Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 3554
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1559
27.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
38.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
45.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
كۈلمىسە...
چوڭقۇرالشتۇرمىسا ،ئۇنىڭ بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورناتمىسا ...يۈرەكتىن
تونۇشۇشنى سىناپ باقمىسا...
قۇرئاننى چۈشىنىشكە تىرىشىش ،ئۇنى « تېگىدىن ئوقۇش » ،ھەتتا «
يۈرىكىدىن ئوقۇش » قا تىرىشقانلىق بولىدۇ .ئالالھ كەلىمىلەرنىڭ قەلبىگە
مەناالر يەرلەشتۈرگەن .كەلىمىلەرنىڭ قەلبىگە نازىل قىلىنغان مەناالر ،مۇئىمىن
ئىنسانالرنىڭمۇ قەلبىگە نازىل بولۇشى كېرەك .بۇنىڭ ئۈچۈن ،قۇرئاننى يۈزەكى
ئوقۇش كۇپايە قىلمايدۇ ،چۈشىنىپ ئوقۇش شەرت .قۇرئانغا قاراپ كۈلۈپ
قويغۇچىغا ،قۇرئانمۇ كۈلۈپ قويىدۇ .قۇرئانغا يۈرىكىدىن چىقىرىپ تەبەسسۇم
قىلغان كىشىگە ،قۇرئانمۇ يۈرىكىدىن تەبەسسۇم قىلىدۇ.
ئېغىزىنى ئېچىپ سۆزلىگۈچى ئۆزىنىڭ چۈشىنىلىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ.
گۈلنىڭ پورەكلەپ ئېچىلىشى ،بۇلبۇلنىڭ سايرىشى ،قوزىالرنىڭ مەرەشلىرىمۇ
بىر مەنىگە ئىگە .يەنى مەلۇم مەنىنى ئىپادىلەيدۇ بۇالر .كائىناتتىكى ھەر
نەرسىنىڭ ئۆز ئالدىغا بىر مەنىسى بار .ئۇنداقتا ئىالھىي ئاۋازنىڭ مەنىسى
بولماسمۇ؟ ئالالھ ئەھمىيەتسىز ئىشالر بىلەن مەشغۇل بولۇشتىن خالىي.
ۋەھىي بىر تىالۋەت كىتابى ئەمەس ،بەلكى بىر « ھايات كىتابى » .بۇ سەۋەبتىن
ھاياتقا نازىل بولغان .ئۇنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ،يەنى ئۆز ئىپادىسى بىلەن ئېلىپ
ئېيتقاندا ،خىتاب قىلىنغۇچىلىرىنى « قاراڭغۇلۇقتىن يورۇقلۇققا چىقىرىش
ئۈچۈن » نازىل بولغان.
قۇرئاننىڭ نۇرى ئۇنى چۈشەنگەن بىر ئەقىل ۋە قەلبكە چۈشىدۇ .ئويالپ
بېقىڭ « ،مەن چۈشەنمەيمەن ،لېكىن ياشايمەن » دېيىش نېمىدېگەن
ئەخمەقلىق؟ ساھابە كىرىملەر ئون ئايەتنى ئېلىپ ،ياخشى چۈشۈنۈپ ،ھاياتىغا
تەتبىقالپ ،ئاندىن يەنە ئون ئايەت ئۆگىنەتتىكەن .بىز بىر – بىرىمىزگە
ساھابىالرنىڭ قۇرئانغا تۇتقان بۇ سەمىمىي مۇئامىلىسىنى بايان قىلىشنىڭ
68

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان
ئورنىغا ،پاالنچىنىڭ بىر كېچىدە قۇرئاننى قانچە قېتىم خەتمە قىلغانلىقىدەك
ئاساسى يوق ھېكايىلەرنى سۆزلەيمىز .بۇ سەۋەبتىن ،قۇرئان تەسەۋۋۇرىمىزمۇ «
چۈشىنىش ۋە ھاياتىمىزغا تەتبىقالش » چۈشەنچىسى ئاساسى ئورۇندا تۇرىدىغان
تەسەۋۋۇر بولۇشتىن بەكرەك « ،ئاپتوماتىك قايتىالش » ئاساس قىلىنغان بىر
تەسەۋۋۇر بولۇپ چىقماقتا.
نەتىجە نېمە ،دەمسىز؟ نەتىجە ھەممىگە ئايان .قۇرئان دۇنيادا ئەڭ كۆپ
ئوقۇلىدىغان ،لېكىن ئەڭ ئاز چۈشىنىلگەن ۋە ئەڭ ئاز ھاياتقا تەتبىقالنغان
كىتاب بولماقتا.
رامىزان مۇقابىلىلىرىنى ،قۇرئاننى ھاياتقا ئېلىپ كىرىشنىڭ بىر
پۇرسىتى ،دەپ بىلەيلى .مىڭلىغان ،ئون مىڭلىغان ئۆيدىن يۈكسەلگەن قۇرئان
تىالۋىتى ،ئالدى بىلەن چۈشىنىش مەقسەت قىلىنغان ،ئاندىن ھاياتىمىزغا
ئېلىپ كىرىش نىشان قىلىنغان قىرائەتكە ئايالنسۇن .مىڭلىغان ،ئون
مىڭلىغان ئۆيدىن پەقەت قۇرئان سادالىرىال ئەمەس ،ئۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە
قۇرئانى بىر ھايات يۈكسەلسۇن .مانا بۇ ۋاقىتتا رامىزان ھەقىقىي مەنىسى بىلەن
كېلىدۇ .كېلىدۇ ۋە ھېچ كەتمەيدۇ .كېلىدۇ ۋە قۇرئاننىڭ ھايات بەخش ئەتكۈچى
ھاۋاسىنى ئېلىپ كېلىدۇ .ئېلىپ كېلىدۇ ،بەدىنىنى خۇددى ئۆلۈك قەلبىنى
ئېلىپ يۈرگەن بىر تاۋۇتقا ئوخشاش كەزدۈرۈپ يۈرگەن تىرىك جىنازىلەرگە
يېڭىدىن ھايات بېغىشاليدۇ.

69

رامىزان يازمىلىرى

رامىزان -قۇرئان ۋە پاكلىنىش ئېيى
ۋاقىت -يارىتىلغان جىمى مەۋجۇدىيەتنى مەنىگە ئىگە قىلغان نەرسە .بۇ
سەۋەبتىن قۇرئان ،ۋاقىت /زامان تىلىملىرى ئۈستىدە ئەڭ كۆپ قەسەم قىلىدۇ.
ۋەلفەجىر – سۈبھى بىلەن قەسەمكى؛ ۋەششەفاق – شەپەق ۋاقتى بىلەن
قەسەمكى؛ ۋەددۇھا – چاشگاھ ۋاقتى بىلەن قەسەمكى؛ ۋەننەھار – كۈندۈز بىلەن
قەسەمكى؛ ۋەللەيلى – قاراڭغۇلۇقى ئالەمنى قاپلىغان كېچە بىلەن قەسەمكى؛
ۋەلئەسىر – زامان /ئەسىر ۋاقتى بىلەن قەسەمكى...
ۋاقىت

ئۈستىدە

بۇنچىال

قەسەم

قىلىشنىڭ

سەۋەبى،

ئىنسان

ئۈچۈن ھايات مەنىسىنى ئىپادىلەيدىغان ۋاقىتقا ،تەر تۆكمەي ئىگە بولغانلىقى
ئۈچۈن قىممىتى نەزەردىن ساقىت بولغان ۋاقىتقا ئىنساننىڭ دىققىتىنى بۇراش
مەقسەت قىلىنغان.
ۋاقىتنىڭ بەزى تىلىملىرىنى ۋەھىي ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ .بۇالردىن
بىرى قەدىر كېچىسى بولۇپ ،قۇرئان تىلى بىلەن ئېيتقاندا « مىڭ ئايدىن ئارتۇق
» .قەدىر كېچىسىنىڭ بۇنداق مۇبارەك بولۇشى ،قۇرئاننىڭ بۇ كېچىدە نازىل
بولۇشقا باشلىغانلىقىدىن بولغان .بۇ كېچىنىڭ رامىزان ئېيى ئىچىدىكى بىر
كېچە ئىكەنلىكىنى بىز قۇرئان بايانىدىن بىلەلەيمىز .
بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ،رامىزان روزىسى ،قۇرئاننىڭ تۇغۇلىشىنى
مۇبارەكلەش بولۇپ ،رامىزان بۇ جەھەتتىن قۇرئان ئېيىدۇر.
قۇرئاننىڭ قايسى كېچىدە تۇغۇلغانلىقى ئېنىق بايان قىلىنمىغان،
لېكىن مۇشۇ ئاينىڭ ئىچىدە ئىكەنلىكى مەلۇم بولغانلىقى ئۈچۈن ،روزا تۇتۇپ
مۇبارەكلەپ كەلگەن رامىزان يەنە يېتىپ كەلدى .ئۇنداقتا ،رامىزاننىڭ سەۋەبى
ھېكمىتى بولغان قۇرئانمۇ بىرگە كەلدىمۇ؟

70

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان
رامىزاننى ئىدراك قىلغان ھەر مۇئىمىن بۇ سوئالنى ئۆزىدىن سورىشى
كېرەك .ھاياتىدا قۇرئاننىڭ قانچىلىك ئورۇن ئالغانلىقىغا قاراپ بېقىشى كېرەك.
تۇغۇلغان كۈنىنى تەبرىكلىگەن « كۆز نۇرى » پەرزەنتىنىڭ ئۆزى ئۈچۈن نېمىدىن
دېرەك بېرىدىغانلىقىنى سوراپ بېقىشى الزىم .قۇرئانسىز روزا تۇتۇشنىڭ ،خۇددى
بالىنى ئۆلتۈرۈپ ئاندىن تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەشكە ئوخشايدىغانلىقىنى
ئويالپ يېتىشى الزىم...
«ئەي رامىزان!» مۇھەببەتسىزلىكتىن قاغجىراپ چۆلگە ئايالنغان
يۈرەكلىرىمىزگە قۇرئاننىڭ رەھمەت بۇلۇتلىرىنى ئېلىپ كەل .بىھوش ياتقان
ئىدراكىمىز قۇرئاننىڭ ساپ ھاۋاسى بىلەن ئويغانسۇن .سېغىنىشتىن يوقسۇل،
ئازابالنمايدىغان ،كۆز يېشى تۆكمەيدىغان ،ئېچىشمايدىغان يۈرىكىمىز
سېغىنسۇن ،ئازابالنسۇن /ھېس قىلسۇن ،كۆز يېشى تۆكسۇن ،ئېچىشسۇن ۋە
ئىنسان ئىچكى دۇنياسىغا قاراپ ئاتالنغان سەپىرىدە ،كۆڭۈل بالداقلىرىغا
ئېسىلىپ ئەڭ يۇقىرى پەللىگە ئۆرلىسۇن ،دېيىشى كېرەك ئىنسان.
بۇالرنىڭ ھەممىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن رامىزاننىڭ « مەشرەپ »
ياكى « ئورۇقالش ئېيى»غا ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشى كېرەك.
رامىزاننى مەشرەپكە ئايالندۇرغانالر ،روزا ھېيىتنى « كەمپۈت بايرىمى »غا
ئايالندۇرۇپ قويىدۇ .ھالبۇكى ،رامىزان ۋۇجۇد ئاجىزالپ ،روھىي جەھەتتىن
كۈچلىنىش تەلىمى بېرىلگەن بىر ۋاقىت تىلىمى.
رامىزان ،روھنىڭ ئوزۇقلىنىشى بولۇپ ،بۇ ئايدا ئىنساننىڭ ھايۋانىي
تەرىپى ،ئازدۇرغۇچى شەخسىيەتچىلىكى ،ئىچكى ھېس – تۇيغۇلىرى ،شەھۋىتى،
ھەۋىسى ۋە دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش ھېرىسى تورمۇزلىنىپ ،ئارقىغا ئېلىنىدۇ؛
ئىنسانىي تەرىپى ئالدىغا چىقىرىلىدۇ.
رامىزان بىر يىللىق روھىي كۈتۈنۈش بولۇپ ،روزا ئىنساندا يۈرىكىگە /
ئىچكى دۇنياسىغا قاراپ چىقىدىغان سەپەرنىڭ بىر ۋاسىتىسى .يۈرىكىگە يەنى
ئىنساننىڭ ئۆزىگە قىلغان سەپىرى ،ئەگەر سەپىرىنى داۋامالشتۇرۇشتىن

71

رامىزان يازمىلىرى
يالتايمىسا ،سەپەرنىڭ ئاخىرىدا يەنە ئۆزىنى ،ئەڭ تەبىئىي ،نىقابسىز ،ساپ
ھالدىكى ئۆزىنى تاپىدۇ .
ئىنسان بۇ سەپەرنىڭ ئاخىرىدا ئۆزى بىلەن ئۇچرىشىدۇ ،ئۆزى بىلەن بىر
گەۋدە بولىدۇ ،تونۇشىدۇ ۋە ئۆزى بىلەن ئەپلىشىدۇ .يەنى سىلىم ( تىنچلىق )
تەسلىمىيەت ۋە ساغالملىققا ئېرىشىدۇ .ئۆزى بىلەن ئەپ ئۆتەلىگەن كىشى،
شۈبھىسىزكى ھەقىقەت بىلەن ئەپ ئۆتىدۇ .ئۆزى بىلەن دائىم غوۋغالىشىپ
تۇرىدىغان كىشى ،ئالالھتىن تارتىپ ھەقىقەت ،تەبىئەت ۋە باشقا ئىنسانالر
بىلەن جېدەل – ماجىرا ئىچىدە بولىدۇ.
بېشىمىزدىن ئۆتكۈزۈۋاتقان شۇ تېيىلغاق مەزگىلدە ،ھەممىمىز يالغان ۋە
ئويدۇرۇلغان كۈنتەرتىپ يامغۇرى ئاستىدا ئۆزىمىزنى يوقۇتۇپ قويۇۋاتىمىز .مانا
پۇرسەت ئالدىڭىزغا كەلدى .رامىزان ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە ئىالھىي كۈنتەرتىپ.
راستىنى ئېيتساق ،روزىنى بىز تۇتمايۋاتىمىز ،ئەسلىدە روزا بىزنى
تۇتۇۋاتىدۇ .بىزنى قەددى قامىتى رۇس ۋە جانلىق ،بېشىنى تىك كۆتۈرگەن ھالدا
تۇتۇۋاتىدۇ.
روزىنىڭ بېشىنى تىك تۇتقان ۋە بېشىنى روزا بىلەن تىك تۇتقانالرنىڭ
رامىزانلىرى مۇبارەك بولسۇن .

72

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان

قۇرئان ۋە رامىزان
زامان /ۋاقىت ۋە ئىنساننى ياراتقان ،ۋەھىينى نازىل قىلغان ،زامان ۋە
ئىنساننى ۋەھىي بىلەن شەرەپلەندۈرگۈچىنىڭ ئىسمى بىلەن باشاليمەن.
زامانمۇ خۇددى ئىنسانغا ئوخشاش بىر تىلسىم .زامان تىلسىمىنىڭ ئىچىگە
نېمىلەرنىڭ يوشۇرۇنغانلىقىنى پەقەت ئالالھ بىلىدۇ .ئۆتۈپ كەتكەن ۋاقتىنى
خاتىرىلەپ ماڭغۇچى ،كەلگۈسى ئۈچۈن خىيالالر سۈرۈپ ،پىالن قىلغۇچى يېگانە
مەخلۇق -ئىنسان.
زامان ،ئىنسان ۋە ۋەھىي ،بۇ ئۈچى بىرلەشكەن نۇقتا « شاھىتلىق».
ئالالھ زامان ۋە ئۇنى تەشكىل قىلغۇچى تىلىملەر بىلەن قەسەم قىلىدۇ.
ۋەلفەجىر – سۈبھى بىلەن قەسەمكى؛ ۋەششەفاق – شەپەق ۋاقتى بىلەن
قەسەمكى؛ ۋەددۇھا – چاشگاھ ۋاقتى بىلەن قەسەمكى؛ ۋەننەھار – كۈندۈز بىلەن
قەسەمكى؛ ۋەللەيلى – قاراڭغۇلۇقى ئالەمنى قاپلىغان كېچە بىلەن قەسەمكى؛
ۋەلئەسىر – زامان /ئەسىر ۋاقتى بىلەن قەسەمكى ...ۋەھىي بولغان بۇ
قەسەملەر ،ۋاقىتنىڭ ئىنسانغا شاھىت ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىشنى مەقسەت
قىلغان .بۇ يەنە بىر نۇقتىدىن ئىنسانغا ۋاقىتنى ئۈنۈملۈك ،توغرا ۋە ئوبدان
پايدىلىنىشنى ئەسكەرتىشنى مەقسەت قىلماقتا .ئەكسىچە بولغاندا ،ئىنسان
ئۆزىگە ئېھسان قىلىنغان ۋاقىت نېمىتىنى ئۆزىنىڭ زىيىنىغا شاھىت قىلىدۇ.
بۇ ئىككى خىل زىيان بولىدۇ .بۇ بىرىنچىسى ،ۋاقىت ئامانىتىنى زايە قىلىش.
ئىككىنچىسى ،زايە قىلىش ئارقىلىق ۋاقىتنى زىيىنىغا شاھىت قىلىش.
ۋاقىتنى ئىنسانغا شاھىت قىلغان ئالالھ ،ئىنساننى ئۆزىگە شاھىت
قىلغان .كەلىمەئى شاھادەت ،بۇ شاھىتلىقنىڭ ئەڭ ئىخچام ۋە مەنىلىك
ئىپادىسى .ئالالھقا شاھىت بولۇشقا چاقىرىلىش بىر شەرەپ ،ھەمدە شەرەپنىڭ
ئەڭ چوڭى .چۈنكى ئالالھقا شاھىت بولۇش ،گۇۋاھلىقنىڭ ئەڭ چوڭى ۋە ئەڭ
بۈيۈك گۇۋاھلىق بولىدۇ .ئەڭ ئۇلۇغىغا شاھىت /گۇۋاھچى بولغانلىق ،ئەڭ
بۈيۈك شەرەپكە نائىل بولغانلىق بولىدۇ .زاتى بىلەن قائىم ،ئەۋۋەلى ۋە ئاخىرى
بولمىغان ،مۇتلەق تىرىك ۋە ئەبەدىي مەۋجۇت بولۇپ تۇرغۇچى ئالالھ ئۈچۈن
73

رامىزان يازمىلىرى
ئېيتقاندا ،ئىنساننىڭ ئۇنىڭغا شاھىت بولۇشى ئۇنىڭغا ھېچقانداق بىر پايدا
يەتكۈزمەيدۇ .ئۇ ئىنساننى ئۆزىگە شاھىت قىلىش ئارقىلىق ئىنساننى شەرەپلىك
قىلىشنى خالىغان ۋە ئىنسانغا ئاتا قىلغان ئەقىل ۋە ئىرادە ئارقىلىق
ئىنساننىڭ ئۇپۇقىنى ئاچقان .شۇنداق ئەمەسمۇ ،ئالالھ زۇل مەئارىج ،يەنى
تاكامۇل مەرتىۋىسىنىڭ ئىگىسى( .) 70:3ئۇ ئىنساننىڭمۇ بۇ مەرتىۋىگە
يۈكسىلىشى ئۈچۈن ،ئۇنىڭغا ئىمكان ۋە پۇرسەتلەر بەرگەن.
ئالالھ بەخش ئەتكەن بۇ يۈكسىلىش ۋە يۇقىرى كۆتۈرۈلۈش ئىمكانلىرىنىڭ
ئىچىدە ئەڭ باشتا ۋەھىي كۆزىمىزگە چېلىقىدۇ .ۋەھىيمۇ خۇددى ۋاقىت ۋە
ئىنسانغا ئوخشاش شاھىت .شاھىت بولغانلىقى ئۈچۈن ،ۋەھىي ئۆزىنى مەجىد،
كەرىم ،ئەزىز ...گە ئوخشاش سۈپەتلەر بىلەن تونۇشتۇرىدۇ .بۇ سۈپەتلەرنىڭ
ھەممىسى « فائىل » ( گۇۋاھچى ) شەكىلدە ئىشلىتىلىدۇ .ئىالھىي كاالم
ئىنسانغا نازىل بولغان ۋە ئىنساندىن بۇ ئىالھىي كاالمنى اليىقىدا ئېلىپ ماڭغان
– ماڭمىغانلىقى سورىلىدۇ .ۋەھىي نازىل قىلىنغان ئىنساننىڭ ئۆزىگە قىلغان
مۇئامىلىسى ھەققىدە گۇۋاھلىق بېرىدۇ « .جانلىق قۇرئان » بولغان
پەيغەمبەرنىڭ « شاھىت » ( شاھىدەن ) بولۇش سۈپىتىدە ئەۋەتىلىشىنى،
ۋەھىينىڭ گۇۋاھلىق بېرىش نۇقتىسىدىن چۈشەنسەك بولىدۇ .
شۇنداق ،كۆرگىنىمىزدەك ۋاقىت ،ئىنسان ۋە ۋەھىي ھەر ئۈچى شاھىت بولۇش
نۇقتىسىدا كېسىشىدۇ .لېكىن ،بۇ ئۈچىدىن ۋاقىت ۋە ۋەھىي ئىنسانغا شاھىت،
ئىنسان ئالالھقا شاھىت بولىدۇ .مانا بۇ ئىنساننى مۇستەسنا قىلغان ئامىل.
شۇڭا ۋاقىت ۋە ۋەھىي ئىنسان ئۈچۈن ،ئىنسان ئالالھ ئۈچۈن يارىتىلغان.
ئى الھىي تەرتىپ مانا مۇشۇنداق بولىدۇ .ۋاقىتقا مەھكۇم بولۇش ۋە ئۇنىڭغا
باغلىنىپ قېلىش بۇ تەرتىپنى بۇزغانلىق بولىدۇ .بۇ ئەھۋالدا « ۋاقىت ئىنسان
ئۈچۈن » بولۇشتىن « ئىنسان ۋاقىت ئۈچۈن » گە ئايلىنىپ قالىدۇ .مانا بۇ
ئىالھىي تەرتىپنى ،مەخلۇقات دەرىجە تىزىملىكىنى بۇزغانلىق بولىدۇ.
مۇنداق بىر سوئال پەيدا بولۇشى مۇمكىن « :بۇ تەرتىپتە ۋاقىت ۋە
ۋەھىينىڭ ئورنى قەيەر؟».
74

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان
رامىزان مانا بۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى بېرىدۇ .بۇ جاۋابقا ئېرىشىش ئۈچۈن،
رامىزان ئېيىنىڭ ئۆزى قىممىتىنى قەيەردىن ئالغانلىقىنى بايان قىلغان شۇ
ئايەتنى ئەسلەش زۆرۈر:
«رامىزان شۇنداق بىر ئايدۇركى ،ئىنسانالرغا يېتەكچى بولغان
( ھىدايەت ) ،بۇ يېتەكچىلىكنىڭ روشەن دەلىللىرىنى ئېلىپ كەلگەن
( بەييىنات ) ۋە ھەقنى باتىلدىن ئايرىغان ( فۇرقان ) بولغان قۇرئان مانا بۇ ئايدا
نازىل بولۇشقا باشلىدى .سىلەردىن كىمكى رامىزان ئېيىدا ھازىر بولسا ،رامىزان
روزىسى تۇتسۇن؛ كىمكى كېسەل ياكى سەپەر ئۈستىدە ( يەنى مۇساپىر ) بولۇپ
( تۇتمىغان بولسا ،تۇتمىغان كۈنلەر ئۈچۈن ) باشقا كۈنلەردە تۇتسۇن .ئالالھ
سىلەرگە ئاسانلىقنى خااليدۇ ،تەسلىكنى خالىمايدۇ ( ،ئاغزىڭالر ئوچۇق يۈرگەن
كۈنلەرنىڭ قازاسىنى قىلىش بىلەن رامىزان روزىسىنىڭ ) سانىنى
تولدۇرۇشۇڭالرنى ،سىلەرنى ھىدايەت قىلغانلىقىغا ئالالھ نى ئۇلۇغلىشىڭالرنى،
( ئۇنىڭ ئىنئاملىرىغا ) شۈكۈر قىلىشىڭالرنى خااليدۇ » ( .) 2:185
بۇ ئايەت ،رامىزان ئېيىنى ئاالھىدە قىلغان سەۋەبنى روشەن ۋە ئېنىق
قىلىپ بايان قىلىدۇ .بۇ سەۋەب قۇرئاننىڭ بۇ ئايدا نازىل بولۇشقا باشلىنىشى
بولۇپ ،بۇ ھەقىقەتنى قەدىر سۈرىسىنىڭ بىرىنچى ئايىتى تەستىقاليدۇ .رامىزان
قۇرئان تۇغۇلغان ئاي .قۇرئان ۋەھىي تۇغۇلغان كۈنى بولغان قەدرى كېچىسى،
رامىزان ئېيى ئىچىدىكى بىر كېچە .بۇ ھەقىقەت بەقەرە سۈرىسىنىڭ – 185
ئايىتى بىلەن قەدىر سۈرىسىنىڭ – 1ئايىتىنى يانمۇ يانغا قويۇپ ئوقۇغان
ۋاقتىمىزدا روشەن ھالدا ئوتتۇرىغا چىقىدۇ .بۇ ،ئەگەر قۇرئان نازىل بولغان قەدىر
كېچىسى رامىزان ئېيى ئىچىدىكى بىر كېچە بولمىغان بولسا ،رامىزان ئېيىمۇ
بۇنداق مۇبارەك ۋە بەرىكەتلىك بولمايتتى ،دېگەنلىك بولىدۇ .رامىزاننىڭ بۇنداق
مۇبارەك ۋە بەرىكەتلىك بولۇشى ،ۋەھىي نازىل بولغان كېچىنى ئۆز قوينىدا
تۇتقانلىقىدىن بولغان .
بۇ ئۇلۇغلۇق ۋە بەرىكەتنىڭ چوڭلۇقىنى قەدىر سۈرىسى مۇنداق بايان
قىلىدۇ:
75

رامىزان يازمىلىرى
«بىز قۇرئاننى ھەقىقەتەن شەبى قەدرىدە نازىل قىلدۇق .شەبى قەدرىنىڭ
نېمە ئىكەنلىكىنى بىلەمسەن؟ شەبى قەدرى ( شەرەپ ۋە پەزىلەتتە ) مىڭ ئايدىن
ئارتۇقتۇر .پەرىشتىلەر ۋە جىبرىئىل /ۋەھىي بىلەن شۇ كېچىدە
پەرۋەردىگارىڭنىڭ ئەمرى بىلەن ( ،زېمىنغا ئالالھ تەقدىر قىلغان ) ھاياتنىڭ ھەر
ساھەسىگە تىل بىلەن ئىپادىلىگۈسىز بىر سائادەتنىڭ فورمۇالسى كېلىدۇ .بۇ
ئەھۋال تاڭ ئاتقىچە داۋاملىشىدۇ /شۇ كېچە تاڭ يورۇغانغا قەدەر پۈتۈنلەي تىنچ
– ئامانلىقتىن ئىبارەتتۇر».
نازىل بولغان كېچىنى بىر ئۆمۈرگە تەڭ قىلغان ۋەھىي ،نازىل بولۇشقا
باشلىغان ئاينىمۇ « ئايالر سۇلتانى » قىلغان .رامىزان « سۆزلەر سۇلتانىنى »
ئېلىپ كەلمىگەن بولسا « ،ئايالر سۇلتانى » بواللمايتتى .بۇ سۈرە خىتاب
قىلىنغۇچىسىدىن شۇنى بىلىشنى ۋە ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ « :نازىل
بولغان كېچىنى بىر ئۆمۈرگە تەڭ قىلغان ۋەھىي ،ئەگەر مېنىڭ ھاياتىمغا نازىل
بولسا ،ھەر كۈنۈمنى بىر ئۆمۈرگە تەڭ قىلىدۇ .ئىچىگە ۋەھىي نازىل بولغان بىر
ئۆمۈرنىڭ مۇكاپاتى پەقەت جەننەت بولۇشى مۇمكىن ».
دېمەككى ،ئۇلۇغلۇق ۋە بەرىكەتنىڭ سەۋەبى ۋاقىت ئەمەس ،ۋەھىي.
ۋەھىينىڭ سەۋەبى ھىدايەت ،يەنى « يېتەكچىلىك » .ھىدايەتنىڭ سەۋەبى،
جىمى ۋەھىيلەرنىڭ مەقسىتى بولغان بەييىنات ۋە فۇرقان بولۇش .بەييىنات -
« ياقىلىغان ھەقىقەتنى ئىسپاتالش ئۈچۈن يېتەرلىك بولغان روشەن دەلىل »
مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ .فۇرقان « -ياخشىنى ياماندىن ،ھەقنى باتىلدىن،
توغرىنى خاتادىن ،ئادالەتنى زۇلۇمدىن ئايرىيدىغان ئاالھىدىلىك ۋە قابىلىيەت »
نى بىلدۈرىدۇ .رامىزان روزىسىنى پەرز قىلغان بەقەرە سۈرىسى – 185ئايەتتە،
قۇرئان مانا بۇ ئىككى سۈپەت بىلەن تونۇشتۇرۇلىدۇ .بۇ بىكاردىن بىكار بايان
قىلىنمىغان .چۈنكى ،ۋەھىي خىتاب قىلىنغۇچىسىغا يېتەكچىلىك
( ھىدايەت ) قىلىش مەقسىتىنى ،بۇ ئىككى ئاالھىدىلىك سايىسىدە ئەمەلگە
ئاشۇرااليدۇ .بۇالرنىڭ بىرىنچىسى بولغان بەييىنات قۇرئاندا بولغان ۋە خىتاب
قىلىنغۇچىسىغا سۇنغان ھەقىقەت؛ ئىككىنچىسى بولغان فۇرقان ،خىتاب
76

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان
قىلىنغۇچىسىدا بەرپا قىلغان بىر قابىلىيەتنى كۆرسىتىدۇ .پەقەت قۇرئان بەرپا
قىلغان بىر تەسەۋۋۇر ۋە ئەقىل فۇرقان ئاالھىدىلىكىگە ئىگە بولىدۇ .بۇنداق بىر
تەسەۋۋۇر ۋە ئەقىل بىلەن ھاياتقا ،كائىناتقا نەزەر سالغان كۆز ،ئەلۋەتتە بەييىنات
دااللەت قىلغان ھەقىقەتنى توغرا ۋە جايىدا كۆرىدۇ ۋە چۈشۈنۈپ يېتىدۇ .
بۇالردىن كېيىن سوراشقا تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم سوئال بۇ بولسا كېرەك:
قۇرئان تۇغۇلغان ئاينىڭ ئەھياسى نېمە ئۈچۈن روزا قىلىپ بەلگىلەنگەن؟ ياكى
قۇرئان تۇغۇلغان ئاي نېمە ئۈچۈن روزا تۇتۇش ئارقىلىق مۇبارەكلىنىدۇ؟
بۇ جان ئالغۇچى سوئالنىڭ جاۋابى ۋەھىينىڭ ،ئۇنى چۈشىنىش ۋە ھاياتقا
تەتبىقالشنىڭ ئاچقۇچى.
پارسچىدا « كۈن » مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان رۇزە سۆزىنىڭ تۈركچىسى
بولغان ئورۇچ كەلىمىسى قۇرئاندا ساۋم كەلىمىسى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ .ساۋم «
تۇتۇش » ۋە « تەرك ئېتىش » مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ .كەلىمىنىڭ يىلتىزى «
يېمەك – ئىچمەكتىن قېلىش ،ئېغىزى يېپىق بولۇش ،ئىچىگە قوشۇمچە بىر
نەرسە ئالماسلىق » مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ .ئىشتىقاقى ئەكبەر ( ئەرەبچە لۇغەت
ئىسمى ) دە « مۇتلەق پۈتۈن ،كەمتۈكسىز ۋە تولۇق » مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان
ئىالھى سۈپەت ئەس – سامەد؛ قىممىتى مۇقىم بولغانلىقى ئۈچۈن ئالتۇن
مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان سامىت؛ پۈتۈن ۋە گىگانت قىيا مەنىسىنى
بىلدۈرىدىغان سامەد؛ ئېغىزى ئېتىك بولغانلىقى ئۈچۈن سۈكۈت قىلىش
مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان سۇمم ۋە كۈچ – قۇۋۋەت جەلپ مەركىزى مەنىسىدىكى
سامد بىلەن تۇغقان سۆزدۇر ،ساۋم.
ساۋم « ،تۇتۇش » بولۇپ ،تىلىمىزدا « ئورۇچ ( روزا ) تۇتۇش » دەيمىز.
نامازنى « قىلىمىز » ،تاھارەتنى « ئالىمىز » ،زاكاتنى « بېرىمىز » ،كەلىمەئى
شاھادەت « كەلتۈرىمىز » ،ھەجگە « بارىمىز » ،روزىنى « تۇتىمىز ».
تىلىمىزدىكى « تۇتۇش » روزا مەنىسىدىكى ساۋمنىڭ دەل ئىپادىسى بولۇش
77

رامىزان يازمىلىرى
سەۋەبىدىن « ،روزا تۇتۇش » نىڭ تىلىمىزدىكى ئىپادىسى « تۇتۇشنى تۇتۇش »
بولسا كېرەك .
روزا تۇتۇش ،ئالدى بىلەن روزىنىڭ تەرىپىنى تۇتۇش /روزا تەرەپتە تۇرۇش
بولۇپ « ،مەن روزا تەرەپدارى ،مەن روزا تەرەپتە تۇرىمەن! » دېگەنلىك بولىدۇ.
روزا تۇتۇش ئۆزىنى تۇتۇش بولۇپ ،بېشىمىزغا كەلگەن پېشكەللىكلەرنىڭ
كۆپىنچىسى ئۆزىمىزنى تۇتالمىغانلىقتىن كېلىدۇ .گۇناھالرنىڭ سەۋەبى
شەھۋىتىنى
يىغالماسلىق،
نەپسىنى
باسالماسلىق،
ئاچچىقىنى
تىزگىنلىيەلمەسلىك ،تىلىنى يىغالماسلىققا ئوخشاش سەۋەبلەردىن كېلىپ
چىقىدۇ .كىشى روزىنى قانچىلىك تۇتسا ،روزىمۇ كىشىنى شۇنچىلىك تۇتىدۇ.
كىمكى روزىنىڭ بېشىنى تىك تۇتسا ،روزىمۇ ئۇنىڭ بېشىنى تىك تۇتىدۇ .روزا
كىشىنى ئىنسانغا قۇل بولۇشتىن قوغدايدىغان قالقان ،بەندىنى قۇل قىلىشتىن
ساقاليدىغان بىر ئەقىل بولىدۇ .بۇ مەنىسى بىلەن روزا « ،ئاچ قېلىش » ئەمەس،
« غىزالىنىش » بولىدۇ .ئاچ قويۇلغان ۋۇجۇد بولۇپ ،بۇ ئىنساننىڭ جىسمانىي
تەرىپىنىڭ « ئىككىنچى » ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ .بىرىنچى
ئورۇندا تۇرىدىغان تەرىپى ،ئەقىل ئىشلىتىدىغان ،تەپەككۇر قىلىدىغان،
ئەسلەيدىغان ،نەسىھەت ئالىدىغان ،ئىشىنىدىغان ،قىممەت يارىتىدىغان،
ياخشىنى ياماندىن ئايرىيدىغان تەرىپىدۇر.
قۇرئان تۇغۇلغان ئاي بولغان رامىزاننى ،بەدەننى ئاچ قويۇپ ئۆتكۈزۈشنىڭ
سەۋەبى بۇ يەردە ئايان بولماقتا .بۇ سەۋەب ،مۇئىمىننىڭ ئەقلى ۋە روھى
پەرىشتىلىرىنى غىدىقالپ ۋە تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق ئۇنى چۈشىنىش ۋە
ئىدراك قىلىش قابىلىيىتىنى ئاشۇرماقتا .بۇنىڭ قۇرئان بىلەن بولغان
مۇناسىۋىتى ناھايىتى روشەن :بۇ ئارقىلىق ۋەھىينى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنشكە
ياردەم قىلىش بولۇپ ،مانا بۇ ۋەھىينى « ئوقۇش » .چۈنكى ،ئوقۇشتىن مەقسەت،
ئۇنى چۈشىنىش .بىر نەرسە چۈشىنىكسىز بولغان بولسا ،ئوقۇلمىدى ،دېگەنلىك
بولىدۇ « .ئىقرا » ئىالھى ئەمىر « ،ئوقۇ » ئەمرىدىن ئايرىم ھالدا « چۈشەن »
78

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان
ئەمرىگە موھتاج ئەمەس .ئوقۇپ چۈشىنىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .ئەلەق
سۈرىسىنىڭ دەسلەپ نازىل بولغان ئايەتلىرىدىن ئوقۇشتىن مەقسەتنىڭ «
ئۆگىنىش /بىلىش – تەلىم » ئىكەنلىكىنى – 4ۋە – 5ئايەتتىن كۆرۈۋالغىلى
بولىدۇ .تۇنجى نازىل بولغان ئىككىنچى سۈرە مۇززەممىلدىكى قۇرئاننى تەرتىل
بىلەن ئوقۇش ئەمرىنىڭ ئىجراسى مۇشۇنداق بولىدۇ .چۈشىنىشتىكى مەقسەت
ھاياتقا تەدبىلىقالش .چۈنكى ،چۈشەنمىگەن نەرسىنى ئۆزلەشتۈرگىلى،
تەدبىقلىغىلى بولمايدۇ .شۇڭا رامىزان قۇرئان ئېيى .رامىزان بىزگە قۇرئاننى
ئېلىپ كەلگەنلىكى ئۈچۈن رامىزان بولىدۇ .رامىزانلىرىمىز قۇرئاننى قانچىلىك
ئوقۇغان ،چۈشەنگەن ۋە ھاياتىمىزغا تەتبىقلىغان ،ھاياتىمىزدا ياشاتقان
بولساق ،شۇنچىلىك مۇبارەك بولىدۇ.
قۇرئان بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى پەقەت رامىزانغىال خاسالشتۇرۇپ
قويۇشقا بولمايدۇ ،ئەلۋەتتە .چۈنكى ،رامىزان – قۇرئان « نازىل بولغان »
ئەمەس « ،نازىل بولۇشقا باشلىغان » ئاي .قۇرئان بىر رامىزان كېچىسى بولغان
قەدىر كېچىسىدە نازىل بولۇشقا باشلىغان ۋە بىر نەسىلنىڭ ھاياتىنى يېڭىدىن
شەكىللەندۈرىدىغان ئۇزۇن بىر جەرياننى باشتىن كەچۈرگەن .ۋەھىينىڭ تەسىر
كۈچىنى نازىل بولغان يىلالرغا مەھكۇم قىلىپ قويغىلى بولمايدۇ .ھەرقانداق
زامان ۋە ماكاندا ،نازىل بولغان كۈنىدە ساناقسىز ئەر ۋە ئايالنىڭ قەلبىگە نازىل
بولۇشنى داۋامالشتۇرىدۇ.
ۋەھىي ئىالھى بىر اليىھە بولۇپ ،زېمىندا ۋەھىي بىلەن ئۆزىنى بەرپا
قىلغان ئىنسانالر ئارقىلىق يېڭى ھايات بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
رامىزاننىڭ تەسىرىنىمۇ خۇددى ۋەھىيگە ئوخشاش پەقەت بىر ئايغا مەھكۇم
قىلىپ قويماسلىق كېرەك .رامىزان ،ئېلىپ كەلگەن مەنا ئىقلىمىنى ،خىتاب
قىلىنغۇچىسىنىڭ پۈتۈن ھاياتىغا يېيىش ۋە ئۇنىڭ ئۆمرىنى رامىزان قىلىشنى
مەقسەت قىلىدۇ.

79

رامىزان يازمىلىرى
شۇ ھەقىقەتنى ئۇنۇتماسلىق كېرەك :ئۆمرى رامىزان بولغۇچىنىڭ
ئاخىرىتى بايرام /ھېيت بولىدۇ .ئۇ ھېيت جەننەتنىڭ دەل ئۆزى .مانا مۇشۇنداق
كىشىدە ،رامىزان تۆۋەندىكى سۆزنى ئېيتقىدەك ئاڭ پەيدا قىلىدۇ:
كۇفرىغا ،شېرىككە ۋە زۇلۇمغا قارشى روزامنى بۇزسام ،كاپارىتىم جەھەننەم
بولسۇن!

80

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان

قۇرئان ۋە رامىزان 2 -
قۇرئاندا رامىزان ئېيى ھەققىدە توختالغان بەقەرە سۈرىسى – 185ئايىتى،
يەنە بىر بىرىگە زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان مۇھىم ئامىلالرنى بايان قىلىدۇ.
بۇنىڭغا ئاساسەن:
.1رامىزاننىڭ سەۋەبى قۇرئان.
.2قۇرئاننىڭ سەۋەبى ھىدايەت ،يەنى رەھبەرلىك ،پۈتۈن ئىنسانالرغا
يېتەكچى بولۇش.
.3ھىدايەتنىڭ سەۋەبى « بەييىنات » ۋە « فۇرقان » .ھىدايەت پەقەت
بۇالر ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.

بەييىنات « -ھەقىقەتنى ،ياقىلىغان نەزەرىيەنى ئىسپاتالشقا يېتەرلىك
روشەن دەلىللەر » مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ .فۇرقان « -ھەقنى باتىلدىن ،توغرىنى
خاتادىن ،ئادالەتنى زۇلۇمدىن ،ياخشىنى ياماندىن ئايرىش قابىلىيىتى ۋە
ئاالھىدىلىكى » دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
قۇرئاننىڭ يېتەكچىلىكى ،پەقەت بەييىنات ۋە فۇرقان ئارقىلىق
ئەمەلىيلىشىدۇ .بۇالرنىڭ بىرىنچىسى بولغان بەييىنات ،قۇرئاننىڭ ئۆزىدە
بولغان ۋە خىتاب قىلىنغۇچىغا سۇنغان؛ ئىككىنچىسى بولغان فۇرقان ،خىتاب
قىلىنغۇچىدا بەرپا قىلغان بىر ئاالھىدىلىك ۋە قابىلىيەت .پەقەت قۇرئان
شەكىللەندۈرگەن بىر تەسەۋۋۇر ۋە ئەقىل كۆزى بولغاندىال ،بەييىنات دەاللەت
قىلغان ھەقىقەتنى ئۆز جايىدا ۋە توغرا شەكىلدە كۆرگىلى ھەمدە چۈشەنگىلى
بولىدۇ.
بۇنىڭ بىرىنچى شەرتى ،قۇرئانغا تەربىيەلىگۈچى بىر ئۇستاز سۈپىتىدە
مۇئامىلە قىلىش .ئەپسۇس ،رېئاللىقتا بۇنىڭ دەل ئەكسىچە بولۇۋاتىدۇ ،قۇرئانغا

81

رامىزان يازمىلىرى
بىر شەيئى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنماقتا .ۋەھىي مۇنداق ئۈچ باسقۇچ بىلەن،
تەربىيەلىگۈچى بىر ئۇستاز بولۇشتىن « مۇقەددەس نەرسە »گە ئايلىنىپ قالغان.
بىرىنچى باسقۇچ ،لەبىز ،مەنا ۋە مەقسەتتىن تەركىب تاپقان ۋەھىينىڭ
ئەڭ مۇھىم تەرىپى بولغان « مەقسەت » قىسمى ،نەزەردىن ساقىت قىلىنىپ،
ۋەھىي لەبىز ۋە مەنىگە مەھكۇم قىلىپ قويۇلغان .ھالبۇكى ،لەبىز ۋە مەنانىڭ
سەۋەبى مەقسەت ئىدى .مەقسەت چەتكە قېقىلغانلىقتىن ،ئىالھىي ۋەھىيدە
مۇراد قىلىنغان مەقسەتنى چۈشىنىش قىيىنالشتى .پەقەت لەبىز ۋە مەنىگە
تايىنىپ تۇرۇپ چۈشىنىش تىرىشچانلىقلىرى ،بىر تۈركۈم چۈشەنچە
مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى .مەقسىتى نەزەردىن ساقىت قىلىنغان
ۋەھىينىڭ ،تەربىيەلىگۈچى ئۇستاز بولۇشتىن خالىي قىلىنىشى تەبىئىي بىر
نەتىجە ئىدى .چۈنكى ،تەربىيەلەش ۋەھىينىڭ مەقسىتى بىلەن بىۋاسىتە
مۇناسىۋەتلىك ئىدى.
ئىككىنچى باسقۇچ ،لەبىز ۋە مەنىگە مەھكۇم قىلىنغان ۋەھىينى
چۈشىنىش ھەرىكىتى ،بۇ قېتىم ۋەھىينى ئىككىنچى پۇتىدىن – مەنىدىن
ئايرىپ تاشالپ ،پەقەت لەبىزگە مەركەزلەشتۈرۈپ قويدى .بۇ يۇقىرىدا
كۆرسىتىلگەن جەرياننىڭ تەبىئىي نەتىجىسى ئىدى .بۇ نەتىجە مەنانىڭ ئۆزىنى
يېشىپ بېرىشىگە توسالغۇ بولدى .شۇنىڭ بىلەن ۋەھىينىڭ خىتاب
قىلىنغۇچىلىرى ۋەھىي بىلەن دىيالوگ قۇرۇش ،ئۇنى ئىدېئولوگىيەلىك بىر
تەسەۋۋۇر بىلەن « ئوقۇش »نىڭ ئورنىغا ،ئۇنى پەقەت « تىالۋەت » قىلىش بىلەن
كۇپايىلەندى .بۇ ئەسلىدە مەنانىڭ يوقلىقىدىن شەكىللەنگەن بوشلۇقنى لەبىز
بىلەن تولدۇرۇش ئىدى.
ئۈچىنچى باسقۇچ ،ۋەھىي پەقەت لەبىزگە مەھكۇم قىلىنغانلىقتىن،
قۇرئانمۇ پەقەت « مۇسھاب ( كىتاب ) » ھالىغا چۈشۈرۈپ قويۇلدى .ۋەھىي ئەمدى
تەربىيەلىگۈچى ئۇستاز ئەمەس ئىدى .چۈنكى ،ئۇ خىتاب قىلىنغۇچىلىرىنى

82

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان
ئەمەس ،خىتاب قىلىنغۇچىلىرى ئۇنى « ئۇلۇغ » الشتۇرىۋاتاتتى .ھالبۇكى،
ۋەھىي ئەسلىدىنال ئۇلۇغ ئىدى ۋە ئۇنىڭ ئىنسانالر تەرىپىدىن ئۇلۇغلىنىشقا
ئەمەس ،چۈشىنىشكە ۋە ھاياتىغا تەتبىقلىشىغا ئېھتىياجى بار ئىدى .ۋەھىينى
شەيئىگە ئايالندۇرۇپ قويغان خىتاب قىلىنغۇچىلىرى ،ئۇنى شەيئىگە ئايالندۇرۇپ
قويۇشنىڭ بەدىلىنى « ئۇلۇغالش » ئارقىلىق تۆلەش يولىغا قاراپ ماڭدى .بۇ
خۇددى ۋەھىينىڭ « ئېغىزىنى مايالش »تەك بىر ئىش ئىدى .ئۇ ئەمدى خىتاب
قىلىنغۇچىلىرىنىڭ ھاياتىدىن بىر نەرسىلەرنى يوقۇتۇپ ،يېڭىدىن بىر
نەرسىلەرنى بەرپا قىلمايتتى؛ خىتاب قىلىنغۇچىلىرىمۇ ۋەھىينى كۈچىنىڭ
يېتىشىچە ئېگىز جايغا ئېلىپ قوياتتى.
شۇنى ئەسكەرتىپ قويۇش زۆرۈركى ،كېيىنكى مەزگىللەردىكى « قۇرئان
ئوقۇش ۋە چۈشىنىش » تىرىشچانلىقلىرى ،ئەپسۇسكى ،يۇقىرىدا بايان قىلىنغان
جەرياننى تەتۈرسىگە ئۆرىيەلمىدى .ھەتتا ،زامانىۋى شەكلى مەيدانغا كەلدى.
چۈنكى ،بۇ تىرىشچانلىقالرنىڭ ئۇلىدا ،ۋەھىي تەربىيەلىگۈچى بولۇشىدىن زىيادە،
قۇرئان مەدەنىيىتىگە ئىگە بولۇش ،ئۆزىنىڭ مەلۇم ساھەدىكى بىلىمىنى
ئاشۇرۇش ،مېڭىسىنى ۋە زېھنىنى ئىشلىتىش ئارزۇسى يەر ئالماقتا ئىدى.
نەتىجىدە ،زامانىۋى تەسەۋۋۇر بىلەن كىالسسىك تەسەۋۋۇر ئوخشاش نۇقتىدا ،يەنى
ۋەھىينى شەيئىگە ئايالندۇرۇپ قويۇش نۇقتىسىدا ئۇچراشقانىدى.
بۇ جەرياندا ۋەھىينىڭ يۆنىلىشى 180گىرادۇس ئۆزگىرىپ كەتكەنىدى.
ئەسلىدە تەربىيەلىگۈچى بولغان ۋەھىي ،ئەرشتىن يەر يۈزىگە چۈشكەن خىتاب
ئىدى .كېيىن شەيئىگە ئايالندۇرۇپ قويۇلغان ۋەھىي تۆۋەندىن يۇقىرىغا روھ
ئېلىپ ماڭغان بىر « ئۇچار گىلەم »گە ئايالندۇرۇپ قويۇلدى.
قۇرئان چۈشەنچىسىدە مەيدانغا كەلگەن بۇ تارىخىي بۇرۇلۇش ،قىسقىچە
تۆۋەندىكىدەك شەكىلدە مەيدانغا كەلدى:
مەنا ھاياتنىڭ ئىچىدە « قېزىپ چىقىرىلمىغانلىقتىن » تەقلىد
قىلىنىشقا باشالندى .شۇنىڭ بىلەن تەقلىد تەربىيەلىگۈچى ئاالھىدىلىكىنى
83

رامىزان يازمىلىرى
يوقۇتۇپ قويۇشقا باشلىدى .بۇ نۇقتىدىن باشالپ تەقلىد قىلغۇچىالرنى
كىملىكىگە قاراپ ئىككىگە ئايرىش كېرەك:
بىرىنچى ،ھېسنى جىسمغا /شەيئىگە ئايالندۇرۇش.،ئىككىنچى،
ئەقىلنى جىسمغا /شەيئىگە ئايالندۇرۇش.
ھېسنى جىسمغا /شەيئىگە ئايالندۇرۇش -ھەممىمىزگە مەلۇم .مەنا
بولمىغاندىكىن ،مەجبۇرىي ھالدا شەكىل ئۇلۇغالشتۇرۇلىدۇ .غايىۋىالشقان
شەكىل ،ئەقىلگە مۇۋاپىق بولۇشتىن ھالقىپ خاسلىققا ئايلىنىدۇ .خاسلىققا
ئايالنغان مۇقەددەس بىر شەكىل چۈشەنگىلى بولمايدىغان شەكىلدە بايان
قىلىنىدۇ ۋە ئۇنى ياشاش ،ھاياتقا تەتبىقالش مۇمكىن بولمايدىغان ھالغا
كېلىدۇ.
ئەقىلنى جىسمغا /شەيئىگە ئايالندۇرۇش – بىزگە مەلۇم بولغاندىن
زىيادە ،بىزنىڭ نەسلىمىزدە تەجرىبە قىلىنغان بىر چۈشەنچە تۈرى بولۇپ،
خاسلىقنىڭ زىت ئەمەس .چۈنكى ،ئۇ « ئەقىلگە مۇۋاپىق » ئەمەس ،ئەكسىچە «
ئەقىلچى » بولۇپ ،ھەممىنى ئەقلىگە بويسۇندۇرۇشقا ئۇرۇنغان .بۇ ھېسنى
جىسمغا /شەيئىگە ئايالندۇرۇشنىڭ دەل تەتۈرى بولۇپ ،بىنورماللىقنىڭ يەنە بىر
قۇتۇپى ئىدى .ئەسلى ئاجىزلىقى ،ۋەھىينى كىشىنى تەربىيەلىگۈچى ئۇستازغا
ئايالندۇرالماسلىق .چۈنكى ،ئۇنىڭ چۈشەنچە شەكلى خۇددى ھېسنى جىسمغا /
شەيئىگە ئايالندۇرۇشتەك خاتا بولۇپ ،بۇ چۈشەنچىنىڭمۇ خاتالىقى ۋەھىينى
شەيئىگە ئايالندۇرۇپ قويۇش ئىدى .ئارىسىدا پەقەت بىر پەرق بار بولۇپ ،يەنى «
ھېسسىي » ئەمەس « ئەقىلچى » بولۇشى ئىدى.
ۋەھىينى جىسىمغا ئايالندۇرۇپ قويۇش ھېكايىسى ،يولۇچىنىڭ
يېتەكچىسىز قېلىش ھېكايىسى بولۇپ ،بۇ ھېكايە بىر يازما بىلەن
چۈشەندۈرگىلى بولمايدىغان ئۇزۇن ھېكايە.

84

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان

قۇرئان ۋە رامىزان 3 -
«قۇرئاننى خۇددى ساڭا نازىل بولغاندەك ئوقۇ!» بۇ قەدىمىي تەۋسىيە پۈتۈن
قۇرئان ئوقۇش قولالنمىلىرىنىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق يېتەكچىسى بولۇشى
كېرەك.
بۇنى سۆزلەش ئاسان ،ئەمما ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش قىيىن .تەخمىن
قىلغىنىڭىزدەك بۇ قىيىن ئىشالرنىڭ قىيىنى ،ئەمما ئىمكانسىز (ئەمەلگە
ئاشمايدىغان) ئەمەس.

بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئالدى بىلەن مەيداندا « سەن » بولۇشۇڭ
كېرەك .يەنى ئۆزىڭىزنىڭ نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقىنى بىلىدىغان « مەن ».
مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى بىلىپ يەتكەن «مەن» .بۇ ئىدراكنى ۋۇجۇدقا چىقىرىش
ئۈچۈن مەۋجۇتلۇق تولغىقى يېگەن بىر « مەن » .مانا بۇ تولغاق بىلەن ئۆزىنى
دۇنياغا كەلتۈرگەن « مەن » بولۇشى كېرەك.
سەھنىدە بىر « مەن » بولغان بولسا ،ھەر بىر « مەن »نىڭ بىر
ھەقىقەت مەسىلىسى بولىدۇ .تىلغا ئالغان ۋاقىتتا دىلنى كۆيدۈرىدىغان ،يەنى
يۈرەككە ئوت تۇتاشتۇرىدىغان بىر مەسىلىسى بولىدۇ.
مەن ۋە ھەقىقەت بىر يەرگە كەلگەن جايدا ،بىر سەپەردىن سۆز قىلىنىدۇ،
دېگەن گەپ .يەنى تۈگىمەس بىر سەپەر ،ئىنساننىڭ ئۆزىنى يۈدۈپ ماڭغان سەپەر،
« مەن »دىن باشلىنىپ يەنە ئاخىرقى مەنزىلى « مەن »گە تۇتىشىدىغان سەپەر،
مېڭىش بىلەن يەتكىلى بولمايدىغان ،ئەمما بارغانالرنىڭ ھەممىسى ماڭغان
85

رامىزان يازمىلىرى
سەپەردىن ،يولۇچى يول بولغان ،يول يولۇچى بولغان بىر ئۆزگىچە سەپەر ھەققىدە
سۆز قىلىنىدۇ ،دېگەن گەپ.
خەرىتە -ۋەھىي
يولباشلىغۇچى -پەيغەمبەر
كومپاس -ئەقىل
ئوزۇق -تۈلۈك - :ئىبادەت
ئۇالغ -دۇنيا ۋە بارلىق دۇنيالىقالر

يولۇچىنىڭ ئەقىل كومپاسى ،ساختا ماگنىت مەيدانلىرىنىڭ تەسىرىدىن
ياخشى قوغدىلىشى كېرەككى ،ئىستىقامەتتە /نىشاندا بىر ئېزىش بولمىسۇن.
نىشاندىن بىر مىللىي مېتىرلىق ئېغىش ھەر قەدەمدە چوڭىيىپ ،ئاخىرىدا
كىلومېتىرالرچە ئېغىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
نىشاندىن ئادىشىپ قالغان بىر يولۇچىنىڭ ،باسقان ھەر قەدىمى ،ئۇنى
نىشانىغا يەتكۈزۈشنىڭ ئورنىغا نىشاندىن يىراقالشتۇرىدۇ .بۇ خۇددى نادان
بىلىمسىزنىڭ دىندارلىقىغا ئوخشايدۇ .ئۇنىڭ دىندارلىقى كۈچەيگەنسېرى
ئازغۇنلىقىمۇ ئېشىپ بارىدۇ .مۇشۇ سەۋەبتىن ،ھەر نامازنىڭ پەرزى بولغان «
ئىستىقبالى قىبلە» ،ئەسلىدە بىر نىشانىنى كۆزدىن كەچۈرۈشنى بىلدۈرىدۇ.
ئۇنداقتا ،ئەقىل كومپاسى ماگنىت تۇزاقالردىن ۋە ساختا ئېزىتقۇالردىن
قانداق قوغدىنىشى كېرەك؟

86

-4باب قۇرئان ئېيى رامىزان
مانا بۇ نۇقتىدا ،رامىزان بىزگە سۇنغان ئىمكانلىرىغا مۇراجىئەت
قىلىشىمىز كېرەك .بولۇپمۇ ،رامىزاننى بىزگە بىر ئىمكان قىلىپ سۇنغان
مەقسەتكە ،يەنى ۋەھىيگە مۇراجىئەت قىلىشىمىز كېرەك .قۇرئانغا تاپىدىغان
تەڭرىچاق ھالىتىدىن چىقىرىپ ،ھاياتىمىزنى بەرپا /ئىنشا قىلىدىغان بىرىنچى
نومۇرلۇق ئامىل دەپ بىلىشىمىز كېرەك.
ۋەھى ،ئىنساننى يارىتىلىش مەقسىتىگە يارىشا تەربىيەلەيدىغان بىر
ئىالھى اليىھە .ۋەھىي بۇ اليىھەنى ،تەسەۋۋۇرى ،ئەقلى ۋە شەخسىيىتىنى ئۆز
قولى بىلەن بەرپا قىلغان ئىنسانالر ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ .تۈنۈگۈن بۇنى
بىر قېتىم تەكرار قىلدى .تۈنۈگۈن قىلغان ئىشىنى بۈگۈنمۇ قىلىدۇ.
ئېغىزلىرى بىلەن ئالالھنىڭ نۇرىنى ئۆچۈرۈدىغانالرنىڭ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر
بۇنى يەنە قىلىدۇ .بۇ ئىالھىي بىر ئامانەت بولغان ۋەھىيگە بولغان ساداقەتنىڭ
تەقەززاسى.
يارىتىلىش مەقسىتىگە ئۇيغۇن بىر ھاياتنى بەرپا قىلىشقا مەسئۇل
بولغان ئىنسان ،مەلۇم بولغان تارىخ ئىچىدە ئۆزىگە بېرىلگەن بۇ ئامانەتكە ھەر
دائىم سادىق بواللمىدى .يارىتىلىش مەقسىتىگە ئۇيغۇن بىر ھاياتنى بەرپا
قىلىش مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىش جەھەتتىكى ھەر پەرۋاسىزلىق ۋە
مەغلۇبىيەت ،ئىنسان ئوغلىغا ئېغىر كۈلپەت ئېلىپ كەلدى .جىمى پەيغەمبەرلەر
ۋە ئۇالرغا كەلگەن ئىالھى چاقىرىقالرنىڭ ئاخىرىقى مەقسىتى ،ئىنسانالرغا
ئۇنۇتقان ياكى قەستەن تەرك قىلغان بۇ مەسئۇلىيىتىنى ئەسلىتىش ئىدى.
ئامانەتكە خىيانەت مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان ھەرخىل مەسئۇلىيەتسىزلىك،
ئىجتىمائىي ،سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەلەردە ئېغىشنى چوڭقۇرالشتۇرۇپ،
ئاگاھالندۇرغۇچىالرنىڭ سۆزىگە قۇالق سالماي جاھىللىق قىلغان قەۋملەر ئۆزىنى
ھاالكەتكە مەھكۇم قىالتتى.

87

رامىزان يازمىلىرى
ئالالھ بىلەن ئىنسانالر ئارىسىدىكى دىيالوگى مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان
بارلىق ئىالھى ۋەھىيلەرنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىنى تەمسىل قىلغان قۇرئان
ۋەھىي ،رەھبەرلىكنىڭ كىشىلەردىن پىرىنسىپالرغا ئۆتكەنلىكىنىڭ
خەۋەرچىسى ئىدى .قۇرئاننىڭ « پەيغەمبەرلەر تۈگەنچىسى» گە كەلگەن ئەڭ
ئاخىرقى ۋەھىي بولۇشنىڭمۇ مەنىسى بۇ ئىدى .شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ ،زامانىۋى
دەۋرلەرنىڭ قايسى يۆنىلىشكە قاراپ تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلغان
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Ramazan Yazilari - 5
  • Büleklär
  • Ramazan Yazilari - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 3280
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1654
    24.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3435
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1800
    24.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 3519
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1814
    25.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 3554
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1559
    27.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 3454
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    26.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 3553
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1709
    28.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 3560
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    27.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 3571
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1778
    25.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ramazan Yazilari - 9
    Süzlärneñ gomumi sanı 194
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 139
    44.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    62.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.