Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 3297
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1404
27.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
41.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
48.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
نەشىرگە تەييارلىغۇچى :تۈركىيە دىنىي ئىشالر مىنىستىرلىقى
دوكتور يۈكسەل سالمان
تەشكىللىگۈچى:
يۇنۇس ئاققايا
ئورۇنالشتۇرغۇچى:
سەيفەتتىن يازىجى
ئاپتۇرى:
ئاراپاتگۇل ئوسمان
تەرجىمە قىلغۇچى:
ئۆمەرجان توختى
تەھرىرى:
ئاالقىلىشىش ئادرېسى:
تېلىفۇن+90 312 295 72 94-93 :
فاكس+90 312 88 72 284 :
ئېلخەتdiniyayinlar@diyanet.gov.tr :
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
ئېتىقاد · ئىبادەت · ئەخالق · تەرجىمىھال
ئاپتۇرى :سەيفەتتىن يازىجى
تۈركچىدىن تەرجىمە قىلغۇچى :ئاراپاتگۇل ئوسمان
دىنىي ئىشالر مىنىستىرلىقى نەشرىياتى
مۇندەرىجە
كىرىش سۆز 15
بىرىنچى بۆلۈم :ئېتىقاد
بىرىنچى باب :ئىسالم ۋە ئۇنىڭ ئاالھىدىلىگى
دىن دېگەن نېمە؟ 19
دىنالر ئىچىدە ئىسالمنىڭ ئورنى 19
ئىسالمنىڭ غايىسى 21
ئىسالمنىڭ ئاالھىدىلىگى21
ئىسالمنىڭ ئالەمشۇمۇل بولۇشىدىكى سەۋەپلەر 21
ئىككىنچى باب :ئىمان
كەلىمە تەۋھىد24
كەلىمە شاھادەت24
ئىماننىڭ ئاساسلىرى 24
ئېتىقاد جەھەتتىن ئىنسانالر26
ئىمان ئىنسانالرغا ئاتا قىلغان ھوزۇر-ھاالۋەت ۋە بەخت-سائادەت 26
ئىمان بىلەن ئەمەل ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت 27
ئىماننىڭ ھەقىقى ۋە چىن بولۇشىنىڭ شەرتلىرى 28
ئۈچىنچى باب :ئالالھقا ئىشىنىش (ئىمان كەلتۈرۈش)
ئالالھنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە بىر ئىكەنلىكى 30
ئالالھنىڭ سۈپەتلىرى 30
ئالالھ سۆيگۈسى 32
تۆتىنچى باب :پەرىشتىلەرگە ئىشىنىش
پەرىشتىلەرنىڭ ماھىيىتى ۋە ئاالھىدىلىكلىرى35
چوڭ پەرىشتىلەرنىڭ ئىسىم ۋە ۋەزىپىلىرى 35
پەرىشتىلەرگە ئىشىنىشنىڭ پايدىسى 36
5
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
بەشىنچى باب :كىتابالرغا ئىشىنىش
ۋەھىينىڭ ماھىيىتى 38
ۋەھىينىڭ تۈرلىرى 38
ئىالھىي كىتابالر ۋە ۋاراقالر (سۇھۇفالر) 39
قۇرئان كەرىمنىڭ نازىل بولۇشى 40
قۇرئان كەرىمنىڭ يېزىلىشى ۋە مۇسھاف ھالىتىگە كەلتۈرۈلىشى 41
قۇرئان كەرىمنىڭ ئاالھىدىلىكلىرى 41
قۇرئانغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز42
ئالتىنچى باب :پەيغەمبەرلەرگە ئىشىنىش
پەيغەمبەرلىك ۋە پەيغەمبەرلەرگە بولغان ئېھتىياج45
پەيغەمبەرلەرنىڭ ۋەزىپىلىرى 45
قۇرئان كەرىمدە ئىسمى تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەر 46
پەيغەمبەرلەر تەبلىغ قىلغان دىنالردا ئوخشاش بولغان پرىنسىپالر 47
مۆجىزە ۋە كارامەت دېگەن نېمە؟ 47
پەيغەمبىرىمىزنىڭ مۆجىزىلىرى 47
پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئاالھىدىلىكلىرى 48
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ئەڭ ئاخىرقى پەيغەمبەر بولۇشى 49
يەتتىنچى باب :ئاخىرەت كۈنىگە ئىشىنىش
ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان كەلتۈرۈش دېگەن نېمە؟52
ئاخىرەتكە ئىمان كەلتۈرۈشنىڭ پايدىلىرى53
ئۆلۈم54
قەبرە 55
قىيامەت 55
مۇكاپات ،جازا ،جەننەت ۋە جەھەننەم (دوزاخ)55
سەككىزىنچى باب :قەدەر ۋە قازاغا ئىشىنىش
قەدەر ۋە قازا دېگەن نېمە؟ 58
ئىنساننىڭ مەسئۇلىيىتى 58
قەدەر ۋە قازاغا ئىشىنىشنىڭ پايدىلىرى 59
رىزىق 60
ئەجەل 60
تەۋەككۇل قىلىش ۋە ئىشلەش 61
ئىسالمدا ئشلەشنىڭ مۇھىملىقى62
6
مۇندەرىجە
ئىككىنچى بۆلۈم :ئىبادەت
بىرىنچى باب :ئىبادەت
ئىبادەت دېگەن نېمە؟69
نېمە ئۈچۈن ئىبادەت قىلىمىز؟ 69
ئىبادەتنىڭ تۈرلىرى 70
ئىبادەتنىڭ دەرىجىلىرى 70
ئىبادەتنىڭ پايدىلىرى70
ئىككىنچى باب :ئىسالم
ئىسالم دېگەن نېمە؟ 72
ئىسالمنىڭ شەرتلىرى 72
مۇكەللەف دېگەن نېمە؟74
مۇكەللەف بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھۆكۈملەر74
ئۈچىنچى باب :پاكىزلىق
پاكىزلىق ۋە ئىسالمنىڭ پاكىزلىققا بەرگەن ئەھمىيىتى 77
پاكىزلىق نوقتىسىدىن سۇالر78
تاھارەتنىڭ پەزىلىتى 79
تاھارەتنىڭ پەرزلىرى 79
تاھارەتنىڭ سۈننەتلىرى 79
تاھارەت ئېلىشتىكى ئەدەپ 80
تاھارەت قانداق ئېلىنىدۇ؟ 81
تاھارەتتىكى مەكرۇھالر 81
تاھارەتنى سۇندۇرىدىغان ئىشالر82
تاھارەتسىز قىلىشقا بولمايدىغان ئىشالر82
مەسە (خۇرۇم پايپاق) ئۈستىدىن مەسھ قىلىش82
تېڭىق ئۈستىدىن مەسھ قىلىش83
غۇسۇل قىلىش84
غۇسۇلنىڭ پەرزلىرى 84
غۇسۇلنىڭ سۈننەتلىرى 84
غۇسۇل قانداق قىلىنىدۇ؟ 85
ئۆزۈرلۈك بولغانالرنىڭ ئەھۋالى 86
خانىم-قىزالرنىڭ ئاالھىدە ئەھۋاللىرى 86
تەيەممۇم 87
تەيەممۇمنىڭ پەرزلىرى88
7
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
تەيەممۇمنىڭ سۈننەتلىرى88
تەيەممۇم قانداق قىلىنىدۇ؟ 88
تەيەممۇمنى بۇزىدىغان ئىشالر 88
تەيەممۇم قانداق ئەھۋالالردا قىلىنىدۇ؟ 88
تۆتىنچى باب :ناماز ئوقۇش ()1
نامازنىڭ مۇھىملىقى 92
ناماز ،كىملەرگە پەرز قىلىنغان؟ 94
نامازنىڭ ۋاقىتلىرى94
ناماز ئوقۇشقا بولمايدىغان ۋاقىتالر95
نامازنىڭ تۈرلىرى 95
نامازنىڭ پەرزلىرى96
نامازنىڭ ۋاجىبلىرى 97
نامازنىڭ سۈننەتلىرى98
نامازنى بۇزىدىغان ئىشالر 100
نامازدىكى مەكرۇھالر 101
بەش ۋاقىت نامازنىڭ ئوقۇلۇشى103
بامدات نامىزى 103
پىشىن نامىزى 106
دىگەر نامىزى (نامازدىگەر)110
شام نامىزى (نامازشام)113
خۇپتەن نامىزى 114
ۋىتىر نامىزىنىڭ ئوقۇلۇشى 115
ناماز ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن نېمىلەر ئوقۇلىدۇ؟ 117
بەشىنچى باب :ناماز ئوقۇش ()2
سەھۋى سەجدىسى121
جامائەت بىلەن ناماز ئوقۇشنىڭ پەزىلىتى 122
مەسجىد ۋە جامائەت ئەدەپ-ئەخالقى 122
نامازنىڭ جامائەت بىلەن ئوقۇلۇشى124
جۈمە كۈنى ۋە جۈمە نامىزى126
جۈمە نامىزى كىملەرگە پەرز قىلىنغان؟126
جۈمە نامىزىنىڭ ئوقۇلۇشى 127
ھېيت-بايرام نامازلىرى 127
ھېيت-بايرام نامازلىرىنىڭ ئوقۇلۇشى 128
8
مۇندەرىجە
تەشرىق تەكبىرلىرى 129
تەراۋىھ نامىزى 130
ئولتۇرۇپ ۋە ئىما-ئىشارەت بىلەن ناماز ئوقۇش 132
سەپەردىكىلەرنىڭ نامىزى132
ۋاقتى ئۆتكەن نامازالرنىڭ قازاسى 133
تىالۋەت سەجدىسى 133
مېيت نامىزى 134
مېيت نامىزىنىڭ ئوقۇلۇشى135
ئالتىنچى باب :روزا تۇتۇش
روزا تۇتۇشنىڭ مۇھىملىقى 139
روزا تۇتۇشنىڭ پايدىلىرى140
رامىزاندا روزا تۇتۇش كىملەرگە پەرز قىلىنغان؟ 141
زولۇق ۋە ئىفتارنىڭ پەزىلىتى 141
روزىغا قاچان ۋە قانداق نىيەت قىلىنىدۇ؟ 142
روزىنىڭ تۈرلىرى 143
رامىزان روزىسىنى باشقا ۋاقىتتا تۇتۇشقا يول قويغان ئۆزۈرلەر143
فىدىيە 144
رامىزاندا ،ئۆزۈرسىز (سەۋەپسىز) روزا تۇتماسلىقنىڭ ھۆكمى 144
روزىنى بۇزۇپ قازا قىلىدىغان ھەم كەففارەت تەلەپ قىلىدىغان ئىشالر 145
روزىنى بۇزۇپ پەقەت قازا قىلىدىغان ئىشالر 145
روزىنى سۇندۇرمايدىغان ئىشالر146
روزىدارغا مەكرۇھ بولغان ئىشالر 146
روزىدارغا مەكرۇھ بولمىغان ئىشالر 146
يەتتىنچى باب :زاكات بېرىش
زاكاتنىڭ مۇھىملىقى ۋە پايدىسى 148
كىملەر زاكات بېرىشى كېرەك؟149
نىساب 149
زاكات كىملەرگە بېرىلىدۇ؟ 149
زاكات كىملەرگە بېرىلمەيدۇ؟ 150
زاكات بەرمىسىمۇ بولىدىغان مال-مۈلۈكلەر150
زاكات بېرىش كېرەك بولغان مالالر ۋە زاكاتنىڭ مىقدارى150
پېتىر سەدىقىسى (فىترە) 151
9
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
سەككىزىنچى باب :ھەج قىلىش
ھەج قىلىشنىڭ مۇھىملىقى ۋە پايدىسى 153
ھەج قىلىش كىملەرگە ۋە قايسى ۋاقىتتا پەرز قىلىنغان؟ 154
ھەجنىڭ پەرزلىرى 155
ھەجنىڭ تۈرلىرى 155
ھەجنىڭ قىلىنىشى156
ئۆمرە158
توققۇزىنچى باب :قۇربانلىق قىلىش
قۇربانلىق قىلىشنىڭ مۇھىملىقى 159
كىملەر قۇربانلىق قىلىدۇ؟ 159
قۇربانلىق قايسى ۋاقىتتا ،قانداق قىلىنىدۇ؟ 160
قۇربانلىقنىڭ گۆشى ،تېرىسى ھەققىدە قىلىنىدىغان ئىشالر160
قوربانلىق قىلىشقا بولىدىغان ۋە بولمايدىغان ھايۋانالر 160
گۆشى ئىستېمال قىلىنىدىغان ھايۋانالر161
گۆشى ئىستېمال قىلىنمايدىغان ھايۋانالر 161
ئاداق قۇربانلىقى162
قەسەمنىڭ تۈرلىرى ۋە ئۇنىڭ ھۆكمى 162
ئونىنچى باب :مۇبارەك كۈن ۋە كېچىلەر
جۈمە كۈنى 164
ھېيت-بايرام كۈنلىرى164
مەۋلۇت كېچىسى 165
رەجەب كېچىسى 166
مېراج كېچىسى166
بارائەت كېچىسى 166
قەدىر كېچىسى 167
ئۈچىنچى بۆلۈم :ئەخالق
بىرىنچى باب :ئىسالم ۋە ئەخالق
ئەخالقنىڭ مەنىسى 171
ئىسالمدا ئەخالق 171
گۈزەل ئەخالقلىق بولۇشتا ئېتىقاد ۋە ئىبادەتنىڭ رولى 172
ئەڭ گۈزەل ئەخالقنىڭ نەمۇنىسى :مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم 173
10
مۇندەرىجە
شەخس ئۈچۈن ئەخالقنىڭ مۇھىملىقى173
خىزمەت ۋە ئەخالق 174
ئەخالق ئۆزگىرەمدۇ؟175
ئىسالمنىڭ ئەقىل ۋە ئىلىمگە بەرگەن ئەھمىيىتى 176
ئىككىنچى باب :ئەخالقى مەسئۇلىيىتىمىز
ئەخالقى مەسئۇلىيىتىمىز 178
-1ئالالھتائاال ،پەيغەمبەر ۋە قۇرئانغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز178
-2ئۆزىمىزگە بولغان مەسئۇلىيىتىمىز 179
يېمەك-ئىچمەكتىكى قائىدە نىزامالر182
تىلنى باشقۇرۇش ۋە تۈزىتىش183
باشقا ئەزالىرىمىزنىڭ تەربىيسى ۋە تۈزىتىلىشى184
ئۈچىنچى باب :ئائىلە-تاۋاباتىمىزغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
ئىسالمدا ئائىلىنىڭ ئەھمىيىتى 188
ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيىتى 188
ئەر-ئايالنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيىتى 189
ئاتا-ئانىنىڭ بالىلىرىغا بولغان مەسئۇلىيىتى189
پەرزەنتنىڭ ئاتا-ئانىسىغا بولغان مەسئۇلىيىتى190
قان-قېرىنداشالرنىڭ بىر-بىرىگە بولغان مەسئۇلىيىتى194
ئۇرۇق-تۇغقانالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز194
قولۇم-قوشنىالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز195
تۆتىنچى باب :پۈتكۈل ئىنسانالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز
ئىنسانالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز 197
ھايۋانالرغا بولغان مەسئۇلىيىتىمىز 200
ئسىالم ئەخالقىغا رىئايە قىلىپ ياشىغان بىر مۇسۇلماننىڭ ئاالھىدىلىگى (خاسلىقى) 201
ئىسالمدا چەكلەنگەن ئىشالر 203
تۆتىنچى بۆلۈم :تەرجىمىھال (مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ھاياتى)
بىرىنچى باب :مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ تۇغۇلۇشى ۋە بالىلىقى
ئىسالمدىن بۇرۇنقى ئەرەبىستاننىڭ ئەھۋالى211
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ نەسەبى211
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ تۇغۇلىشى 213
11
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ بالىلىق ۋاقتى 213
ئىككىنچى باب :مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ياشلىقى ۋە ئۆيلىنىشى
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ سەپەرلىرى 216
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ تىجارەت ھاياتى 216
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ خەدىچە بىلەن ئۆيلىنىشى ۋە بالىلىرى 216
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ كەبىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش جەريانىدىكى باشالمچىلىقى 217
ئۈچىنچى باب :مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ پەيغەمبەر بولۇشى ۋە مەخپى دەۋەت
تۇنجى ۋەھىي (مىالدى -610يىل) 219
فەترەت دەۋرى220
ئىسالم دەۋىتىنىڭ باشلىنىشى 220
تۇنجى مۇسۇلمانالر 221
ھەبەشىستانغا قىلىنغان تۇنجى ھىجرەت 221
ھەبەشىستان پادىشاھى نەجاشىنىڭ مۇسۇلمانالرغا قىلغان مۇئامىلىسى 221
تۆتىنچى باب :دەۋەتنىڭ ئاشكارا قىلىنىشى
ئىسالمغا دەۋەتنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا ئېلىپ بېرىلىشى223
مۇشرىكالرنىڭ مۇسۇلمانالرغا قىلغان زۇلۇملىرى224
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمغا ئەڭ كۆپ دۈشمەنلىك قىلغانالر225
قۇرەيشنىڭ ئىسالمغا دۈشمەن بولۇشىنىڭ سەۋەبلىرى 225
مۇشرىكالرنىڭ ئەبۇ تالىپقا قىلغان شىكايەتلىرى 226
ھەمزىنىڭ مۇسۇلمان بولۇشى227
ئۆمەرنىڭ مۇسۇلمان بولۇشى 227
بەشىنچى باب :بايقۇت ۋە ئازاپلىق يىلالر
مۇشرىكالرنىڭ مۇسۇلمانالرغا قىلغان بايقۇتى229
ئەبۇ تالىپ ۋە خەدىچىنىڭ ۋاپاتى230
تائىفقا سەپەر 230
ئەقەبە كېلىشىمى 230
مېراج مۆجىزىسى 232
مېراجنىڭ ھەدىيەسى -ناماز 232
12
مۇندەرىجە
ئالتىنچى باب :ھىجرەت قىلىش ۋە مەدىنىدىكى دەسلەپكى يىلالر
پەيغەمبىرىمىزنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە ھىجرەت قىلىشى (مىالدى -622يىلى) 234
پەيغەمبىرىمىزنىڭ مەدىنىدە قارشى ئېلىنىشى236
پەيغەمبەر مەسجىدى (مەسجىدى-نەبەۋىي)نىڭ بىنا قىلىنىشى236
ئەنسار ۋە مۇھاجىرالر ئوتتۇرىسىدىكى قېرىنداشلىق236
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ مەكتىپى ۋە ئەسھابى-سۇففە 237
يەتتىنچى باب :پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئۇرۇشلىرى ()1
بەدىر ئۇرۇشنىڭ سەۋەبلىرى 238
بەدىر ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسى (ھىجرىيە -2يىلى /مىالدى -624يىلى) 239
ئۇھۇد ئۇرۇشىنىڭ سەۋەبلىرى240
ئۇھۇد ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسى (ھىجرىيە -3يىلى /مىالدى -625يىلى)240
ئۇھۇد ئۇرۇشىدا يەكۈنلەنگەن تەجرىبە-ساۋاقالر241
خەندەك ئۇرۇشىنىڭ سەۋەبلىرى242
خەندەك ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسى (ھىجرىيە -5يىلى /مىالدى -626يىلى)242
ھۇدەيبىيە كېلىشىمى (ھىجرىيە -6يىلى /مىالدى -628يىلى) 243
ھۇدەيبىيە كېلىشىمىنىڭ نەتىجىسى244
قوشنا دۆلەت باشلىقلىرىغا ئەۋەتىلگەن ئىسالمغا دەۋەت مەكتۇپلىرى 244
خەيبەرنىڭ فەتھى قىلىنىشى (ھىجرىيە -6يىلى /مىالدى -628يىلى) 245
كەبە زىيارىتى (ھىجرىيە -7يىلى /مىالدى -629يىلى) 246
سەككىزىنچى باب :پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئۇرۇشلىرى ()2
مەككىنىڭ فەتھى قىلىنىشى (ھىجرىيە -8يىلى /مىالدى -630يىلى) 247
ھۇنەين ئۇرۇشى (ھىجرىيە -8يىلى /مىالدى -630يىلى) 248
ئەۋتاس ئۇرۇشى ۋە تائىفنى قورشاپ ھۇجۇم قىلىش (ھىجرىيە -8يىلى /مىالدى -630يىلى)
249
تەبۇك سەپىرى (ھىجرىيە -9يىلى /مىالدى -630يىلى) 250
پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئۇرۇشلىرىنىڭ ئاالھىدىلىگى 251
ئەبۇبەكرىنىڭ ھەجگە قوماندانلىق قىلىشى (ھىجرىيە -9يىلى /مىالدى -631يىلى) 252
ۋىدالىشىش ھەججى (ھىجرىيە -10يىلى /مىالدى -632يىلى) 252
ۋىدا خۇتبىسى 252
پەيغەمبىرىمىزنىڭ كېسەل بولۇشى ۋە ۋاپاتى (ھىجرىيە -10يىلى /مىالدىيە -632يىلى)
255
پەيغەمبىرىمىزنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىنكى ۋەقەلەر 256
پەيغەمبىرىمىزنىڭ پەرزەنتلىرى 257
13
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
ئەشەرە مۇبەششەرە 258
پەيغەمبىرىمىزنىڭ ساھابىلىرى 258
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئىنسانىيەت قەلبىنى يورۇتقان گۈزەل ئەخالقى 258
تاھارەت ئالغاندا ئوقۇلىدىغان دۇئاالر 262
نامازالردا ئوقۇلىدىغان دۇئاالر 264
نامازالردا ئوقۇلىدىغان بەزى سۈرىلەر268
تاھارەت ئېلىشنى رەسىملىك چۈشەندۈرۈش 273
ناماز ئوقۇشنى رەسىملىك چۈشەندۈرۈش 278
14
كىرىش سۆز
دىنىي ساۋاتالر ھەققىدە توغرا ۋە يېتەرلىك بىلىمگە ئىگە بولۇش ،ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ
مۇھىم ۋەزىپىسىدۇر.
ئىنساننىڭ ئالالھقا بولغان تۇنجى مەسئۇلىيىتى ئۇنىڭغا ئىمان كەلتۈرۈش ،ئاندىن
كېيىن ئىبادەتلىرىنى جايىدا ئورۇنالشتۇر.
ئىبادەت بىلەن يېتىشتۈرۈلگەن ئىمان دەرىخىنىڭ مېۋىسى بولسا ،گۈزەل ئەخالقتۇر.
يېتىشكەن بىر مۇسۇلمان ،ئالالھ بۇيرىغان ئىبادەت ۋەزىپىلىرىنى جايىدا ئورۇنلىغان،
ئىنسانالرغا ياخشى مۇئامىلە قىلغان كىشىدۇر.
ئەخالقتىكى ئەڭ ياخشى ئۈلگىمىز ،سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد سەللەلالھۇ
ئەلەيھى ۋەسەللەمدۇر .شۇڭا ئىمان ۋە ئىبادەتكە دائىر مەلۇماتالر بىلەن بىللە ئەخالقى
مەسئۇلىيىتىمىز ۋە پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئىنسانىيەتكە ئۈلگە بولغان ئەخالقىنى ئۆگىنىشىمىز
بىزگە نىسبەتەن ئىنتايىن مۇھىم.
مەدرىسىلەردە ئوقۇتىلىۋاتقان دەرسلىك كىتابالرنىڭ ئىچىدە ئېتىقاد ،ئىبادەت ،ئەخالق
ۋە سىيەر (مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ھاياتى) قاتارلىقالرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ كىتاب،
ياش-ئۆسمۈرلىرىمىزنىڭ چۈشىنىشى ئاسان بولغان ئاممىباب تىلدا يېزىلدى.
ئۇنىڭدىن باشقا يەنە كىتابنىڭ ئاخىرىدا نامازنى يېڭى ئۆگەنگۈچىلەرگە ئاسانلىق
يارىتىپ بېرىش ئۈچۈن تاھارەت ئېلىش ۋە ناماز ئوقۇش ئۇسۇلى رەسىم بىلەن كۆرسىتىپ
بېرىلدى.
ئوخشىمىغان ياشتىكى مۇسۇلمانالرغا كۆپ جەھەتتىن مەنپەئەت يەتكۈزىدىغان بۇ
كىتابنىڭ قىممەتلىك ئوقۇرمەنلەرگە پايدىلىق بولۇشىنى جانابى ئالالھتىن تىلەيمەن.
تىرىشچانلىق بىزدىن ،ھىدايەت ئالالھتىندۇر!
سەيفەتتىن يازىجى
15
بىرىنچى بۆلۈم
ئېتىقاد
بىرىنچى
باب
ئىسالم ۋە ئۇنىڭ ئاالھىدىلىگى
نوقتىلىق مەزمۇنالر:
دىن دېگەن نېمە؟
دىنالر ئىچىدە ئىسالمنىڭ ئورنى
ئىسالمنىڭ غايىسى
ئىسالمنىڭ ئاالھىدىلىگى
ئىسالمنىڭ ئالەمشۇمۇل بولۇشىدىكى سەۋەپلەر
دىن دېگەن نېمە؟
دىن ،ئەقلى-ھۇشى جايىدا بولغان كىشىلەرنى ئۆز ئىختىيارى بىلەن دۇنيا-ئاخىرەتتە
ياخشىلىق ۋە بەختكە ئېرىشتۈرىدىغان ئىالھىي قانۇندۇر.
دىنالر ئاساسەن ئۈچ قىسىمغا بۆلىنىدۇ:
)1ھەق دىن:
ئالالھ تەرىپىدىن پەيغەمبەر ۋاستىسى بىلەن ئىنسانالرغا بىلدۈرۈلگەن ،ئۆزگەرتىلمەي
ۋە بۇزۇلماي ھازىرغىچە يېتىپ كەلگەن دىن.
)2مۇھەررەف دىنالر:
ئالالھ تەرىپىدىن پەيغەمبەرلەر ۋاستىسى بىلەن بىلدۈرۈلگەن بولسىمۇ ،كېيىن ئىنسانالر
تەرىپىدىن ئۆزگەرتىلگەن ۋە ئەسلى بۇزۇلغان دىنالر.
)3باتىل دىنالر:
ئىنسانالر تەرىپىدىن توقۇپ چىقىرىلغان دىنالر .بۇالرنىڭ پەيغەمبەرلەر تەبلىغ قىلغان
دىنالر بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوق.
دىنالر ئىچىدە ئىسالمنىڭ ئورنى
ئادەم ئەلەيھىسساالم بىرال ۋاقىتتا تۇنجى ئىنسان ھەم تۇنجى پەيغەمبەردۇر.
ئىنسانىيەتنىڭ دەسلەپكى دىنىمۇ ھەق دىن بولۇپ ،ئادەم ئەلەيھىسساالمدىن تارتىپ
ئىسا ئەلەيھىسساالمغىچە بولغان پۈتكۈل پەيغەمبەرلەر ئىنسانالرغا ئالالھنىڭ بىر ئىكەنلىكى
(تەۋھىد) ئېتىقادىنى تەبلىغ قىلىپ ،ئالالھقا قانداق ئىبادەت قىلىشنى ئۆگەتكەن .لېكىن،
ئۇ پەيغەمبەرلەر تەبلىغ قىلغان ئىمان ئاساسلىرى ۋە دىنىي ھۆكۈملەر ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى
بىلەن بۇزۇلۇپ ،ئەسلى يوقالغان.
بۇ سەۋەبتىن ئالالھتائاال ئەڭ ئاخىرقى پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ۋاستىسى
بىلەن پۈتكۈل ئىنسانالرغا ئەڭ ئاخىرقى ،ئەڭ مۇكەممەل بولغان ئىسالمنى ئەۋەتتى .بۈگۈن
يەر يۈزىدە ھەقىقى دىن ئىسالم بولۇپ ،باتىل دىنالرنىڭ ئالالھ نەزىرىدە ھېچ بىر قىممىتى
19
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
يوق .ئالالھنىڭ نەزىرىدە قوبۇل قىلىنىدىغان دىن پەقەتال ئىسالم دىنىدۇر .بۇ ھەقىقەت،
ئالالھتائاال تەرىپىدىن قۇرئان كەرىمدە مۇنداق بايان قىلىنغان:
«ھەقىقەتەن ئالالھنىڭ نەزىرىدە ،مەقبۇل دىن ئىسالم (دىنى)دۇر».
1
«كىمكى ئىسالم (دىنىدىن) غەيرىي دىننى تىلەيدىكەن ،ھەرگىز ئۇ (يەنى ئۇنىڭ
دىنى) قوبۇل قىلىنمايدۇ ،ئۇ ئاخىرەتتە زىيان تارتقۇچىدۇر».
2
مېنىڭ دىنىم
مېنىڭ دىنىم ئۇلۇغدۇر ،مەن دىنىمنى سۆيىمەن،
ئۇنى پۈتكۈل دىنالردىن ئۈستۈن تۇتۇپ كۈيلەيمەن.
مېنىڭ دىنىم ئىسالمدۇر ،دىنالرنىڭ ئەڭ گۈزىلى،
«ئالالھ بىردۇر» دېمەكلىك ،دىنىمىزنىڭ ھەم ئۇلى.
«ئالالھ بىردۇر» دەيمىز« ،ئالالھ» دەيمىز،
«ئالالھ بىردۇر» دېمەكتىن باشقىنى ھېچ بىلمەيمىز.
پەيغەمبىرىم «مۇھەممەد» ،ئىككى جاھان قۇياشى،
پەيغەمبەرلەر ئىچىدە ،يوقتۇر ئۇنىڭ تەڭدىشى.
بۇ دىننى رەببىمىزدىن ،يەتكۈزگەن ئۇدۇر بىزگە،
بۇ دىن نۇرالر ياغدۇرار ،كۆكلەردىن ئۈستىمىزگە.
بۇ دىن دەيدۇ :پاكىز بول! بۇ دىن دەيدۇ :توغرا بول،
بۇ دىندىن تېخىمۇ گۈزەل ،بارمىدۇر باشقا بىر يول.
كىتاۋىمىز قۇرئاندۇر ،ئوقۇيمىز بىز ھەر زامان،
ئالالھقا مىڭ رەھمەت ،مۇسۇلمان بىز مۇسۇلمان.
-م.ش .يالىتقايا
« .1قۇرئان كەرىم» ،مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى-3 ،سۈرە ئال-ئىمراننىڭ -19ئايىتى.
« .2قۇرئان كەرىم» ،مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى-3 ،سۈرە ئال-ئىمراننىڭ -85ئايىتى.
20
بىرىنچى بۆلۈم :ئېتىقاد
ئىسالمنىڭ غايىسى
ئىسالم ئېلىپ كەلگەن ھۆكۈملەر ،ئىنسانالرنىڭ بەختلىك بولۇشىنى مەقسەت قىلىدۇ.
بۇ ھۆكۈملەرگە رىئايە قىلغانالر دۇنيا-ئاخىرەتتە بەختكە ئېرىشىدۇ.
ئىسالمنىڭ ھۆكۈملىرى ئۈچ خىل بولۇپ:
- -1ئىمان :ئىنسان ئىماننىڭ ئاساسلىرىغا ئىشىنىش بىلەن مەنىۋىي ئوزۇق ئېلىپ،
قەلبىنى ساختا ئېتىقادالردىن تازىالپ ،توغرا ئېتىقاد بىلەن ئۇزۇقلىنىپ ،ھەقىقى مەنپەئەتكە
ئېرىشىدۇ.
- -2ئەمەل :ئەمەل ئىنسانالرنىڭ قىلغان ئىش-ھەرىكەتلىرى بولۇپ ،ئەمەل ھەققىدىكى
ھۆكۈملەر ئىككىگە بۆلىنىدۇ.
( (1ئالالھقا بولغان ئىبادەت مەسئۇلىيىتى.
( (2ئىنسانالرنىڭ ئۆز ئىچىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى رەت-تەرتىپكە سالىدىغان ھۆكۈملەر.
- -3ئەخالق :ئىنسانالرغا قارىتا چۈشەنچە ۋە مۇئامىلىلىرىمىزنى رەت-تەرتىپكە سالىدىغان
ھۆكۈملەر.
ئىسالمنىڭ ئاالھىدىلىگى
( (1ئىسالم ئەڭ ئاخىرقى بىر دىندۇر .ئىسالمدىن باشقا دىن نازىل بولمايدۇ .ئۇنىڭ
ھۆكۈملىرى قىيامەتكىچە داۋاملىشىدۇ .ئىسالمنى ئىنسانالرغا تەبلىغ قىلغان مۇھەممەد
ئەلەيھىسساالم بولسا ئەڭ ئاخىرقى پەيغەمبەردۇر .ئۇنىڭدىن باشقا پەيغەمبەر كەلمەيدۇ.
( (2ئىسالم مۇقەددەس بىر دىن بولۇپ ،بۇرۇنقى پەيغەمبەرلەر تەبلىغ قىلغان دىنالر
بەلگىلىك مىللەتلەرگە كەلگەن بولسا ئىسالم دىنى پۈتكۈل دۇنيا خەلقىگە ئەۋەتىلگەن.
( (3ئىسالمنىڭ ھۆكۈملىرى پۈتكۈل ئىنسانالرنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرالىغۇدەك دەرىجىدە
مۇكەممەل بولغانلىقى ئۈچۈن باشقا بىر دىنغا ئېھتىياج بولمايدۇ.
( (4ئىسالم ئىلگىرى ئالالھ تەرپىدىن ئەۋەتىلگەن پەيغەمبەرلەر ۋە ئىالھىي كىتابالرنى
ئېتىراپ قىلىدۇ( .تەستىقاليدۇ)
( (5ئىسالم بۇرۇنقى پەيغەمبەرلەر تەبلىغ قىلغان دىنالرنىڭ ھۆكۈملىرىنى ئىجرا
قىلىشنى توختاتقان .چۈنكى ئۇالر بەلگىلىك مىللەتلەرگە ،بەلگىلىك ۋاقىت چەكلىمىسى
ئىچىدە نازىل قىلىنغان بولۇپ ،پەقەت ئىسالم دىنىال پۈتكۈل مىللەتلەرگە ئەۋەتىلگەن ۋە
قىيامەتكىچە ھېچ ئۆزگەرمەيدىغان بىر دىندۇر.
ئىسالمنىڭ ئالەمشۇمۇل بولۇشىدىكى سەۋەپلەر
ئىسالمنى ئالەمشۇمۇل قىلغان نۇرغۇن ئاالھىدىلىكلەر بولۇپ ،ئۇالرنىڭ بەزىلىرى
تۆۋەندىكىچە:
21
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
.1ئىسالم پۈتكۈل ئىنسانالرغا ئەۋەتىلگەن ئاخىرقى دىندۇر:
ئىسالم پۈتكۈل ئىنسانالرغا ئەۋەتىلگەن ۋە قىيامەتكىچە داۋاملىشىدىغان ئىالھىي
بىر دىندۇر .شۇڭا ،پەيغەمبىرىمىز ئىسالمنى پۈتكۈل دۇنيا مىللەتلىرىگە تەبلىغ قىلىش
مەقسىتىدە ئۇ ۋاقىتالردىكى دۆلەتلەرنىڭ باشلىقلىرىغا مەكتۇپ ئەۋەتىپ ،ئۇالرنى ئىسالمنى
قوبۇل قىلىشقا چاقىرغان.
.2ئىسالم ئەقىل ۋە ئىلىم دىنىدۇر:
ئىسالم ئەقىلگە ئەھمىيەت بېرىپ ،مۇكەللەپ (مەسئۇلىيەت ئىگىسى) بولۇش ئۈچۈن
ئەقىللىق بولۇشنى شەرت قىلىدۇ ،ئىلىم ئۆگىنىشنى ئاالھىدە تەكىتلەيدۇ .دىنىمىز بىزنى
دائىم ئوقۇشقا ،ئۆگىنىشكە بۇيرۇپ ،ئىلىم ئىگەللەشنىڭ ھەر بىر مۇسۇلمانغا پەرز قىلىنغانلىقى
ھەققىدە مەلۇمات بېرىدۇ.
.3ئىسالم دۇنيا ۋە ئاخىرەت دىنىدۇر:
ئىسالمنىڭ مەقسىدى ئىنسانالرنى دۇنيا ھاياتى ۋە مەڭگۈلۈك بولغان ئاخىرەت ھاياتىدا
بەختلىك قىلىشتۇر .دىنىمىز ئىنسانالرنىڭ ھەر ۋاقىت ،مەڭگۈ بەختلىك بولۇشى ۋە
يۈكسىلىشىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان ،شەخس ،مىللەتنىڭ ئېھتىياجىنى ھەل قىلىدىغان
پرىنسىپالرنى بەلگىلەپ ،دۇنيا-ئاخىرەتتە بەختلىك بولۇشنىڭ يوللىرىنى كۆرسەتكەن بىر
دىندۇر.
بۇ ھەقتىكى ئىسالمنىڭ ئېلىپ كەلگەن پرىنسىپلىرىنى يىغىنچاقلىساق بۇ مەنىگە
كېلىدۇ« :ھېچ ئۆلمەيدىغاندەك دۇنيالىق ئۈچۈن ئىشلە ،ئەتە ئۆلىدىغاندەك ،ئاخىرەت
ئۈچۈن ئىبادەت قىل».
.4ئىسالم ئاسانلىق دىنىدۇر:
ئىسالمدا مۈشكۈللۈك يوق ،ئاسانلىق بار .دىنىمىزنىڭ ئەمىر-پەرمانلىرى ،بىزنى
تەربىيلەپ يېتىشتۈرۈپ ،تېخىمۇ ياخشى بىر ھاياتقا تەييارالش ئۈچۈن ،ئىبادەتلەرنىڭ
ئىجرا قىلىنىشىدا ،كۈچ-قۇۋۋىتىمىزنى كۆزدە تۇتقان ھالدا ،ناھايىتى كۆپ ئاسان يولالرنى
كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
مەسىلەن :سەپەردىكىلەر ،تۆت رەكئەتلىك پەرز نامازنىڭ ئىككى رەكئىتىنى ئوقۇسا
بولىدۇ .نامازنى ئۆرە تۇرۇپ ئوقۇيالمايدىغانالر ئولتۇرۇپ ئوقۇسا بولىدۇ .رامىزاندا روزا تۇتۇشقا
كۈچ-قۇۋۋىتى يەتمىگەن ئاغرىقالر ساقايغاندا تۇتسا بولىدۇ .ساقىيىشقا كۆزى يەتمىگەن
كېسەللەر ،روزا تۇتۇشقا ئىمكانىيتى بولمىغان ياشانغانالر ،تۇتالمىغان روزىلىرى ئۈچۈن
فىدىيە بەرسە بولىدۇ .ئىنسانالرنىڭ كۈچ-قۇۋۋەت ۋە ئېھتىياجىنى كۆزدە تۇتۇپ ،مۈشكۈل
ئەھۋالالردا دىنىمىزنىڭ يارىتىپ بەرگەن تېخىمۇ كۆپ قواليلىقلىرى بار .بۇ سەۋەبتىن ئىسالم
ھۆكۈملىرى ھەر ۋاقىت ،ھەر جايغا ماس كېلىشتەك ئاالھىدىلىككە ئىگە.
.5ئىسالمدا ھەددىدىن ئاشۇرۋېتىش يوق:
ئىسالمنىڭ ھۆكۈملىرى ئەقىل ۋە ئىنسان تەبىئىتىگە ئۇيغۇن بولغان ھۆكۈملەر بولۇپ،
بىزنىڭ ۋەزىپىمىز ئۇالرغا رىئايە قىلىش.
22
بىرىنچى بۆلۈم :ئېتىقاد
قىلىش بۇيرۇلمىغان ئەھۋال ئاستىدا ،دىننىڭ نامىدا ئاشۇرۇپ ئورۇنالپ ئۆزىگە زۇلۇم
قىلىش ،ھاالل قىلىنغان دۇنيا نېمەتلىرىدىن يىراقلىشىپ ،مۈشكۈل بىر ھاياتتا جاپا تارتىپ
ياشاش ئىسالمدا يوقتۇر.
.6ئىسالم تىنىچلىق ۋە سۆيگۈ دىنىدۇر:
ئىسالم دىنىنىڭ مەقسىدى ئىنسانالرغا بولغان سۆيگۈ-مۇھەببەت ۋە ئىنسانالرنىڭ
ھەق-ھوقۇقلىرىغا بولغان ھۆرمەتنى قەلىبلەرگە سىڭدۈرۈپ ،مىللەتتە داۋامالشقان بىر
ھوزۇر-ھاالۋەت ۋە تىنىچ-خاتىرجەملىك بەرپا قىلىشتۇر .دىنىمىز بۇ مەقسەتتە كۆپلىگەن
قائىدە-پرىنسىپالرنى بېكىتىپ ،ئۆزئارا ياخشى كۆرۈش ،باشقىالرنىڭ ھەققىگە ھۆرمەت
قىلىشنى ھەقىقىي بىر مۆمىن بولۇشنىڭ شەرتى قىلىپ بەلگىلگەن.
سوئالالر:
( (1دىن دېگەن نېمە؟
( (2دىنالر قانچە قىسىمغا بۆلىنىدۇ؟
( (3دىنالر ئىچىدە ئىسالمنىڭ ئورنى قانداق؟ چۈشەندۈرۈڭ.
( (4ئىسالمنىڭ مەقسىدى نېمە؟ ئىسالمنىڭ ھۆكۈملىرى قانچە خىل؟
( (5ئىسالمنىڭ ئاالھىدىلىگى قايسىالر؟
( (6ئىسالمنىڭ ئالەمشۇمۇل بولۇشىدىكى سەۋەپلەر قايسىالر؟
23
ئىمان
ئىككىنچى
باب
نوقتىلىق مەزمۇنالر:
كەلىمە-تەۋھىد ،كەلىمە-شاھادەت ۋە ئۇالرنىڭ مەنىسى
ئىماننىڭ ئاساسلىرى
ئىجمالى ئىمان
تەپسىلى ئىمان
ئېتىقاد جەھەتتىن ئىنسانالر
ئىماننىڭ ئىنسانغا ئاتا قىلغان ھۇزۇر-ھاالۋەت ۋە بەخت-سائادىتى
ئىمان بىلەن ئەمەل ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت
ئىماننىڭ ھەقىقىي ۋە چىن بولۇشىنىڭ شەرتلىرى
كەلىمە تەۋھىد
ول هّٰ ِ
الل
اللُ ُم َح َّم ٌد َر ُس ُ
الَ ِا ٰل َه ِا اَّل هّٰ
ئوقۇلۇشى« :ال ئىالھە ئىللەلالھۇ مۇھەممەدۇن رەسۇلۇلالھ»
«ئالالھتىن باشقا ئىالھ يوقتۇر ،مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم ئالالھنىڭ ئەلچىسىدۇر».
كەلىمە شاھادەت
اللُ َو اَ ْش َه ُد اَ َّن ُم َح َّمداً َعب ُد ُه َو َر ُسولُه
اَ ْش َه ُد اَ ْن الَ ِا ٰل َه ِا اَّل هّٰ
ْ
ئوقۇلۇشى« :ئەشھەدۇ ئەن ال ئىالھە ئىللەلالھ ۋە ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن ئەبدۇھۇ
ۋە رەسۇلۇھۇ»
مەنىسى« :گۇۋاھلىق بېرىمەنكى ،ئالالھتىن باشقا ئىالھ يوقتۇر .يەنە گۇۋاھلىق
بېرىمەنكى ،مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم ئالالھنىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسىدۇر».
ئىماننىڭ ئاساسلىرى
ئىماننىڭ لۇغەت مەنىسى ھەر قانداق بىر نەرسىگە ئىشىنىش دېگەنلىك بولىدۇ.
دىنىي مەنىدىكى ئىمان« :پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ئالالھتىن بىزگە
ئېلىپ كەلگەنلىرىنىڭ ھەق ئىكەنلىكىگە چىن كۆڭۈلدىن ئىشىنىش ۋە ئۇنى تىل بىلەن
ئىپادىلەش».
ئىمان ئىككىگە بۆلۈنىدۇ:
( (1ئىجمالى ئىمان
( (2تەپسىلى ئىمان
24
بىرىنچى بۆلۈم :ئېتىقاد
1.1ئىجمالى ئىمان :ئالالھقا ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ئالالھنىڭ پەيغەمبىرى
ئىكەنلىكىگە شەك-شۈبھىسىز ئىشىنىش.
دىنىمىزدا ئىشىنىش كېرەك بولغان نەرسىلەرنىڭ بىر تۈگۈنى بولغاچقا ،ئۇ «ئىجمالى
ئىمان» يەنى «توپالنما ئىمان» دېيىلىدۇ.
ئىماننىڭ ئاساسلىرى يىغىنچاقلىنىپ كەلىمە تەۋھىد ۋە كەلىمە شاھادەتتە ئىپادىلىنىدۇ.
بىر ئىنسان كەلىمە تەۋھىد بىلەن كەلىمە شاھادەتنىڭ بىرىنى تىلى بىلەن دەپ ،چىن
يۈرىكى بىلەن ئىشەنسە ،ئىسالمغا كىرگەن بولىدۇ .لېكىن مۇسۇلماننىڭ ئىشى بۇنىڭ
بىلەنال تۈگەپ قالماي ،يەنە ئىمان ئاساسلىرىنىڭ تەپسىالتىنىمۇ ئۆگىنىشى ۋە ھەممىسىگە
ئايرىم-ئايرىم ئىشىنىشى كېرەك.
2.2تەپسىلى ئىمان :ئىمان ئاساسلىرىغا ئايرىم-ئايرىم ئىشىنىش «تەپسىلى ئىمان»
يەنى «تەپسىلى بولغان ئىمان» دەپ ئاتىلىدۇ.
تەپسىلى چۈشەندۈرۈلگەن ئىماننىڭ ئاساسلىرى ،ئىماننىڭ شەرتلىرى دەپمۇ
ئاتىلىدۇ.
ئىماننىڭ شەرتى ئالتە بولۇپ ،ئۇالر:
( (1ئالالھقا ئىشىنىش،
( (2ئالالھنىڭ پەرىشتىلىرىگە ئىشىنىش،
( (3ئالالھنىڭ كىتابلىرىغا ئىشىنىش،
( (4ئالالھنىڭ پەيغەمبەرلىرىگە ئىشىنىش،
( (5ئاخىرەت كۈنىگە ئىشىنىش،
( (6تەقدىر-پىشانىگە يەنى ياخشىلىق ۋە يامانلىقنىڭ ئالالھ تەرىپىدىن بولىدىغانلىقىغا
ئىشىنىش.
ئىماننىڭ شەرتلىرى «ئامەنتۇ»دا توپالنغان .ھەر بىر مۇسۇلمان «ئامەنتۇ»نى ئۇنىڭ
مەنىسى بىلەن ئۆگىنىشى كېرەك« .ئامەنتۇ» دېگەنلىك:
ال ِخرِ و بِا ْل َق َدرِ َخيرِ ِه و َش ِر ِه ِمن هّٰ ِ
ٰامنت ب هّٰ ِ
ِ
ِِ
ِ
ِٓ ِ ِ
الل َت َعا ٰلى
َْ ُ
ْ ٖ َ ّٖ َ
ِالل َو َم ٰلئ َكته َو ُك ُتبِه َو ُر ُسل ٖه َو ا ْل َي ْوم اْ ٰ َ
اللُ َو اَ ْش َه ُد اَ َّن ُم َح َّم ًدا َعب ُد ُه َو َر ُسولُ ُه
ث َب ْع َد ا ْل َم ْو ِت َح ٌّق اَ ْش َه ُد اَ ْن َ آل ِا ٰل َه ِا اَّل هّٰ
َوا ْل َب ْع ُ
ْ
ئوقۇلۇشى« :ئامەنتۇ بىلالھى ۋەمەالئىكەتىھى ۋەكۇتۇبىھى ۋەرۇسۇلىھى ۋەليەۋمىل ئاخىرى
ۋە بىل-قەدرى خەيرىھى ۋە شەررىھى مىنەلالھى تەئەال ۋەلبائسۇ بەئدەل-مەۋتى ھەققۇن
ئەشھەدۇ ئەنال ئىالھە ئىللەلالھ ۋەئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدەن ئەبدۇھۇ ۋە رەسۇلۇھۇ»
مەنىسى« :مەن ئالالھقا ،ئالالھنىڭ پەرىشتىلىرىگە ،ئالالھنىڭ كىتابلىرىغا ،ئالالھنىڭ
پەيغەمبەرلىرىگە ،ئاخىرەت كۈنىگە ،تەقدىرگە ،ياخشىلىق ۋە يامانلىقنىڭ ئالالھ تەرىپىدىن
بولىدىغانلىقىغا ئىشەندىم .ئۆلگەندىن كېيىن تىرىلىش راستۇر .مەن گۇۋاھلىق بېرىمەنكى،
ئالالھتىن باشقا ئىالھ يوقتۇر .يەنە گۇۋاھلىق بېرىمەنكى ،مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم ئالالھنىڭ
بەندىسى ۋە ئەلچىسىدۇر».
25
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
شېئر
ماھىيەتتە ،سۆزدە ،تىلدا ۋە ئاھاڭدا ئالالھ بىر،
جان قەپەزدە قىينىلىپ قالغاندا ئالالھ بىر.
قانداق كەلسەك ،شۇنداق كېتىشنى تىلەيمىز،
چۈنكى باشتىن-ئاخىر نەپىسىمىزدە ئالالھ بىر.
-ئەمىن ئەلى سىپاھى
ئېتىقاد جەھەتتىن ئىنسانالر
ئىنسانالر ئېتىقاد جەھەتتىن ئۈچكە بۆلۈنىدۇ
. .1مۆمىن :ئالالھنىڭ بارلىقى ۋە بىرلىكىگە ،مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ ،ئالالھنىڭ
پەيغەمبىرى ئىكەنلىكىگە چىن كۆڭلىدىن ئىشىنىپ ،ئېتىقادىنى تىلى بىلەن بايان
قىلغانالر «مۆمىن» دەپ ئاتىلىدۇ.
. .2مۇنافىق :ئالالھنىڭ بارلىقى ۋە بىرلىكىگە ،مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ پەيغەمبەر
ئىكەنلىكىگە چىن كۆڭلىدىن ئىشەنمىگەن ھالدا ،ئاغزىدىال ئىشەندىم دېگەنلەر
«مۇنافىق» دەپ ئاتىلىدۇ.
. .3كافىر :ئالالھنىڭ بارلىقى ۋە بىرلىكىگە ،مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ پەيغەمبەر
ئىكەنلىكىگە چىن كۆڭلىدىن ئىشەنمىگەن ۋە ئىشەنمىگەنلىكىنى ئۆز ئاغزى بىلەن دېگەنلەر
«كافىر» دەپ ئاتىلىدۇ.
مۆمىن بولغانالر جەننەتتە مەڭگۈلۈك بەخت بىلەن تولغان بىر ھاياتقا ئېرىشىدۇ؛
مۇنافىق ۋە كافىرالر بولسا جەننەتكە كىرەلمەيدۇ ،ئېتىقادسىزلىقىنىڭ جازاسىنى جەھەننەمدە
(دوزاختا) تارتىدۇ.
ئىمان ئىنسانالرغا ئاتا قىلغان ھوزۇر-ھاالۋەت ۋە بەخت-سائادەت
ئىنسان بەدەن ۋە روھنىڭ بىرلىشىشىدىن تەشكىل تاپقان بىر جانلىقتۇر .تىنىمىزنىڭ
يېمەك-ئىچمەككە ئېھتىياجى بولغىنىدەك ،روھىمىزنىڭمۇ ئوزۇقلۇققا ئېھتىياجى بار.
روھنىڭ ئەڭ مۇھىم ئوزۇقى ساغالم ئېتىقاد بولۇپ ،ئالالھغا ئېتىقاد قىلغان ۋە ئىشەنگەن
بىر ئىنسان ،ئۆزىنىڭ مەنىۋى ئوزۇقىغا ۋە غايەت زور بىر كۈچ-قۇۋۋەتكە ئىگە بولغان بولىدۇ.
چۈنكى ئىنسان ھەر ۋاقىت ئالالھنىڭ ياردىمىگە موھتاج بولىدۇ .بىز موھتاج بولغان ئالالھقا
ئىشىنىپ ئىخالس قىلىش بىزنىڭ ھوزۇر-ھاالۋەت ۋە ئىشەنچ مەنبەيىمىزدۇر.
ئالالھتائاال مۇنداق دەيدۇ:
3
«بىلىڭالركى ،دىلالر ئالالھنى ياد ئېتىش بىلەن ئارام تاپىدۇ-13( ».سۈرە رەئدىنىڭ
-28ئايىتى)
.3
«قۇرئان كەرىم» ،مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى.
26
بىرىنچى بۆلۈم :ئېتىقاد
ئىمان ئىنسانالرنى يالغۇزلۇق ۋە بىكارچىلىقتىن قۇتۇلدۇرىدۇ .ئىمان روھىمىزنىڭ
ئوزۇقى ،قەلبىمىزنىڭ چىرىغىدۇر .ئىمانسىز بىر ئىنساننىڭ روھى ئاچ ،قەلبى قاراڭغۇلۇقتا
بولۇپ ،ئەڭ مۇھىم تايانچتىن مەھرۇم ھالدا ياشايدۇ.
ئىنسانالر ھاياتتا ھەر خىل قىيىنچىلىقالرغا ئۇچرايدۇ .مۇنداق ۋاقىتالردا كۆڭلى ئالالھقا
باغلىق بولغان ئېتىقاد ئىگىلىرى قەتئى ئۈمىدسىزلەنمەيدۇ .بەلكى ئالالھقا سېغىنىپ
سەۋرى-تاقەت بىلەن ئىبادىتىنىڭ نەتىجىسىنى كۈتىدۇ .بۇنداق كۈچلۈك بىر دوستقا سۆيگۈ
ۋە ھۆرمەت بىلەن ئىخالس قىلىش ئىنسانغا غايەت زور بەخت-سائادەت ئاتا قىلىدۇ.
ئىماندا يوقسۇل بولغان ئىنسانالر ئۈمىدسىزلىنىدۇ ،بىئاراملىق ئىچىدە ئازابلىنىدۇ.
قىيىنچىلىقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ھوزۇر-ھاالۋەت ۋە تىنىچ-خاتىرجەملىكنى ھاراق-شاراب،
ئاق تاماكا ،زەھەرلىك چىكىملىك قاتارلىق نەرسىلەردىن ئىزدەپ ،تېخىمۇ چوڭ پاالكەتلەرگە
ئۇچرايدۇ .بۇ خىل خاتا يولدا مېڭىش بىلەن دۇنيا-ئاخىرەتنىڭ بەخت-سائادىتىدىن
مەھرۇم قالىدۇ.
ئىمان بىلەن ئەمەل ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت
بىر مۇسۇلمان دىنىي ھۆكۈملەرنى ئىنكار قىلماي ،قەلبىدە ئىمان بولغان ئەھۋال ئاستىدا،
ئىبادەتلىرىنى قىلمىسىمۇ دىندىن چىقىپ ،كافىر بولۇپ كەتمەيدۇ .ئۇ يەنە مۇسۇلمان پېتى
قالىدۇ .لېكىن ئالالھنىڭ بۇيرۇغان ئىبادەت قىلىش ۋەزىپىسىنى ئادا قىلمىغانلىقى ئۈچۈن
گۇناھ قىلغان بولىدۇ ۋە جازاغا تارتىلىدۇ.
تائەت-ئىبادەت ئىماننىڭ ساغالملىقى ۋە كۈچىيىشىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ،ئاخىرەتتە
جازادىن قۇتۇلۇپ ،جەننەت نېمەتلىرىدىن بەھرىمەن بولۇشىمىزغا سەۋەب بولىدۇ .لېكىن
ئىماندىال تۇرۇپ قېلىپ ،ئىبادىتىمىزنى تاشالپ قويساق ،ئۇ ئىماننىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە
ئىمان نۇرىنىڭ ئۆچۈشىگە سەۋەب بولىدۇ.
بۇنى مىسال بىلەن چۈشەندۈرسەك:
ئىمان ئوچۇقچىلىقتا يېنىپ تۇرغان بىر چىراغقا ئوخشايدۇ .چىراغنىڭ ئۆچۈپ قالماسلىقى
ئۈچۈن ،ئۇنى ئەينەك قاپ بىلەن قوغداش كېرەك .ئەگەر ئۇ بۇ شەكىلدە قوغدالماي،
ئوچۇق قالسا ،ئاجىز بىر شامالنىڭ تەسىرى بىلەنال ئۆچۈپ قېلىشى مۇمكىن .ئىمانمۇ
قەلبىمىزدە يېنىپ تۇرغان بىر چىراغ بولۇپ ،ئۇنىڭ قوغدىغۇچىسى ئىبادەتتۇر .ناماز ،روزا
ۋە باشقا ئىبادەتلەرنى ئادا قىلىش ئارقىلىق ئالالھقا بولغان قەرزىمىزنى تولۇق ئورۇنلىغان،
ھەم ئىمانىمىزنى قوغدىغان بولىمىز.
ئەگەر ئىبادەت قىلىنمىسا ،ئىماننىڭ چىرىغى ئوچۇقچىلىقتىكى جىن چىراغقا
ئوخشاش مۇداپىئەسىز قالىدۇ-دە ،كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۆچۈپ قالىدۇ .ئىماننى يوقاتقانلىق
مۇسۇلمانالرنىڭ ئەڭ قىممەتلىك مۈلكى بولغان جەننەتنىڭ ئاچقۇچىنى يوقاتقانلىق بولىدۇ.
شۇڭا ئىبادەتنىڭ ئىمانىمىزنى قوغداش ۋە جەننەتتىكى مەڭگۈلۈك ھاياتقا ئېرىشىشىمىزدە
مۇھىم رولى بار.
27
ئىسالم دىنىدىن ئاساسى بىلىملەر
ئىماننىڭ ھەقىقى ۋە چىن بولۇشىنىڭ شەرتلىرى
ئىماننىڭ ھەقىقىي ۋە توغرا بولۇشى ئۈچۈن ئۈچ شەرتنى تەييارالش كېرەك:
- -1ئىمان ئۈمىدسىزلەنگەن چاغدىال بولماسلىقى كېرەك .بۇرۇن ئىمان ئېيتمىغان بىر
كىشىنىڭ ئۆلۈشتىن بۇرۇن ئازاپنى كۆرۈپ ئېتىقاد قىلىشىنىڭ ھېچ بىر پايدىسى يوق.
- -2مۇسۇلمان دىنىي ھۆكۈملەرنى ئىنكار قىلىدىغان گەپ-سۆز ۋە ئىش-ھەرىكەتلەردە
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Temel Dini Bilgiler - 02
  • Büleklär
  • Temel Dini Bilgiler - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3297
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1404
    27.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3398
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1450
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3365
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1482
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1587
    27.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3524
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1373
    26.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 866
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3693
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    26.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3632
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1310
    28.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3574
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1404
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3427
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1569
    27.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3178
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1584
    27.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3244
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1675
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3459
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1660
    28.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3494
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1602
    28.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3421
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1599
    29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 4279
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1964
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Temel Dini Bilgiler - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 1463
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 604
    25.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.