Latin

Tefsir İbni Kesir - 06 - 53

Süzlärneñ gomumi sanı 3573
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1683
21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
31.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
37.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
ناماز ئوقۇپ ،غىزالىنىپ كېلەتتى ،ئۇ ھەزرىتى مۇئاۋىيە دەۋرىگىچە ياشىغان.
vزەبۇر -الزبور
زەبۇرنىڭ مەنىسى “پۇختا يېزىلغان كىتاب” دېگەنلىك بولىدۇ .ﷲ تائاال پەيغەمبەرلەرگە
نازىل قىلغان بارلىق كىتابالر “زەبۇر” دەپ ئاتىلىدۇ .قۇرئان كەرىممۇ بۇنىڭ ئىچىدە ،ئەنبىيا
سۈرىسىنىڭ -105ئايىتى شۇنى كۆرسىتىدۇ .داۋۇد ئەلەيھىسساالمغا نازىل قىلىنغان كىتابمۇ
زەبۇر ئىسمى بىلەن تونۇلغان.
vزەججاج -الزجاج (ھىجرىيە 311 - 241مىالدىيە )923 - 855
ئىبراھىيم ئىبنى ئەسسەرىي ئىبنى سەھل ئەبۇئىسھاق ئەززەججاج -لۇغەتشۇناس،
ئەلمۇبەررىدنىڭ شاگىرتى ،خەلىپىنىڭ بالىسىنى تەربىيىلىگەن“ ،مائانى ئەلقۇرئان”،
“ئەلئىشتىقاق”“ ،ئىئرابۇل قۇرئان” ۋە “ئەلئەمالى” قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
vزەمەخشەرى ــ الزمخشري (ھىجرىيە 467ــ 538مىالدىيە 1075ــ )1144

692

مەھەممەد ئىبنى ئۆمەر ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئەلخارەزمى ئەززەمەخشەرى جارۇلالھ
(ئەبۇلقاسىم) -ئاتاقلىق تەپسىرشۇناس ،تىلشۇناس ۋە فىھىشۇناس .ئۇ ھىجرىيەنىڭ 467ـ يىلى
(مىالدىيە 1075ـ يىلى) خارەزمدىكى زەمەخشەردە تۇغۇلغان .مەككىگە بېرىپ ئۇزۇن مۇددەت
ئىستىقامەت قىلىپ تۇرغانلىقى ئۈچۈن “جارۇلالھ” دەپ نام ئالغان .تەپسىرىدە “ئەلكەششاف”،
ئىستىلىستىكىدا “ئەساسۇل بەالغە”“ ،ئەلمۇفەسسال”“ ،ئەلمەقامات”“ ،ئەلجىبال ۋەلئەمكىنە
ۋەلمىياھ”“ ،ئەلمۇقەددىمە” ئەرەبچە -پارسچە ئىككى توم قامۇس ،لۇغەتتە “مۇقەددىمەتۇل
ئەدەب” ،ھەدىس سۆزلۈكلىرىدە “ئەلفائىق” ،ماقال-تەمسىلدە “ئەلمۇستەقسا” ۋە سېلىشتۇرما
فىقھىدا “رۇئۇسۇل مەسائىل” قاتارلىق نۇرغۇن ئەسەرلەرنى يېزىپ قالدۇرغان .مۇئتەزىلە
مەزھىبىدە بولۇپ ،سوپىزم ئېقىمىغا ئاشكارە ۋە قاتتىق رەددىيە بەرگەن.
vزەھھاك -الضحاك بن فيروز
زەھھاك ئىبنى فەيرۇز ئەددەيلەمى -ساھابە.

ئىزاھاتالر

vزەھھاك ــ الضحاك بن مزاحم
ئەززەھھاك ئىبنى مۇزاھىم ئەلھىاللى ئەلخۇراسانى (ئەبۇلقاسىم) -تابىئىي ،مەشھۇر
مۇپەسسىر ،مۇئەللىملىك قىلغان .ئېيتىشالرغا قارىغاندا ،مەكتىپىدە ئۈچ مىڭ ئوقۇغۇچىسى
بولۇپ ،ئۇالرنى ئېشەككە مىنىپ ،ئايلىنىپ يۈرۈپ ،بىر -بىرلەپ تەكشۈرۈپ تۇراتتى ،تەپسىر
ھەققىدە بىر كىتاب يازغان .ھىجرىيەنىڭ 105ـ ياكى 106ـ يىلى خۇراساندا ۋاپات بولغان.
vزەيد ئىبنى ئەرقەم -زيد بن أرقم
زەيد ئىبنى ئەرقەم ئەلخەزرەجى -ساھابە ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بىلەن 17غازاتقا
قاتناشقان 70 ،ھەدىس رىۋايەت قىلغان ،ھىجرىيەنىڭ 68ـ يىلى (مىالدىيە -687يىلى)
ۋاپات بولغان.
vزەيد ئىبنى ئەسلەم -زيد بن أسلم
زەيد ئىبنى ئەسلەم ئىبنى سەئلەبە ئىبنى ئەدىي -بەدرى غازىتىغا قاتناشقان ساھابە،
ھىجرىيەنىڭ -136يىلى (مىالدىيە -753يىلى) ۋاپات بولغان.
vزەيد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھۇسەين -زيد ابن علي ابن حسين
زەيد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھۇسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبۇتالىب رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ -كاتتا
ئالىم ۋە زەيدىييە مەزھىبىنىڭ ئىمامى ،ھىجرىيە 120ــ ياكى 121ــ يىلى ۋاپات بولغان.
vزەيد ئىبنى ئەمرو ئىبنى نۇفەيل -زيد بن عمرو بن نفيل
زەيد ئىبنى ئەمرو ئىبنى نۇفەيل ئىبنى ئابدۇل ئۇززا ئەلقۇرەشى -ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ
تاغىسىنىڭ ئوغلى ،جاھىلىيەت دەۋرىدە ئايالالرنىڭ ھەققىنى قوغدىغان ھاكىم ،ئىسالم
دەۋرىگىچە ياشىمىغان ،بۇتالرغا چوقۇنۇشنى يامان كۆرۈپ ،بۇتالرغا بوغۇزالنغان قۇربانلىقالرنى
يېمىگەن ،شامغا بېرىپ يەھۇدىزم ۋە خىرىستىئانىزمنىڭ ئەھۋالىنى تەتقىق قىلغان بولىسمۇ،
ھېچبىرىگە مايىل بولماي مەككىگە قايتىپ كېلىپ ،ئىبراھىم ئەلەيھىسساالمنىڭ تەلىماتلىرى
بىلەن ياشىغان ،بۇتقا ئىبادەت قىلىشقا قارشى چىققان .تىرىك كۆمۈلىدىغان قىزالرنىڭ ئاتىلىرىغا
پۇل بېرىپ ،ئۇالرنى قۇتۇلدۇرىۋالغان ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم پەيغەمبەرلىك كېلىشتىن بۇرۇن
ئۇنى كۆرگەن ،كېيىن ئۇ توغرىسىدا سورالغاندا« :قىيامەت كۈنى ئۆزى يالغۇز ئايرىم ئۈممەت
بولۇپ قوپىدۇ» دېگەن .ھىجرەتتىن 17يىل بۇرۇن (مىالدىيە -606يىلى) ۋاپات بولغان.
vزەيد ئىبنى سابىت ــ زيد بن ثابت
زەيد ئىبنى سابىت ئىبنى ئەززەھھاك ئەلئەنسارى (ئەبۇخارىجە) -ئىلىمدە يېتىشكەن
كاتتا ساھابە ،ۋەھيى يازغۇچىالردىن بىرى ،مەدىنىدە تۇغۇلۇپو مەككىدە چوڭ بولغان .ئالتە
يېشىدا ئاتىسى ئۆلتۈرۈلگەن 11 ،يېشىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بىلەن ھىجرەت قىلغان،
دىننى ئۆگىنىپ ئالىم بولغان ،مەدىنىدە قازىلىقتا ،پەتىۋا بېرىشتە ،قىرائەتتە ۋە فەرائىز
ئىلمىدە ئالدىنقى ئورۇندا تۇراتتى ،خەلىپە ئۆمەر بىر يەرگە بارسا ئۇنى ئورنىغا قويۇپ كېتەتتى.
ھەزرىتى ئىبنى ئابباس شۇنداق كاتتىلىقى بىلەن ئۇنىڭ ئۆيىگە بېرىپ :ئىلىمنىڭ ئالدىغا

693

بېرىلىدۇ ،ئىلىم باشقىالرنىڭ ئالدىغا بارمايدۇ دەپ ،ئۇنىڭدىن ئىلىم تەھسىل قىالتتى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ۋاقتىدا قۇرئاننى توپالپ ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا كۆرسەتكەن
ئىدى .كېيىن ھەزرىتى ئەبۇبەكرنىڭ تاپشۇرۇقى بىلەن قۇرئاننى توپلىغان ،ئۇندىن كېيىن
ھەزرىتى ئوسماننىڭ تاپشۇرۇقى بىلەن “ئوسمانىي قۇرئان” نى ئۆز قولى بىلەن يازغان،
ۋاپات بولغان كۈن ھەزرىتى ئەبۇ ھۇرەيرە :بۈگۈن بۇ ئۈممەتنىڭ ئالىمى ۋاپات بولدى ،ﷲ
تائاال ئىبنى ئابباسنى ئۇنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇشقا مۇيەسسەر قىالر -،دېگەن ئىدى .ھەدىس
كىتابلىرىدا 92ھەدىسى بار ،ھىجرەتتىن 11يىل بۇرۇن (مىالدىيە -611يىلى) تۇغۇلغان.
ھىجرىيە -45يىلى (مىالدىيە -665يىلى) ۋاپات بولغان.
vزۇبائە بىنتى زۇبەير ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب -ضباعة بنت الزبير بن عبد المطلب
زۇبائە بىنتى زۇبەير ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب -ئايال ساھابە ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ
تاغىسىنىڭ قىزى.
vزۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام -الزبير بن العوام
ئەززۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام ئىبنى خۇۋەيلىد ئەلقۇرەشى (ئەبۇئابدۇلالھ) -كاتتا ساھابە
ۋە قەيسەر قوماندان ،جەننەت بىلەن بېشارەتلەنگەن ئون كىشىنىڭ بىرى ،پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالمنىڭ ھاممىسىنىڭ ئوغلى ،بىرىنچى بولۇپ ئىسالم يولىدا قىلىچىنى قېنىدىن
سۇغارغان زات ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بىلەن بەدرى ۋە ئۇھۇد قاتارلىق بارلىق غازاتالرغا
قاتناشقان ،كېيىن ئىسكەندەرىيەنى پەتھى قىلىشقا قاتناشقان ،مەيدىسىدە قىلىچ ۋە ئوق
ئىزلىرى كۆپ ئىدى .خەلىپە ئۆمەر ئۇنى ئۆزىدىن كېيىن خەلىپە بولۇشقا اليىق كىشىلەر قاتارىدا
قويغان .ئۇ باي تىجارەتچى بولۇپ ،قالدۇرۇپ كەتكەن مال-مۈلكى قىرىق مىليون تەڭگىگە
سېتىلغان ،جەمەل جېڭى بولغاندا ،ئۇخالۋاتقاندا تۇيۇقسىز ئۆلتۈرۈلگەن 38 ،ھەدىس رىۋايەت
قىلغان ،ھىجرەتتىن 28يىل بۇرۇن (مىالدىيە 594ـ يىلى) تۇغۇلغان ،ھىجرىيە -36يىلى
(مىالدىيە -656يىلى) ۋاپات بولغان.
vزىممە -الذمة
زىممە دېگەن سۆز -ئەھدە ۋە ئامانلىقنى بىلدۈرىدۇ ،شۇڭا ئىسالم دۆلىتى ئامانلىق ۋە
ئەھدە بەرگەن غەيرى مۇسۇلمان زىممىي دەپ ئاتىلىدۇ.

694

vزىممىي -الذمي
ئىسالم دۆلىتىدە مۇقىم ياشايدىغان كاپىر گراژدان.
vزىندىيق -الزنديق
زەردۇشت دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان كاپىرالر ،كېيىنچە بۇزۇق ئېتىقادقا تەشۋىق قىلىدىغان
كىشىلەرمۇ زىندىيق دەپ ئاتالغان.
vسابىئە -الصابئة

ئىزاھاتالر

سابىئە -دىنسىز ياكى يۇلتۇزالرغا ياكى پەرىشتىلەرگە چوقۇنىدىغان تائىپە ياكى ﷲنى بىر
دەپ ئېتىقاد قىلىدىغان ،قىيامەت كۈنىگە ئىشىنىدىغان ،لېكىن يا پەيغەمبەر ياكى كىتاب ،ياكى
مۇئەييەن ئىبادىتىمۇ بولمىغان بىر تائىپە ،بەقەرە سۈرىسىنىڭ -62ئايىتى بۇنى تەكىتلەيدۇ.
vسابىت ئىبنى قەيس ئىبنى شەمماس -ثابت بن قيس بن شماس
سابىت ئىبنى قەيس ئىبنى شەمماس ئەلخەزرەجىي ئەنسارىي -ساھابە ،ئۇ پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالمنىڭ باياناتچىسى ئىدى .ئۇھۇد ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتالرغا قاتناشقان.
ھەدىستە« :سابىت ئىنتايىن ياخشى ئادەم» دېيىلگەن .ئۇ ئاغرىپ قالغاندا ،پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم ئۇنى يوقالپ بارغان ۋە« :ئى ئىنسانالرنىڭ پەرۋەردىگارى! سابىت ئىبنى قەيسكە
شىپالىق بەرگىن» دەپ دۇئا قىلغان .ھىجرىيەنىڭ 12ـ يىلى (مىالدىيە 633ـ يىلى) ھەزرىتى
ئەبۇ بەكىرنىڭ خەلىپىلىك دەۋرىدە يەمامە ئۇرۇشىدا شېھىت بولغان.
vساالم ئىبنى مىشكەم -سالم بن مشكم
ساالم ئىبنى مىشكەم -يەھۇدىي ،ئۇنىڭ ئايالى زەينەب بىنتۇل ھارىس پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالمغا بىر قوينى زەھەرلەپ ئەكىلىپ سۇيىقەست قىلغان.
vسالىم ئىبنى ئابدۇلالھ -سالم بن عبد ﷲ
سالىم ئىبنى ئابدۇلالھ ئىبنى ئۆمەر ئىبنى ئەلخەتتاب ئەلقۇرەشىي ئەلئەدەۋىي -مەدىنىدىكى
يەتتە فەقىھنىڭ ،شۇنداقال تابىئىيالرنىڭ كاتتىلىرىدىن ۋە ئالىملىرىدىن بىرى ،ھىجرىيەنىڭ
106ـ يىلى (مىالدىيە 725ـ يىلى) مەدىنىدە ۋاپات بولغان.
vساھابە -الصحابة
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا ئىمان ئېيتقان ھالدا ئۇچراشقان ،مۇسۇلمان ھالەتتە دۇنيادىن
كەتكەن كىشى.
vسەئد ئىبنى ئەبۇۋەققاس -سعد بن أبي وقاص
سەئد ئىبنى ئەبۇۋەققاس مالىك ئىبنى ئۇھەيب ئىبنى ئابدۇ مەناف ئەلقۇرەشى ئەززۇھرى
(ئەبۇئىسھاق) -پېشقەدەم ساھابە ،تاالنتلىق ھەربىي قوماندان ،جەننەت بىلەن خەۋەر بېرىلگەن
ئون كىشىنىڭ بىرى 17 ،يېشىدا مۇسۇلمان بولغان ،بىرىنچى بولۇپ ﷲ يولىدا ئوق ئاتقان،
بەدر غازىتىغا قاتناشقان ،قادىسىييە جېڭىگە قوماندانلىق قىلغان ،كۇفە شەھىرىنى الھىيىلىگەن،
ئىراقنى پەتھى قىلغان زات ،خەلىپە ئۆمەر تەرىپىدىن كۇفەگە ۋالىي قىلىپ تەيىنلەنگەن ،خەلىپە
ئوسمان زامانىدىمۇ بىر مۇددەت ۋالىي بولۇپ تۇرغان ،كېيىن ۋالىيلىقتىن ئېلىنىپ مەدىنىگە
قايتىپ شۇ يەردە ۋاپات بولغان 271 ،ھەدىس رىۋايەت قىلغان .ھىجرەتتىن 23يىل بۇرۇن
(مىالدىيە -600يىلى) تۇغۇلغان ،ھىجرىيە -55يىلى (مىالدىيە 675ـ يىلى) ۋاپات بولغان.
vسەئد ئىبنى ئەررەبىيئ -سعد بن الربيع
سەئد ئىبنى ئەررەبىيئ ئىبنى ئەمرۇ ئەلئەنسارى -كاتتا ساھابە ،ئەقەبە بەيئىتىگە

695

قاتناشقان ۋەكىللەرنىڭ بىرى ،بەدر غازىتىغا قاتناشقان ،ھىجرىيەنىڭ -3يىلى (مىالدىيە
-625يىلى) ئۇھۇد غازىتىدا شېھىت بولغان.
vسەئد ئىبنى مۇئاز -سعد بن معاذ
سەئد ئىبنى مۇئاز ئىبنى ئەننوئمان ئىبنى ئىمرىئىلقەيس ئەلئەنسارى -ساھابە ،قەھرىمان
باتۇرالرنىڭ بىرى ،ئەۋس قەبىلىسىنىڭ كاتتىبېشى بولۇپ ،بەدرى كۈنى ئەۋسنىڭ بايرىقىنى
كۆتۈرگەن .خەندەك جېڭىدە ئوق تېگىپ ،شۇنىڭ تەسىرى بىلەن 37يېشىدا ۋاپات بولغان.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم« :سەئد ئىبنى مۇئازنىڭ ئۆلۈمى ئۈچۈن راھماننىڭ ئەرشى تىترىدى»
دېگەن .ھىجرىيەنىڭ -14يىلى (مىالدىيە -635يىلى) ۋاپات بولغان.
vسەفا ۋە مەرۋە -الصفا والمروة
كەئبە يېنىدىكى ئىككى تاغنىڭ نامى بولۇپ ،ھەج ۋە ئۆمرە پائالىيىتىدە بۇ ئىككى تاغ
ئارىلىقىدا يەتتە قېتىم يۈگۈرۈش يولغا قويۇلغان .ھازىر ھەر ئىككىسى مەككە مۇكەررەمەنىڭ
ئىچىدە.
vسەفۋان ئىبنى ئۇمەييە -صفوان بن أميە
سەفۋان ئىبنى ئۇمەييە ئىبنى خەلەف ئىبنى ۋەھب ئەلجۇمەھى (ئەبۇۋەھب) -سۆزمەن
ۋە سېخى ساھابە ،جاھىلىيەت ۋە ئىسالم دەۋرلىرىدە قۇرەيشنىڭ كاتتىلىرىدىن ئىدى .مەككە
پەتھى قىلىنغاندىن كېيىن مۇسۇلمان بولغان ،ئۇ دىلىنى ئىسالمغا مايىل قىلىنىش ئۈچۈن
ئولجىدىن بېرىلگەنلەرنىڭ بىرى ئىدى ،كېيىن يەرمۇك جېڭىغا قاتناشقان 13 ،ھەدىس
رىۋايەت قىلغان .ھىجرىيەنىڭ -14يىلى (مىالدىيە -661يىلى) مەككىدە ۋاپات بولغان.
vسەلەپ -سلف
سەلەپ -دەسلەپكى دەۋرلەردىكى مۇسۇلمانالرنى كۆرسىتىدۇ ،ۋەھيى چۈشكەن زامانالردا
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمدىن بىۋاسىتە دىننى چۈشەنگەن ،قۇرئان كۆرسەتمىسىنى ھايات يولى
قىلغان ۋە ئەمەلىيىتىگە تەتبىقلىغان ساھابىلەر سەلەپ سالىھ دەپ ئاتىلىدۇ ،شۇنداقال ئۇالردىن
كېيىن كېلىپ ئۇالرنىڭ تۇتقان يولىغا ئەگەشكەن تابىئىيالر ۋە تابىئىيالرنىڭ تابىئىيلىرىمۇ
سەلەپ ئاتالغۇسى دائىرىسىگە كىرىدۇ .ئومۇمەن ھـىجرىيە -3ئەسىرگە قەدەر ياشىغان
كاتتىلىرىمىزنىڭ ھەممىسى سەلەپ ئاتالغۇسى ئىچىگە كىرىدۇ.

696

vسەلەمە ئىبنى ھىشام -سلمة بن ھشام
سەلەمە ئىبنى ھىشام ئىبنى ئەلمۇغىيرە ئەلمەخزۇمى (ئەبۇھاشىم) -ئەبۇجەھلنىڭ
بىر تۇغقىنى ،بۇرۇن مۇسۇلمان بولغان ساھابە ،مەككە مۇشرىكلىرى ئۇنى ھىجرەت قىلغىلى
قويماي ،ئازار بېرىپ سوالپ قويغاندا قېچىپ كەتكەن ،ھىجرىيە -14يىلى (مىالدىيە -635
يىلى) شامدا شېھىت بولغان.
vسەلمان ئەلفارىسى -سلمان الفارسي
سەلمان ئەلفارىسى -ئۇلۇغ ساھابە ،ئەسلى پارس مىللىتىدىن ،ئۇ ئىسفاھان مەجۇسىلىرىدىن

ئىزاھاتالر

بولۇپ ،ھەقىقەت ئىزدەپ يۇرتمۇيۇرت كېزىپ ،پارس ،رىم ۋە يەھۇدىيالرنىڭ كىتابلىرىنى
ئوقۇغان ،كېيىن ئەرەب يۇرتلىرىغا قاراپ ماڭغاندا يولدا ئۇچرىغان ئەرەبلەر ئۇنى خىزمىتىگە
سالغان ،كېيىنچە ئۇنى قۇل قىلىۋېلىپ ساتقان ،بەنى قۇرەيزە جەمەتىدىن بىرى سېتىۋېلىپ
مەدىنىگە ئەكەلگەن ،سەلمان ئىسالمنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن ،قۇبادا پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالمنى زىيارەت قىلغان ۋە قېشىدا بىر مۇددەت تۇرغان ،ساھابىلەرنىڭ ياردىمى بىلەن
ئۆزىنىڭ ئەركىنلىكىنى سېتىۋېلىپ ئازاد بولغاندىن كېيىن ،ئىسالمغا كىرگەنلىكىنى ئېالن
قىلغان .مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن ،ئۆزىنى ئىسالم ئوغلى سەلمان دەپ ئاتىغان .ئۇ كۈچلۈك،
تەدبىرلىك ۋە دىنالرغا دائىر مەلۇماتلىق ئىدى ،خەندەك كوالشنى سەلمان مەسلىھەت بەرگەن
ئىدى ،مۇھاجىرالر بىلەن ئەنسارىالر سەلماننى تالىشىپ قالغاندا ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم:
«سەلمان بىزنىڭ جەمەتىمىزدىن» دەپ ،ئۇنى پەيغەمبەر جەمەتىگە مەنسۇپ قىلغان ،كېيىنكى
چاغالردا ئەلمەدائىنگە ئەمىر قىلىپ تەيىنلەنگەن بولۇپ ،مائاشى چىقسا سەدىقە قىلىۋېتىپ ،بورا
ياساپ ئۆز قولىنىڭ ئەمگىكىدىن ئارپا نېنى يەپ ياشىغان ،ھەدىس كىتابلىرىدا 60ھەدىس
رىۋايەت قىلغان .ھىجرىيەنىڭ -36يىلى (مىالدىيە 656ـ يىلى) ۋاپات بولغان.
vسەھل ئىبنى سەئد -سھل بن سعد الساعدي
سەھل ئىبنى سەئد ئەسسائىدى ئەلخەزرەجى -مەشھۇر ساھابە 100 ،يىل ياشىغان188 ،
ھەدىس رىۋايەت قىلغان ،ھىجرىيەنىڭ -91يىلى (مىالدىيە -710يىلى) ۋاپات بولغان.
vسەۋبان ــ ثوبان
سەۋبان ئىبنى بۇجدۇد (ئەبۇئابدۇلالھ) -پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئۇنى سېتىۋېلىپ ئازاد
قىلىۋەتكەندىن كېيىنو پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ۋاپاتىغا قەدەر خىزمىتىدە بولغان ،كېيىن شامغا
چىقىپ پەلەستىندىكى رەملە دېگەن جايغا چۈشكەن ،كېيىن ھىمس شەھىرىگە چۈشۈپ ھىجرىيەنىڭ
54ـ يىلى شۇ جايدا (مالدىيە 674ـ يىلى) ۋاپات بولغان 128 .ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
vسەئىد ئىبنى جۇبەير ــ سعيد بن جبير (ھىجرىيە 95 - 45مىالدىيە )714 - 665
سەئىد ئىبنى جۇبەير ئەلئەسەدى ئەلكۇفى (ئەبۇئابدۇلالھ) -كاتتا تابىئىي ۋە تابىئىيالرنىڭ
ئەڭ بىلىملىكى ،ئەسلى ھەبەشىستانلىق بولۇپ ،بەنى ۋالىبە جەمەتىنىڭ خىزمەتچىسى ئىدى.
ھەزرىتى ئىبنى ئابباس ۋە ئىبنى ئۆمەردىن ئىلىم تەھسىل قىلغان ،ھەزرىتى ئىبنى ئابباستىن
كۇفەلىك بىرەر كىشى كېلىپ بىر نەرسە سورىسا :ئاراڭالردا سەئىيد تۇرۇقلۇق ،ماڭا كېلىپ
سورامسىلەر؟ -دەيتتى .خەلىپە ئابدۇل مەلىك ئىبنى مەرۋانغا قارشى قوزغىالڭغا قاتناشقانلىقى
ئۈچۈن ،ھەججاج تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن .دۇئاسى ئىجابەت بولىدىغان زاتالردىن ئىدى .ئاز
كۈنگە قالماي زالىم ھەججاج سەئىدنىڭ دۇئاسى بىلەن ھاالك بولغان.
vسەئىيد ئىبنى زەيد -سعيد بن زيد
سەئىيد ئىبنى زەيد ئىبن ئەمرو ئىبنى نۇفەيل ئەلقۇرەشى (ئەبۇل ئەئۋەر) -ساھابە،
جەننەت بىلەن بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابىنىڭ بىرى ،ئۇ قەيسەر ۋە تەدبىرلىك ئىدى،
يەرمۇك ۋە دەمەشىق مۇھاسىرىسىغا قاتناشقان ،دەمەشىقكە ۋالىي بولغان 48 ،ھەدىس رىۋايەت

697

قىلغان ،ھىجرىيەنىڭ -51يىلى (مىالديىە -671يىلى) مەدىنىدە ۋاپات بولغان.
vسەئىيد ئىبنى مەنسۇر ئىبنى شۆئبە ئەلخۇراسانى -سعيد بن منصور بن شعبة
سەئىيد ئىبنى مەنسۇر ئىبنى شۆئبە ئەلخوراسانى (ئەبۇ ئوسمان) -ھەدىسشۇناس
ئالىمالرنىڭ بىرى“ ،ئەسسۈنەن”“ ،ئەتتەفسىر” قاتارلىق كىتابالرنى يازغان .ئىمام ئەھمەد،
ئىمام دارىمى ،ئىمام مۇسلىم ۋە ئەبۇداۋۇد قاتارلىق مۇھەددىس ئالىمالر ئۇنىڭدىن ھەدىس
رىۋايەت قىلغان .ئۇ راستچىل ،ئىشەنچلىك ،ئىلىمنى مۇھاپىزەت قىلغۇچى ئالىمالردىن ئىدى.
ھىجرىيە -227يىلى مەككىدە ۋاپات بولغان.
vسەئىيد ئىبنى مۇسەييىب ــ سعيد بن المسيب (ھىجرىيە 13ــ 94مىالدىيە 634ــ )713
سەئىيد ئىبنى ئەلمۇسەييىب ئىبنى ھەزەن ئىبنى ئەبۇۋەھب ئەلمەخزۇمى ئەلقۇرەشى
(ئەبۇمۇھەممەد) -تابىئىيالرنىڭ پېشىۋاسى ،مەدىنىدىكى يەتتە فەقىھنىڭ بىرى ،ئىبادەتگۇيلىقى
ۋە تەقۋادارلىقى بىلەن تونۇلغان ،كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان ،ھاياتىدا ياغ تىجارىتى بىلەن
شۇغۇللىنىپ خەلىپىلەردىن ياردەم ئالمىغان.
vسۇددى -إسماعيل بن عبدالرحمن السدي
ئىسمائىل ئىبنى ئابدۇرراھمان سۇددى ئەلكۇفى -ئەسلى ھىجازلىق بولۇپ ،كۇفەگە
جايالشقان ،چوڭ سۇددى دەپ ئاتالغان .مۇپەسسىر ،نۇرغۇن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
ھىجرىيەنىڭ -128يىلى (مىالدىيە -745يىلى) ۋاپات بولغان.
vسۇفيان سەۋرىي -سفيان الثوري (ھىجرىيە 97ــ 161مىالدىيە 716ــ )778
سۇفيان ئىبنى سەئىيد ئىبنى مەسرۇق ئەسسەۋرى ئەلكۇفى (ئەبۇئابدۇلالھ) -ھەدىستە
ئەمىرىلمۇئمىنىن نامىنى ئالغان ،فىقھىدا ،ئىبادەتتە ۋە تەقۋادارلىقتا تونۇلغان زات .كۇفەدە
تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ،خەلىپە مەنسۇر ئۇنى ھوقۇق تۇتۇشقا ئۈندىگەن بولسىمۇ ،تەكلىۋىنى رەت
قىلىپ ،كۇفەدىن چىقىپ مەككە ۋە مەدىنىگە جايالشقان ،كېيىن خەلىپە مەھدى ئۇنى تۇتماقچى
بولغاندا ،بەسرىگە قېچىپ بېرىپ يوشۇرۇنغان ھالەتتە ۋاپات بولغان“ ،ئەلجامىئۇل كەبىير”،
“ئەلجامىئۇسسەغىير” قاتارلىق ھەدىس كىتابلىرىنى قالدۇرغان .ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى
ناھايىتى يۇقىرى بولۇپ ،ئۇ :يادا ئالغان بىر نەرسىنى ئۇنتۇپ باقمىدىم -،دېگەن.

698

vسۇفيان ئىبنى ئۇيەينە -سفيان بن عيينة (ھىجىرىيە 198 - 107مىالدىيە 725ــ )814
سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە ئىبنى مەيمۇن ئەلھىاللى ئەلكۇفى (ئەبۇ مۇھەممەد) -ئىشەنچلىك
چوڭ ھەدىس ئالىملىرىنىڭ بىرى ،مەككىنىڭ زامانىدىكى مۇھەددىسى ،ئەسلى قۇل بولۇپ
كۇفەدە تۇغۇلغان ،مەككىگە جايلىشىپ مەككىدە ۋاپات بولغان .ئىلىم -مەرىپەتتە كاتتا
مەنزىلگە يەتكەن 70 ،قېتىم ھەج قىلغان ،ھەدىستە “ئەلجامىئ” دېگەن كىتابنى يەنە تەپسىردە
بىر كىتابنى قالدۇرغان ،ئىمام شافىئىي :مالىك بىلەن سۇفيان بولمىغان بولسا ،ھىجازدىكى
ئىلىم زايا بولغان بوالتتى -،دېگەن.
vسۇاليمان ئىبنى سۇراد -سليمان بن صرد (ھىجرەتتىن بۇرۇن 65 - 28مىالدىيە )684 - 595

ئىزاھاتالر

سۇاليمان ئىبنى سۇراد ئىبنى ئەلجۇن ئەسسەلۇلىي ئەلخۇزائىي (ئەبۇ مۇتراف) -ساھابە
ھەم ئىسالمدىكى رەھبەر قوماندانالرنىڭ بىرى ،ھەزرىتى ئەلى بىلەن بىللە جەمەل ۋە سىففىين
جەڭلىرىگە قاتناشقان .ھەزرىتى ھۇسەين بىلەن ئاالقىلىشىپ ،ئۇنىڭغا ياردەم بەرمىگەن.
لېكىن ،ئۇ ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن پۇشمان قىلىپ قىساسىنى تەلەپ قىلىپ چىققان ئەھلى
بەيتكە خىالفەتنىڭ تاپشۇرۇلۇشىنى تەلەپ قىلغان (تەۋۋابىين) جامائىتىگە باش بولغان .كېيىن
ئابدۇلالھ ئىبنى زىياد قوشۇنى بىلەن بولغان جەڭدە ئۆلتۈرۈلگەن .ئۇ 15ھەدىس رىۋايەت
قىلغان.
vسۇھەيب ئىبنى سىنان -صھيب بن سنان الرومي (ھىجرەتتىن بۇرۇن 38 - 32مىالدىيە )659 - 592
سۇھەيب ئىبنى سىنان ئىبنى مالىك -ساھابە ،ئەرەبلەردىن چىققان ئەڭ مەرگەنو پەھلىۋان،
ئىسالمغا دەسلەپكى دەۋردە كىرگەن زاتالردىن بولۇپ ،ئۇنىڭ ئاتىسى جاھىلىيەت دەۋرىدىكى
ئېسىلزادىلەردىن ئىدىو ئۇ ھەم كىسرا ،ھەم نۇشىرۋان تەرىپىدىن بەسرەگە ۋالىي قىلىپ
تەيىنلەنگەن .ئەسلى تۇغۇلغان جايى مۇسۇل بولۇپ ،رىمالر ئۇ جايغا ھۇجۇم قىلغاندا سۇھەيبنى
ئەسىر ئالغان .ئۇ كىچىكىدىن رىملىقالر ئارىسىدا چوڭ بولغاچقا ،ئەرەبچىسى ياخشى ئەمەستى.
ئەرەبلەردىن بىرى ئۇنى رىملىقالردىن سېتىۋېلىپ مەككىگە ئېلىپ كەلگەندە ،ئابدۇلالھ
ئىبنى جەدئان ئۇنى سېتىۋېلىپ ئازاد قىلىۋەتكەن .شۇنىڭدىن كېيىن مەككىدە تىجارەت
قىلغان .ئىسالمىيەت كەلگەندىن كېيىن 30نەچچە كىشىدىن كېيىنال مۇسۇلمان بولغان،
مۇسۇلمانالر مەدىىنىگە ھىجرەت قىلماقچى بولغاندا سۇھەيبمۇ ھىجرەت قىلىشقا تەييارالنغان ،ئۇ
تىجارەت قىلىپ كۆپ پۇل تاپقاچقا ،مەككە مۇشرىكلىرى ئۇنى توسىغان ھەمدە :سەن بىزنىڭ
قېشىمىزغا پەس ،قەلەندەر ھالەتتە كەلگەن ئىدىڭ ،ئەمدىلىكتە كۆپ پۇل تېپىپ كەتمەكچى
بولۇۋاتامسەن؟ -دەپ تۇرىۋالغاندا ،سۇھەيب :مال-مۈلكىمنى تاشالپ كەتسەم ،مېنى كەتكىلى
قويامسىلەر؟ -دېگەن .ئۇالر ماقۇل بولغان .شۇنداق قىلىپ ،ئۇ ئۇالرغا بارلىق مال -مۈلكىنى
تاشالپ بېرىپ ،ھىجرەت قىلغان .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بۇ سودا كېلىشىمى ۋەقەلىكىنى
ئاڭلىغاندا« :سۇھەيب پايدا ئاپتۇ ،سۇھەيب پايدا ئاپتۇ» دېگەن .ئۇ بەدر ،ئۇھۇد ۋە بارلىق
غازاتالرغا قاتناشقان 307 ،ھەدىس رىۋايەت قىلغان ،مەدىنىدە ۋاپات بولغان ،كىشىلەر ئارىسىدا
“سۇھەيب ئەررۇمىي” دېگەن نام بىلەن تونۇلغان.
vسۇھەيل ئىبنى ئەمرۇ -سھيل بن عمرو
سۇھەيل ئىبنى ئەمرو ئىبنى ئابدۇ شەمس ئەلئامىرى -قۇرەيشنىڭ باياناتچىسى،
جاھىلىيەتتىكى چوڭالرنىڭ بىرى ،ھۇدەيبىييە سۈلھىسىنى تۈزگەن ،بۇ سۈلھىنامە پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم ۋە ئۇنىڭ نامى بىلەن قىلىنغان ،بەدر كۈنى مۇسۇلمانالرغا ئەسىر چۈشۈپ تۆلەم
بىلەن قويۇپ بېرىلگەن ،مەككە پەتھى قىلىنغان كۈندە مۇسۇلمان بولغان ،ھىجرىيە -18يىلى
(مىالدىيە -639يىلى) شامدا ۋابادا ئۆلۈپ كەتكەن.
vسۇھەيلى -السھيلي (ھىجرىيە 581 - 508مىالدىيە )1185 - 1114
ئابدۇرراھمان ئىبنى ئابدۇلالھ ئىبنى ئەھمەد ئەلخاسئەمى ئەسسۇھەيلى -ھەدىسشۇناس،
لۇغەت ۋە تارىختا يېتىشكەن ئالىم ،ئەما ،ئىبنى ھشام سىيرىسىنى “ئەرراۋزۇل ئۇنۇف” دەپ

699

شەرھلىگەن“ ،ئەلئىيزاھ ۋەتتەبيىين” قاتارلىق ئەسەرلەرنى يازغان.
vسۈننەت -السنة
يول ،يەنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ تۇتقان يولى ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ:
«كىمكى مېنىڭ سۈننىتىمنى تاشلىسا ،ئۇ مەندىن ئەمەس» دېگەن ھەدىسىدىكى سۈننەت
سۆزىمۇ مۇشۇ مەنىنى بىلدۈرىدۇ .يەنە پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ سۆزلىرى ،ئىش -
ھەرىكەتلىرى ۋە ماقۇل كۆرگەن ئىش -ھەرىكەتلەرىمۇ سۈننەت دەپ ئاتىلىدۇ .فىقھىي
ئىستىالھتا بىر ئىشنىڭ تەلەپ قىلىنىش دەرىجىسى ئېتىبارى بىلەن سۈننەت ئاتالغۇسى پەرز
ۋە ۋاجىبتىن باشقا ،قىلىش ماختالغان ۋە ئەۋزەل كۆرۈلگەن مۇستەھەب ۋە مەندۇب ئىشالرنى
بىلدۈرىدۇ ،يەنى ئۇنى قىلسا ساۋاب بېرىلىدۇ ،قىلمىسا جازاالنمايدۇ.
vسىددىيقالر -الصديقون
سۆزىدە ۋە ئېتىقادىدا راستچىل بولغانالردۇر .پەيغەمبەرلەرنىڭ پەزىلەتلىك ساھابىلىرى
شۇنداقالردىن .ھەزرىتى ئەبۇ بەكىر رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ راستچىللىقتا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ
راستچىللىقىغا ئىشىنىشتە يۇقىرى پەللىگە يەتكەن بولغاچقا “سىددىق” دەپ نام ئالغان.
vسىيبەۋەيھ -سيبوية (ھىجرىيە 180 - 148مىالدىيە )796 - 765
ئەمرۇ ئىبنى ئوسمان ئىبنى قۇنبۇر ئەلھارىسى (ئەبۇ بېشر) -سىيبەۋەيھ (فارسچە ئالما
پۇرىقى دېگەن مەنىدە) دەپ تونۇلغان ،ئەرەب تىلى گرامماتىكىسىنىڭ ئەلالمىسى ،نەھۋىدە
بەسرە مەدرىسىسىنىڭ ئىمامى ،نەھۋى ئىلمىدە ئاتاقلىق “ئەلكىتاب” نىڭ مۇئەللىپى بولۇپ،
شىيراز يېزىلىرىنىڭ بىرىدە تۇغۇلغان ،كېيىن بەسرىگە جايالشقان ،ئەلخەلىيل ئىبنى ئەھمەدنى
ئۇستاز تۇتۇپ ،ئۇنىڭدىن ئېشىپ چۈشكەن ،باغدادقا بېرىپ ،مەشھۇر نەھۋى ئالىمى ئەلكىسائى
بىلەن مۇنازىرىلەشكەن .خەلىپە ھارۇن رەشىيد ئۇنى 10مىڭ تەڭگە بىلەن مۇكاپاتلىغان،
ناھايىتى ياش ئالەمدىن ئۆتكەن.
vشەرئىي ھۆكۈم -الحكم الشرعي

700

شەرئىي ھۆكۈم -ﷲ تائاالنىڭ بەندىلەردىن بىر ئىشنى قىلىشنى تەلەپ قىلغان ياكى
قىلىشنى توسقان ۋە ياكى قىلىش -قىلماسلىق ئىختىيارىدا قويغان سۆزىدىن ئىبارەتتۇر.
فىقھىشۇناس ۋە ئۇسۇلشۇناس ئالىمالرنىڭ كۆپچىلىكىنىڭ قارىشىدا شەرئى ھۆكۈم بەش قىسىمغا
ئايرىلىدۇ:
-1كەسكىن تەلەپ قىلىنغان ئىش ،بۇ پەرز ياكى ۋاجىپ بولىدۇ.
-2كەسكىن بولمىغان شەكىلدە تەلەپ قىلىنغان ئىش ،بۇ مەندۇب ياكى مۇستەھەب
دەپ ئاتىلىدۇ.
-3كەسكىن مەنئىي قىلىنغان ئىش ،بۇ ھارام بولىدۇ.
-4كەسكىن بولمىغان شەكىلدە مەنئى قىلىنغان ئىش ،بۇ مەكرۇھ دەپ ئاتىلىدۇ.

ئىزاھاتالر

-5قىلىش ياكى قىلماسلىق ئىختىيارىنى بەرگەن ئىش ،بۇ مۇباھ دەپ ئاتىلىدۇ.
vشەيخۇل ئىسالم -شيخ اإلسالم
ئىسالم داھىسى ۋە كاتتا ئالىمالرغا بېرىلىدىغان دىنىي ئۇنۋان.
vشۇئەيب ئەلەيھىسساالم -شعيب عليه السالم
شۇئەيب ئەلەيھىسساالم -ئەرەبلەرنىڭ قەدىمكى ئەجدادىن چىققان پەيغەمبەر بولۇپ،
ئىبراھىم ئەلەيھىسساالمنىڭ نەسلىدىن ۋە بەنى مەديەن جەمەتىدىن .ئۇ ھۇد ۋە سالىھ
ئەلەيھىسساالمالردىن كېيىن مۇسا ئەلەيھىسساالمدىن سەل بۇرۇن پەيغەمبەر بولۇپ كەلگەن.
ھازىرقى ئىئۇردانىيەدە ياشىغان .نەسەبشۇناسالر ئاتىسىنىڭ ئىسمى توغرىسىدا ئىختىالپىي
پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغان قويغان .بەزىلەر ئۇنى شۇئەيب ئىبنى نەۋفەل دېيىشكەن .ئۇنىڭ تىلى
ئەرەب تىلى ئىدى .بەزى مۇپەسسىرلەر ئۇنى ئەما ئىدى دېيىشكەن .قەبرىسى پەلەستىندە
بولۇپ ،مەشھۇر جايالردىن بىرى .ئۇ قىزى سافۇرائنى مۇسا ئەلەيھىسساالمغا ياتلىق قىلغان،
شۇئەيب ئەلەيھىسساالمنىڭ ئىسمى قۇرئان كەرىمدە 10يەردە زىكىر قىلىنغان ،ئۇنىڭ قەۋمى
بولغان بەنى مەديەن ﷲ تائاالغا تېنىپ ،تارازا ـ مىزاندا كەم بېرىپ ،بۇزۇقچىلىقالرنى كۆپ
قىلغان ،ئىلگىرى ئۇالرغا بىر قانچە پەيغەمبەرلەر ئەۋەتىلگەن بولسىمۇ ،ئۇالر پەيغەمبەرلەرگە
ئىشەنمىگەن ،ئۇالر بىر دەرەخكە قاراپ ناماز ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن “ئەسھابۇل ئەيكە” دەپمۇ
ئاتالغان .شۇئەيب ئەلەيھىسساالم ئۇالرنى بىر ﷲ قىال ئىبادەت قىلىشقا ،بۇزۇق قىلمىشلىرىنى
تاشالشقا چاقىرغاندا ،ئۇالرنىڭ بىر قىسمى شۇئەيب ئەلەيھىسساالمغا ئەگەشكەن .ئەگەشمىگەنلەر
ئۇنىڭغا تەھدىت سېلىپ ،ئۇنى ۋە ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتقانالرنى قوغلىۋەتمەكچى بولغان .شۇئەيب
ئەلەيھىسساالم ئۇالر بىلەن كۆپ قېتىم مۇنازىرە ئېلىپ بارغانلىقى ئۈچۈن “پەيغەمبەرلەرنىڭ
خەتىبى” دەپ ئاتالغان ،ھاۋا قاتتىق ئىسسىپ شۇئەيب ئەلەيھىسساالمنىڭ قەۋمى بىر بۇلۇت
بىلەن سايىداپ تۇرغاندا ،ئوتلۇق بوران چىقىپ ئۇالرنى ئۈتلىۋەتكەن ،يەر قاتتىق تەۋرەپ
ئۆيلىرىدە ئولتۇرغان پېتى ھاالك بولغان .ﷲ نىڭ ئىزنى بىلەن شۇئەيب ئەلەيھىسساالم
مۆمىنلەر بىلەن بىللە ساالمەت قۇتۇلغان.
vغەيالن ئىبنى سەلەمە -غيالن بن سلمة الثقفي
غەيالن ئىبن سەلەمە ئەسسەقەفى -جاھىلىيەت دەۋرىدىكى ئابرويلۇق شائىر ۋە ھەكىم،
كىسرا بىلەن كۆرۈشۈشكە بارغان ،كىسراغا ئۇنىڭ سۆزلىرى ياراپ كەتكەن ،تائىف جېڭىدە
مۇسۇلمان بولغان ،ئۇنىڭ ئون خوتۇنى بولۇپ ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئۇنى تۆتنى ئېلىپ
قېلىپ باشقىالرنى قويۇپ بېرىشكە بۇيرىغان ،ھىجرىيەنىڭ -23يىلى (مىالدىيە -644يىلى)
ۋاپات بولغان.
vفەخرۇددىن رازى ـ فخر الدين الرازي (ھىجرىيە 606 - 544مىالدىيە )1210 - 1150
ئىمام رازىي :مۇھەممەد ئىبنى ئۆمەر ئىبنى ئەلھەسەن ئىبنى ئەلھۇسەين ئەتتەيمى
ئەلبەكرى( ،ئەبۇئابدۇلالھ) ،فەخرۇددىن ئەررازىي -زامانىدىكى ئاتاقلىق مۇپەسسىر ۋە كاتتا
شەرىئەتشۇناس ئالىم .نەسەبى قۇرەيشكە تۇتىشىدۇ ،رەي شەھىرىدە تۇغۇلغان ،خارەزم،

701

ماۋەرائۇننەھر ۋە خۇراسانالرغا سەپەر قىلغان ،ھىراتتا ۋاپات بولغان ،ھايات ۋاقتىدىال كىتابلىرى
يۇرتالرغا تارقالغان ،مەشھۇر “مەفاتىھۇل غەيب” دېگەن تەپسىرى“ ،لەۋامىئۇل بەييىنات”،
“ئاساسۇتتەقدىيس”“ ،ئەلمەھسۇل”“ ،مەئالىمۇ ئۇسۇلىددىين” ،پارسچە “تەئجىيزۇل
فەالسىفە” قاتارلىق نۇرغۇن ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
vفەررائ – الفراء (ھىجرىيە 207 - 144مىالدىيە )822 - 761
يەھيا ئىبنى زىياد ئىبنى ئابدۇلالھ ئىبنى مەنزۇر ئەددەيلەمى (ئەبۇزەكەرىيا) -ئەلفەررائ
دەپ تونۇلغان ،كاتتا لۇغەتشۇناس ،كۇفەدە تۇغۇلۇپ ،باغدادقا جايالشقان .خەلىپە مەئمۇننىڭ
ئىككى ئوغلىنى تەربىيىلىگەن ،لۇغەتشۇناس بولۇش بىلەن بىللە فەقىھ ۋە تارىخچى ،ئاسترونوم،
مۇتەكەللىم ئالىم بولۇپ مۆئتەزىلىلىككە مايىل بولغان ،نەھۋىدە كۇفە ئېقىمىنىڭ بېشى بولغان،
سەئلەب“ :ئەلفەررائ بولمىغان بولسا ،لۇغەت لۇغەت بولمىغان بوالتتى”دېگەن .ئۇ“ ،ئەمەقسۇرۇ
ۋەلمەمدۇد”“ ،مەئانى ئەلقۇرئان”“ ،ئەللۇغات”“ ،ئەلھۇدۇد”“ ،ئەلۋەقف”“ ،ئەلئىبتدائ”،
“مۇشكەلۇللۇغە” ۋە “ئەلجەمئۇ ۋەتتەسنىيە” قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى يازغان.
vفەزل ئىبنى شازان -الفضل بن شاذان
فەزل ئىبنى شازان ئىبنى ئەلخەلىل ئەلئەزدى ئەننىيشاپۇرى (ئەبۇمۇھەممەد) -ئىلمى
كاالم ئالىملىرىدىن ،ئىمامىييە مەزھىبى فەقىھلىرىنىڭ بىرى“ .ئەررەددۇ ئەال ئىبنى كىرام”،
“ئەلئىيمان”“ ،مىھنەتۇل ئىسالم” قاتارلىق 180پارچە كىتابى بار ،ھىجرىيەنىڭ -260يىلى
(مىالدىيە -874يىلى) ۋاپات بولغان.
vفۇزالە ئىبنى ئۇبەيد -فضالة بن عبيد
فۇزالە ئىبنى ئۇبەيد ئىبنى نافىز ئىبنى قەيس ئەلئەنسارى (ئەبۇمۇھەممەد) -ساھابە،
ئۇھۇد ۋە ئۇندىن كېيىنكى غازاتالرغا ،شۇنداقال مىسىر ۋە شام فەتھىسىگە قاتناشقان ،خەلىپە
مۇئاۋىيە تەرىپىدىن دەمەشىقكە قازى بولغان 50 ،ھەدىس رىۋايەت قىلغان .ھىجرىيەنىڭ -53
يىلى (مىالدىيە -673يىلى) ۋاپات بولغان.
vفۇزەيل ئىبن ئەيياز -الفضيل بن عياض (ھىجرىيە 187 - 105مىالدىيە )803 - 723

702

ئەلفۇزايل ئىبن ئەيياز ئىبنى مەسئۇد ئەتتەمىيمى (ئەبۇئەلى) -مەككە ھەرەم شەيخى،
سالىھ ۋە ئىبادەتگۇي كاتتا ئالىمالرنىڭ بىرى ،ئىمام شافىئىي ئۇنىڭدىن ھەدىس ئۆگەنگەن،
سەمەرقەندتە تۇغۇلغان ،كېيىن مەككىدە ياشىغان.
vفىدىيە -فدية
فىدىيە -ئەسىرنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن بېرىلىدىغان تۆلەم ،بەزىدە قاتىل تەرىپىدىن
ئۆلتۈرۈلگۈچىنىڭ ئائىلىسىگە بېرىلىدىغان تۆلەمگىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
vقارافىي -القارافي
ئەھمەد ئىبنى ئىدرىس ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەلقارافى -ئاتاقلىق شەرىئەتشۇناس ۋە

ئىزاھاتالر

مالىكىي مەزھىبىنىڭ كاتتا فەقىھلىرىنىڭ بىرى .ھىجرىيە 684ــ يىلى ۋاپات بولغان.
vقازى ئەيياز -قاضي عياض
ئەيياز ئىبنى مۇسا ئەل يەھسۇبى -مەغرىبتە ئۆتكەن ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس ،مالىكىي
مەزھەب فەقىھلىرىدىن .ھىجرىيە 544ـ يىلى ماراكەشتە ۋاپات بولغان.
vقەتادە -قتادة بن دعامة السدوسي (ھىجرىيە 118 - 61مىالدىيە )737 - 680
قەتادە ئىبنى دىئامە ئىبنى قەتادە ئىبنى ئەزىز ئەسسەدۇسى ئەلبەسرى (ئەبۇل خەتتاب) -
تابىئىي ،كاتتا مۇپەسسىر ،مۇھەددىس ۋە فەقىھ .ئەرەب تىلى ،ئەدەبىياتى ،تارىخى ۋە نەسەب
ئىلمىدە يېتىشكەن ئالىم ،ئىمام ئەھمەد :قەتادە بەسرە ئەھلىنىڭ ئەڭ بىلىملىكى -،دېگەن.
vقەيس ئىبنى ئۇباد -قيس بن عباد
قەيس ئىبنى ئۇباد ئەززابئىي -تابىئىيالردىن چىققان كاتتا ئالىم ۋە سالىھ زات .ھەدىس
رىۋايەت قىلغان ،ھىجرىيەنىڭ -85يىلى (مىالدىيە -704يىلى) ھەججاج تەرىپىدىن
ئۆلتۈرۈلگەن.
vقەيسەر -قيصر
قەيسەر -رىم ۋە رۇس پادىشاھلىرىغا بېرىلىدىغان ئومۇمىي نام.
vقۇرتۇبى ــ القرطبي
ئىمام قۇرتۇبى :مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئىبنى ئەبى بەكىر ئىبنى فەراھ ئەل ئەنسارى
ئەلخەزرەجى ئەلئەندەلۇسى ئەلقۇرتۇبى (ئەبۇئابدۇلالھ) -كاتتا ۋە ئاتاقلىق مۇپەسسىر،
ھەدىسشۇناس ،مالىكىي مەزھەب فەقىھى ،ئەسلى قۇرتۇبەدىن بولۇپ ،مىسىرغا جايلىشىپ
ئالەمدىن ئۆتكەن“ ،تەپسىرى قۇرتۇبى” دەپ نام ئالغان “ئەلجامىئۇ لىئەھكامىل قۇرئان”
دېگەن تەپسىرنى يازغان ،يەنە “قامئۇل ھىرسى بىززۇھدى ۋەلقانائە”“ ،ئەلئەسنە في شەرھى
ئەسمائۇلالھى ئەلھۇسنە”“ ،ئەتتەزكىرە” ۋە “ئەتتىزكار في ئەفزالىل ئەزكار” قاتارلىق كۆپلىگەن
ئەسەرلەرنى يازغان ،ئىبادەتگۇي ۋە ئاددى ـ ساددا ياشايدىغان ئالىم ئىدى .ھىجرىيە 671ـ
يىلى (مىالدىيە -1273يىلى) ۋاپات بولغان.
vقۇستانتىينىييە -القسطنطينية
قۇستانتىينىييە -ئىستانبۇلنىڭ قەدىمكى ئىسمى.
vقىبت -قبط
قىبت -قەدىمكى گىرېكچە سۆز بولۇپ “مىسىر ئاھالىسى” دېگەن مەنىدە ،بۈگۈنكى
كۈندە بولسا ،مىسىردىكى خىرىستىيانالر كۆزدە تۇتۇلىدۇ.
vقىياس -القياس
مۇجتەھىدنىڭ نەزىرىدە ھۆكمى مەلۇم بولمىغان بىر مەسىلىگە ھۆكۈم ئىللىتى ئوخشاش

703

بولغان باشقا بىر مەسىلىنىڭ ھۆكمىنى بېرىشتىن ئىبارەت .بۇ تەرىقىدە ھۆكۈم چىقىرىش
ئىسالم شەرىئەت ئەھكاملىرىدىكى تۆت ئاساسنىڭ تۆتىنچىسىدۇر .بۇ تۆت ئاساس :قۇرئان
كەرىم ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ سۈننىتى ،ئىجمائ (يەنى بىر ئەسىردىكى بارلىق مۇجتەھىد
ئالىمالرنىڭ مەلۇم مەسىلىنىڭ شەرئىي ھۆكمىدە بىردەك ئىتتىپاقلىشىشى) ۋە قىياس قىلىشتىن
ئىبارەتتۇر.
vقىيرات -القيراط
0.2125گرامغا باراۋەر كېلىدىغان ئېغىرلىق بىرلىكى.
vكەئب ئىبنۇل ئەشرەف -كعب بن األشرف
كەئب ئىبن ئەشرەف ئەتتائى -جاھىلىيەت دەۋرى شائىرلىرىدىن ،ئانىسى يەھۇدىي
بولغاچقا يەھۇدىيزمغا كىرگەن ،ئىسالم كەلگەندە مۇسۇلمان بولمىغان ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم
ۋە ساھابىلەرغا قارشى ھەجۋىي شېئىرالرنى ئېيتقان ،كاپىرالرنى مۇسۇلمانالرغا قارشى قۇتراتقان،
بەدرى غازىتىدىن كېيىن قۇرەيشنى مۇسۇلمانالردىن ئىنتىقام ئېلىشقا ئۈندىگەن ،پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم ئۇنى ئۆلتۈرۈشكە بۇيرۇق بەرگەندە ،ھىجرىيەنىڭ -3يىلى (مىالدىيە -624
يىلى) ئەنسارالردىن بەش نەپەر كىشى ئۇنى ئۆيىدە ئۆلتۈرۈپ كاللىسىنى مەدىنىگە ئېلىپ
كەلگەن.
vكەئب ئىبنى مالىك -كعب بن مالك
كەئب ئىبنى مالىك ئىبنى ئەمرۇ ئەلئەنسارىي ئەسسەلەمىي ئەلخازرەجىي -ساھابە ،كاتتا
شائىرالرنىڭ بىرى .جاھىلىيەت دەۋرىدە شائىرلىقى بىلەن شۆھرەت تاپقان ،ئىسالمىيەتتىن
كېيىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ شائىرلىرىدىن بولغان ۋە خېلى كۆپ غازاتالرغا قاتناشقان.
كېيىن توپىالڭ ۋاقتىدا ھەزرىتى ئوسمان رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنى قوغدىغان ،ئاخىرقى ھاياتىدا ئەما
بولۇپ قالغان 77 ،يىل ياشىغان 80 ،ھەدىس رىۋايەت قىلغان .ئۇنىڭ بىر پارچە شېئىرالر
توپلىمى نەشر قىلىنغان.
vكەئبۇل ئەھبار -كعب األحبار

704

كەئبۇل ئەھبار كەئب ئىبن ماتىئ ئىبنى زى ھەجەن ئەلھىميەرى (ئەبۇئىسھاق) -تابىئىي،
جاھىلىيەت دەۋرىدە يەمەندىكى يەھۇدىيالرنىڭ كاتتا ئالىمى ئىدى ،ھەزرىتى ئەبۇبەكىر
خىالپىتى دەۋرىدە مۇسۇلمان بولغان ،خەلىپە ئۆمەر دەۋرىدە مەدىنىگە كەلگەن ،ساھابىلەر
ئۇنىڭدىن بۇرۇنقى مىللەتلەرنىڭ تارىخىنى ئاڭلىغان ،ھىجرىيە -32يىلى (مىالدىيە -652
يىلى) 104يېشىدا شامدا ۋاپات بولغان.
vكەففارەت -الكفارة
شەرىئەتتە گۇناھالرنى يۇيىۋېتىدىغان ناماز ،سەدىقە قاتارلىق ياخشى ئىشالردىن باشقا،
يەنە بەزىبىر گۇناھالرنىڭ يۇيۇلۇشى ئۈچۈن مەلۇم كەففارەتلەرمۇ بەلگىلىگەن ،مەسىلەن:
روزىنى بۇزىۋەتكەننىڭ كەففارىتى ،قەسەمنى بۇزىۋەتكەننىڭ كەففارىتى ،مۇسۇلمان ئادەمنى

ئىزاھاتالر

خاتا ئۆلتۈرۈپ قويۇشنىڭ كەففارىتى دېگەندەك .كەففارەتلەر مەلۇم ساندىكى كەمبەغەللەرگە
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Tefsir İbni Kesir - 06 - 54
  • Büleklär
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 2022
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1064
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 2061
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 949
    30.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3658
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1458
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3678
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1487
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3605
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1320
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1527
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3682
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1339
    32.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3597
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1417
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3534
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1288
    29.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3605
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1335
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3617
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1406
    30.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1413
    31.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3769
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1469
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3692
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1456
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3749
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1241
    36.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3744
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1436
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3659
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1370
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3682
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1465
    32.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3724
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1321
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3790
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1388
    33.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3713
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1372
    36.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3771
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1461
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3722
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1360
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1394
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3794
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1356
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3713
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1537
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3767
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1493
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3662
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1361
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3750
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1366
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3646
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1462
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3684
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1431
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3668
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1296
    35.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3734
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1346
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3681
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1339
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3684
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1450
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3562
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1352
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3640
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1364
    31.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3615
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1375
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3646
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1333
    33.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3632
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1332
    35.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3738
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1351
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3663
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1388
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3696
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1402
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3783
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1337
    33.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3569
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1281
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 3727
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1395
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 47
    Süzlärneñ gomumi sanı 3625
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1301
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 48
    Süzlärneñ gomumi sanı 3767
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1586
    30.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 49
    Süzlärneñ gomumi sanı 3708
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1267
    34.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 50
    Süzlärneñ gomumi sanı 3756
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1225
    35.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 51
    Süzlärneñ gomumi sanı 3627
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1526
    26.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 52
    Süzlärneñ gomumi sanı 3502
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1692
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 53
    Süzlärneñ gomumi sanı 3573
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1683
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 54
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 55
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1647
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 56
    Süzlärneñ gomumi sanı 1104
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 586
    27.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.