Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 3178
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1584
27.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
38.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
مۇھىملىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ .ئىلىم ۋە ئىلىم ئىگىسىنىڭ قىممىتى ھەققىدە ئالالھتائاال
مۇنداق دەيدۇ:
91
«ئېيتقىنكى ،بىلىدىغانالر بىلەن بىلمەيدىغانالر باراۋەر بوالمدۇ؟» (-39سۈرە
زۇمەرنىڭ -9ئايىتى) پەيغەمبىرىمىزمۇ ئىلىم ئىگەللەشنىڭ مۇسۇلمانالر ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم
مەسئۇلىيەت ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ مۇنداق دېگەن:
92
«ئىلىم ئىگەللەش ،ئەر ياكى ئايال ھەممە مۇسۇلمانغا پەرزدۇر».
دىنىمىزنىڭ بۇ ئەمىر-پەرمانىغا رىئايە قىلغان ھالدا ،ئاتا-بوۋىلىرىمىزمۇ ئىلىمگە
ئەھمىيەت بېرىپ ،كۆپلىگەن ئالىمالرنى يېتىشتۈرگەن.
« .91قۇرئان كەرىم» ،ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ،مۇھەممەد سالىھ.
« .92مىشكاتۇل-مەسابىھ»-1 ،جىلد-233 ،بەت.
176
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
سوئالالر:
( (1ئەخالق دېگەن نېمە؟ چۈشەندۈرۈپ بېرىڭ.
( (2ئىسالمدا ،ئەخالققا بېرىلگەن ئەھمىيەتنى سۆزلەپ بېرىڭ.
( (3ئېتىقاد ۋە ئىبادەتنىڭ ،گۈزەل ئەخالقلىق بولۇشتىكى رولىنى چۈشەندۈرۈڭ.
( (4پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئەخالقى قانداق ئىدى؟
( (5شەخىس ئۈچۈن ئەخالقنىڭ مۇھىملىقىنى سۆزلەپ بېرىڭ.
( (6ئەخالقنىڭ خىزمەت ھاياتىغا بولغان تەسىرىنى سۆزلەپ بېرىڭ.
( (7ئەخالق ئۆزگىرەمدۇ؟ چۈشەندۈرۈپ بېرىڭ.
( (8ئىسالمنىڭ ئەقىل ۋە ئىلىمگە بەرگەن ئەھمىيىتىنى سۆزلەپ بېرىڭ.
177
ئىككىنچى
باب
ئەخالقى مەسئۇلىيەتلىرىمىز
نوقتىلىق مەزمۇنالر:
•ئەخالقى مەسئۇلىيىتىمىز
•ئالالھ ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ۋە قۇرئان كەرىمگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
•ئۆز شەخسىيتىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
•جىسمانى بەدىنىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
•روھىمىزغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
•يېمەك-ئىچمەكتىكى ئەخالقى پرىنسىپالر
•تىلنى باشقۇرۇش ۋە تۈزىتىش
•باشقا ئەزاالرنى باشقۇرۇش ۋە تۈزىتىش
ئەخالقى مەسئۇلىيىتىمىز
ئىسالمدا ئەخالقىي مەسئۇلىيەتلىرىمىز ئاساسەن بەش تۈرلۈك بولۇپ ،بۇالر:
( (1ئالالھ ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ۋە قۇرئان كەرىمگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
( (2ئۆزىمىزنىڭ شەخسىيتىگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
( (3ئائىلىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
( (4ۋەتەن ۋە مىللىتىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
( (5پۈتكۈل ئىنسانالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
ئالالھ ،پەيغەمبەر ۋە قۇرئانغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
1 )1ئالالھقا بولغان مەسئۇليىتىمىز
ئالالھ بىزنى يوقتىن بارلىققا كەلتۈردى ۋە تېنىمىزنى مۇكەممەل ئەزاالر بىلەن
قۇرالالندۇرۇپ ،يەر يۈزىدىكى بارلىق نەرسىلەرنى پايدىلىنىشىمىزغا بەردى .ئىنسانالرغا
بېرىلگەن بۇ بۈيۈك نېمەت ،ھېچقانداق بىر جانلىققا بېرىلمىدى .شۇڭا بۇ ياخشىلىقنى
قايتۇرۇش ئۈچۈن بىزنىڭ قىلىشقا تېگىشلىك ۋەزىپىمىز بار.
بۇ ۋەزىپىلىرىمىز:
( (1ئالالھنىڭ مەۋجۇتلىقى ۋە بىر ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش.
( (2ئىبادەت ۋەزىپىلىرىمىزنى تولۇق ئورۇنالش.
( (3ئالالھنىڭ ئەمىر-پەرمانلىرىغا رىئايە قىلىپ ،چەكلەنگەن ئىش-ھەرىكەتلەردىن
يىراق تۇرۇش.
( (4ئالالھقا بولغان سۆيگۈمىزنى ھەممە نەرسىدىن ئۈستۈن تۇتۇش.
( (5ئۇنىڭ نامىنى ھۆرمەت بىلەن تىلغا ئېلىش.
( (6بەرگەن نېمەتلىرىگە شۈكۈر قىلىش.
178
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
2 )2پەيغەمبەرگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
ئالالھ ئىسالمنى ئىنسانالرغا تەبلىغ قىلىش ۋەزىپىسىنى پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد
سەللەلالھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە بەردى .سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز ئىنسانالرنى نادانلىقتىن
قۇتۇلدۇرش ئۈچۈن كۆپ جاپا تارتتى .بۇ جەرياندا نۇرغۇن قىيىنچىلىقالرغا ئۇچرىدى.
شۇنداقتىمۇ ئىسالمنىڭ چاقىرىقىنى دۇنياغا تارقاتتى ،ئىنسانالرغا بەختلىك بولۇشنىڭ
يوللىرىنى كۆرسەتتى.
شۇ سەۋەبتىن:
( (1ئۇنىڭ بۈيۈك ۋە ئاخىرقى پەيغەمبەر ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش.
( (2ئۇنى سۆيۈش ،ئىسىمى تىلغا ئېلىنسىال ،دۇرۇت ئېيتىش.
( (3ئۇنىڭ كۆرسەتكەن يولىدا مېڭىش.
( (4ئۇنىڭ گۈزەل ئەخالقىنى ئۈلگە قىلىپ ياشاش.
بۇالر بىزنىڭ پەيغەمبىرىمىزگە قارىتا ئورۇنالشقا تېگىشلىك مەسئۇلىيىتىمىزدۇر.
3 )3قۇرئان كەرىمگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز:
( (1قۇرئان كەرىمنىڭ ئالالھ تەرىپىدىن پەيغەمبىرىمىز ۋاستىسى بىلەن بىزگە
ئەۋەتىلگەن كىتاب ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش.
( (2ئۇنى ئۇسلۇبىغا رىئايە قىلغان ھالدا چىرايلىق ئوقۇشقا تىرىشىش.
( (3مەنىسىنى بىلىشكە تىرىشىش.
( (4قۇرئان ئوقۇغان ياكى ئاڭلىغاندا ئۇنىڭغا ھۆرمەت بىلدۈرۈش.
( (5قۇرئاننىڭ قىل دېگىنىنى قىلىش ،قىلما دېگىنىدىن يىراق تۇرۇش.
ئۆزىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
ئىنسان تەن ۋە روھنىڭ بىرلىشىشىدىن بارلىققا كەلگەن بىر جانلىق بولغاچقا ،ئۆزىمىزگە
بولغان مەسئۇلىيىتىمىز ئىككىگە ئايرىلىدۇ:
( (1بەدىنىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز.
( (2روھىمىزغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز.
. .1بەدىنىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز.
( (1نورمال يەپ-ئىچىش :يېمەك-ئىچمىكىمىزگە دىققەت قىلىپ ،نورمال يەپ-
ئىچىشىمىز كېرەك .چۈنكى ساغالم ۋە كۈچلۈك بىر تەنگە ئىگە بولۇش ،بۇالرغا باغلىقتۇر.
بۇ ھەقتە قۇرئان كەرىم مۇنداق دەيدۇ« :ئى ئىنسانالر! يەر يۈزىدىكى ،ھاالل ـ پاكىز
نەرسىلەردىن يەڭالر-2( 93».سۈرە بەقەرەنىڭ -168ئايىتى)
« .93قۇرئان كەرىم» ،ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ،مۇھەممەد سالىھ.
179
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
پەيغەمبىرىمىز« :كۈچ-قۇۋۋەتلىك مۆمىن ،ئاجىز مۆمىندىن ياخشى ۋە ئالالھنىڭ
نەزىرىدە تېخىمۇ سۆيۈملۈكتۇر» ،94دېيىش ئارقىلىق مۇسۇلمانالرنىڭ كۈچ-قۇۋۋەتلىك
بولۇشىنى ئۈمىد قىلغان.
( (2ساالمەتلىكنى ئاسراش :بەدىنىمىزنى كېسەللىكلەردىن قوغداش ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن
كېرەكلىك چارە-تەدبىرلەرنى قىلىش بىزنىڭ ۋەزىپىمىز بولغىنىدەك ،ھەر قانداق بىر
كېسەلگە گىرىپتار بولۇپ قالساق ،ئۇنىڭ داۋاسىنى قىلىشمۇ بىزنىڭ ۋەزىپىمىزدۇر .سۆيۈملۈك
پەيغەمبىرىمىز بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن:
«ئەي ئالالھنىڭ بەندىلىرى! داۋاسىنى قىلىڭالر ،چۈنكى ئالالھ بەرگەن ھەممە
95
كېسەللىكنىڭ دورىسىنىمۇ ياراتقان».
ئىسالم تېنىمىزگە زىيانلىق بولغان ،ھاراق ئىچىش ،خېروئىن ،نەشە قاتارلىق
نەرسىلەرنى چەكلەپ ،ساالمەتلىكىمىزگە زىيان سالىدىغان ھەر خىل ئىش-ھەرىكەتلەردىن
يىراق تۇرۇشقا بۇيرۇيدۇ.
ئالالھ ئىنسانالرغا بەرگەن نېمەتلەرنىڭ ئەڭ بۈيۈگى ساالمەتلىكتۇر .ئىنساننىڭ ھاياتى
بويىچە بۇ نېمەتنى قوغداش مەسئۇلىيىتى بار .تېنى ساالمەت بولمىغان بىر ئىنسان قانداقمۇ
ھوزۇر-ھاالۋەت ئىچىدە ياشىيالىسۇن ،قانداقمۇ ئىبادەت ۋەزىپىلىرىنى ئادا قىاللىسۇن!؟
شۇڭا ئاتا-بوۋىلىرىمىز« :ھەر قانداق ئىشنىڭ بېشى ساغالملىق» دېگەن.
ساالمەتلىكىمىز ياخشى چاغدا ،ئۇنىڭ قەدرىنى بىلىشىمىز ،كېسەللىكلەرگە قارىتا،
چارە-تەدبىر قوللىنىشىمىز كېرەك .چۈنكى ئىنسانالرنىڭ كۆپىنچىسى نېمەت قولىدىكى
چاغدا ،ئۇنىڭ قىممىتىنى بىلمەيدۇ .پەيغەمبىرىمىز بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ:
«ئىككى نېمەت بار ،لېكىن ئىنسانالرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇنىڭ قەدرىنى بىلمەيدۇ،
96
بىرى ،ساغالملىق ،يەنە بىرى بىكار ۋاقىت».
دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە بەختكە ئېرىشىش ساالمەت بولۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر .شۇڭا
دىنىمىز ساالمەتلىككە ئەھمىيەت بېرىپ ،كېسەللىكلەرگە قارىتا مۇداپىئە تەدبىرلىرىنى
ئېلىشنى تەلەپ قىلىدۇ .كېسەل بولغاندا ،چوقۇم داۋاسىنى قىلىشىمىزنىمۇ بۇيرۇيدۇ.
تولۇق يېتىلىش ئۈچۈن تازىلىققا رىئايە قىلىش بىلەن بىللە ،پايدىلىق ئىش-
ھەرىكەتلەر بىلەن شۇغۇللۇنۇپ ،تېنىمىزنى كۈچلەندۈرۈپ ،تەرەققىي قىلدۇرۇشىمىز،
پەيغەمبىرىمىزنىڭ «كۈچ-قۇۋۋەتلىك مۆمىن ،ئاجىز مۆمىندىن ياخشى ۋە ئالالھنىڭ نەزىرىدە
تېخىمۇ سۆيۈملۈكتۇر» دېگەن سۆزىنى ئۇنۇتماسلىقىمىز كېرەك.
ھەددىدىن زىيادە ھېرىپ-چارچاش ،ئۇيقۇسىزلىق ،ھاراق ئىچىش ،ھاۋاسى ناچار
يەرلەردە تۇرۇش ،مەينەت يېمەكلىكلەرنى يېيىش ،ۋاقتى ئۆتكەن سۇالرنى ئىچىش
دېگەندەك ساغالملىقىمىزغا تەسىر كۆرسىتىدىغان نەرسىلەردىن يىراق تۇرۇشىمىز ۋە يۇقۇملۇق
كېسەللىكلەر بار يەردىن يىراق تۇرۇشىمىز كېرەك .الزىم بولغاندا چۇقۇم كېسەللىكلەرگە قارىتا
« .94مەشارىقۇل-ئەنۋەر»-2 ،جىلد-112 ،بەت.
« .95جامىئۇس ساغىر».
.96بۇخارىي« ،تىبابەت».
180
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
كەسپىي دوختۇرالرنىڭ تەۋسىيەسىگە ئاساسەن تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشىمىز ،بولۇپمۇ
بالىالرنى تەكشۈرتۈپ تۇرۇشىمىز كېرەك.
97
پەيغەمبىرىمىز« :يولۋاستىن قاچقاندەك ،يۇقۇملۇق كېسەللەردىن قېچىڭالر ».دېيىش
ئارقىلىق يۇقۇملۇق كېسەلگە مۇپتىال بولغانالردىن يىراق تۇرۇشىمىزنى تەكىتلىگەن.
يەنە باشقا بىر ھەدىس-شەرىفتىمۇ« :بىر يەردە ۋابا كېسىلى بارلىقىنى ئاڭلىسىڭىز
ھەرگىز ئۇ يەرگە بارماڭ» دېيىش ئارقىلىق يۇقۇملۇق كېسەللەرگە قارىتا تەدبىرلىك
بولۇشىمىزنى تەلەپ قىلغان.
پەيغەمبىرىمىزنىڭ« :ئالالھتائاال ياراتقان ھەممە كېسەلگە دورىسىنىمۇ بىللە بەرگەن،
داۋالىنىڭ!» دېگەن سۆزى ھەرقانداق بىر كېسەلگە مۇپتىال بولساق ،ھەر خىل ئىمكانالردىن
پايدىلىنىپ ،داۋالىنىشقا تېرىشىشمۇ دىنىمىزنىڭ ئەمىر-پەرمانى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ
بېرىدۇ.
پەيغەمبىرىمىز ئۆزىمۇ داۋاالنغان ۋە كېسەل بولغان كىشىلەرنىڭ ياخشىلىنىشى ئۈچۈن
ئۇ چاغنىڭ شەرت-شارائىتىغا ماس ھالدا ،بەزى نەرسىلەرنى داۋالىنىش مەقسىتىدە
ئىشلىتىشىنى تەۋسىيە قىلغان.
ئىسالمنىڭ داۋالىنىشقا ئەھمىيەت بېرىشى بىلەن ئىسالم جەمئىيىتىدە نۇرغۇنلىغان
تىبابەت ئالىملىرى يېتىشىپ چىققان .ئىبنى سىنا ،ئەبۇ بەكرى رازىغا ئوخشاش تېبابەت
ئالىملىرىنىڭ ئەسەرلىرى ،ياۋرۇپادا نۇرغۇن ئەسىرلەر ئوقۇلۇپ ،دەرس كىتابى قىلىنغان.
داۋالىنىش ،تەۋەككۇل قىلىش ئېتىقادقا قارشى ئەمەس ،ئەكسىچە ،ھەقىقىي تەۋەككۇل،
كېسەل بولغان كىشىنىڭ قولىدىن كەلگەن ھەر خىل داۋالىنىش چارىلىرىگە تايىنىپ ،ئاندىن
ئالالھتىن شىپالىق تىلىشىنى كۆرسىتىدۇ .داۋالىنىش چارىسىنى ئىزدەنمەي تۇرۇپ« ،ئالالھقا
تەۋەككۇل قىلدىم» دېيىش توغرا بولمىغاننىڭ ئۈستىگە ،ئىسالمنىڭ تەۋەككۇل ئېتىقادىنى
خاتا چۈشەنگەنلىك بولىدۇ .بۇ ئېتىزغا ئۇرۇق سالماي ،ھۇسۇل ئېلىشنى كۈتكەندەكال بىر
ئىش بولۇپ ،ئۇنىڭ تەۋەككۇل قىلىش بىلەن ھېچ بىر مۇناسىۋىتى يوق.
دۇنيادا ھەممە ئىشنىڭ بىر سەۋەبى بولىدۇ ،ئاۋۋال سەۋەبىنى قىلىمىز ،ئاندىن
نەتىجىنى كۈتىمىز .دورىسىنى تېپىپ ئىشلىتىش دېگەنلىك ،سەۋەبىنى قىلىش دېگەنلىك؛
كېسەلدىن ساقىيىش بولسا ،ئۇنىڭ نەتىجىسىدۇر .ۋاقتى كەلگەندە ئۇرۇقنى ئېتىزغا تېرىش
سەۋەب؛ ھۇسۇل ئېلىش بولسا ،ئۇنىڭ نەتىجىسىدۇر.
( (3تازىلىققا دىققەت قىلىش :بەدىنىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىزدىن يەنە بىرى،
پاكىزلىقتۇر .مۇسۇلماننىڭ بەدىنى ،كېيىم-كېچىكى ۋە ئەتراپى پاكىز بولۇشى كېرەك.
پاكىزلىقنىڭ ساالمەتلىكىمىزنى قوغداشتا مۇھىم رولى بار .پەيغەمبىرىمىز:
«پاكىزلىق ئىماننىڭ يېرىمىدۇر 98».دېيىش ئارقىلىق دىنىمىزنىڭ پاكىزلىققا قانچىلىك
ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
« .97كەشفۇل ھافا»-1 ،جىلد-104 ،بەت.
« .98مەشارىقۇل-ئەنۋەر»-2 ،جىلد-107 ،بەت.
181
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز ،چىش پاكىزلىقىغا ئەھمىيەت بېرىپ ،چىشنىڭ پاكىز تۇتۇلىشى
كېرەكلىكىنى تەۋسىيە قىلىپ ،مۇنداق دېگەن:
«سىلەرگە نېمە بولغاندۇ؟ نېمىشقا چىشىڭالر سارغايغان ھالدا ،يېنىمغا كېلىسىلەر؟
99
مىسۋاك ئىشلىتىڭالر!»
. .2روھىمىزغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
روھىمىزغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت:
( (1روھىمىزنى ئاساسسىز ۋە يالغان ئېتىقادالردىن پاكىز تۇتۇش.
( (2توغرا ۋە ساغالم ئېتىقاتقا ئىگە قىلىش.
( (3ھەقىقىي ۋە پايدىلىق بىلىم بىلەن تولدۇرۇش.
( (4ناچار ئوي-پىكىر ۋە يامان خۇي-مىجەزلەردىن تازىالش.
( (5گۈزەل ئوي-پىكىر ۋە ياخشى خۇي-پەيلەر بىلەن زىننەتلەش.
روھىمىزنى تۆۋەندىكى يامان خۇي-مىجەزلەردىن پاكىزلىشىمىز كېرەك:
دۈشمەنلىك ،ئاچچىقلىنىش ،باشقىالردىن قىزغىنىش ،يالغانچىلىق ،گېپىدە
تۇرماسلىق ،ئىككى يۈزلىمىچىلىك ،ھاياسىزلىق ،ئەدەبسىزلىك ،مەرھەمەتسىزلىك،
قورقۇنچاقلىق ،ھورۇنلۇق ،بېخىللىق ،ھاكاۋۇرلۇق ،زۇلۇم قىلىش ،ھەقسىزلىق ،ئامانەتكە
خىيانەت ،سەۋىرسىزلىك ،قوپاللىق قىلىش ۋە كۆڭۈلنى رەنجىتىدىغان مۇئامىلىدە بولۇش،
يۈرىكى تاشتەك قاتتىق بولۇش قاتارلىقالر.
روھىمىزنى ،تۆۋەندىكى گۈزەل خۇلۇقالر بىلەن زىننەتلىشىمىز كېرەك:
دوستلۇق ،مەرھەمەت ،توغرا-دۇرۇستلۇق ،مەرتلىك ،جاسارەت ،تىرىشچانلىق،
سەۋىر-تاقەت ،ئىپپەت-نۇمۇس ،چوڭالرغا ھۆرمەت ،ئىنسانىي سۆيگۈ ،گېپىدە تۇرۇش،
سىلىق-سىپايە مۇئامىلە قىلىش ،مۇاليىم مىجەزلىك ،ئادىل ،ئەدەپ-ئەخالقلىق ،ئەپۇچان،
كەمتەر ،ئېغىر-بېسىق بولۇش ،ئىنسانالر ۋە باشقا جانلىقالرغا قارىتا ھېسىداشلىق تۇيغۇسىدا
بولۇش قاتارلىقالر.
يېمەك-ئىچمەكتىكى قائىدە-نىزامالر:
( (1يېمەك-ئىچمەك ھاالل بولۇش.
( (2يېمەك-ئىچمەكتىن بۇرۇن ۋە كېيىن قول يۇيۇش.
( (3يېمەكنى باشالشتىن بۇرۇن «بىسمىلالھ» يېمەكتىن كېيىن «ئەلھەمدۇلىلالھ»
دېيىش.
( (4يېمەكنى ئۆزىنىڭ ئالدىدىن ئېلىپ ،ئوڭ قولى بىلەن يېيىش.
( (5يېمەكنى ئاز-ئازدىن ئېغىزغا سېلىپ ،ياخشى چاينىغاندىن كېيىن يۇتۇش.
( (6تاماق يەۋېتىپ گەپ قىلماسلىق.
.99بەيھاقى ،مىسۋاك :سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئۆسىدىغان «ئېراك» دەرىخىنىڭ چىۋىقلىرىدىن ياسالغان چىش
چوتكىسىدۇر .كۈنىمىزدىكى پاكىز نەرسىلەردىن ياسالغان چىش چوتكىلىرى مىسۋاكنىڭ ئورنىنى ئالغان
بولۇپ ،ئاساسى مەقسەت چىشنى پاكىزالشتۇر.
182
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
( (7ئېغىزىدىكىنى يۇتماي تۇرۇپال ،يەنە يېمەسلىك.
( (8تاماقنى سوغۇتۇش ئۈچۈن پۈۋلىمەسلىك.
( (9سۇ ئىچىۋاتقاندا قاچىغا تىنماسلىق.
((10باشقىالرنىڭ كۆڭلىنى ئېلىشتۈرىدىغان گەپ-سۆز ۋە ئىش-ھەرىكەتلەرنى
قىلماسلىق.
)11يېمەك-ئىچمەكنى ئىسراپ قىلماسلىق ،قاچىغا يەپ بواللىغىدەك ئېلىش ۋە ئۇنى
ئاشۇرۇپ قويماي يەپ بولۇش.
)12توپلۇشۇپ يېمەك يېگەندە ،ھەممە كىشى تامىقىنى يەپ بولمىغىچە داستىخاندىن
ئايرىلماسلىق.
)13تاماقنى ئاۋۋال چوڭالردىن باشالش.
)14يولدا بىر نەرسە يەپ ماڭماسلىق.
تىلنى باشقۇرۇش ۋە تۈزىتىىش
ئۆزىمىزگە بولغان مەسئۇلىيەتلىرىمىزنىڭ بىرى تىلىمىزنى باشقۇرۇشتۇر .ئاغزىمىز ئىچىگە
كىرگەن نەرسىلەرگە دىققەت قىلغىنىمىزدەك ،ئاغزىمىزدىن چىققان گەپ-سۆزلەرگىمۇ دىققەت
قىلىشىمىز كېرەك .ئىسالم بىزگە گەپ-سۆز قىلىشنىڭ ئەدەپ-ئەخالقىنىمۇ ئۆگىتىدۇ.
گەپ-سۆز قىلغاندا ،دىققەت قىلىش تېگىشلىك بولغان ئەخالق ئۆلچەملىرى:
( (1دېيىلگەن گەپ-سۆزنىڭ ئاقىۋىتىنى ئويالپ قىلىش.
( (2دۇنيا ۋە ئاخىرەتكە پايدىسى بولمىغان گەپ-سۆزلەرنى قىلماسلىق.
( (3گەپ-سۆز بىلەن ھېچكىمنىڭ كۆڭلىنى رەنجىتمەسلىك ،گەپ قىلغاندا باشقىالرنىڭ
سۆزىنى بۆلمەسلىك.
( (4كىشىلەرنىڭ مەرتىۋىسى ۋە خاراكتېرىگە قاراپ گەپ قىلىش.
( (5بىرسىنى ماختىغاندا بەك ئاشۇرۋەتمەسلىك.
( (6چوڭالرنىڭ يېنىدا ،يۇقىرى ئاۋازدا گەپ قىلماسلىق.
( (7كۆپ ۋە ئۇششاق گەپ قىلماسلىق.
( (8گەپ-سۆز قىلغاندا ،ئېغىزىنى پۈرۈشتۈرمەسلىك ،بىلەرمەنلىك قىلماسلىق،
باشقىالرنىڭ گەپ-سۆزلىرىدىن ئەيىپ تاپماسلىق.
( (9تىلىنى يامان گەپ-سۆزلەرگە كۆندۈرمەسلىك ،يالغان گەپ-سۆز قىلىشتىن يىراق
تۇرۇش ،يالغاندىن قەسەم قىلماسلىق ،باشقىالرنىڭ ئارقىسىدىن گەپ-سۆز قىلماسلىق،
ئوت قۇيرۇقلۇق قىلىش ۋە يالغان ۋەدە قىلىشتىن يىراق تۇرۇش.
((10باشقىالرنى مەسخىرە قىلماسلىق ،لەقەم قويماسلىق.
((11باشقىالرغا دېيىشكە بولمايدىغان سىرنى دېمەسلىك.
183
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
پەيغەمبىرىمىز گۇناھتىن قۇتۇلۇشنىڭ يولى قايسى؟ دەپ سورىغانالرغا ،مۇنداق جاۋاب
بەرگەن« .تىلىڭنى باشقۇر!»
100
ساھابىلەردىن بىرى پەيغەمبىرىمىزدىن :سەن ئۈچۈن ئەڭ قورقىدىغان ۋە خەتەرلىك
نەرسە نېمە؟ دەپ سورىغاندا ،سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز ،مۇبارەك تىلىنى قولى بىلەن
كۆرسىتىپ« :مانا بۇ!»
101
دەپ جاۋاب بەرگەن.
پەيغەمبىرىمىز بىر ھەدىس-شەرىفىدە مۇنداق دەيدۇ« :ئالالھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە
ئىشەنگەن ئادەم ،يا ياخشى گەپ قىلسۇن ياكى ئاغزىنى يۇمسۇن».
102
بۇالردىن تىلىمىزنى باشقۇرۇش ،گەپ-سۆزگە دىققەت قىلىشىمىزنىڭ ئىنتايىن مۇھىم
بىر ئەخالق ئۆلچىمى ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋاالاليمىز.
باشقا ئەزالىرىمىزنىڭ تەربىيىسى ۋە تۈزىتىلىشى
تىلىمىزدىن باشقا ئەزالىرىمىزنىمۇ باشقۇرۇپ ،ئىش-ھەرىكەتلىرىمىزنى تۈزىتىش،
ئەزالىرىمىزنى ئەخالق ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن ھالدا ئىشلىتىش ،ئۆزىمىزگە قارىتا ئىجرا قىلىش
كېرەك بولغان مەسئۇلىيىتىمىزدۇر .بۇ ۋەزىپىلەر:
( (1قول-پۇتنى ھارامدىن ،باشقىالرغا زىيان-زەخمەت يەتكۈزىدىغان ئىشالردىن
تارتىش.
( (2ئۆزىدە بولمىغان نەرسىلەرگە ئاچكۆزلۈك بىلەن قارىماسلىق ،كۆزى بىلەن
باشقىالرنىڭ كەمچىلىكىنى كۆرۈشكە ئىنتىلمەسلىك ،كۆزى بىلەن باشقىالرنى بىئارام
قىلماسلىق.
( (3قۇالقلىرى بىلەن ،يالغان-ياۋىداق سۆز ،غەيۋەت-شىكايەت ،دۇنيا ۋە ئاخىرەتكە
پايدىسى بولمىغان گەپ-سۆزلەرنى ئاڭلىماسلىق.
( (4ھېچكىمنىڭ مال-مۈلكى ،جېنى ،ئىپپەت-نۇمۇسىغا چېقىلماسلىق.
ئوقۇشلۇق:
دىنىمىز ئىسراپچىلىقنى چەكلەيدۇ
دىنىمىز ھاالل ،توغرا يولدىن ئىشلەپ تاپاۋەت قىلىشقا بۇيرۇيدۇ ،تاپقان-
تەرگەنلىرىمىزنى ئىسراپ قىلىش ۋە كېرەكسىز يەرلەرگە ئىشلىتىشنى چەكلەيدۇ .بۇ ھەقتە
قۇرئان كەرىم مۇنداق دەيدۇ:
«يەڭالر ،ئىچىڭالر ،ئىسراپ قىلماڭالر ،ئالالھ ئىسراپ قىلغۇچىالرنى ھەقىقەتەن
ياقتۇرمايدۇ-7( 103».سۈرە ئەئرافنىڭ -31ئايىتى) ،بۇ ئايەت مۇسۇلمانالر ئۈچۈن مۇھىم
« .100رىيازۇس-سالىھىن»-3 ،جىلد-107 ،بەت.
.101يۇقىرىقى ئەسەر-3 ،جىلد-106 ،بەت.
.102يۇقىرىقى ئەسەر-3 ،جىلد-103 ،بەت.
« .103قۇرئان كەرىم» ،ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ،مۇھەممەد سالىھ.
184
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
بىر ئاگاھالندۇرۇشتۇر .ھەر قانداق مۇسۇلمان ئالالھنىڭ سۆيمىگەن بەندىسى بولۇشنى
خالىمايدۇ.
دىنىمىز بېخىللىقتىن ساقلىنىشىمىزنىمۇ تەلەپ قىلىپ ،نورمال بولۇشىمىزنى ،ھاياتىمىزدا
ئوتتۇراھال بىر يول تۇتىشىمىزنى بۇيرۇيدۇ.
قۇرئاندا ئالالھنىڭ مەرھىمىتىگە ئېرىشمەكچى بولغان ياخشى بەندىلىرىنىڭ ھايات
ئۆلچىمىنىڭ تۆۋەندىكى يول ئىكەنلىكى مۇنداق بايان قىلىنغان:
«ئۇالر(يەنى ئالالھ ياخشى كۆرىدىغان بەندىلەر) خىراجەت قىلغاندا،
104
ئىسراپچىلىقمۇ قىلمايدۇ ،بېخىللىقمۇ قىلمايدۇ ،ئوتتۇراھال خىراجەت قىلىدۇ».
(-25سۈرە فۇرقاننىڭ -67ئايىتى)
بۇالردىن شۇنى كۆرىۋېلىشقا بولىدۇكى ،دىنىمىز بىزگە قانداق تاپاۋەت قىلىشنى
ئۆگەتكىنىدەك ،قانداق ئىستىمال قىلىشنىمۇ ئۆگىتىدۇ .بىزگە يۈكلەنگەن ۋەزىپە رەببىمىزنىڭ
ئەمىر-پەرمانلىرىغا ،سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىزنىڭ تەلىم-تەربىيسىگە ئۇيغۇن ھالدا،
ھەددىدىن ئاشۇرۋەتمەي ،ئۆلچەملىك ،تەڭپۇڭ بىر يوسۇندا ھاياتىمىزنى داۋامالشتۇرۇشتىن
ئىبارەت.
تاپقان-تەرگىنىنى بۇزۇپ-چاچقان ،كىرىم-چىقىمنى تەڭپۇڭ تۇتمىغان ،تاپقىنىدىن
خىراجەت قىلغىنى كۆپ بولغان بىر كىشى ،ئارزۇ قىلغان تۇرمۇش سەۋىيەسىگە يېتەلمەيدۇ،
شۇنداقال بۇنداق بىر ئائىلىدە ھوزۇر-ھاالۋەتمۇ بولمايدۇ .مال-دۇنيا ،پۇل-پۇچەكلىرىمىزنى
ئۆز ئېھتىياجىمىز ۋە جەمئىيەتنىڭ پايدىسى ئۈچۈن ئىشلىتىشىمىز كېرەك.
بىر ئائىلە ئۈچۈن ئەھۋال قانداق بولسا ،بىر مىللەت ئۈچۈنمۇ شۇنداق بولىدۇ .ئىسراپچىلىق
مىللەتنىڭ تەرەققىياتىغا توسقۇنلۇق قىلىدۇ ،شەخىس ۋە جەمئىيەتنى كەمبەغەللىككە ئېلىپ
بارىدۇ-دە ،تىرىشچانلىقنىڭ بىكار بولۇشىغا سەۋەب بولىدۇ.
دۆلىتىمىزدە ئاساسلىق يېمەك تۈرلىرىدىن بىرى بولغان ،ئىسراپ قىلىنىپ تاشلىنىۋاتقان
ئاش-ناننىڭ نىسبىتى ئادەمنى چوڭقۇر ئويغا سالىدۇ .تاشلىنىۋاتقان پەقەت ئاش-نانال
ئەمەس ،بەلكى دېھقاننىڭ ئەمگىكى ،ئۇالرنى يېمەك ھالىتىگە ئەكەلگەنلەرنىڭ ئەجرى ۋە
ئۇالرنى سېتىۋالغانالرنىڭ پۇل-پۇچەكلىرىدۇر.
پەيغەمبىرىمىز ئاش-نانغا ھۆرمەت قىلىشنى بۇيرىغان .ئىسراپ قىلىش پەيغەمبىرىمىزنىڭ
تەلىم-تەربىيىسىگە رىئايە قىلماسلىق بولۇش بىلەن بىللە ئاش-نانغا ھۆرمەت قىلمىغانلىق
بولىدۇ.
قاچىغا يەپ بواللمىغىدەك كۆپ ئۇسۇپ ،بىر قىسمىنى ئاشۇرۇپ قويۇش ،بىكارغا
ئېھتىياجدىن ئارتۇق توك ،سۇ ئىشلىتىش ئىسراپچىلىق بولىدۇ .ھېچكىمنىڭ ئۇالرنى
نورمىدىن ئارتۇق ئىشلىتىپ ئىسراپ قىلىش ھەققى يوقتۇر.
ۋاقىتنى بىكار ئۆتكۈزۈشمۇ ئىسراپچىلىقتۇر .ئۆزىدىن باي قول ئىلكىدە بولغانالرنىڭ
تۇرمۇشىغا تەلپۈنۈپ ،ئاددى-ساددا نەرسىلىرىنى تاشالپ ،قىممەت نەرسىلەرنى قوغلىشىپ
.104يۇقىرىقىغا ئوخشاش.
185
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
ئېلىش ،ھەر كۈنى ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان مودىالرنى قوغلىشىشمۇ ئىسراپچىلىق بولىدۇ .بۇالر
دىنىمىزنىڭ ئىقتىساتچىل ياشاش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويغان پرىنسىپلىرىغا قارشى ،ئىجتىمائي
تەڭپۇڭلۇقنى ئاستن-ئۈستۈن قىلىپ ،ئەڭ ئاخىرىدا ئىقتىسادىنى ۋەيران قىلىدىغان ئىش-
ھەرىكەتلەردۇر.
تەرەققىي قىلغان مىللەتلەر بولسا ،تېنىم تاپماي ئىشلىگەن ۋە ئىشلەپ تاپقانلىرىنى
جايىدا خەجلەشنى بىلگەن ،ئىسراپچىلىقتىن يىراق تۇرغان مىللەتلەردۇر.
ئىمكانىمىز ،ۋاقتىمىز ،تاپاۋىتىمىز ،يەر ئۈستى ،يەر ئاستىدىكى بايلىقلىرىمىزنى
ئىقتىساتچىللىق بىلەن ئىشلىتىپ ،قولىمىزدا بار بولغان نېمەتنىڭ قىممىتىنى بىلىشىمىز،
ئىسراپچىلىق ،بۇزۇپ-چېچىشتىن يىراق تۇرۇشىمىز كېرەك .مۇشۇنداق قىلساق ،بىر مىللەت
بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرنىڭ سەۋىيەسىگە يېتەلەيمىز.
پەيغەمبىرىمىز« :ئىقتىساتچىل بولغان كىشى يوقسۇللۇق تارتمايدۇ» 105دېيىش
ئارقىلىق تۇرمۇشىمىزدا رىئايە قىلىش كېرەك بولغان مۇھىم بىر پرىنسىپنى ئۆگىتىدۇ .شۇنى
ئۇنۇتماسلىقىمىز كېرەككى ،ئىسراپچىلىقنىڭ زىينى پەقەت دۇنيادىال قالمايدۇ ،يەنە ئۆمۈر ۋە
بايلىقتىن مۇۋاپىق پايدىلىنىلمىسا ،قىيامەت كۈنى ئۇالرنىڭ ھېساب-كىتابى قىلىنىدۇ.
پەيغەمبىرىمىز مۇنداق ديدۇ« :قىيامەت كۈنى ئىنسان تۆۋەندىكى تۆت نەرسىدىن
ھېسابقا تارتىلماي تۇرۇپ ،ئالالھنىڭ ھوزۇرىدىن ئايرىاللمايدۇ:
( (1ئۆمرىنى قەيەردە ئۆتكۈزگەنلىكىدىن،
( (2تېنىنى قەيەردە خوراتقانلىقىدىن،
( (3مال-مۈلكىنى نەدىن تېپىپ ،نەگە ئىشلەتكەنلىكىدىن،
106
( (4بىلگەنلىرى بېلەن نېمىگە ئەمەل قىلغانلىقىدىن».
« .105كەشفۇل ھافا»-2 ،جىلد-189 ،بەت.
« .106ئەت-تەرغىب ۋەتتەرھىب»-1 ،جىلد-125 ،بەت.
186
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
سوئالالر:
( (1ئەخالقى مەسئۇلىيەت قانچىگە بۆلىنىدۇ؟
( (2ئالالھ ،پەيغەمبەر ۋە قۇرئان كەرىمگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز قايسىالر؟
( (3ئۆز شەخسىيتىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز قانچىگە بۆلىنىدۇ؟
( (4بەدىنىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز قايسىالر؟
( (5روھىمىزغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز قايسىالر؟
( (6ياخشى ياكى يامان خۇي-مىجەزلەر قايسىالر؟ ساناپ بېرىڭ.
( (7يېمەك-ئىچمەكتىكى ئەخالقى-پرىنسىپالرنى ئېيتىپ بېرىڭ.
( (8گەپ-سۆز قىلغاندا رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك ئەخالق ئۆلچىمى قايسىالر؟
( (9تەن-ئەزالىرىمىزنىڭ كەمچىلىگىنى قانداق تۈزىتىمىز؟؟
187
ئۈچىنچى
باب
ئائىلە-تاۋاباتىمىزغا بولغان مەسئۇلىىيتىمىز
نوقتىلىق مەزمۇنالر:
•ئىسالمدا ئائىلىنىڭ ئەھمىيىتى
•ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيىتى
•ئەر-ئايالالرنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيىتى
•ئاتا-ئانىنىڭ بالىلىرىغا بولغان مەسئۇلىيىتى
•بالىالرنىڭ ئاتا-ئانىسىغا بولغان مەسئۇلىيىتى
•ئانىسىغا ئاسىيلىق قىلغان بىر ياشنىڭ ئەڭ ئاخىرقى تىنىقىدا ،ئىمانىنى يوقۇتۇپ
قويۇش خەتىرىگە دۇچ كېلىشى (ئوقۇشلۇق)
•قان-قېرىنداشالرنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيىتى
•ئۇرۇق-تۇققانالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
•قولۇم-قوشنىالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
•مۇسۇلمان قولۇم-قوشنىلىرىغا مۇنداق كۆڭۈل بۆلۈشى كېرەك! (ئوقۇشلۇق)
ئىسالمدا ئائىلىنىڭ ئەھمىيىتى
ئەر-ئايال ،ئاتا-ئانا ۋە بالىالردىن تەركىپ تاپقان ئەڭ كىچىك ئىنسانالر جەمئىيىتى
ئائىلە دەپ ئاتىلىدۇ.
ئائىلىلەرنىڭ بىرلىشىشىدىن مىللەت بارلىققا كېلىدۇ .بىر مىللەت ئۈچۈن ئائىلىنىڭ
قىممىتى ناھايىتى يۇقىرىدۇر .چۈنكى مىللەتنىڭ ئاساسى ئائىلە بولۇپ ،ئائىلە بەختلىك ۋە
خاتىرجەم بولسا ،مىللەتمۇ كۈچلۈك بولىدۇ.
ئائىلە بىر مىللەتنى مىللەت قىلغان مىللىي ،مەنىۋىي قىممەت قاراش ۋە ئۆرپ-ئادەتلەرنى
ئۆگىتىدىغان بىر مەكتەپتۇر .ئالالھ ،ۋەتەن ۋە مىللەتكە قەرزدار بولغان مەسئۇلىيەتلەر،
ئەڭ ئاۋۋال بۇ يەردە ئۆگىتىلىدۇ .كىچىكلەر چوڭالرنىڭ ئائىلىدىكى ئىش-ھەرىكەتلىرىنى
كۆرۈپ تەقلىد قىلىدۇ .داۋاملىق كۆرگەن ئىش-ھەرىكەتلەر ،ئۇالرنىڭ مەنىۋىيىتىگە تەسىر
كۆرسىتىدۇ .شۇنىڭ بىلەن بىر بالىنىڭ ئەخالق ئاساسى بەرپا قىلىنىدۇ.
بىر رەسىمگە تارتىش ئاپىراتىغا ئوخشاش بولغان بالىنىڭ ئاق قەغەزدەك پاكىز
روھىدا ،ياخشى كارتىنىالرنى قالدۇرۇش ئۈچۈن ئائىلە ئەزالىرى ھەر ۋاقىت ئىجابىي ئىش-
ھەرىكەتلەردە بولۇشقا تىرىشىشى كېرەك .شۇڭا ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىر-بىرىگە بولغان
ۋەزىپە ۋە مەسئۇلىيەتلىرىنى ئىجرا قىلىشى ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە .چۈنكى
ئائىلىنىڭ بەخت-سائادىتى ۋە مىللەتنىڭ كەلگۈسى ئۇالرغا باغلىقتۇر.
ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيەتلىرى
ئائىلىنىڭ ئاساسى ئەر-ئايال بولۇپ ،ئائىلە ئاۋۋال بۇالر بىلەن قۇرۇلىدۇ.
188
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دېگەن:
«دىققەت قىلىڭالركى ،سىلەرنىڭ ئايالىڭالردا ،ئايالىڭالرنىڭمۇ سىلەردە ھەققى
107
بار»...
.1ئەر-ئايالنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيىتى:
( (1ئالدى بىلەن ئەر-ئايالالر ئوتتۇرىسىدا بىر-بىرىگە سۆيگۈ بولۇشى كېرەك.
( (2ئەر ئائىلىنىڭ يېمەك-ئىچمەك ،كېيىم-كېچەك ۋە باشقا ئېھتىياجلىرىنىڭ
ھۆددىسىدىن چىقىش ئۈچۈن ئىشلىشى ۋە ھاالل يولدىن پۇل تېپىشى كېرەك.
( (3ئەر ئائىلىسنىڭ دىنىي ۋە ئەخالقىي مەسئۇليەتلەرنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىشى
ئۈچۈن ياردەم قىلىش ۋە يېتەرسىزلىكلەرنى تولۇقالپ ئۆگىتىشكە تىرىشىشى كېرەك.
( (4ئەر ،ئايالىغا قارىتا سىلىق-سىپايە مۇئامىلىدە بولۇپ ،قوپاللىق قىلماسلىقى الزىم.
بۇ ھەقتە سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دەيدۇ:
«مۆمىنلەرنىڭ ئىماندا ئەڭ ساغالم بولغىنى ،ئەخالقتا ئەڭ گۈزەل بولغىنىدۇر .سىلەرنىڭ
108
ئەڭ ياخشىلىرىڭالر ،ئايالالرغا ئەڭ ياخشى مۇئامىلە قىلغىنىڭالردۇر»
( (5ئايال يولدىشىغا سۆيگۈ ۋە ھۆرمەت بىلەن باغلىنىشى ،ئائىلە ئىشلىرى ۋە بالىالرنىڭ
تەلىم-تەربىيەسىدە يولدىشىغا يار-يۆلەك بولۇشى كېرەك.
( (6ئايال ئىقتىساتچىل بولۇپ ،يولدىشىنىڭ تاپقان-تەرگىنىنى ئىسراپ قىلماسلىقى ۋە
ئائىلىسىگە باش-پاناھ بولۇشى كېرەك.
( (7ئايال ئائىلىسىگە سادىق بولۇشى ،ئار-نۇمۇسىنى قوغدىشى كېرەك.
بۇ ھەقتە پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دېگەن:
"ئەگەر ئايال بەش ۋاقىت ناماز ئوقۇپ ،رامىزان روزىسىنى تۇتۇپ ،ئار-نۇمۇسىنى
قوغداپ ،يولدىشىغا ئىتائەت قىلسا ،ئۇنىڭدىن« :جەننەتكە قايسى ئىشىكتىن كىرىشنى
109
خااليسەن؟» دەپ سورىلىدۇ".
«ھەر قانداق بىر ئايال يولدىشى رازى بولغان ھالدا ئۆلسە ،ئۇ جەننەتلىك بولىدۇ».
.2ئاتا-ئانىنىڭ بالىلىرىغا بولغان مەسئۇلىيىتى
ئائىلىنىڭ زىننىتى ۋە بەختنىڭ مەنبەسى بولغان باال ،ئاتا-ئانىغا ئالالھ تەرىپىدىن
بېرىلگەن بىر ئامانەتتۇر .ئاتا-ئانىنىڭ ،بالىلىرىنىڭ تەلىم-تەربىيە ئېلىشىدا ،ئالالھقا ۋە
جەمئىيەتكە قارىتا بەلگىلىك مەسئۇلىيىتى بار .ئاتا-ئانىنىڭ بالىلىرىغا بولغان ئاساسلىق
مەسئۇلىيىتى:
1 )1بالىلىرىنى ساق-ساالمەت تەربىيلەپ ئۆستۈرۈش ،بالىلىرىنىڭ جىسمانىي ۋە
مەنىۋىي ساغالملىقىنى قوغداش.
« .107رىيازۇس-سالىھىن»-1 ،جىلد-318 ،بەت.
.108يۇقىرىقى ئەسەر-1 ،جىلد-320 ،بەت.
250« .109ھەدىس»-186 ،بەت.
189
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
2 )2بالىلىرىغا ھارام يېگۈزمەسلىك.
پەيغەمبىرىمىز« :ئالالھ يولىدا سەرىپ قىلغان پۇل-پۇچەكنىڭ ساۋابى ئەڭ كۆپ
بولغىنى ئائىلە ئەزالىرى ئۈچۈن سەرىپ قىلىنغان پۇل-پۇچەكتۇر 110».دېگەن.
«بىر كىشىنىڭ ،ھالىدىن خەۋەر ئېلىش مەجبۇرىيتى بار بولغان بىر ئائىلە ئەزاسى
بىلەن كارى بولماسلىقى ،ئۇنىڭ گۇناھكار بولۇشىغا تامامەن يېتەرلىك».
111
دەپ
ئاگاھالندۇرغان.
3 )3بالىسىغا ياخشى بىر ئىسىم قويۇش.
4 )4بالىسىنى ياخشى تەربىيلەش ،ئۇنىڭغا ئەخالق جەھەتتىن ياخشى ئۈلگە بولۇش.
پەيغەمبىرىمىز« :ھېچبر دادا ،بالىسىغا ياخشى تەلىم-تەربىيەدىن باشقا تېخىمۇ
قىممەتلىك بولغان بىر مۇكاپات بېرەلمەيدۇ 112».دېيىش ئارقىلىق ئەۋالت تەربىيسىنىڭ
مۇھىملىقىنى بىلدۈرگەن.
5 )5بالىسىغا ناماز ئوقۇش قاتارلىق دىنىي ۋە ئەخالقىي مەسئۇلىيەتلەرنى ئۆگىتىش.
6 )6بالىسىنى ياخشى ئوقۇتۇپ ،تۇرمۇشىنى قامدىيالىغىدەك بىر كەسىپ ئىگىسى قىلىپ
يېتىشتۈرۈپ چىقىش.
ئەلى رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ مۇنداق دەيدۇ« :بالىلىرىڭالرنى ئۆزۈڭالر ياشاۋاتقان دەۋىردىن
باشقا بىر دەۋىر ئۈچۈن يېتىشتۈرۈڭالر .چۈنكى ئۇالر ئۆز زامانىڭالردىن باشقا بىر زامان
ئۈچۈن يارىتىلغان».
)7بالىالرنى سۆيۈش ۋە ئۇالرغا كۆڭۈل بۆلۈش .چۈنكى بالىالرنىڭ يېمەك-ئىچمەككە
ئېھتىياجى بولغاندەك ،سۆيگۈگىمۇ ئېھتىياجى بار.
)8بالىالرغا سۆيگۈ-مۇھەببىتىنى ئىپادىلىگەن ،سوۋغا-ساالم بەرگەندە ،ئايرىمچىلىق
قىلماسلىق ،ئادىل مۇئامىلە قىلىش.
)9ئۆيلىنىش يېشىغا توشقاندا ،بالىلىرىنى ئۆيلەندۈرۈش.
.3پەرزەنتنىڭ ئاتا-ئانىسىغا بولغان مەسئۇلىيىتى
( (1ئاتا-ئانىغا ياخشىلىق قىلىش.
( (2تۇرمۇشتا قىينالسا ،ئۇالرغا ياردەم قىلىش.
( (3ئاتا-ئانىغا گەپ-سۆز ۋە ئىش-ھەرىكەتلەردە ئازار بەرمەسلىك« ،ئۇھ ،ۋايجان»مۇ
دېمەسلىك كېرەك.
( (4ئاتا-ئانىالرغا كۈلۈمسىرەش ،تاتلىق گەپ-سۆزلەرنى قىلىش ،ئۇالرغا قوپاللىق
قىلماسلىق ۋە ئاچچىقالنماسلىق كېرەك.
( (5چاقىرغان ھامان يۈگرەپ بېرىش كېرەك.
« .110رىيازۇس-سالىھىن»-1 ،جىلد-329 ،بەت.
« .111رىيازۇس-سالىھىن»-1 ،جىلد-331 ،بەت.
« .112جامىئۇس-ساغىر».
190
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
( (6ئاتا-ئانىنىڭ ئەمىر-پەرمانلىرىنى (بۇيرۇقلىرىدا ئالالھقا ئىتائەتسىزلىك بولمىسال)
ئاڭالش ۋە ئىجرا قىلىش.
( (7ھەممە ئىشتا ،ئۇالرنى خۇشال-خورام ۋە مەمنۇن قىلىشقا تىرىشىش.
( (8يېنىدا يۇقىرى ئاۋاز بىلەن گەپ-سۆز قىلماسلىق.
( (9ئاتا-ئانا ھالىدىن خەۋەر ئېلىشقا موھتاج بولغاندا ،ئۇالرنىڭ خىزمىتىدە بولۇش ۋە
ئۇنى چىن كۆڭلى بىلەن ئورۇنالش.
((10يولدا ماڭغاندا ئالدىدىن ئۆتمەسلىك.
((11ئۇالرنىڭ رۇخسىتىسىز ،بىر يەرلەرگە بارماسلىق كېرەك.
((12ئۇالر ۋاپات بولسا ،رەھمەت بىلەن سېغىنىش ،دۇئا قىلىش ،ئۇالرنىڭ روھى
ئۈچۈن ياخشىلىق قىلىش ،ۋەسىيىتىنى ئۇرۇنالش ،ئاتا-ئانىلىرىنىڭ دوستلىرىغا ياخشىلىق
قىلىش ،ئاتا-ئانىسى ھەققىدە يامان گەپ-سۆز بولۇپ قىلىشقا سەۋەبچى بولۇپ قالماسلىق
كېرەك.
ئاتا-ئانىالرنىڭ ھەققى توغرىسىدا پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دەيدۇ:
«ئالالھ ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان ئەمەل ،ۋاقتىدا ئوقۇلغان ناماز بىلەن ئاتا-ئانىغا
113
قىلىنغان ياخشىلىقتۇر».
«ئالالھنىڭ قىيامەت كۈنىدە يۈزىگە قاراپمۇ قويمايدىغان كىشىلەردىن بىرى ،ئاتا-
114
ئانىسىغا قارشى بولغان كىشىدۇر».
«ئالالھ پۈتكۈل گۇناھالرنىڭ جازاسىنى بېرىشكە تەخىر قىلىپ ،قىيامەت كۈنىگىچە
كۈتىدۇ ،پەقەت ئاتا-ئانىغا قارشى قىلىنغان ئىسياننىڭ جازاسىنى ئالالھ ئۇ كىشى ئۆلمەي
115
تۇرۇپال كۆرسىتىدۇ».
ئوقۇشلۇق:
ئانىسىغا ئاسىيلىق قىلغان بىر ياشنىڭ ئاخىرقى تىنىقىدا ،ئىمانىنى يوقۇتۇپ قويۇش
خەتىرىگە دۇچ كېلىشى
ئابدۇلالھ بىن ئەبى ئەۋفا رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ مۇنداق رىۋايەت قىلىدۇ:
پەيغەمبىرىمىزنىڭ ھوزۇرىدا تۇرغان ۋاقىتالردا پەيغەمبىرىمىزنىڭ يېنىغا بىر كىشى
كېلىپ:
ئەي ئالالھنىڭ پەيغەمبىرى ،سەكراتتا ياتقان بىر يىگىت بار ،ئۇنىڭغا «ال ئىالھەئىللەلالھ» دېگىن دېسەك ھېچ دېيەلمىدى ،دېدى .پەيغەمبىرىمىز:
ئۇ ،ناماز ئوقۇمتى؟ -دەپ سورىدى .ئۇ كىشى: ھەئە ،ئوقۇيتتى -،دېدى .شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبىرىمىز ئورنىدىن دەس تۇردى.بىزمۇ ئۇنىڭغا ئەگىشىپ تۇردۇق .پەيغەمبىرىمىز ئۇ يىگىتنىڭ يېنىغا بېرىپ:
« .113رىيازۇس-سالىھىن»-1 ،جىلد-347 ،بەت.
« .114ئەت-تەرغىب ۋەتتەرھىب»-3 ،جىلد-327 ،بەت.
« .115تالالنغان ھەدىسلەر»-58 ،بەت.
191
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
«ال ئىالھە ئىللەلالھ» دېگىن ،دېدى .يىگىت: ئۇنى دېيەلمەيۋاتىمەن -،دېدى .پەيغەمبىرىمىز: نېمىشقا دېيەلمەسەن؟ دەپ سورىغاندا ،چاقىرغىلى بارغان كىشى: ئۇ ئانىسىنىڭ گەپ-سۆزىنى ئاڭلىمايتتى ،دېدى .پەيغەمبىرىمىز: ئانىسى ھاياتمۇ؟ -دەپ سورىدى .ئۇ يەردىكى كىشىلەر: ھەئە ،ھايات - ،دېدى .پەيغەمبىرىمىز: چاقىرىپ كېلىڭالر - ،دېدى .ئۇالر ئۇ ئايالنى چاقىرىپ كەلدى .پەيغەمبىرىمىز ئۇئايالغا:
ئۇ كېسەل ياتقان سىزنىڭ ئوغلىڭىزمۇ؟ -دەپ سورىدى .ئايال: شۇنداق ،دەپ جاۋاب بەردى .پەيغەمبىرىمىز ئايالغا: قاراڭ ،ئۇ يەردە ناھايىتى الۋۇلداپ كۆيۈۋاتقان بىر ئوت بولسا ۋە «ئۇغلۇڭغا شاپائەتقىلساڭ بىز ئۇنى بۇ ئوتتا كۆيدۈرمەيمىز .شاپائەت قىلمىساڭ ،بىز ئۇنى بۇ ئوتقا تاشاليمىز».
دېسە ،قانداق قىالتتىڭىز؟ شاپائەت قىالمتىڭىز؟ دەپ سورىدى .ئايال:
ئۇنىڭ شاپائەتچىسى بوالتتىم - .دېدى ،پەيغەمبىرىمىز: ئۇنداقتا ،سىزگە ئىتائەت قىلمىغان بۇ ئوغلىڭىزنى جەھەننەمنىڭ ئوتىدىنقۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ،سىزدىكى ھەققىنى ھاالل قىلىپ ئۇنىڭدىن رازى بولغانلىقىڭىزغا
ئالالھ ۋە مېنى گۇۋاھچى قىلىڭ - ،دېدى .ئايال:
ئالالھىم! سېنى ۋە سېنىڭ پەيغەمبىرىڭنى گۇۋاھچى قىلدىم .ئوغلۇمدىن رازىبولدۇم ،ھەققىمنى ھاالل قىلدىم - ،دېدى .شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبىرىمىز كېسەل ياتقان
يىگىتكە:
ال ئىالھە ئىللەلالھۇ ۋەھدەھۇ ال شەرىكە لەھ ۋەئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەنئەبدۇھۇ ۋەرەسۇلۇھ» دېگىن - ،دېدى .يىگىت دەرھال شاھادەت ئېيتتى .پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم:
ئالالھقا مىڭ شۈكرى ،مېنىڭ ۋاستەم بىلەن ئالالھ ،بۇ يىگىتنى جەھەننەمنىڭئوت-يالقۇنىدىن ساقلىدى - ،دېدى.116
ئانا
ئانا! ئانا! جېنىم ئانا!
قەلب ساڭا تەۋە ئانا..
ئۇ قەلىبكى بىر خەزىنە
ئىچى تولغان چىن سۆيگىگە.
« .116تالالنغان ھەدىسلەر»-161 ،بەت.
192
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
بۇ سۆيگىنىڭ ئىگىسى سەن،
مېنى بۇ دۇنياغا تۇغدۇڭ.
مېھىر-شەپقىتىڭ بىلەن،
پەرىشتىدەك كۆڭۈل بۆلدۈڭ.
بوۋاق ئىدىم ،قۇچاغىڭدا،
ئاندىن بۆشۈك ،ئىالڭگۇچتا.
پەرۋىش قىلدىڭ ،يېتىشتۈردۈڭ،
تۇنجى ئىلىمنى سەن ئۆگەتتىڭ.
كەپسىزلىكىم رەنجىتسىمۇ،
ماڭا يەنە سۆيگۈ بەردىڭ.
سەن مېنىڭ سەن ،جان ئانا!
پىدا بولسۇن بۇ جان ساڭا!
-ئە .ئالى سىپاھى
جان دادام
ئۆيىمىزنىڭ تۈۋرىكىسەن!
كۆزىمىزنىڭ قارچۇغىسەن!
سۆيۈملۈكسەن ھەم ياخشى
مېنىڭ جېنىم دادامسەن!
كەلسەڭ سەن ئاخشاملىرى،
خۇشالدۇر ئۆي-ئىچلىرى.
كېچە ،كۈندۈزگە ئايلىنىپ،
كۈلەر ،دادامغا قايرىلىپ.
بىز كۈلسەك ،سەن كۈلىسەن،
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Temel Dini Bilgiler - 12
  • Büleklär
  • Temel Dini Bilgiler - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3297
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1404
    27.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1450
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3365
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1482
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1587
    27.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3524
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1373
    26.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 866
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3693
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    26.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3632
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1310
    28.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3574
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1404
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1569
    27.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3178
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1584
    27.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3244
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1675
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1660
    28.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3494
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1602
    28.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3421
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1599
    29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 4279
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1964
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 1463
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 604
    25.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.