Latin

Tefsir İbni Kesir - 06 - 19

Süzlärneñ gomumi sanı 3724
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1321
34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
48.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
ئۇنىڭدا بىر پارچە خەت بار ،ئۇ خەتنى ئۇنىڭدىن ئېلىۋىلىڭالر» دېدى .بىز يولغا راۋان بولدۇق.
ئاتلىرىمىز ناھايىتى تېز چاپتى .بىز مەزكۇر باغقا يېتىپ كېلىپ ،ئۇ يەردە زەئىينە دېگەن ئايالنى
ئۇچراتتۇق ،بىز ئۇنىڭغا :خەتنى چىقار! -دېدۇق .ئۇ ئايال :مەندە خەت يوق -،دېدى .بىز:
خەتنى چىقار ،بولمىسا كىيىملىرىڭنى سالدۇرۇپ تاشاليمىز -،دېدۇق .شۇنىڭ بىلەن ،ئۇ ئايال
خەتنى چېچىنىڭ تۈگۈنچىسىدىن چىقىرىپ بەردى .بىز خەتنى ئېلىپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ
قېشىغا يېتىپ كەلدۇق .خەۋەر تېپشىمىزچە ،بۇ خەت ھاتەب ئىبنى ئەبۇبەلتەئەنىڭ مەككىدىكى
مۇشرىكالردىن بولغان بەزى كىشىلەرگە پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ بەزى ئىشلىرىنى خەۋەر
قىلىپ يازغان خېتى ئىكەن .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم« :ئى ھاتەب! بۇ نېمە ئىش؟» دېدى.
ھاتەب :مېنى جازاالشقا ئالدىراپ كەتمىگىن .مەن پەقەت قۇرەيشلەرگە چېتىلىپ قالغان ئادەممەن،
ئەسلىدە ئۇالرنىڭ ئەسلى ـ نەسلىدىن ئەمەسمەن .سەن بىلەن بىللە تۇرۇۋاتقان مۇھاجىرالرنىڭ
مەككىدە قالغان ئۇرۇق -تۇغقانلىرى بار ،ئۇالر بۇ مۇھاجىرالرنىڭ باال -چاقىلىرىنى ھىمايە
قىلىدۇ .مېنىڭ نەسەب جەھەتتە مۇنداق ئەۋزەللىكىم بولمىغانلىقى ئۈچۈن ،مەن قۇرەيشلەر
ئىچىدە مېنىڭ ئۇرۇق -تۇغقانلىرىمنى قوغدايدىغان كىشىلەرنىڭ بولۇشىنى خاالپ شۇ خەتنى
يازدىم ،مەن بۇنى كۇپۇرلىق قىلىش ياكى دىنىمىدىن يېنىۋېلىش ۋە ياكى ئىسالمغا كىرگەندىن

مۇمتەھىنە سۈرىسى

كېيىن كۇفرىغا رازى بولۇش يۈزىسىدىن قىلمىدىم -،دېدى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم« :ھاتەب
ھەقىقەتەن سىلەرگە راست سۆزلىدى» دېدى .ئۆمەر :مېنى قويۇۋىتىڭالر .مەن بۇ مۇناپىقنىڭ
بوينىنى ئۈزۈپ تاشالي! -دېدى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم« :شەك -شۈبھىسىزكى ،ھاتەب
بەدرى ئۇرۇشىغا قاتناشقان ئادەمدۇر ،ﷲ تائاال بەدرى ئۇرۇشىغا قاتناشقانالردىن خەۋەرداردۇر
ۋە :خالىغان ئەمەلنى قىلىڭالر ،مەن سىلەرگە ھەقىقەتەن مەغپىرەت قىلدىم -،دېگەنلىكىنى
بىلەمسەن؟» دېدى .بۇ ھەدىسنى ئىمام بۇخارى ،مۇسلىم ،ئەبۇداۋۇد ،تىرمىزى ۋە نەسەئى
قاتارلىقالر رىۋايەت قىلغان .ئىمام بۇخارى بۇ ھەدىسنىڭ ئاخىرىغا :شۇنىڭ بىلەن ،ﷲ تائاال:
﴿ئى مۆمىنلەر! مېنىڭ دۈشمىنىمنى ۋە سىلەرنىڭ دۈشمىنىڭالرنى دوست تۇتماڭالر﴾ دېگەن
سۈرىنى نازىل قىلدى -،دېگەن سۆزنى قوشۇپ رىۋايەت قىلدى.

كاپىرالرنى دوست ئەمەس ،دۈشمەن تۇتۇش توغرىسىدا
﴿ئى مۆمىنلەر ،مېنىڭ دۈشمىنىمنى ۋە سىلەرنىڭ دۈشمىنىڭالرنى دوست تۇتماڭالر ،ئۇالر
سىلەرگە كەلگەن ھەقىقەتنى (يەنى ئىسالمنى ،قۇرئاننى) ئىنكار قىلغان تۇرسا ،ئۇالرغا دوستلۇق
يەتكۈزىسىلەر﴾ يەنى ﷲ غا ،ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ۋە مۆمىنلەرگە قارشى ئۇرۇش قىلىۋاتقان

مۇشرىكالرغا ۋە كۇففارالرغا دوستلۇق يەتكۈزىسىلەر .ﷲ بولسا ئۇالرنى دۈشمەن تۇتۇش ۋە
ئۇالر بىلەن بولغان ئاالقىنى ئۈزۈپ تاشالشنى بەلگىلىدى ۋە ئۇالرنى دوست تۇتۇشنى توستى.
ﷲ تائاال بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ﴿ :ئى مۆمىنلەر! يەھۇدىي ۋە ناساراالرنى دوست تۇتماڭالر.
ئۇالر بىر -بىرىنى دوست تۇتىدۇ .سىلەردىن كىمكى ئۇالرنى دوست تۇتىدىكەن ،ئۇمۇ ئەنە
شۇالردىن سانىلىدۇ﴾((( بۇ ئايەت مۇنداق مۆمىنلەرنى قاتتىق قورقۇتىدۇ ۋە ئاگاھالندۇرىدۇ.
ﷲ تائاال بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ﴿ :ئى مۆمىنلەر سىلەردىن ئىلگىرى كىتاب بېرىلگەنلەر
(يەنى يەھۇدىيالر ۋە ناساراالر) دىن دىنىڭالرنى مەسخىرە ۋە ئويۇنچۇق قىلغانالرنى دوست
قىلىۋالماڭالر .ئەگەر (ھەقىقىي) مۆمىن بولساڭالر ،ﷲ دىن قورقۇڭالر﴾(((﴿ ،ئى مۆمىنلەر!
مۆمىنلەرنى (دوست تۇتۇشنى) قويۇپ ،كاپىرالرنى دوست تۇتماڭالر ،سىلەرنىڭ زىيىنىڭالرغا
(يەنى مۇناپىق ئىكەنلىكىڭالرغا) ﷲ نىڭ روشەن پاكىتى بولۇشىنى خاالمسىلەر؟﴾(((﴿ ،مۆمىنلەر
مۆمىنلەرنى قويۇپ كاپىرالرنى دوست تۇتمىسۇن ،كىمكى شۇنداق قىلىدىكەن ،ئۇ ﷲ نىڭ
دوستلۇقىغا ئېرىشەلمەيدۇ ،ئۇالردىن قورقۇپ دوستلۇق ئىزھار قىلىشىڭالر بۇنىڭدىن مۇستەسنا.
ﷲ سىلەرنى ئۆزىنىڭ ئازابىدىن قورقۇتىدۇ﴾(((.
ھاتەب قۇرەيشلەر ئارىسىدىكى مال -مۈلكىنى ۋە باال -چاقىلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ،
قۇرەيشلەرگە ياخشىچاق بولۇش ئۈچۈنال بۇ خەتنى يازغانلىقى ئۈچۈن ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم
ئۇنىڭ ئۆزرىسىنى قوبۇل قىلدى.

﴿ئۇالر پەرۋەردىگارىڭالر ﷲ غا ئىمان ئېيتقىنىڭالر ئۈچۈن پەيغەمبەرنى ۋە سىلەرنى
((( مائىدە سۈرىسى -51ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
((( مائىدە سۈرىسى -57ئايەت.
((( نىسا سۈرىسى -144ئايەت.
((( ئال ئىمران سۈرىسى -28ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

227

يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقاردى﴾ بۇ ئايەت ئىلگىرىكى ئايەت بىلەن قوشۇلۇپ قۇرەيشلەرنى
دۈشمەن تۇتۇشقا ،ئۇالرنى دوست تۇتماسلىققا تەشەببۇس قىلدى .چۈنكى ،قۇرەيشلەر پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالمنىڭ ۋە ساھابىلەرنىڭ ﷲ نى بار ۋە بىر دەپ بىلگەنلىكىنى ۋە يالغۇز ﷲ غا
ئىخالس بىلەن ئىبادەت قىلغانلىقىنى يامان كۆرۈپ ،ئۇالرنىڭ ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ﷲ
غا ئىمان ئېيتقانلىقىنى گۇناھ ھېسابالب ،ئۇالرنى ئارىلىرىدىن ھەيدەپ چىقىرىۋەتتى .ﷲ
تائاال بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ﴿ :ئۇالر مۆمىنلەرنى پەقەت غالىب ،مەدھىيىگە اليىق ﷲ غا
ئىمان ئېيتقانلىقلىرى ئۈچۈنال يامان كۆردى .ئاسمانالرنىڭ ۋە زېمىننىڭ پادىشاھلىقى ﷲ غا
خاستۇر .ﷲ ھەممە نەرسىنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر﴾((((﴿ ،ئۇالر) پەقەت پەرۋەردىگارىمىز ﷲ
دېگەنلىكلىرى ئۈچۈنال ئۆز يۇرتلىرىدىن ناھەق ھەيدەپ چىقىرىلدى﴾(((.
﴿ئەگەر سىلەر مېنىڭ يولۇمدا جىھاد قىلىپ ۋە رازىلىقىمنى تىلەپ چىققان بولساڭالر (ئۇ
چاغدا مېنىڭ دۈشمىنىمنى ۋە سىلەرنىڭ دۈشمىنىڭالرنى دوست تۇتماڭالر)﴾ چۈنكى ،ئۇالر

سىلەرگە دۈشمەنلىك ،دىنىڭالرغا ئۆچمەنلىك قىلىپ ،سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن چىقىرىۋەتتى ۋە
مال -مۈلكۈڭالردىن ئايرىۋەتتى.

﴿سىلەر ئۇالرغا يوشۇرۇن دوستلۇق يەتكۈزىسىلەر ،مەن سىلەر يوشۇرغان ۋە ئاشكارىلىغان
نەرسىلەرنى بىلىپ تۇرىمەن﴾ يەنى سىلەر شۇنداق قىلىسىلەر ،مەن پۈتۈن يوشۇرۇن سىرالرنى

ۋە ئاشكارا ئىشالرنى بىلىپ تۇرىمەن.

﴿كىمكى شۇنداق قىلىدىكەن (يەنى ئۇالرنى دوست تۇتۇپ ،ئۇالرغا پەيغەمبەرنىڭ
خەۋەرلىرىنى يەتكۈزىدىكەن) ،ئۇ ھەقىقەتەن توغرا يولدىن ئازغان بولىدۇ .ئەگەر ئۇالر سىلەرنى
يەڭسە سىلەرگە دۈشمەن بولىدۇ ،سىلەرگە زىيانكەشلىك قىلىدۇ ،سىلەرنى تىلاليدۇ﴾ يەنى

ئەگەر ئۇالر سىلەرنى يېڭىشقا قادىر بواللىسا ،سىلەرگە زىيانكەشلىك قىلىشتىن ۋە تىلالش
ئارقىلىق ئەزىيەت يەتكۈزۈشتىن قورقۇپ قالمايدۇ.
﴿سىلەرنىڭ مۇرتەد بولۇشۇڭالرنى ئارزۇ قىلىدۇ﴾ يەنى ئۇالر سىلەرنىڭ بىرەر ياخشىلىققا
ئېرىشەلمەسلىكىڭالرنى ناھايىتى خااليدۇ .ئۇالر سىلەرگە يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا دۈشمەنلىك
قىلىدۇ .مۇشۇنداق ئادەملەرنى سىلەر قانداقمۇ دوست تۇتۇسىلەر؟ بۇ ئايەتمۇ ھەم قۇرەيشلەرنى
دۈشمەن تۇتۇشقا تەشەببۇس قىلىدۇ.

228

﴿قىيامەت كۈنى سىلەرنىڭ تۇغقانلىرىڭالر ۋە ئەۋالدلىرىڭالر سىلەرگە ھېچ پايدا
يەتكۈزەلمەيدۇ ،ﷲ ئاراڭالرنى ئايرىۋېتىدۇ (يەنى سىلەر جەننەتتە بولساڭالر ،ئۇالر كۇففارالرنىڭ
قاتىرىدا دوزاختا بولىدۇ) ،ﷲ سىلەرنىڭ قىلىۋاتقان ئىشىڭالرنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر﴾ يەنى ﷲ

سىلەرگە ﷲ نىڭ دەرگاھىدا بىرەر يامانلىقنى ئىرادە قىلسا ،سىلەرنىڭ تۇغقانلىرىڭالر سىلەرگە
ئەسقاتمايدۇ .ئەگەر سىلەر ئۇالرنى ﷲ غەزەبلىنىدىغان بىرەر ئىش ياكى ئەمەل بىلەن رازى
قىلساڭالر ،ئۇالرنىڭ سىلەرگە پايدىسى يەتمەيدۇ .كىمكى باال -چاقىلىرىنى رازى قىلىش ئۈچۈن
ئۇالرنىڭ كۇپۇرلۇق قىلىشىغا يول قويسا ،ئۇ ھەقىقەتەن زىيان تارتىدۇ ۋە ئەمەلنى يوقىتىپ
قويىدۇ .ئۇرۇق -تۇغقانلىرىدىن بىرىمۇ ﷲ نىڭ دەرگاھىدا ئۇنىڭغا ئەسقاتمايدۇ .ئەگەر ئۇ
((( بۇرۇج سۈرىسى - 8ئايەت.
((( ھەج سۈرىسى -40ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

مۇمتەھىنە سۈرىسى

بىرەر پەيغەمبەرنىڭ تۇغقىنى بولغان تەقدىردىمۇ ئوخشاشال ھېچبىر شاپائەتكە ئېرىشەلمەيدۇ.
ئىمام ئەھمەد ئەنەسنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ :بىر ئادەم :ئى ﷲ نىڭ
پەيغەمبىرى! مېنىڭ ئاتام نەدە بولىدۇ؟ -دېدى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم« :دوزاختا بولىدۇ»
دېدى .ئۇ ئادەم قايتىپ كېتىۋاتقاندا ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئۇنى چاقىرىپ« :شەك-
شۈبھىسىزكى ،مېنىڭ ئاتام ۋە سېنىڭ ئاتاڭ دوزاختا بولىدۇ» دېدى .بۇ ھەدىسنى ئىمام مۇسلىم
ۋە ئەبۇداۋۇدمۇ رىۋايەت قىلغان.

*******
ﮣ ﮤﮥﮦﮧﮨﮩ ﮪﮫﮬﮭﮮﮯ ﮰﮱﯓﯔﯕ
ﯖﯗﯘ ﯙ ﯚﯛ ﯜﯝﯞﯟﯠﯡﯢﯣﯤﯥﯦ
ﯧ ﯨ ﯩ ﯪ ﯫ ﯬ ﯭ ﯮ ﯯ ﯰﯱ ﯲ ﯳ ﯴ ﯵ ﯶ ﯷ ﯸ ﯹ
ﯺ ﯻ ﯼ ﯽ ﯾ ﯿ ﰀ ﰁ ﰂﰃ ﰄ ﰅ ﰆ ﰇ ﰈ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭕ
ﭖﭗ ﭘ ﭙﭚﭛﭜﭝ ﭞﭟ ﭠﭡﭢﭣ ﭤﭥ
ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىللە بولغان (مۆمىنلەر) سىلەرگە ھەقىقەتەن ئوبدان نەمۇنىدۇر ،ئۆز
ۋاقتىدا ئۇالر قەۋمىگە« :ھەقىقەتەن بىز سىلەردىن ۋە سىلەر ﷲ نى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقان
بۇتلىرىڭالردىن ئادا -جۇدامىز ،بىزنىڭ ئارىمىزدىكى ئاداۋەت ۋە ئۆچمەنلىك تاكى سىلەر يالغۇز
بىر ﷲ غا ئىمان ئېيتقىنىڭالرغا قەدەر ئەبەدىي ساقلىنىپ قالىدۇ» دېدى .پەقەت ئىبراھىمنىڭ
ئاتىسىغا ئېيتقان« :ئەلۋەتتە ساڭا مەغپىرەت تىلەيمەن ،ﷲ نىڭ ئازابىدىن ھېچ نەرسىنى
سەندىن دەپئى قىاللمايمەن» دېگەن سۆزىنى سىلەرنىڭ نەمۇنە قىلىشىڭالرغا بولمايدۇ( .ئىبراھىم
ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان مۆمىنلەر ئېيتتى) «پەرۋەردىگارىمىز ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق،
ساڭا قايتتۇق ،ئاخىر قايتىدىغان جاي سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر﴿ .﴾4پەرۋەردىگارىمىز! كاپىرالرنى
بىزگە زىيانكەشلىك قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلمىغىن (ئۇالر بىزگە مۇسەللەت بولۇپ،
بىزنى كۆتۈرگىلى بولمايدىغان ئازاب بىلەن دىنىمىزدىن چىقارمىسۇن) ،پەرۋەردىگارىمىز ،بىزگە
مەغپىرەت قىلغىن ،سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن ،ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن»﴿.﴾5
(ئى مۇھەممەدنىڭ ئۈممىتى!) ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەن مۆمىنلەر سىلەرگە ،ﷲ نى ۋە
ئاخىرەت كۈنىنى ئۈمىد قىلىدىغانالرغا ياخشى نەمۇنىدۇر ،كىمكى (ئىمانىدىن) يۈز ئۆرۈيدىكەن،
(بىلسۇنكى) ﷲ (ئۇنىڭدىن ۋە ئۇنداقالردىن) بىھاجەتتۇر( ،ﷲ) مەدھىيىگە اليىقتۇر﴿.﴾6

ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرىنىڭ كاپىر قەۋمدىن ئادا ـ جۇدا بولۇشىدا
مۇسۇلمانالر ئۈچۈن ياخشى ئۈلگىنىڭ بارلىقى
ﷲ تائاال كاپىرالردىن ئاالقىسىنى ئۈزۈپ تاشالشقا ،ئۇالرنى دۈشمەن تۇتۇشقا ،ئۇالردىن
يىراق تۇرۇشقا ۋە ئادا -جۇدا بولۇشقا بۇيرۇغان مۆمىن بەندىلىرىگە مۇنداق دەيدۇ﴿ :ئىبراھىم ۋە
ئۇنىڭ بىللە بولغان (مۆمىنلەر) سىلەرگە ھەقىقەتەن ئوبدان نەمۇنىدۇر ،ئۆز ۋاقتىدا ئۇالر قەۋمىگە:

229

«ھەقىقەتەن بىز سىلەردىن ۋە سىلەر ﷲ نى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقان بۇتلىرىڭالردىن ئادا
جۇدامىز ،بىزنىڭ ئارىمىزدىكى ئاداۋەت ۋە ئۆچمەنلىك تاكى سىلەر يالغۇز بىر ﷲ غا ئىمانئېيتقىنىڭالرغا قەدەر ئەبەدىي ساقلىنىپ قالىدۇ» دېدى﴾ يەنى ئىبراھىم ئەلەيھىسساالمغا ئىمان

كەلتۈرگەنلەر قەۋمىگە :ئەگەر سىلەر كۇفرىڭالردا داۋاملىق چىڭ تۇرساڭالر ،ھازىردىن باشالپ
سىلەر بىلەن بىزنىڭ ئارىمىزدا دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك پەيدا بولىدۇ .بىز سىلەردىن،
دىنىڭالردىن ۋە تۇتقان يولۇڭالردىن ئادا -جۇدامىز .سىلەر ﷲ نى قويۇپ چوقۇنىۋاتقان
بۇتلىرىڭالردىن تەلتۆكۈس ئايرىلغان ،ﷲ نى بار ۋە بىر دەپ بىلمەسلىكتىن قول ئۈزۈپ،
ھېچ شېرىكى يوق ،يالغۇز ﷲ غا ئىبادەت قىلىشقا يۈزلەنگىنىڭالرغا قەدەر سىلەرنى دۈشمەن
تۇتىمىز -،دېدى.

﴿پەقەت ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا ئېيتقان «ئەلۋەتتە ساڭا مەغپىرەت تىلەيمەن ،ﷲ نىڭ
ئازابىدىن ھېچ نەرسىنى سەندىن دەپئى قىاللمايمەن» دېگەن سۆزىنى سىلەرنىڭ نەمۇنە
قىلىشىڭالرغا بولمايدۇ ﴾.يەنى ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەن مۆمىنلەردە سىلەر ئۈلگە قىلىشقا

تېگىشلىك ياخشى نەمۇنە بار .لېكىن ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا مەغپىرەت تەلەپ قىلغانلىقىنى ئۈلگە
قىلىشقا بولمايدۇ .ئىبراھىمنىڭ ئاتىسىغا مەغپىرەت تەلەپ قىلىشى ئۇنىڭ شۇنداق قىلىشقا ۋەدە
بەرگەنلىكى ئۈچۈن بولغاندۇر .ئاتىسىنىڭ ھەقىقەتەن ﷲ نىڭ دۈشمىنى ئىكەنلىكى ئۇنىڭغا
ئېنىق مەلۇم بولغاندىن كېيىن ،ئۇ ئاتىسىدىن ئادا -جۇدا بولدى .بۇنى بايان قىلىشتىكى
مەقسەت بەزى مۆمىنلەر مۇشرىكلىك ھالىتىدە ئۆلگەن ئاتىلىرىغا دۇئا قىالتتى ،ﷲ دىن ئۇالرغا
مەغپىرەت تىلەيتتى ۋە :ئىبراھىممۇ ھەقىقەتەن ئاتىسىغا مەغپىرەت تىلگەن ئىدىغۇ؟ -دېيىشەتتى.
شۇنىڭ بىلەن ،ﷲ تائاال تۆۋەندىكى ئايەتلەرنى نازىل قىلدى﴿ .پەيغەمبەرگە ۋە مۆمىنلەرگە
مۇشرىكالرنىڭ ئەھلى دوزاخ ئىكەنلىكى ئېنىق مەلۇم بولغاندىن كېيىن ،مۇشرىكالر ئۇالرنىڭ
تۇغقىنى بولغان تەقدىردىمۇ ،ئۇالرغا مەغپىرەت تەلەپ قىلىشى دۇرۇس ئەمەس .ئىبراھىمنىڭ
ئاتىسىغا مەغپىرەت تەلەپ قىلىشى ئۇنىڭغا ئىلگىرى قىلغان ۋەدىسىنى ئورۇنالش ئۈچۈن ئىدى.
ئۇنىڭغا ئاتىسىنىڭ ﷲ نىڭ دۈشمىنى ئىكەنلىكى ئېنىق مەلۇم بولغاندىن كېيىن ،ئۇ ئاتىسى
بىلەن ئادا -جۇدا بولدى .ئىبراھىم بولسا ھەقىقەتەن كۆپ ئاھ چەككۈچى (يەنى كۆڭلى
يۇمشاق)( ،يەتكەن ئەزىيەتلەرگە) چىداملىق ئىدى﴾(((.

230

﴿ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ بىللە بولغان (مۆمىنلەر) سىلەرگە ھەقىقەتەن ئوبدان نەمۇنىدۇر ،ئۆز
ۋاقتىدا ئۇالر قەۋمىگە« :ھەقىقەتەن بىز سىلەردىن ۋە سىلەر ﷲ نى قويۇپ ئىبادەت قىلىۋاتقان
بۇتلىرىڭالردىن ئادا -جۇدامىز ،بىزنىڭ ئارىمىزدىكى ئاداۋەت ۋە ئۆچمەنلىك تاكى سىلەر يالغۇز
بىر ﷲ غا ئىمان ئېيتقىنىڭالرغا قەدەر ئەبەدىي ساقلىنىپ قالىدۇ» دېدى .پەقەت ئىبراھىمنىڭ
ئاتىسىغا ئېيتقان« :ئەلۋەتتە ساڭا مەغپىرەت تىلەيمەن ،ﷲ نىڭ ئازابىدىن ھېچ نەرسىنى سەندىن
دەپئى قىاللمايمەن» دېگەن سۆزىنى سىلەرنىڭ نەمۇنە قىلىشىڭالرغا بولمايدۇ﴾ يەنى مۇشرىكالرغا

مەغپىرەت تەلەپ قىلىشتا ئىبراھىمنى ئۈلگە قىلىشقا بولمايدۇ .ئىبنى ئابباس ،مۇجاھىد ،قەتادە،
مۇقاتىل ئىبنى ھەييان ،زەھھاك ۋە بىر قانچە كىشىمۇ بۇ ئايەتنى مۇشۇنداق تەپسىر قىلدى.
ﷲ تائاال ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەن مۆمىنلەرنىڭ ئۆز قەۋمىدىن ئايرىلىپ ۋە ئۇالردىن
((( تەۋبە سۈرىسى 114 -113ــ ئايەتلەر.

مۇمتەھىنە سۈرىسى

ئادا -جۇدا بولۇپ ،ﷲ تائاالغا ئىلتىجا قىلغان ،ئۇنىڭغا يېلىنغان چاغدا مۇنداق دېگەنلىكىنى
خەۋەر قىلىدۇ﴿ :پەرۋەردىگارىمىز ساڭا تەۋەككۈل قىلدق ،ساڭا قايتتۇق ،ئاخىر قايتىدىغان جاي
سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر﴾ يەنى بارلىق ئىشلىرىمىزدا ساڭا تەۋەككۈل قىلدۇق .پۈتۈن ئىشلىرىمىزنى
ساڭا تاپشۇردۇق .ئاخىرەتتە ﴿قايتىدىغان جاي سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر .پەرۋەردىگارىمىز! كاپىرالرنى
بىزگە زىيانكەشلىك قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلمىغىن (ئۇالر بىزگە مۇسەللەت بولۇپ ،بىزنى
كۆتۈرگىلى بولمايدىغان ئازاب بىلەن دىنىمىزدىن چىقارمىسۇن)﴾.

مۇجاھىد بۇ ئايەت ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ :كاپىرالرنىڭ :ئەگەر مۇسۇلمانالر ھەق ئۈستىدە
بولسا ئىدى ،ئۇالرغا بۇ خارلىق يەتمىگەن بوالتتى -،دېمەسلىكى ئۈچۈن ،بىزنى كاپىرالرنىڭ
قوللىرى بىلەن ۋە سېنىڭ دەرگاھىڭدىكى پەرىشتىلەرنىڭ قوللىرى بىلەن جازالىمىغىن .زەھھاكمۇ
بۇ ئايەتنى مۇشۇنداق تەپسىر قىلدى.
قەتادە مۇنداق دەيدۇ :كاپىرالرنىڭ :بىز ھەق ئۈستىدە بولغانلىقىمىز ئۈچۈن مۇسۇلمانالرنىڭ
ئۈستىدىن غەلىبە قىلدۇق دەپ قالماسلىقى ،شۇ ئارقىلىق بىزگە زىيانكەشلىك قىلىش ئىمكانىيىتىگە
ئىگە بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن ،ئۇالرنى بىزنىڭ ئۈستىمىزدىن غەلىبە قىلدۇرمىغىن .ئىبنى جەرىر
قەتادەنىڭ بۇنداق تەپسىر قىلغانلىقىنى قوللىدى.
ئەلى ئىبنى ئەبۇتەلھە ئىبنى ئابباسنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ :كاپىرالرنى
بىزگە ھۆكۈمران قىلمىغىن .ئۇنداق قىلساڭ ،ئۇالر بىزگە زىيانكەشلىك قىلىدۇ.
﴿پەرەۋەدىگارىمىز بىزگە مەغپىرەت قىلغىن ،سەن ھەقىقەتەن غالىب سەن ،ھېكمەت بىلەن
ئىش قىلغۇچىسەن﴾ يەنى بىزنىڭ گۇناھلىرىمىزنى سەندىن باشقىالرنىڭ بىلىۋېلىشىدىن مەخپىي

قىلغىن .شۇ گۇناھلىرىمىزنى بىزنىڭ ئارىمىز بىلەن سېنىڭ ئاراڭدا كەچۈرۈپ تۈگەتكىن.

﴿سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن﴾ يەنى ساڭا يېلىنغان كىشى زىيان تارتمايدۇ .سەن
سۆزلىرىڭدە ،ئىشلىرىڭدا ،شەرىئىتىڭدە ۋە ئالدىنئاال ئورۇنالشتۇرۇشۇڭدا ﴿ھېكمەت بىلەن ئىش
قىلغۇچىسەن﴾.
﴿ئى مۇھەممەدنىڭ ئۈممىتى!) ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەن مۆمىنلەر سىلەرگە ﷲ نى ۋە
ئاخىرەت كۈنىنى ئۈمىد قىلىدىغانالرغا ياخشى نەمۇنىدۇر﴾ بۇ ئايەت مۇشۇ مەزمۇندىكى ئىلگىرى

ئۆتكەن ئايەتنىڭ مەزمۇنىنى تەكىتلەيدۇ ۋە ﷲ غا ،قىيامەت كۈنىگە ئىشىنىدىغان ھەرقانداق
مۆمىننى ئۇ نەمۇنىنى ئۆزلەشتۈرۈشكە قىزىقتۇرىدۇ.
﴿كىمكى (ئىمانىدىن) يۈز ئۆرۈيدىكەن﴾ يەنى ﷲ تائاال بۇيرۇغان ئىشتىن يۈز ئۆرۈيدىكەن،
﴿(بىلسۇنكى) ﷲ (ئۇنىڭدىن ۋە ئۇنداقالردىن) بىھاجەتتۇر( ،ﷲ) مەدھىيىگە اليىقتۇر﴾ ﷲ
تائاال بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ«﴿ :ئەگەر سىلەر ۋە پۈتۈن يەر يۈزىدىكى كىشىلەر كاپىر بولۇپ
كەتسەڭالرمۇ (ﷲ غا قىلچە زىيان يەتكۈزەلمەيسىلەر) ،چۈنكى ،ﷲ ئەلۋەتتە (ھەممىدىن)
بىھاجەتتۇر ،مەدھىيىلەشكە اليىقتۇر»﴾(((.

ئەلى ئىبنى ئەبۇتەلھە ئىبنى ئابباسنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ﴿ :ئەلۋەتتە
((( ئىبراھىم سۈرىسى - 8ئايەتنىڭ بىر قىسمى.

231

(ھەممىدىن) بىھاجەتتۇر﴾ يەنى بايلىقى كامالەتكە يەتكەن بىردىنبىر زات ﷲ تائاالدۇر .بۇ سۈپەت
پەقەت ﷲ غىال اليىقتۇر .ﷲ نىڭ تەڭدىشى يوقتۇر ،ھېچ شەيئى ﷲ غا ئوخشاش ئەمەستۇر.
يېگانە ،قۇدرەتلىك ﷲ پاكتۇر﴿ ،مەدھىيىلەشكە اليىقتۇر﴾ يەنى ﷲ پۈتۈن سۆزلىرى ۋە ئىشلىرىدا
مەدھىيىلىنىدۇ .ﷲ دىن باشقا ھېچ ئىالھ يوقتۇر ،ئۇنىڭدىن باشقا ھېچ پەرۋىشچى يوقتۇر.

*******
ﭦﭧﭨﭩﭪ ﭫ ﭬﭭﭮﭯﭰﭱﭲﭳﭴﭵﭶ ﭷ ﭸﭹﭺ ﭻ
ﭼ ﭽ ﭾ ﭿ ﮀ ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ ﮆ ﮇ ﮈ ﮉﮊ ﮋ ﮌ ﮍ ﮎ
ﮏ ﮐ ﮑ ﮒ ﮓ ﮔ ﮕ ﮖ ﮗ ﮘ ﮙ ﮚ ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟﮠ
ﮡﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮦ
بەلكىم ﷲ سىلەر بىلەن سىلەر ئۆچ كۆرىدىغان ئادەملەر ئارىسىدا دوستلۇق پەيدا قىلىدۇ،
ﷲ ھەممىگە قادىردۇر ،ﷲ ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر ،ناھايىتى مېھرىباندۇر﴿.﴾7
(كۇففارالردىن) سىلەر بىلەن ئۇرۇش قىلمىغان ۋە سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقارمىغانالرغا
كەلسەك ،ﷲ ئۇالرغا ياخشىلىق قىلىشىڭالردىن ،ئۇالرغا ئادىل بولۇشۇڭالردىن سىلەرنى
توسمايدۇ ،شۈبھىسىزكى ،ﷲ ئادىلالرنى دوست تۇتىدۇ﴿ .﴾8ﷲ دىن ئۈچۈن سىلەر
بىلەن ئۇرۇشقان ،سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقارغان ۋە سىلەرنى ھەيدەپ چىقىرىشقا
ياردەملەشكەنلەرنى دوست تۇتۇشۇڭالردىن سىلەرنى توسىدۇ ،كىمكى ئۇالرنى دوست تۇتىدىكەن،
ئۇالر زالىمالردۇر﴿.﴾9

اﷲ نىڭ مۆمىنلەر بىلەن ئۇالرنىڭ دۈشمەنلىرىنىڭ ئارىسىدا دوستلۇق پەيدا
قىلىشى
ﷲ تائاال مۆمىن بەندىلىرىنى كاپىرالرنى دۈشمەن تۇتۇشقا بۇيرىغاندىن كېيىن ،ئۇالرغا

232

مۇنداق دەيدۇ﴿ :بەلكىم ﷲ سىلەر بىلەن سىلەر ئۆچ كۆرىدىغان ئادەملەر ئارىسىدا دوستلۇق
پەيدا قىلىدۇ﴾ يەنى ﷲ دۈشمەنلىكتىن كېيىن دوستلۇق ،نەپرەتتىن كېيىن مۇھەببەت،

بۆلگۈنچىلىكتىن كېيىن بىرلىشىش پەيدا قىلىدۇ.

﴿ﷲ ھەممىگە قادىرىدۇر﴾ يەنى ﷲ تائاال بىر -بىرىگە قارىمۇ قارشى بولغان شەيئىلەرنى
بىرلەشتۈرۈشنى خالىسىال ،ئۇنى بىرلەشتۈرۈشكە قادىردۇر .ﷲ دۈشمەنلىك ۋە ئۆچمەنلىك
سەۋەبىدىن قېتىپ كەتكەن دىلالرنى بىرلەشتۈرىدۇ .شۇنىڭ بىلەن ،بۇ دىلالرنىڭ ئىگىلىرى
ئۆم ۋە ئىناق بولۇپ كېتىدۇ .ﷲ تائاال بۇ ھەقتە ئەنسارىالرغا قىلغان ياخشىلىقىنى تىلغا
ئېلىپ مۇنداق دەيدۇ﴿ :ﷲ نىڭ سىلەرگە بەرگەن نېمىتىنى ئەسلەڭالر ،ئۆز ۋاقتىدا سىلەر
ئۆزئارا دۈشمەن ئىدىڭالر ،ﷲ دىلىڭالرنى بىرلەشتۈردى ،ﷲ نىڭ نېمىتى بىلەن ئۆز ئارا

مۇمتەھىنە سۈرىسى

قېرىنداش بولدۇڭالر ،سىلەر دوزاخ چوقۇرىنىڭ گىرۋىكىدە ئىدىڭالر ،ﷲ سىلەرنى (ئىسالم
ئارقىلىق) ئۇنىڭدىن قۇتقۇزدى﴾((( پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالممۇ ئەنسارىالرغا مۇنداق دېگەن:
«مەن سىلەرنى گۇمراھ ھالەتتە تاپمىدىممۇ؟ ئاندىن ﷲ سىلەرنى مەن بىلەن ھىدايەت
قىلدى .سىلەر چېچىالڭغۇ ئىدىڭالر ،ﷲ سىلەرنى مەن بىلەن بىرلەشتۈردى».
ﷲ تائاال بۇ ھەقتە يەنە مۇنداق دەيدۇ﴿ :ﷲ سېنى ئۆزىنىڭ ياردىمى بىلەن ۋە
مۆمىنلەر بىلەن كۈچلەندۈرىدۇ .ﷲ مۆمىنلەرنىڭ دىللىرىنى بىرلەشتۈردى .سەن يەر يۈزىدىكى
پۈتۈن بايلىقنى سەرپ قىلىپمۇ ئۇالرنىڭ دىللىرىنى بىرلەشتۈرەلمەيتتىڭ؛ لېكىن ﷲ (ئۆزىنىڭ
قۇدرەت كامىلەسى بىلەن) ئۇالرنى ئىناق قىلدى .شۈبھىسىزكى ،ﷲ غالىبتۇر ،ھېكمەت بىلەن
ئىش قىلغۇچىدۇر﴾(((.
ئىمام تىرمىزى پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ:
«دوستۇڭنى ھەددىدىن ئارتۇق ياخشى كۆرۈپ كەتمە .بەلكىم ئۇ كۈنلەرنىڭ بىرىدە سېنىڭ
دۈشمىنىڭ بولۇپ قېلىشى مۇمكىن ،دۈشمىنىڭنى ھەددىدىن ئارتۇق يامان كۆرمە ،بەلكىم ئۇ
كۈنلەرنىڭ بىرىدە سېنىڭ دوستۇڭ بولۇپ قېلىشى مۇمكىن».
﴿ﷲ ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر ،ناھايىتى مېھرىباندۇر﴾ يەنى كاپىرالر ئەگەر
كۇفرىدىن تەۋبە قىلسا ،پەرۋەردىگارى تەرەپكە قايتسا ۋە پەرۋەردىگارىغا بويسۇنسا ،ﷲ
ئۇالرنىڭ كۇفرىنى مەغپىرەت قىلىدۇ .ﷲ قانچىلىك گۇناھ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ،ﷲ غا
تەۋبە قىلغان ھەر قانداق كىشىگە ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر ،ناھايىتى مېھرىباندۇر.

مۇسۇلمانالر بىلەن دىن ئۈچۈن ئۇرۇش قىلمىغان كاپىرالرغا ياخشىلىق
قىلىشنىڭ دۇرۇسلىقى
﴿(كۇففارالردىن) سىلەر بىلەن ئۇرۇش قىلمىغان ۋە سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ
چىقارمىغانالرغا كەلسەك ،ﷲ ئۇالرغا ياخشىلىق قىلىشىڭالردىن ،ئۇالرغا ئادىل بولۇشۇڭالردىن
سىلەرنى توسمايدۇ﴾ يەنى ﷲ تائاال كاپىرالردىن ئايالالر ۋە ئاجىزالرغا ئوخشاش سىلەرگە قارشى

ئۇرۇش قىلمىغان ،سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقىرىشقا ياردەملەشمىگەن كاپىرالرغا
ياخشىلىق قىلىشىڭالرنى ۋە ئۇالرغا قارىتا ئادىل بولۇشۇڭالرنى توسمايدۇ.

﴿شۈبھىسىزكى ،ﷲ ئادىلالرنى دوست تۇتىدۇ﴾ ئىمام ئەھمەد ئەبۇبەكرى رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنىڭ
قىزى ئەسمانىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ« :قۇرەيشلەر مۇسۇلمانالر بىلەن ئەھدە
تۈزگەن زاماندا ئانام مېنىڭ يېنىمغا كەلدى .ئۇ مۇشرىك ئىدى .مەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ
يېنىغا كېلىپ :ئى ﷲ نىڭ پەيغەمبىرى! ئانام يېنىمغا كەلدى ،ئۇ موھتاجدەك قىلىدۇ ،مەن
ئۇنىڭغا سىلە -رەھىم قىلسام بوالمدۇ؟ -دېدىم .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم« :ھەئە ،ئاناڭغا سىلە
رەھىم قىلغىن» دېدى .بۇ ھەدىسنى ئىمام بۇخارى ۋە مۇسلىممۇ رىۋايەت قىلغان.((( ئال ئىمران سۈرىسى 103ــ ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
((( ئەنفال سۈرىسى 63 - 62ــ ئايەتلەر.

233

ئىمام ئەھمەد ئابدۇلالھ ئىبنى زۇبەيرنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ:
ئەبۇبەكرىنىڭ قىزى ئەسمانىڭ قېشىغا ئەسمانىڭ ئانىسى قەتىيلە قۇرت ،ماي قاتارلىق
ھەدىيەلەرنى ئېلىپ كەلدى .شۇ ۋاقىتتا ئۇ مۇشرىك ئىدى .ئەسما ئانىسىنىڭ بۇ ھەدىيەلىرىنى
قوبۇل قىلمىدى ھەم ئانىسىنىڭ ئۆيگە كىرىشىگىمۇ رۇخسەت قىلمىدى .شۇنىڭ بىلەن ،ئائىشە
بۇ مەسىلىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمدىن سورىدى .ئاندىن ﷲ تائاال(﴿ :كۇففارالردىن)
سىلەر بىلەن ئۇرۇش قىلمىغان ۋە سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقارمىغانالرغا كەلسەك،
ﷲ ئۇالرغا ياخشىلىق قىلىشىڭالردىن ،ئۇالرغا ئادىل بولۇشۇڭالردىن سىلەرنى توسمايدۇ،
شۈبھىسىزكى ،ﷲ ئادىلالرنى دوست تۇتىدۇ﴾ دېگەن ئايەتنى نازىل قىلدى .پەيغەمبەر

ئەلەيھىسساالم ئەسمانى ئانىسىنىڭ ھەدىيەلىرىنى قوبۇل قىلىشقا ۋە ئانىسىنىڭ ئۆيگە كىرىشىگە
رۇخسەت قىلىشقا بۇيرىدى.
﴿شۈبھىسىزكى ،ﷲ ئادىلالرنى دوست تۇتىدۇ﴾ بۇ ئايەتنىڭ تەپسىرى ھۇجۇرات
سۈرىسىدە بايان قىلىندى .ئىمام مۇسلىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى
رىۋايەت قىلىدۇ« :باال -چاقىلىرى ۋە قول ئاستىدىكىلىرى ھەققىدىكى ھۆكمىدە ئادىللىق
قىلغانالر قىيامەت كۈنى ئەرشنىڭ يېنىدىكى (نۇردىن بولغان) مۇنبەلەر ئۈستىدە بولىدۇ».

مۇسۇلمانالر بىلەن ئۇرۇش قىلغان مۇشرىكالرنى دوست تۇتۇشتىن توسۇش
توغرىسىدا
﴿ﷲ دىن ئۈچۈن سىلەر بىلەن ئۇرۇشقان ،سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقارغان
ۋە سىلەرنى ھەيدەپ چىقىرىشقا ياردەملەشكەنلەرنى دوست تۇتىشىڭالردىن سىلەرنى توسىدۇ﴾

234

يەنى ﷲ تائاال سىلەرنى پەقەت سىلەرگە دۈشمەنلىك قىلغان ،سىلەر بىلەن ئۇرۇش قىلغان،
سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقىرىۋەتكەن ۋە سىلەرنى يۇرتۇڭالردىن ھەيدەپ چىقىرىشقا
ياردەملەشكەن ئەنە شۇ كاپىرالرنى دوست تۇتۇشتىن توسىدۇ .غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ سىلەرنى
ئەنە شۇ كاپىرالرنى دوست تۇتۇشتىن توسۇپ ،ئۇالرنى دۈشمەن تۇتۇشۇڭالرغا بۇيرۇيدۇ ۋە
ئۇالرنى دوست تۇتۇشتىن قاتتىق ئاگاھالندۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ﴿ :كىمكى ئۇالرنى دوست
تۇتىدىكەن ،ئۇالر زالىمالردۇر﴾ ﷲ تائاال بۇ ھەقتە يەنە مۇنداق دېگەن﴿ :ئى مۆمىنلەر!
يەھۇدىي ۋە ناساراالرنى دوست تۇتماڭالر .ئۇالر بىر -بىرىنى دوست تۇتىدۇ .سىلەردىن كىمكى
ئۇالرنى دوست تۇتىدىكەن ،ئۇمۇ ئەنە شۇالردىن سانىلىدۇ ،ﷲ زالىم قەۋمنى ھەقىقەتەن
ھىدايەت قىلمايدۇ﴾(((.

*******
ﮧﮨﮩﮪﮫﮬ ﮭﮮﮯﮰﮱﯓﯔﯕﯖﯗ
ﯘ ﯙ ﯚ ﯛﯜ ﯝ ﯞ ﯟ ﯠ ﯡ ﯢ ﯣ ﯤﯥ ﯦ ﯧ ﯨﯩ ﯪ ﯫ ﯬ ﯭ ﯮ
ﯯ ﯰ ﯱﯲ ﯳ ﯴ ﯵ ﯶ ﯷ ﯸ ﯹ ﯺ ﯻ ﯼﯽ ﯾ ﯿ ﰀﰁ
((( مائىدە سۈرىسى - 51ئايەت.

مۇمتەھىنە سۈرىسى

ﰂ ﰃﰄ ﰅ ﰆ ﰇ ﰈ ﰉ ﰊ ﰋ ﰌ ﰍ ﰎ ﰏ ﰐ ﰑ ﰒ
ﰓ ﰔﰕﰖﰗﰘﰙﰚﰛ ﰜﰝﰞﰟ
ئى مۆمىنلەر! سىلەرگە مۆمىن ئايالالر ھىجرەت قىلىپ كەلسە ،ئۇالرنى سىناپ كۆرۈڭالر،
ئۇالرنىڭ ئىمانىنى ﷲ ئوبدان بىلىدۇ ،ئەگەر ئۇالرنى (سىنىغاندىن كېيىن ھەقىقىي) مۆمىنە
دەپ تونۇساڭالر ،ئۇالرنى كاپىرالرغا قايتۇرۇپ بەرمەڭالر ،ئۇالر كاپىرالرغا ھاالل ئەمەس ،كاپىرالرمۇ
ئۇالرغا ھاالل ئەمەس ،كاپىر ئەرلىرىنىڭ ئۇالرغا بەرگەن مەھرىنى قايتۇرۇپ بېرىڭالر ،ئۇالرنىڭ
مەھرىلىرىنى بېرىپ نىكاھىڭالرغا ئالساڭالر سىلەرگە ھېچ گۇناھ بولمايدۇ ،كاپىر ئايالالرنى
ئەمرىڭالردا ساقلىماڭالر ،ئۇالرغا بەرگەن مەھرىڭالرنى تەلەپ قىلىڭالر ،كاپىرالرمۇ (ھىجرەت قىلىپ
كەلگەن مۆمىن ئاياللىرىغا بەرگەن) مەھرىلىرىنى تەلەپ قىلسۇن ،ﷲ نىڭ ھۆكمى ئەنە شۇ .ﷲ
ئاراڭالردا ھۆكۈم چىقىرىدۇ ،ﷲ ھەممىنى بىلگۈچىدۇر ،ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر﴿.﴾10
ئەگەر سىلەرنىڭ بەزى ئاياللىرىڭالر كاپىرالرغا كىرىپ كەتسە( ،كاپىرالر بىلەن) ئۇرۇشۇپ غەنىمەت
ئالغان ۋاقتىڭالردا ،ئاياللىرى كاپىرالرغا كىرىپ كەتكەن كىشىلەرگە (غەنىمەتتىن) ئۇالرنىڭ بەرگەن
مەھرىنىڭ مىقدارىنى بېرىڭالر (يەنى مۇسۇلمانالردىن بىرىنىڭ ئايالى كۇففارالر تەرەپكە قېچىپ
كەتسە ،سىلەر كۇففارالر بىلەن ئۇرۇشۇپ ئالغان غەنىمەت مالدىن مەزكۇر ئايالنىڭ ئېرىگە مەھرى
مىقدارى مال بېرىڭالر) ،سىلەر ئۆزەڭالر ئىشەنگەن ﷲ دىن قورقۇڭالر﴿.﴾11

ھۇدەيبىيە سۈلھىسىدىن كېيىن ھىجرەت قىلىپ كەلگەن مۇسۇلمان ئايالالرنى
كاپىرالرغا قايتۇرۇپ بەرمەسلىك ھەققىدىكى خۇسۇسىي ھۆكۈم
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بىلەن قۇرەيش كاپىرلىرى ئارىسىدا تۈزۈلگەن ھۇدەيبىيە سۈلھىسى
ھەققىدە فەتىھ سۈرىسىدە توختىلىپ ئۆتۈلدى .ئۇ سۈلھىدە كاپىرالر پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا:
بىز تەرەپتىن بىرەر كىشى سەن تەرەپكە كەلسە ،گەرچە ئۇ سېنىڭ دىنىڭدا بولسىمۇ ،ئۇنى
بىزگە قايتۇرۇپ بېرىسەن (يەنە بىر رىۋايەتتە :بىز تەرەپتىن سەن تەرەپكە بىر ئادەم كەلسە،
گەرچە ئۇ سېنىڭ دىنىڭدا بولسىمۇ ،ئۇنى بىزگە قايتۇرۇپ بېرىسەن) دەپ شەرت قويغان
ئىدى .مانا بۇ ئۇرۋە ،زەھھاك ،ئابدۇراھمان ئىبنى زەيد ،زۇھرى ،مۇقاتىل ئىبنى ھەييان
ۋە سۇددى قاتارلىقالرنىڭ سۆزىدۇر .بۇ رىۋايەتكە ئاساسەن يۇقىرىدىكى ئايەتنىڭ ھۆكمى
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ سۈننىتىنىڭ ھۆكمىنى خاسالشتۇرىدۇ .مانا بۇ ،بۇ خىلدىكى
مىسالالرنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇر .بەزى سەلەپ ئۆلىمالىرىنىڭ قارىشىغا ئاساسالنغاندا ،بۇ ئايەت
شۇ سۈلھىنىڭ ھۆكمىنى ئەمەلدىن قالدۇرىدۇ.
شەك -شۈبھىسىزكى ،غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ مۆمىن بەندىلىرىنى ئەگەر ئۇالرغا مۆمىن
ئايالالر ھىجرەت قىلىپ كەلسە ،ئۇالرنى سىناپ كۆرۈشنى ،ئەگەر ئۇالرنىڭ ھەقىقىي مۆمىن
ئايالالر ئىكەنلىكى ئېنىق بولسا ،ئۇالرنى كاپىرالرغا قايتۇرۇپ بەرمەسلىكنى بۇيرۇيدۇ .چۈنكى،
ئۇ ئايالالر كاپىرالرغا ھاالل ئەمەس ،كاپىرالرمۇ ئۇالرغا ھاالل ئەمەس.
ئابدۇلالھ ئىبنى ئەبۇئەھمەد مۇنداق دەيدۇ :ھىجرەت ۋاقتىدا ئۇقبە ئىبنى ئەبۇمۇئىدنىڭ

235

قىزى ئۇممۇ گۈلسۈم ھىجرەت قىلدى .ئاندىن ئۇنىڭ ئەمما ۋە ۋەلىد ئىسىملىك ئانا تەرەپتىن
بولغان ئىككى تاغىسى مەككىدىن چىقىپ ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ قېشىغا ئۇ ئايالنى
قايتۇرۇپ كېتىش ئۈچۈن كەلدى .ئۇ ئىككىسى ئۇ ئايالنى ئۆزلىرىگە قايتۇرۇپ بېرىش ھەققىدە
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزدى .شۇنىڭ بىلەن ،ﷲ تائاال پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم بىلەن مۇشرىكالر ئارىسىدىكى بۇ ئەھدىنىڭ ئايالالرغا ئائىت قىسمىنى بىكار
قىلىپ ،مۇسۇلمانالرنى ھىجرەت قىلىپ كەلگەن ئايالالرنى مۇشرىكالرغا قايتۇرۇپ بېرىشتىن
توستى ۋە سىناپ بېقىشقا ئائىت ئايىتىنى نازىل قىلدى.
ئەۋفي ئىبنى ئابباسنىڭ﴿ :ئى مۆمىنلەر! سىلەرگە مۆمىن ئايالالر ھىجرەت قىلىپ كەلسە،
ئۇالرنى سىناپ كۆرۈڭالر﴾ دېگەن ئايەتتىكى سىناپ بېقىش ئۇالرنى “ﷲ دىن باشقا ھېچ ئىالھ

بەرھەق يوقتۇر ،مۇھەممەد ﷲ نىڭ بەندىسى ۋە ئەلچىسىدۇر” دەپ گۇۋاھلىق ئېيتقۇزۇشتىن
ئىبارەتتۇر -،دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ.
مۇجاھىد﴿ :ئۇالرنىڭ سىناپ كۆرۈڭالر﴾ دېگەنلىك ،ئۇالردىن نېمىشقا كەلگەنلىكىنى
سوراپ بېقىڭالر ،ئەگەر ئۇالر ئىمان ئېيتماستىن ئەرلىرىدىن رەنجىپ ياكى ئاغرىنىپ ۋە
ياكى باشقا بىر سەۋەب تۈپەيلىدىن كەلگەن بولسا ،ئۇالرنى ئەرلىرىگە قايتۇرۇپ بېرىڭالر
دېگەنلىكتۇر -،دەيدۇ.

﴿ئەگەر ئۇالرنى (سىنىغاندىن كېيىن ھەقىقىي) مۆمىنە دەپ تونۇساڭالر ،ئۇالرنى كاپىرالرغا
قايتۇرۇپ بەرمەڭالر﴾ بۇ ئايەت بىر ئادەمنىڭ ئىمانىنىڭ بار ـ يوقلۇقىنى سىناپ بىلگىلى

بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

مۇسۇلمان ئايالالرنىڭ مۇشرىك ئەرلەرگە ،مۇشرىك ئايالالرنىڭ مۇسۇلمان
ئەرلەرگە ھارام ئىكەنلىكى
﴿ئۇالر كاپىرالرغا ھاالل ئەمەس ،كاپىرالرمۇ ئۇالرغا ھاالل ئەمەس﴾ بۇ ئايەت مۇسۇلمان
ئايالالرنى مۇشرىك ئەرلەرگە ھارام قىلدى .ئىسالمنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدە مۇشرىكنىڭ مۆمىن
ئايالنى ئېلىشى دۇرۇس ئىدى .شۇڭا ئەبۇئاس ئىبنى رەبىئ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ قىزى
زەينەب رەزىيەلالھۇ ئەنھانى ئالدى ،زەينەپ ئۇ چاغدا مۇسۇلمان ئىدى .ئېرى بولسا ،قەۋمىنىڭ
شېرىك دىنىدا ئىدى.

236

ئەبۇئاس بەدرى ئۇرۇشىدا ئەسىرگە چۈشۈپ قالدى .شۇنىڭ بىلەن ،ئۇنىڭ ئايالى زەينەپ
ئانىسى خەدىچەدىن قالغان بۇالپكىسىنى ئېرى ئۈچۈن فىدىيە قىلىپ ئەۋەتتى .پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم بۇالپكىنى كۆرۈپ كۆڭلى ئىنتايىن يېرىم بولدى ۋە مۇسۇلمانالرغا« :ئەگەر زەينەپنىڭ
ئەسىرىنى قويۇپ بېرىشنى مۇۋاپىق كۆرسەڭالر ،قويۇپ بېرىڭالر» دېدى .مۇسۇلمانالر ئەبۇئاسنى
قويۇپ بېرىشنى مۇۋاپىق كۆردى .شۇنىڭ بىلەن ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئۇنى قىزى زەينەپنى
مەدىنىگە ئەۋەتىپ بېرىشىنى شەرت قىلىپ قويۇپ بەردى .ئەبۇئاسمۇ ۋەدىسىگە ۋاپا قىلىپ،
زەينەپنى زەيد ئىبنى ھارس رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ قېشىغا يەنى
مەدىنىگە ئەۋەتىپ بەردى .بەدرى ئۇرۇشىدىن كېيىن زەينەپ مەدىنىدە تۇردى .ئىككى يىلدىن

مۇمتەھىنە سۈرىسى

كېيىن ئۇنىڭ ئېرى مۇسۇلمان بولدى .شۇنىڭ بىلەن ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم قىزىنى يېڭىدىن
مېھرى ھەققى بەلگىلىمەستىن ئېرىگە بۇرۇنقى نىكاھىنى يېڭىالپ قايتۇرۇپ بەردى.
﴿كاپىر ئەرلىرىنىڭ ئۇالرغا بەرگەن مەھرىنى قايتۇرۇپ بېرىڭالر﴾ بۇ ئايەت ھەققىدە ئىبنى
ئابباس ،مۇجاھىد ،قەتادە ،زۆھرى ۋە بىر قانچە كىشى مۇنداق دەيدۇ :ھىجرەت قىلىپ كەلگەن
ئايالالرنىڭ مۇشرىك ئەرلىرىگە ئۇالرنىڭ ئاياللىرىغا بەرگەن مەھرىنى قايتۇرۇپ بېرىڭالر.
﴿ئۇالرنىڭ مەھرىلىرىنى بېرىپ نىكاھىڭالرغا ئالساڭالر ،سىلەرگە ھېچ گۇناھ بولمايدۇ﴾

يەنى ئۇالرنىڭ ئىددىتى تۈگەش ،ۋەلىيسى (ئىگە بولغۇچى كىشى) بولۇش شەرتلىرىنى ۋە
باشقا شەرتلەرنى ئورۇندىغان ئاساستا مەھرىلىرىنى بېرىپ ئەمرىڭالرغا ئالساڭالر بولىدۇ.
﴿كاپىر ئايالالرنى ئەمرىڭالردا ساقلىماڭالر﴾ بۇ ئايەت بىلەن غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ مۆمىن
بەندىلىرىگە مۇشرىك ئايالالرنى ئېلىشنى ۋە ئۇالرنى نىكاھىدا ساقالشنى ھارام قىلدى.

ئىمام بۇخارى مىسۋەر ۋە مەرۋان ئىبنى ھەكەمنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ:
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم قۇرەيش كاپىرلىرى بىلەن ھۇدەيبىيەدە سۈلھى تۈزگەن چاغدا ،ئۇنىڭغا
مۆمىن ئايالالر ھىجرەت قىلىپ كەلدى .شۇنىڭ بىلەن ،غالىب ۋە بۈيۈك ﷲ﴿ :ئى مۆمىنلەر!

سىلەرگە مۆمىن ئايالالر ھىجرەت قىلىپ كەلسە ،ئۇالرنى سىناپ كۆرۈڭالر ،ئۇالرنىڭ ئىمانىنى ﷲ
ئوبدان بىلىدۇ ،ئەگەر ئۇالرنى (سىنىغاندىن كېيىن ھەقىقىي) مۆمىنە دەپ تونۇساڭالر ،ئۇالرنى
كاپىرالرغا قايتۇرۇپ بەرمەڭالر ،ئۇالر كاپىرالرغا ھاالل ئەمەس ،كاپىرالرمۇ ئۇالرغا ھاالل ئەمەس،
كاپىر ئەرلىرىنىڭ ئۇالرغا بەرگەن مەھرىنى قايتۇرۇپ بېرىڭالر ،ئۇالرنىڭ مەھرىلىرىنى بېرىپ
نىكاھىڭالرغا ئالساڭالر ،سىلەرگە ھېچ گۇناھ بولمايدۇ ،كاپىر ئايالالرنى ئەمرىڭالردا ساقلىماڭالر﴾

دېگەن ئايەتنى نازىل قىلدى .شۇنىڭ بىلەن ،ئۆمەر شۇ كۈنىال ئىككى كاپىر ئايالىنى تاالق
قىلىۋەتتى .كېيىن ئۇ ئىككىسىنىڭ بىرىنى مۇئاۋىيە ئىبنى ئەبۇسۇفيان ،يەنە بىرىنى سەفۋان
ئىبنى ئۇمەييە نىكاھىغا ئالدى (ئۇ چاغدا ئۇ ئىككىسى تېخى مۇسۇلمان بولمىغان ئىدى).

ئىبنى سەۋر مەئمەردىن زۆھرىنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ :پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم مۇشرىكالر بىلەن مۇشرىكالر تەرىپىدىن مۇسۇلمانالر تەرەپكە كەلگەن ئادەمنى
قايتۇرۇپ بېرىش شەرتى بىلەن سۈلھى تۈزگەن چاغدا ،مۇسۇلمان ئايالالر پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم تەرەپكە ھىجرەت قىلىپ كەلدى .ئاندىن ئۇالر توغرىسىدا بۇ ئايەت نازىل بولدى.
بۇ ئايەت نازىل بولغاندا ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ھۇدەيبىيەنىڭ تۆۋەن تەرىپىدە ئىدى .ﷲ
تائاال بۇ ئايەتتە پەيغەمبىرىنى ھىجرەت قىلىپ كەلگەن ئايالالرنىڭ كاپىر ئەرلىرىنىڭ ئۇالرغا
بەرگەن مەھرىنى قايتۇرۇپ بېرىشكە بۇيرۇدى .مۇشرىكالرغىمۇ شۇنداق ھۆكۈم قىلدى .ئەگەر
مۇسۇلمانالرنىڭ ئاياللىرى مۇرتەد بولۇپ مۇشرىكالر تەرەپكە كەتسە ،ئۇالر ئەرلىرىنىڭ ئۇالرغا
ئىلگىرى بەرگەن مەھرىنى قايتۇرۇپ بېرىشى كېرەك .شۇڭا ﷲ تائاال مۇنداق دەيدۇ﴿ :كاپىر
ئايالالرنى ئەمرىڭالردا ساقلىماڭالر﴾.
﴿ئۇالرغا بەرگەن مەھرىڭالرنى تەلەپ قىلىڭالر ،كاپىرالرمۇ (ھىجرەت قىلىپ كەلگەن مۆمىن
ئاياللىرىغا بەرگەن) مەھرىلىرىنى تەلەپ قىلسۇن﴾ يەنى ئەگەر ئاياللىرىڭالر مۇرتەد بولۇپ،

كاپىرالر تەرەپكە كەتسە ،ئۇالرغا بەرگەن مەھرىڭالرنى تەلەپ قىلىڭالر ،كاپىرالرمۇ مۇسۇلمانالر
تەرەپكە ھىجرەت قىلىپ كەلگەن ئايالالرغا بەرگەن مەھرىلىرىنى تەلەپ قىلسۇن.

237

﴿ﷲ نىڭ ھۆكمى ئەنە شۇ .ﷲ ئاراڭالردا ھۆكۈم چىقىرىدۇ﴾ يەنى سىلەرنىڭ مۇشرىكالر
بىلەن سۈلھى قىلىشىڭالر ،ئايالالرنىڭ بۇ سۈلھىنىڭ سىرتىدا بولۇشى قاتارلىق ئىشالرنىڭ
ھەممىسى ﷲ نىڭ ھۆكمىدۇر ،ﷲ ئىنسانالر ئارىسىدا ئەنە شۇنداق ھۆكۈم چىقىرىدۇ.
﴿ﷲ ھەممىنى بىلگۈچىدۇر ،ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر﴾ يەنى ﷲ بەندىلىرىگە
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Tefsir İbni Kesir - 06 - 20
  • Büleklär
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 2022
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1064
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 2061
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 949
    30.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3658
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1458
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3678
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1487
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3605
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1320
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1527
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3682
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1339
    32.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3597
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1417
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3534
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1288
    29.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3605
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1335
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3617
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1406
    30.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1413
    31.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3769
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1469
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3692
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1456
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3749
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1241
    36.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3744
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1436
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3659
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1370
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3682
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1465
    32.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3724
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1321
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3790
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1388
    33.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3713
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1372
    36.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3771
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1461
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3722
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1360
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1394
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3794
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1356
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3713
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1537
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3767
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1493
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3662
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1361
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3750
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1366
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3646
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1462
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3684
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1431
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3668
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1296
    35.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3734
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1346
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3681
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1339
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3684
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1450
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3562
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1352
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3640
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1364
    31.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3615
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1375
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3646
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1333
    33.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3632
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1332
    35.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3738
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1351
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3663
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1388
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3696
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1402
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3783
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1337
    33.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3569
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1281
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 3727
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1395
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 47
    Süzlärneñ gomumi sanı 3625
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1301
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 48
    Süzlärneñ gomumi sanı 3767
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1586
    30.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 49
    Süzlärneñ gomumi sanı 3708
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1267
    34.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 50
    Süzlärneñ gomumi sanı 3756
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1225
    35.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 51
    Süzlärneñ gomumi sanı 3627
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1526
    26.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 52
    Süzlärneñ gomumi sanı 3502
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1692
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 53
    Süzlärneñ gomumi sanı 3573
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1683
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 54
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 55
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1647
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Tefsir İbni Kesir - 06 - 56
    Süzlärneñ gomumi sanı 1104
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 586
    27.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.