن - ،دېدى ۋە ھەممىسىنى ئەپۇقىلىۋەتتى.
مەككىنى فەتھى قىلغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم چەكسىز مەرھىمىتى ۋە ئەپۇچانلىقى
بىلەن كۆڭۈللەرنىمۇ فەتىھ قىلىپ ،ئىنسانالرغا ئەڭ گۈزەل تەلىم-تەربىيە بەردى .مەككىنىڭ
فەتىھ قىلىنغان كۈنى پىشىن نامىزىنىڭ ئەزىنىنى ،بىالل ھەبەشى كەبىنىڭ تېمىغا چىقىپ
ئېيتتى .ناماز ئوقۇلغاندىن كېيىن پەيغەمبىرىمىز سەفا چوقىسىغا چىقتى .يېڭى مۇسۇلمان
بولغانالرمۇ ئۇ يەرگە توپلىنىپ ،ئاۋۋال ئەرلەر ،ئاندىن خانىم-قىزالر
پەيغەمبىرىمىزگە
ئىتائەت قىلىدىغانلىقىغا ۋەدە قىلدى.
ھۇنەين ئۇرۇشى (ھىجرىيە -8يىلى /مىالدى -630يىلى)
مەككىنىڭ ئېلىنىشى بىلەن كەبىدە بىر تالمۇ بۇت قالمىدى .مۇشرىكالرنىڭ كۆپى
مۇسۇلمان بولۇپ ،ئىسالمنىڭ نۇرى تىزلىك بىلەن دۇنياغا تارقالدى.
مەككىنىڭ يېنىدا ئولتۇراقالشقان ھەۋازىن قەبىلىسى بار ئىدى .ئۇالرنىڭ كۆپ قىسمى
بۇتقا چۇقۇناتتى .مەككىدىكى بۇتالر چېقىۋېتىلگەندىن كېيىن نۆۋەت ئۆزىنىڭ بۇتىغا
كېلىدىغانلىقىنى ئويالپ ،مۇسۇلمانالر بىلەن ئۇرۇشۇشقا قارار قىلدى .مۇسۇلمانالرغا ھۇجۇم
« .141قۇرئان كەرىم» ،ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ،مۇھەممەد سالىھ.
248
تۆتىنچى بۆلۈم :تەرجىمىھال
قىلىش ئۈچۈن مەككە بىلەن تائىفنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ھۇنەين دېگەن يەردە 20 ،مىڭ
كىشىلىك بىر قوشۇن تەييارلىدى.
پەيغەمبىرىمىز تېخىچە مەككىدىن مەدىنىگە قايتمىغان ئىدى .دۈشمەننىڭ بۇ
تەييارلىقىدىن خەۋەر تېپىپ 12 ،مىڭ كىشىلىك بىر قوشۇن تەشكىللەپ ،ھۇنەين دېگەن
يەرگە قاراپ ئاتالندى.
مۇشرىكالر تار بىر ۋادىدا يوشۇرۇنۇپ تۇردى .مۇسۇلمانالر قۇشۇنىنىڭ كۆپلىكىگە
ئىشىنىپ ،دۈشمەننى كۆزگە ئىلماي ،كېرەكلىك تەييارلىق قىلمىدى .گۇگۇم ۋاقتىدا،
ئىسالم قۇشۇنى ۋادىدىن ئۆتىۋاتقاندا ،يوشۇرۇنۇپ ياتقان دۈشمەننىڭ شىددەتلىك ھۇجۇمىغا
ئۇچرىدى .شۇنىڭ بىلەن مۇسۇلمانالر قوشۇنى پارچىلىنىپ ،تارقىلىشىقا باشلىدى ،بۇ
ئەھۋال ئىسالمنىڭ كېلەچىكى ئۈچۈن خەتەرلىك ئىدى.
دۈشمەن ئەسكەرلىرىنىڭ شىددەتلىك ھۇجۇمىغا جاسارەت بىلەن قارشى تۇرغان ۋە
جەڭدە قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان يالغۇز بىر قەھرىمان بار ئىدى ،بۇ قەھرىمان مۇھەممەد
سەللەلالھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئىدى.
پەيغەمبىرىمىز تارقىلىپ كەتكەن مۇسۇلمانالرنى يېنىغا چاقىردى ،ئۇنىڭ ئاۋازىنى
ئاڭلىغان ئىسالم قۇشۇنى قايتىدىن بىرلىشىپ ،دۈشمەنگە ھۇجۇم قىلدى .بۇ توساتتىن
قىلىنغان ھۇجۇمغا قارىتا دۈشمەن ئەسكەرلىرى نېمە قىالرىنى بىلەلمەي ھاڭ-تاڭ قالدى ۋە
تارقىلىپ قېچىشقا باشلىدى .مۇسۇلمانالر ئۇرۇشنىڭ بېشىدا ،قىسقا ۋاقىت يېڭىلىپ ،قايتا
غەلبىگە ئېرىشتى ۋە بۇنىڭدىن كۆپ سۆيۈندى .دۈشمەنلەر ئۇرۇش جەريانىدا ،كۆپ ساندا
ئەسىر ،مىڭالرچە تۆگە ،قوي ۋە كۆپ مىقداردا كۈمۈشنى تاشالپ قېچىپ كەتتى.
بۇ ئۇرۇش پەيغەمبىرىمىزنىڭ جاسارىتى ۋە چىدامچانلىقى نەتىجىسىدە غەلبىگە
ئېرىشتى.
ئەۋتاس ئۇرۇشى ۋە تائىفنى قورشاپ ھۇجۇم قىلىش (ھىجرىيە -8يىلى /مىالدى -630
يىلى)
مۇسۇلمانالر ھۇنەيندىن قاچقان دۈشمەنلەرنى ،ئەۋتاس دېگەن يەرگىچە قوغالپ
بېرىپ ،ئۇ يەردە قايتا تەشكىللەنمەكچى بولغان دۈشمەنلەرنى تۇتۇپ ،يەر بىلەن يەكسان
قىلىپ تولۇق غەلبىنى قولغا كەلتۈردى .دۈشمەنلەر شۇنىڭدىن كېىين بىر مەزگىل ئەسلىگە
كېلەلمىدى .بۇ جەڭدە مۇسۇلمانالردىن 4كىشى شېھىت بولدى .دۈشمەنلەردىن 70كىشى
ئۆلتۈرۈلدى.
تائىفنى قورشاپ ھۇجۇم قىلىش
ھۇنەين ئۇرۇشىدا ،مۇشرىكالرنىڭ قوماندانى بولغان مالىك بىن ئەۋف قېچىپ،
تائىف قەلئەسىگە پاناھالندى .شۇڭا ئىسالم قۇشۇنى تائىف قەلئەسىنى قورشاۋغا ئالدى.
تائىفلىقالر ،قەلئەلىرىنى تاقاپ ،ئۆزىنى قوغدىدى .قورشاپ ھۇجۇم قىلىش بىر ئايدەك
داۋامالشقان بولسىمۇ ،قەلئە ناھايىتى مۇستەھكەم بولغاچقا ئىچىگە كىرەلمىدى .مۇسۇلمانالر
249
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
قورشاۋنى بىكار قىلىپ قايتىپ كەتتى .تائىفلىقالر كېيىن قارشىلىق كۆرسىتىشتىن ۋاز
كېچىپ ،مۇسۇلمان بولدى.
پەيغەمبىرىمىز يېڭى مۇسۇلمان بولغان مەككىلىكلەرگە قۇرئان ۋە ئىسالمنى ئۆگىتىش
ئۈچۈن مۇئاز بىن جەبەلنى مەككىدە قالدۇرۇپ ،ساھابىلىرى بىلەن مەدىنىگە قايتتى.
تەبۇك سەپىرى (ھىجرىيە -9يىلى /مىالدى -630يىلى)
تەبۇك مەدىنە بىلەن شامنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بىر يەر بولۇپ ،مەككە فەتىھ قىلىنغاندىن
كېيىن ،ئۇ يەردە ئىسالم تىزلىك بىلەن تارقىلىشقا باشلىدى.
ۋىزانتىيە ئىمپىراتۇرلىقى ئىسالمنىڭ تارقىلىشىنى توسۇش ئۈچۈن ،ئۇرۇشقا تەييارلىق
قىلدى .خىرىستىئان بولغان ئەرەبلەرمۇ ئۇالر بىلەن بىر سەپتە تۇردى.
بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان مۇسۇلمانالرمۇ ئەسكەر توپالشقا باشلىدى .ئەبۇ بەكرى بىلەن
ئوسمان قوشۇننى قورالالندۇرۇش جەھەتتە بۈيۈك خىزمەت كۆرسەتتى .دۈشمەنلەرنىڭ
كۈچىنى تارمار قىلىش ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم 30مىڭ كىشلىك بىر قوشۇن
بىلەن مەدىنىدىن يولغا چىقتى .يازنىڭ پىژ-پىژ ئىسسىقىدا ،بىر قانچە يۈز كېلومىتىرلىق
قۇملۇقنى بىسىپ ئۆتۈپ ،تەبۇكقا كەلدى .دۈشمەنلەر جەڭ قىلىشتىن قېچىپ قەلئەسىگە
يۇشۇرنىۋالدى .مۇسۇلمانالرغا قارشى تۇرغۇدەك بىرسى بولمىغاچقا ،ئىسالم قۇشۇنى ئامالسىز
كەينىگە ياندى .شۇنىڭ بىلەن دۈشمەن تارمار قىلىنىپ ،ئاسانال غەلبە قولغا كەلتۈرۈلدى.
ئوقۇشلۇق:
مەسجىدى-دىرار (دىرار مەسجىدى)نىڭ چېقىۋىتىلىشى
مۇناپىقالر قۇبا مەسجىدىنىڭ جامائىتىنى بۆلۈش ،مۇسۇلمانالرنى پارچىالش ۋە ئەبۇ
ئامىر ئىسىملىك ئىسالم دۈشمىنىگە مەرتىۋە تەييارالش ئۈچۈن مەدىنىنىڭ يېنىغا بىر مەسجىد
سالدى.
ئۇالر كۈتكەن «ئەبۇ ئامىر» ،ئۇھۇد ۋە ھۇنەين ئۇرۇشلىرىغا قاتنىشىپ ،پەيغەمبىرىمىزگە
قارشى ئۇرۇش قىلىپ ،نەتىجىگە ئىرىشەلمەي شامغا قېچىپ بېرىپ ،ئۇ يەردىن مۇناپىقالرغا
مۇنداق بىر خەۋەر ئەۋەتتى .بۇ خەۋەردە« :كۈچۈڭالرنىڭ يېتىشىچە قوراللىنىڭالر ،تەييارلىق
قىلىڭالر ،ماڭا بىر ئىبادەتخانا ياساڭالر ،مەن ۋىزانتىيە ئىمپېراتۇرىنىڭ يېنىغا بارىمەن،
چوڭ بىر قوشۇن بىلەن قايتىپ كېلىپ ،مۇھەممەد ۋە ساھابىلىرىنى مەدىنىدىن سۈر-توقاي
قىلىپ چىقىرىۋىتىمەن».
بۇ ئادەمنىڭ قىشقىرتىشى بىلەن مۇناپىقالر مەسجىدى-دىرارنى ياسىدى .مۇناپىقالر،
قېرىلىقى ۋە كېسەللىكىنى باھانە قىلىپ ،پەيغەمبىرىمىزنىڭ مەسجىدىگە بارماي ،ئۇ
يەردە توپلىنىشنى ئارزۇ قىلدى .تاشقى قىياپىتى مەسجىد بولغان ئۇ قۇرۇلۇش ،ئەسلىدە
مۇسۇلمانالرنى پارچىالش ئۈچۈن سېلىنغان پىتنە-پاسات ئوۋىسى ئىدى.
مۇناپىقالر پەيغەمبىرىمىزنى تەكلىپ قىلىپ ،ئۆزلىرى ياسىغان مەسجىدنى ئېچىپ
بېرىشنى ئۆتۈندى .ئالالھتائاال جىبرائىل ئەلەيھىسساالمنى ئەۋەتىپ ،بۇ مەسجىدنىڭ
250
تۆتىنچى بۆلۈم :تەرجىمىھال
مۇسۇلمانالرنى پارچىالش ئۈچۈن سېلىنغانلىقىنى پەيغەمبىرىمىزگە بىلدۈردى .شۇڭا
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم تەبۇك سەپىرىدىن قايتىپ كېلىشىدە ئۇ مەسجىدنى چېقىۋەتتى.
شۇنىڭ بىلەن مۇناپىقالر يامان نىيىتىنى ئىشقا ئاشۇرالمىدى .شۇنىڭ بىلەن ئەبۇ ئامىرمۇ
شامدا ،ئازاپ ئىچىدە ئۆلدى.
پەيغەمبىرىمىز ئۇرۇشلىرىنىڭ ئاالھىدىلىگى
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئىنسانالرنى چىرايلىق سۆز ۋە ياخشى مۇئامىلە بىلەن ئىسالمغا
دەۋەت قىلىپ ،ھېچكىمگە قاتتىق-قۇرۇق ،قوپال مۇئامىلە قىلمىدى .بۇنىڭ ئەكسىچە
مۇشرىكالر پەيغەمبىرىمىز ۋە ئۇنىڭغا ئىشەنگەنلەرگە ھەر خىل ئەسكىلىكلەرنى قىلدى.
دىنى ئېتىقادى سەۋەبىدىن نۇرغۇن مۇسۇلمانالرغا چىدىغۇسىز دەرىجىدە زۇلۇم قىلدى ،ھەتتا
بەزىلىرى رەھىمسىزلەرچە ئۆلتۈرۈلدى.
مۇسۇلمانالر ئۆزىگە قىلىنغان بۇ ئىنسان قېلىپىدىن چىققان مۇئامىلىلەرگە تولۇق 13
يىل سەۋر قىلدى .ئاخىرى تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان ۋەتەنلىرىنى تاشالپ ،مەدىنىگە كۆچۈپ
بېرىشقا مەجبۇر بولدى .لېكىن مەدىنىدىمۇ مۇسۇلمانالرنى بوش قويىۋەتمىدى .بۇ ئەھۋالغا
قارىتا ،مۇسۇلمانالر ئۆزىنى قوغداش ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىشتىن باشقا چارىسى قالمىدى.
شۇنىڭ بىلەن ھىجرەتنىڭ ئىككىنچى يىلى ،ئۇرۇش قىلىشقا رۇخسەت قىلىنغان ئايەتلەر
نازىل بولدى .بۇ ئايەتلەرنىڭ مەزمۇنى:
«ھۇجۇم قىلىنغۇچىالرغا ،زۇلۇمغا ئۇچرىغانلىقلىرى ئۈچۈن( ،قارشىلىق
142
كۆرسىتىشكە) رۇخسەت قىلىندى ،ئالالھ ئۇالرغا ياردەم بېرىشكە ئەلۋەتتە قادىردۇر».
(-22سۈرە ھەجنىڭ -39ئايىتى)
«سىلەرگە ئۇرۇش ئاچقان ئادەملەرگە قارشى ئالالھ يولىدا جىھاد قىلىڭالر،
143
تاجاۋۇز قىلماڭالر ،تاجاۋۇز قىلغۇچىالرنى ئالالھ ھەقىقەتەن دوست تۇتمايدۇ».
(-2سۈرە بەقەرەنىڭ -190ئايىتى)
پەيغەمبىرىمىزنىڭ
جەڭلىرىگە
قارايدىغان
بولساق،
بۇ ئايەتلەرگە ياكى
ئاالھىدىلىكلەرنى كۆرەلەيمىز:
( (1پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئۇرۇشلىرى ھۇجۇم قىلىشنى مەقسەت قىلمىغان .چۈنكى ئىسالم
تىنىچلىق دىنىدۇر.
( (2بۇ ئۇرۇشالر دۈشمەننىڭ ھۇجۇمىنى توسۇش ،ئالالھنىڭ نامىنى ئۇلۇغالش،
مۇسۇلمانالرنىڭ دىنى ،جېنى ۋە مېلىنى قوغداش ئۈچۈن قىلىنغان ئۆزىنى قوغداش ئۇرۇشى
ئىدى .چۈنكى ھەقسىزلىق ۋە تاجاۋۇزغا ئۇچرىغان ئىنسانالر ئۆزلىرىنى قوغداش ھەققىگە
ئىگە.
« .142قۇرئان كەرىم» ،ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ،مۇھەممەد سالىھ.
.143يۇقىرىقىغا ئوخشاش.
251
بۇ
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
ئەبۇبەكرىنىڭ ھەجگە باشالمچىلىق قىلىشى (ھىجرىيە -9يىلى /مىالدى -631يىلى)
ھىجرەتنىڭ -8يىلى ھەج مەزگىلى كېلىشى بىلەن ،پەيغەمبىرىمىز ھەجگە بېرىش
ئۈچۈن توپالنغان 300كىشىنى ،ئەبۇ بەكرىنىڭ باشچىلىقىدا مەككىگە يولغا سالدى.
ئەلى ھەجنىڭ قانداق قىلىنىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ ،مۇنۇالرنى تەبلىغ قىلدى:
«بۇنىڭدىن كېيىن ،بۇتقا چوقۇنغانالرنىڭ ھەج قىلىشى ،كەبەنى يالىڭاچ ھالدا تاۋاپ
قىلىش چەكلەندى».
ئۇ يىلى ئىسالم تارىخىدا تۇنجى قېتىم دىنى ھۆكۈملەرگە رىئايە قىلغان ھالدا ،ھەج
ۋەزىپىسى ئورۇنالندى.
ۋىدالىشىش ھەججى (ھىجرىيە -10يىلى /مىالدى -632يىلى)
مەككىنىڭ فەتىھ قىلىنىشىدىن كېيىن ئىسالم ناھايىتى تىز سۈرئەت بىلەن تارقالدى.
تەۋھىد (ئالالھنىڭ بىر ئىكەنلىكى) ئېتىقادى قەلىبلەرگە مۇستەھكەم ئورۇنالشتى.
نىجاتلىقنىڭ پەقەت ئىسالمدا ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن ئىنسانالر ئۆز ئىختىيارى بىلەن
كېلىپ مۇسۇلمان بولدى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم 23يىللىق شەرەپلىك بىر ۋەزىپىنىڭ،
نەتىجىلىك ئاخىرالشقانلىقىنى كۆرۈپ ،ھىجرەتنىڭ -10يىلى 100مىڭدىن ئارتۇق مۇسۇلمان
بىلەن بىرلىكتە ھەج قىلىشقا يولغا چىقتى.
پەيغەمبىرىمىز ئەرافات تېغىدا 124مىڭ مۇسۇلمانغا خىتاب قىلىپ ،مەشھۇر خۇتبىسىنى
ئوقۇدى .بۇ« ،ۋىدا خۇتبىىسى» دەپ ئاتالدى .بۇ خۇتبىدىن كېيىن تۆۋەندىكى ئايەت
نازىل بولدى:
«بۈگۈن سىلەرنىڭ دىنىڭالرنى پۈتۈن قىلدىم ،سىلەرگە بەرگەن نېمىتىمنى
تاماملىدىم ،ئىسالم دىنىنى سىلەرنىڭ دىنىڭالر بولۇشقا تاللىدىم-5( 144».سۈرە مائىدەنىڭ
-3ئايىتى).
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئاخىرەت سەپىرىگە يېقىنالشقانلىقى ۋە بۇنىڭدىن كېيىن ھەج
قىاللمايدىغانلىقىنى بىلگەچكە ،بۇ يەردە مۇسۇلمانالر بىلەن ۋىداالشقان ئىدى .بۇ سەۋەبتىن
پەيغەمبىرىمىزنىڭ بۇ قىلغان ھەججى «ۋىدالىشىش ھەججى» دېيىلدى.
پەيغەمبىرىمىز ھەج ۋەزىپىسىنى ئۇرۇنلىغاندىن كېيىن بىللە بارغان مۇسۇلمانالر بىلەن
مەدىنىگە قايتىپ كەلدى.
ۋىدا خۇتبىسى
بۇ خۇتبىدە ،تەڭ-باراۋەرلىك پرىنسىپلىرى ئېيتىلىپ ،ھەقىقى مەنىدىكى ھۇزۇر-
ھاالۋەت ۋە بەخت-سادائەتنىڭ ئاساسى سېلىندى .ئۇ چاغدا ،ئاۋازنى كۈچەيتىپ بېرىدىغان
مىكروفۇنالر بولمىغانلىقى ئۈچۈن پەيغەمبىرىمىزنىڭ ھەر بىر گەپ-سۆزىنى ،يەنە بىر كىشى
يۇقىرى ئاۋاز بىلەن تەكرارلىدى ،شۇنىڭ بىلەن ھەممە جامائەت ئاڭلىدى .ئۇ خۇتبە
« .144قۇرئان كەرىم» ،ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ،مۇھەممەد سالىھ.
252
تۆتىنچى بۆلۈم :تەرجىمىھال
ئىنسانالرنىڭ خەلقئارا كىشىلىك ھۇقۇق خىتابنامىسىدىن نۇرغۇن يىل بۇرۇنال ،ئىنسانالرنىڭ
ھۇقۇقىنى قوغدايدىغان مۇھىم ھۆكۈملەرنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ۋىدا خۇتبىسىدا يەر ئالغان ھۆكۈملەر:
( (1ئىسالمدىن بۇرۇنقى پۈتكۈل جاھىلىيەت ئادەتلىرى بىكار قىلىنىدۇ.
( (2پۈتكۈل ئىنسانالر تەڭ-باراۋەر بولۇپ ،بىر ئىنساننىڭ يەنە بىرسىدىن مەرتىۋىسىنىڭ
يۇقىرى بولۇشى ئۇنىڭ ئالالھقا بولغان ھۆرمىتى بىلەن بولىدۇ.
( (3جان ،مال-مۈلۈك ،ئار-نۇمۇس مۇقەددەس بولۇپ ،ئۇنىڭغا چېقىلىشقا بولمايدۇ.
( (4ئامانەت ئۆز ئىگىسىگە ۋاقتىدا قايتۇرۇلۇشى كېرەك.
( (5ئۆسۈمنىڭ ھەممە تۈرى ھارام قىلىندى.
( (6قان دەۋاسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى.
( (7ئەرلەر ئايالالرنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغدايدۇ ،ئايالالرمۇ ئەرلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقىغا
رىئايە قىلىدۇ .ئەر ۋە ئايال زىنادىن يىراق تۇرۇشى كېرەك.
)8بارلىق مۇسۇلمانالر قېرىنداش ،دىنى قېرىندىشىنىڭ ھەق-ھوقۇقىغا تاجاۋۇز
ھارامدۇر.
)9ئىشچى-خىزمەتچىلەرگە ياخشى مۇئامىلە قىلىش كېرەك.
ئوقۇشلۇق:
پەيغەمبىرىمىزنىڭ ۋىدا خۇتبىسىدىن ئۈزۈندىلەر
سۆزۈمگە قۇالق سېلىڭالر ،بەلكى بۇ يىلدىن كېيىن سىلەر بىلەن بۇ يەردە بىرگە
بواللماسلىقىم مۇمكىن.
ئى ئىنسانالر! بۈگۈن ،بۇ ئاي ،بۇ شەھەر (مەككە) قانداق بىر مۇقەددەس بولغان
بولسا ،جېنىڭالر ،مال-مۈلكىڭالر ۋە ئىپپەت-نۇمۇسۇڭالرمۇ شۇنداق مۇقەددەستۇر ،ھەر
خىل دەخلى-تەرۇزدىن قەتئى قوغدىلىدۇ.
ساھابىلىرىم! ئەتە رەببىڭالر بىلەن ئۇچرىشىسىلەر ۋە بۈگۈنكى ھال-ئەھۋالىڭالردىن
مۇتلەق جاۋاب بېرىسىلەر .مەندىن كېيىن كونا ئادىتىڭالرغا قايتىپ ،بىر-بىرىڭالرنىڭ
كاللىسىنى ئالماڭالر .بۇ ۋەسىيتىمنى بۇ يەردە بولغانالر ،بولمىغانالرغا يەتكۈزسۇن .بەلكى
بۇ خەۋەر يەتكۈزۈلگەن بىر كىشى ،بۇ يەردە تۇرۇپ ئاڭلىغان كىشىدىنمۇ ياخشى چۈشىنىپ،
ئۇنى مۇھاپىزەت قىلىشى مۇمكىن.
ساھابىلىرىم! كىمدە بىر ئامانەت بولسا ،ئۇنى ئىگىسىگە قايتۇرۇپ بەرسۇن .ئۆسۈمنىڭ
ھەممە تۈرى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى ،ئۇ ئايىغىمنىڭ ئاستىغا ئېلىندى .قەرزىڭالرنى ئۆز پىتى،
ۋاقتىدا قايتۇرۇشىڭالر كېرەك .زۇلۇم قىلماڭالر ۋە زۇلۇمغا قاراپ تۇرماڭالر .ئالالھنىڭ بۇيرۇقى
بىلەن ئۆسۈم ئېلىش ھارام قىلىندى .جاھىلىيەتتىن قالغان بۇ ناچار ئىللەتنىڭ ھەممە تۈرى
ئايىغىمنىڭ ئاستىغا ئېلىندى.
ساھابىلىرىم! جاھىلىيەت دەۋرىدىكى قان دەۋالىرىنىڭ ھەممىسى بىكار قىلىندى.
253
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
ئى ئىنسانالر! بۈگۈن شەيتان ،سىلەرنىڭ بۇ تۇپراقتا قايتىدىن تەسىر كۆرسىتىپ،
ھاكىمىيەت قۇرۇش كۈچىنى مەڭگۈ يوقاتتى .لېكىن سىلەر ،مەن قالدۇرغان ئىشالرنىڭ
سىرتىدا ،كىچىك كۆرگەن ئىشالردا ،ئۇنىڭغا ماسلىشىدىغان گەپ-سۆز،
ئىش-
ھەرىكەتلەردە بولماڭالر ،چۈنكى ئۇالرنى قىلساڭالر ،شەيتان خۇشال بولىدۇ .دىنىمىزنى
قوغداش ئۈچۈن ئۇالردىن يىراق تۇرۇڭالر.
ئى ئىنسانالر! ئايالالرنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداڭالر ۋە بۇ ھەقتە ئالالھتىن
قورقۇشۇڭالرنى تەۋسىيە قىلىمەن .سىلەر ئايالالرنى ئالالھنىڭ ئامانىتى سۈپىتىدە ئەمرىڭالرغا
ئالدىڭالر؛ ئۇالرنىڭ ئىپپەت-نۇمۇسىنى ئالالھقا قەسەم بىلەن ئېرىشتىڭالر .سىلەرنىڭ
ئايالالردا ھەق-ھوقۇقۇڭالر بار ،ئايالالرنىڭمۇ سىلەردە ھەق-ھوقۇقى بار .سىلەرنىڭ
ئايالالردىكى ھەق-ھوقۇقۇڭالر ئۇالرنى ۋە ئائىلەڭالرنى ،سىلەر ياخشى كۆرمىگەن ھەر
قانداق كىشىگە بوزەك قىلدۇرماسلىقتۇر.
ئى مۆمىنلەر! مەن سىلەرگە بىر ئامانەت قالدۇرۇپ كېتىمەن ،ئۇنىڭغا چىڭ ئېسىلساڭالر،
يولدىن ئازمايسىلەر .ئۇ ئامانەت بولسا ،ئالالھنىڭ كىتابى قۇرئان كەرىمدۇر.
ئى مۆمىنلەر! سۆزۈمنى قۇالق سىلىپ ئاڭالڭالر ۋە كۆڭۈل قويۇڭالر .مۇسۇلمان
مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىدۇر .شۇڭا پۈتكۈل مۇسۇلمانالر قېرىنداشتۇر .دىنى قېرىندىشڭالرغا
تەۋە بولغان ھەر قانداق بىر ھەققە ھۇجۇم قىلىش ،تاجاۋۇز قىلىش ،ھاالل ئەمەس .ئەگەر
كۆڭلى خاالپ بەرسە ئۇنىڭ يولى باشقا.
ساھابىلىرىم! ئۆزۈڭالرغا زۇلۇم قىلماڭالر .چۈنكى نەپسىڭالرنىڭمۇ سىلەردە
ھەققى
بار.
ئى ئىنسانالر! ئالالھتائاال ھەق ئىگىسىنىڭ ھەققىنى (قۇرئان كەرىمدە) بەرگەن.
ۋارىسقا ،ۋەسىيەت قىلىشنىڭ قىلچىمۇ كىرىكى يوق.
ئى ئىنسانالر! رەببىڭالر بىر ،ئاتاڭالر بىر .ھەممىڭالر ئادەم ئەلەيھىسساالمنىڭ بالىلىرى.
ئادەم ئەلەيھىسساالم تۇپراقتىن يارىتىلغان .ئالالھنىڭ يېنىدا ئەڭ ھۆرمەتلىك بولغانلىرىڭالر،
ئۇنىڭغا ئىتائەت قىلغانلىرىڭالردۇر .ئەرەب بىلەن ئەرەب بولمىغانالرنىڭ ئالالھقا بولغان
ئىتائىتىدىن باشقا ئۈستۈنلىكى يوقتۇر.
ئى ئىنسانالر! ئەتە ،مېنى سىلەردىن سورىسا ،نېمە دەيسىلەر؟
«ئالالھنىڭ ئەلچىلىكىنى قىلدىڭ ،ۋەزىپەڭنى ئورۇنلىدىڭ ،بىزگە ۋەسىيەت ۋە
نەسىھەت قىلدىڭ دەپ گۇۋاھلىق بېرىمىز ».دېدى.
شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبىرىمىز مۇبارەك بىگىز بارمىقىنى كۆككە كۆتۈرۈپ ،ئاندىن
جامائەتكە قارىتىپ ،پەسكە چۈشۈرۈپ ،مۇنداق دېدى.
"شاھىت بول ،يا رەب! شاھىت بول ،يا رەب! شاھىت بول ،يا رەب!"
254
تۆتىنچى بۆلۈم :تەرجىمىھال
پەيغەمبىرىمىزنىڭ كېسەل بولۇشى ۋە ۋاپات قىلىشى (ھىجرىيە -10يىلى /مىالدى -632
يىلى)
پەيغەمبىرىمىز ۋىدا ھەججىدىن كېيىن مەدىنىگە قايتتى ۋە بىر مەزگىلدىن كېيىن
ئاغرىپ قالدى .ئۇ ۋەزىپىسىنىڭ ئاخىرالشقانلىقىنى ۋە بۇ دۇنيادىن كۆچۈش ۋاقتىنىڭ
كەلگەنلىكىنى ھېس قىلغان ئىدى .كېسىلى كۈندىن-كۈنگە ئېغىرالشتى .كېسەل بولۇپ
تۇرۇپمۇ ،ئەزان چىقىشىغىال ،مەسجىدكە بېرىپ نامازغا ئىماملىق قىلدى .لېكىن ۋاپاتىغا
ئۈچ كۈن قالغاندا ،كېسىلى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ ،مەسجىدكىمۇ چىقالماي ،ئەبۇ بەكرىنىڭ
جامائەتكە ئىماملىق قىلىشىنى بۇيرىدى.
قىزى فاتىمە ھەر كۈنى پەيغەمبىرىمىزنى يوقالپ تۇردى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم
سەكراتتا يېتىپ تۇرۇپ ،قىزىغا مۇنداق نەسىھەت قىلدى:
«ئەي پەيغەمبەرنىڭ قىزى فاتىمە ،سېنى ئاخىرەتنىڭ قىيىنچىلىقىدىن قۇتۇلدۇرىدىغان
ياخشى ئىشالرنى قىلغىن ،پەيغەمبەرنىڭ قىزى بولۇش ،سېنى ئاالھىدە ئىمتىيازغا ئىگە
قىلمايدۇ .مەن سېنى ئۇ كۈن (يەنى قىيامەت)نىڭ دەھشىتىدىن قۇتۇلدۇرالمايمەن».
كېسىلى ئېغىرلىشىۋاتقان كۈنلەردىمۇ ،ساھابىلىرىگە مۇنداق دېدى« :سىلەر يەنە مەن
بىلەن ئۇچرىشىسىلەر ،ئۇچرىشىدىغان يېرىمىز كەۋسەر كۆلىنىڭ بويىدا .ئەگەر كىمكى،
مەن بىلەن ئۇ يەردە ئۇچرىشىشنى خالىسا ،قولى ۋە تىلىنى كېرەكسىز ئىش-ھەرىكەت،
گەپ-سۆزلەردىن يىراق تۇتسۇن .بۇ دۇنيادىن كۆچۈش ۋاقتىمنىڭ كەلگەنلىكىدىن ماڭا
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Temel Dini Bilgiler - 16
  • Büleklär
  • Temel Dini Bilgiler - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3297
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1404
    27.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1450
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3365
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1482
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1587
    27.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3524
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1373
    26.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 866
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3693
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    26.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3632
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1310
    28.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3574
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1404
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1569
    27.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3178
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1584
    27.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3244
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1675
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1660
    28.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3494
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1602
    28.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3421
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1599
    29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 4279
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1964
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 1463
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 604
    25.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.