Latin

قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 41

Süzlärneñ gomumi sanı 3716
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1617
28.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
40.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
48.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ھەرقانداق بىر پەيغەمبەرنىڭ مۆجىزىسى ئايرىم ۋە دەستۇرى ئايرىم ئىدى .مەسىلەن :مۇسا ئەلەيھىسساالمنىڭ مۆجىزىسى
ھاسا بولسا ،دەستۇرى تەۋرات ئىدى .ئىسا ئەلەيھىسساالمنىڭ مۆجىزىسى مېدىتسىنا بولسا ،دەستۇرى ئىنجىل ئىدى .ئەمما
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ مۆجىزىسى ئۇنىڭ دەستۇرىنىڭ ئۆزىدۇر .بۇ «قۇرئان كەرىم»دىن ئىبارەت ئۇلۇغ دەستۇرنىڭ
مۆجىزە بىلەن قوغدىلىپ مەڭگۈ داۋاملىشىشى ۋە مۆجىزىنىڭ دەستۇردا ھەمىشە بولىشى ئۈچۈن ئىدى .بۇنىڭدىن مەلۇمكى،
بۇرۇنقى پەيغەمبەرلەرنىڭ كىتابلىرى شۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ ئۈممەتلىرىگە ئامانەت قىلىنغان ۋە ئۇالر كىتابلىرىنى چىڭ
ساقالشقا ئەمر قىلىنغان .ئەمما «قۇرئان كەرىم»نى ساقالش ،ئۇنى ئۆزگەرتىش ۋە بۇرمىالشالردىن قوغداش ئىشىنى
ئالالھ تائاال ئۆز ئۈستىگە ئالغان ﴿ .إِنَّا نَح ُن ن ََّزلنَا الذِك َر َوإِنَّا لَە ُ لَ َحافِ ُ
ظونَ ﴾ يەنى ﴿قۇرئاننى ھەقىقەتەن بىز نازىل قىلدۇق
ۋە ئۇنى ئەلۋەتتە ئۆزىمىز قوغدايمىز﴾ 178دېگەن ئايەت بۇنى ئىپادىلەيدۇ.

نېمە ئۈچۈن شۇنداق؟ چۈنكى بىرىنچىدىن« ،قۇرئان كەرىم» تا قىيامەتكىچە مەڭگۈلۈك جانلىق مۆجىزىدۇر .ئۇ مۆجىزە
بولغان ئىكەن ،ئۇنىڭ تېكستلىرى ئۆز پېتىچە ساقلىنىشى كېرەك .ئۇنداق بولمىغاندا ئۇنىڭ مۆجىزىلىكى يوقالغان بولىدۇ.
ئىككىنچىدىن ،بۇرۇنقىالر ساماۋىي كىتابالرنى قوغداشتا ئاجىزلىق قىلدى ،ئۇالر مۇقەددەس كىتابلىرىنىڭ بەزىسىنى
ئۇنتۇدى ،بەزىسىنى بۇرمىلىدى ،بەزىسىنى خەلقتىن يوشۇردى .شۇنداق قىلىپ بۇ ئامانەتلەرگە خىيانەت قىلدى .شۇ
سەۋەبتىن ئالالھ تائاال «قۇرئان كەرىم»دىن ئىبارەت ئەڭ ئاخىرقى ۋە مەڭگۈلۈك دەستۇرنى قوغداش ئىشىنى ئۆز ئۈستىگە
ئالدى.
بىز مۇسۇلمانالرنىڭ «قۇرئان كەرىم»نى قوغداش ۋە ئۇنىڭ كۆرسەتمىلىرىگە ئەمەل قىلىش ئەھۋالىغا نەزەر سالىدىغان
بولساق« ،قۇرئان كەرىم»نىڭ كۆرسەتمىلىرىگە ئەمەل قىلىش ئىشىنىڭ زامان ئۆتكەنسېرى ئاجىزالپ بېرىۋاتقانلىقىنى ۋە
ئۇنى قوغداش ئىشىنىڭ زاماننىڭ ئۇزىرىشى بىلەن كۈچىيىپ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز .بۇ نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
شۈبھىسىزكى« ،قۇرئان كەرىم»نى قوغداش ئىشىنىڭ ئالالھ تائاالنىڭ قولىدا ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ .شۇڭا «قۇرئان
كەرىم» نى مۇسۇلمانالر ئارىسىدىال ئەمەس ،بەلكى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا مۇسۇلمان ئەمەس قەۋملەر ئارىسىدىمۇ
تاپقىلى بولغىنىدەك ،مۇسۇلمان ئەمەسلەرنىڭمۇ ئۇنى قوغداپ ۋە نەشر قىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز .نېمە ئۈچۈن
ياپونىيە ،ئىتالىيە ۋە باشقا مۇسۇلمان بولمىغان دۆلەتلەر «قۇرئان كەرىم»نى ئەڭ ئېسىل ۋە ئەڭ سۈپەتلىك نەشر قىلىش
ئۈچۈن شۇنچە كۆپ خىراجەت چىقىرىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن گېرمانىيىلىك مۇسۇلمان ئەمەس بىر شەخس «قۇرئان كەرىم»نى
ھۆسنخەت بىلەن بىر بەتكە سىغدۇرۇپ چىقىشقا ئالدىرايدۇ؟ نېمە ئۈچۈن «قۇرئان كەرىم»نى نەشر قىلىدىغان مۇسۇلمان
177شۇئەرا سۈرىسى _ 62:ئايەت.
178ھىجر سۈرىسى _ 9:ئايەت.

71

ئەمەس مىللەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مۇقەددەس كىتابلىرىنى ئۆزگەرتكىنىدەك «قۇرئان كەرىم»نىڭ بىرەر ھەرپىنى بولسىمۇ
ئۆزگەرتەلمەيدۇ؟ چۈنكى ئالالھ تائاال «قۇرئان كەرىم»نى شۇنداق قوغداشنى خااليدۇ ۋە ئۇ ئىنسانالرنى شۇنداق
قىلدۇرۇش« ،قۇرئان كەرىم»گە ئىختىيارسىز خىزمەت قىلدۇرۇش ئارقىلىق «قۇرئان كەرىم»نى ئالالھ تائاال ئۆزى
قوغداپ كېلىۋاتقانلىقىنى دەللىلەيدۇ .بۇنىڭدىن مەلۇمكى« ،قۇرئان كەرىم»نى قوغدايدىغىنى مۇسۇلمانالر ئەمەس ،بەلكى
ئالالھ تائاالنىڭ ئۆزىدۇر!
«قۇرئان كەرىم» پۈتۈن ئالەم ئۈچۈن مۆجىزىدۇر

«قۇرئان كەرىم» ئەرەبلەرگىال دۇئىل ئىالن قىلىش ئۈچۈن كەلگەن مۆجىزە ئەمەس ،بەلكى پۈتۈن ئالەم ئۈچۈن
مۆجىزىدۇر .ئۇ زامان ۋە ماكانالرنىڭ توساقلىرىنى بۆسۈپ تاشلىدى.
« _ 1قۇرئان كەرىم»نىڭ ئۆتكەن زامانالرنىڭ توساقلىرىنى بۆسۈپ ئۆتكەنلىكى

ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم ھېچ ئوقۇمىغان ۋە ئوقۇش ،يېزىشنى ئۆگەنمىگەن ،پەقەتال ئالالھنىڭ ۋەھىيسى
بىلەن تەربىيىلەنگەن بىر زات ئىدى .ئۇنىڭغا نازىل قىلىنغان بۇ قۇرئاندا ،ئۇنىڭدىن بۇرۇن ئۆتكەنلەرنىڭ _ ئىلگىرىكى
پەيغەمبەرلەر بىلەن ئۇالرنىڭ قەۋملىرىنىڭ ئىش _ ئىزلىرى ،ھەتتا تارىخ سەھنىسىدىن ھېچ ئىزى قالمىغان مىللەتلەرنىڭمۇ
كەچۈرمىشلىرى ،ئېتىقادلىرى ۋە ئاقىۋەتلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنغان .يۇقىرىقىالرنىڭ قىسسىلىرىنىڭ بەزىسىنى بىر ئۆمۈر
ئىزدەنگەن تارىخشۇناسالردىن مىڭدىن بىرى بىلەتتى ياكى بىلمەيتتى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بۇ قىسسىلەرنى قۇرئاننىڭ
ھېكايە قىلىشى بويىچە بايان قىلىپ بەرگەندىن كېيىن ،مەزكۇر قىسسىلەر ئەھلى كىتاب (يەھۇدىي ،خىرىستىيان) ئالىملىرىنىڭ
قولىدىكى ساماۋىي كىتابالرنىڭ ۋە شۇ زامانالردىكى مەشھۇر تارىخچىالرنىڭ ھېكايە قىلغانلىرىنىڭ ئۆزى بولۇپ چىققان.
شۇ سەۋەبتىنمۇ ئەينى زامانالردا ئىسالم دىنىغا كىرگەن ئەھلى كىتاب ئالىملىرى ۋە باشقا ئىلىم ئەھلىلىرى كۆپ بولغان.
«قۇرئان كەرىم»نىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمغا خىتاب قىلىپ بىر قانچە ئورۇندا بايان قىلغان ﴿سەن ئۇالرنىڭ يېنىدا
يوق ئىدىڭ﴾دېگەن ئايەتلىرى «قۇرئان كەرىم»نىڭ ئۆتكەن زامانالرنىڭ توساقلىرىنى بۆسۈپ ئۆتۈشتەك ئۇلۇغ
وحي ِە ِإلَيكَ َو َما ُكنتَ لَدَي ِھم ِإذ ُيلقُونَ أَق َال َم ُھم أَي ُھم َيكفُ ُل َمر َي َم َو َما
ب نُ ِ
مۆجىزىسىنى كۆرسەتمەكتە ﴿ .ذَلِكَ ِمن أَن َب ِ
اء الغَي ِ
َص ُمونَ ﴾ يەنى ﴿(ئى پەيغەمبەر!) بۇ بىز ساڭا ۋەھيى قىلىۋاتقان غەيىب خەۋەرلىرىدىندۇر .ئۇالر
ُكنتَ لَدَي ِھم إِذ يَخت ِ
مەريەمنى تەربىيەلەشنى تالىشىپ (چەك تاشالش ئۈچۈن) قەلەملىرىنى (سۇغا) تاشلىغان چاغدىمۇ ،ئۇالر (بۇ ھەقتە)
سى األَم َر
ب الغَربِي ِ إِذ قَ َ
دەتاالش قىلىشقان چاغدىمۇ سەن ئۇالرنىڭ يېنىدا يوق ئىدىڭ﴾َ ﴿ ،179و َما ُكنتَ بِ َجانِ ِ
ضينَا إِلَى ُمو َ
َو َما ُكنتَ ِم َن ال َّ
شا ِھدِينَ ﴾ يەنى ﴿(ئى پەيغەمبەر!) بىز (تۇر تېغىنىڭ) غەرب تەرىپىدە مۇساغا ۋەھيى قىلغاندا سەن يوق
180
ئىدىڭ ۋە (بۇ ۋەقەلىكنى) كۆرگەنلەردىنمۇ ئەمەس ئىدىڭ﴾.
« _ 2قۇرئان كەرىم»نىڭ ماكان توساقلىرىنى بۆسۈپ ئۆتكەنلىكى

«قۇرئان كەرىم» كىشىلەرنىڭ ئىسالم دىنى ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم توغرۇلۇق ئۆز – ئۆزىگە مەخپى ئېيتقانلىرىدىن
خەۋەر بېرىشتىن تاشقىرى ،كىشىلەرنىڭ كۆڭۈللىرىدىن كەچكەنلىرى ھەققىدىمۇ تەپسلىي ۋە ئېنىق خەۋەر بەرگەن﴿ .
َو َيقُولُو َن ِفي أَنفُ ِس ِھم لَو َال ُي َع ِذ ُبنَا َّ
ّللاُ ِب َما نَقُو ُل ﴾ يەنى ﴿ ئۇالر ئىچىدە( « :ئەگەر ئۇ راست پەيغەمبەر بولىدىغان بولسا)
ئالالھ بۇ سۆزىمىز تۈپەيلىدىن بىزنى جازالىماسمىدى؟» دەيدۇ﴾« .181قۇرئان كەرىم» بۇ ئايەتتە ،ئەرەب مۇشرىكلىرىنىڭ
مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمغا قارشى ئىچىدە ئۆزىگە _ ئۆزى پىچىرلىغانلىقىدىن خەۋەر بەرگەن .ئەگەر ئۇالر شۇنداق
سۆزلىمىگەن بولسا ئىدى ،ئەلۋەتتە بۇ ئايەتكە قارشى چىقىپ مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمغا « بىز ئۇنداق ئويلىمىدۇق ،سەن
يالغانچىسەن» دەپ تۆھمەت قىلغان بوالتتى .ئەمما ئۇالر ئۆزلىرىنىڭ ئىچكى رەزىللىكلىرىنى پاش قىلغان بۇ «قۇرئان
كەرىم» ئايىتى ئالدىدا الم _ جىم دېيەلمىگەن.
بۇ« ،قۇرئان كەرىم»نىڭ كىشىلەرنىڭ كۆڭلىگە كەچكەنلەردىن خەۋەر بېرىشى بولۇپ ،كىشىلەر تېخى كۆڭلىگە
كەلتۈرمىگەن ۋە چوقۇم كەلتۈرىدىغان ئىشالردىنمۇ خەۋەر بېرىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ مۆجىزىسىنى نامايان قىلغان﴿ .
علَي َھا ﴾ يەنى ﴿بەزى ئەخمەق كىشىلەر«ئۇالرنى (يەنى
اس َما َو َّالھُم عَن قِبلَتِ ِھ ُم الَّتِي َكانُوا َ
سيَقُو ُل السفَ َھا ُء ِمنَ النَّ ِ
َ
182
پەيغەمبەر بىلەن مۇئمىنلەرنى) يۈزلىنىپ كېلىۋاتقان قىبلىسى (بەيتۇلمۇقەددەس)دىن نېمە بۇرىۋەتكەندۇ؟» دەيدۇ﴾ .بۇ
179ئال ئىمران سۈرىسى _ 44 :ئايەت.
180قەسەس سۈرىسى _ 44 :ئايەت.
181مۇجادەلە سۈرىسى-8 :ئايەت.
182بەقەرە سۈرىسى -142 :ئايەت.

72

ئايەت قىبلە بەيتۇلمەقدىستىن كەبىگە ئۆزگەرتىلىشتىن بۇرۇن نازىل بولغان بولۇپ« ،قۇرئان كەرىم» يېقىن كېلىچەكتە
ئەمەلگە ئاشىدىغان بۇ چوڭ ئۆزگىرىشكە كىشىلەرنىڭ تۇتىدىغان مەۋقەسى توغرۇلۇق ئالدىنئاال خەۋەر بەرگەن .كەبە
سيَح ِلفُونَ ِب َّ
ضوا
ضوا عَن ُھم فَأَع ِر ُ
اِلِ لَ ُكم ِإذَا انقَلَبتُم ِإلَي ِھم ِلتُع ِر ُ
ئۆزگەرگەندىن كېيىن ،ئۇالر راستىنال شۇنداق دېيىشكەنَ ﴿ .
سبُونَ ﴾ يەنى ﴿ ئۇالرنىڭ يېنىغا قايتىپ بارغىنىڭالردا ،ئۇالر سىلەرنىڭ
عن ُھم ِإنَّ ُھم ِرجس َو َمأ َواھُم َج َھنَّ ُم َجزَ ا ًء ِب َما َكانُوا َيك ِ
َ
ئەيىبلىمەسلىكىڭالر ئۈچۈن (يالغان ئۆزرىلەرنى ئېيتىپ) ،ئالالھنىڭ نامى بىلەن قەسەم قىلىدۇ ،ئۇالردىن يۈز ئۆرۈڭالر.
چۈنكى ئۇالر نىجىستۇر ،قىلمىشلىرىنىڭ جازاسى ئۈچۈن ،ئۇالرنىڭ بارىدىغان جايى جەھەننەمدۇر﴾ .183بۇ ئايەت،
جىھادتىن قېچىپ ئايرىلىپ قالغان مۇناپىقالرنىڭ مۇسۇلمانالر جىھادتىن قايتىپ كەلگەندە ،ئۇالرنىڭ ئالدىغا چىقىپ يالغاندىن
ئۆزۈرلەرنى ئويدۇرۇپ قەسەم قىلىدىغانلىقىدىن خەۋەر بەرگەن .مەلۇمكى بۇ ئايەتلەر « س» ھەرپى بىلەن باشالنغان
بولۇپ ،ئەرەب تىلىدا « س» ھەرپى ھازىرقى زامان پېئىللىرىنىڭ ئالدىغا كېلىش ئارقىلىق ئىش – ھەرىكەتنىڭ تېخى يۈز
بەرمىگەنلىكىنى ۋە پات _ يېقىندا بولىدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.

« _ 3قۇرئان كەرىم»نىڭ كېلىچەكنىڭ توساقلىرىنى بۆسۈپ ئۆتكەنلىكى
َصر ﴾ يەنى ﴿ ئۇ توپ يېقىندا مەغلۇپ قىلىنىدۇ ۋە ئارقىغا قاراپ قاچىدۇ﴾ 184.بۇ ئايەت
﴿ أَم َيقُولُونَ نَحنُ َج ِميع ُمنت ِ
پۈتۈن ئەرەب مۇشرىكلىرىنىڭ ۋە مەدىنىدىكى يەھۇدىيالر بىلەن مۇناپىقالرنىڭ يېقىن كېلەچەكتە مۇسۇلمانالر تەرىپىدىن
چوقۇم مەغلۇپ قىلىنىدىغانلىقىدىن خەۋەر بەرگەن .بۇ ئايەت مەككىدە مۇسۇلمانالر سان ۋە كۈچ جەھەتتە ئىنتايىن ئازلىقنى
تەشكىل قىلىدىغان بىر ۋاقىتتا نازىل بولغان .ھەتتا ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ بۇ ئايەت نازىل بولغاندا« :قايسى
توپ ئۇ بىزدىن مەغلۇپ بولىدىغان .بىز ئۆزىمىزنى قوغداشتىنمۇ ئاجىز كېلىۋاتقان تۇرساق» دېگەن« .قۇرئان كەرىم» بۇ
ئايەت ئارقىلىق بىر قانچە يىل كېيىن ئەمەلگە ئاشىدىغان بىر ھەقىقەتتىن خەۋەر بەرگەن .ئەگەر ھىجرىيەنىڭ –6يىلى
بىرلەشمە ئەرەب قوشۇنى مەدىنىدە يېڭىلمىگەن ۋە – 8ھىجرىيە يىلى مۇسۇلمانالر مەككىنى فەتھى قىلىپ ھەممىنى
تەلتۈكۈس مەغلۇپ قىلمىغان بولسا «قۇرئان كەرىم»نىڭ بۇ ئايىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنى يالغانچىغا چىقىرىشقا
يېتەرلىك ئىدى.

ئىسالمنىڭ ئەڭ ئەشەددىي دۈشمىنى بولۇپ ئوتتۇرىغا چىققان ۋەلىد ئىبنى مۇغىرەنىڭ ئاقىۋىتى توغرۇلۇق «قۇرئان
وم ﴾ يەنى ﴿بىز يېقىندا ئۇنىڭ بۇرنىغا بەلگە سالىمىز﴾ 185دېگەن.
سنَ ِس ُمەُ َ
علَى ال ُخرطُ ِ
كەرىم» ئالدىن خەۋەر بېرىپَ ﴿ :
كېيىن بەدرى غازىتى بولغان كۈنىدە ۋەلىد ئىبنى مۇغىرە بۇرنىدىن قىلىچلىنىپ ئۆلىدۇ .ئۇنىڭ بۇرنىغا ئۇرۇلۇپ
ئۆلىدىغانلىقىنى ئىش يۈز بەرمەستە كىم ئېيتىپ بېرەلەيدۇ؟ ئەگەر مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم بۇ خەۋەرنى ئۆز خاھىشىدىن
بەرگەن بولسا ۋە كېيىن ئىش ئۇنىڭ خەۋەر بەرگىنىدىن باشقىرەك بولغان بولسا ،قانداق بولماقچىدى؟ ئىسالم دىنىنىڭ
تەقدىرى نېمە بولماقچىدى؟؟؟
«قۇرئان كەرىم» پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا ئەڭ ئەشەددىي دۈشمەنلىك قىلغان تاغىسى ئەبۇ لەھەبنىڭ كاپىر پېتى
َارا ذَاتَ لَ َھب.
سيَصلَى ن ً
س َ
بَ .
ئۆلىدىغانلىقىدىن خەۋەر بېرىپ ﴿ :تَبَّت يَدَا أَبِي لَ َھب َوتَبَّ َ .ما أَغنَى عَنە ُ َمالُەُ َو َما َك َ
َوام َرأَتُەُ َح َّمالَةَ ال َح َ
سد ﴾ يەنى ﴿ئەبۇ لەھەبنىڭ ئىككى قولى قۇرۇپ كەتسۇن! (ئەمەلىيەتتە)
طبِ .فِي ِجي ِدھَا َحبل ِمن َم َ
قۇرۇپ كەتتى .ئۇنىڭغا مال _ مۈلۈكى ۋە ئېرىشكەن نەرسىلىرى ئەسقاتمىدى .ئۇ ئۇزاققا قالماي الۋۇلداپ تۇرغان ئوتقا
كىرىدۇ .ئۇنىڭ ئايالىمۇ مەھكەم ئېشىلگەن ئارغامچا بىلەن ئوتۇننى بوينىغا باغالپ يۈدۈگەن ھالدا (الۋۇلداپ تۇرغان
ئوتقا) كىرىدۇ﴾ 186دەيدۇ .مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنى يەۋەتسىمۇ دەردى چىقمايدىغان ئەشەددىي دۈشمىنىگە ئايالنغان
ئەبۇ لەھەب مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنىڭ دىنىنى توسۇش ئۈچۈن تۈرلۈك چارە – تەدبىر ۋە ھىيلە – مىكىرلەرنى
ئىشلىتىشنىڭ ئورنىغا ،خااليىقنىڭ ئالدىغا چىقىپ« :مۇھەممەد مېنى مۇسۇلمان بولماي كاپىر پېتى ئۆلىدۇ ۋە دوزاخقا كىرىدۇ،
دېدى .گۇۋاھ بولۇڭالركى ،مەن مۇسۇلمان بولدۇم ،نەتىجىدە دوزاخقا كىرمەيدىغان بولدۇم» دەپ يالغاندىن بولسىمۇ ،ئېالن
قىلغان بولسا ئىدى ،مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمنى «يالغانچى» دەپ تۆھمەت قىلىشقا ۋە ئىسالم دىنىغا زىيانكەشلىك قىلىشقا
قادىر بولغان بوالتتى .لېكىن ئالالھ تائاال ئۇنىڭغا شۇنى پىالنلىغۇدەك ئەقىل بەرمىدى .نەتىجىدە خۇددى «قۇرئان كەرىم»
خەۋەر بەرگەندەك كاپىر پېتى ئۆلدى.

ئۇنىڭدىن باشقا «قۇرئان كەرىم» دە شۇنداق ئاجايىب ئىشالرنىڭ مەيدانغا كېلىدىغانلىقىدىن خەۋەر بېرىلگەن بولۇپ،
«قۇرئان كەرىم» نازىل بولغان زامانالردا بىراۋ بۇ ئىشالر توغرۇلۇق ئېغىز ئاچسا ئۇ چوقۇم ساراڭ دەپ ئەيىبلەنگەن
183تەۋبە سۈرىسى -95 :ئايەت.
184قەمەر سۈرىسى -45 :ئايەت.
185قەلەم سۈرىسى-16 :ئايەت.
186لەھەب سۈرىسى.

73

بوالتتى .ئەمما زامانالرنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بۇرۇنقىالرنىڭ ئەقلى يەتمىگەن بۇ ئىشالرنىڭ بەزىلىرى ئىلىم –پەن تەرەققىي
قىلغان ۋە ئەقىلالر يېتىلگەن بۇ دەۋردە مەيدانغا چىقماقتا .بۇ ئىش تا قىيامەتكىچە شۇنداق داۋاملىشىدۇ.
«قۇرئان كەرىم» نىڭ تەدرىجىي نازىل قىلىنغانلىقى
«قۇرئان كەرىم» نىڭ بىراقال نازىل قىلىنماستىن ،ئاز _ ئازدىن ،پارچە _ پارچە نازىل قىلىنغانلىقىنىڭ ھېكمىتى ۋە سىر
_ ئەسرارلىرى ناھايىتى كۆپ .ئالالھ تائاال بۇالرنىڭ بەزىسىنى ئوچۇقلىغان .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ كۆڭلىنى
تىنچالندۇرۇش ۋە ئىرادىسىنى كۈچەيتىش ،ئۇنىڭ قەۋمىدىن يەتكەن ئەزىيەتلەرگە تەسەللى بېرىش .ئۇنى دەۋەت يولىدىكى
جاپا _ مۇشەققەتلەرنى سەۋرچانلىق بىلەن قوبۇل قىلىشقا ئۈندەش ،بۇرۇنقى پەيغەمبەرلەرنىڭ بېشىغا كەلگەن
قىيىنچىلىقالرنى ھېكايە قىلىپ بېرىش ئارقىلىق كۈچلۈك بولۇشقا تەشەببۇس قىلىش ،ئۇنىڭغا ئالالھ تائاالنىڭ ياردەم
قىلىدىغانلىقى ۋە ئەڭ چوڭ نۇسرەت ئاتا قىلىدىغانلىقىغا ۋەدە قىلىش ئارقىلىق ئۇنىڭ قەلبىنى مۇستەھكەملەش...
قاتارلىقالردۇر.
بۇنىڭدىن باشقا« ،قۇرئان كەرىم» نىڭ ئاز _ ئازدىن نازىل قىلىنغانلىقى پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئۇنى يادلىۋېلىشى
ئۈچۈن ئوڭاي ئىدى« .قۇرئان كەرىم» نىڭ ئاز _ ئازدىن نازىل بولغانلىقىنى مۇسۇلمانالرنىڭ ئايەتلەرنى دەرھال
يادلىۋېلىشى ۋە بۇ ئايەتلەردە كۆرسىتىلگەن ئەھكامالرنى تۇرمۇشىغا تولۇق تەتبىقالشنى ئۆگىنىشى ئۈچۈن ئوڭايلىق
يارىتىپ بېرەتتى .مۇسۇلمانالر ئوتتۇرىسىدا يۈز بېرىپ تۇرىدىغان ئىشالر ھەققىدە ئالالھ تائاالنىڭ بەلگىلىمىلىرىنى بايان
قىلىپ بېرىش ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمدىن سورالغان سوئالالرغا جاۋاب بېرىش قاتارلىقالرنىڭ ھەممىسى «قۇرئان
كەرىم»نىڭ تەدرىجىي نازىل بولۇشىنى تەقەززا قىالتتى.
ئايەت ۋە سۈرىلەرنىڭ تەرتىپى
«قۇرئان كەرىم»دىكى ئايەت ۋە سۈرىلەرنىڭ تەرتىپى ئۇالرنىڭ نازىل بولۇش تەرتىپى بويىچە ئەمەس ،بەلكى
جىبرىلنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا ئايەت ۋە سۈرىلەرنىڭ ئورۇنلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىشىگە ئاساسەن رەتلەنگەن.
شۇڭا فاتىھە سۈرىسى «قۇرئان كەرىم»نىڭ ئەڭ بېشىغا ئورۇنالشتۇرۇلغان بولسىمۇ ،ئۇ دەسلەپ نازىل بولغان سۈرە
ئەمەس .بەلكى ئەڭ دەسلەپ نازىل بولغىنى ئەلەق سۈرىسى بولۇپ ،ئۇ «قۇرئان كەرىم»نىڭ _ 30پارىىسىغا
ئورۇنالشتۇرۇلغان.
جىبرىلنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنى قۇرئان ئوقۇتۇشى
جىبرىل ئەلەيھىسساالم ھەر يىلى رامىزان ئېيىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا قۇرئاننى بىر قېتىم باشتىن ئاخىرغىچە
ئوقۇپ بېرىپ ،ئاندىن يەنە پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمدىن باشتىن ئاخىر تىڭشايتتى .پەقەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ۋاپات
بولۇش ئالدىدىكى رامىزان ئېيىدا ،ئۇنىڭغا «قۇرئان كەرىم»نى ئىككى قېتىم ئوقۇپ بېرىپ ،ئىككى قېتىم تىڭشىغان .ھەزرىتى
ئائىشە رەزىيەلالھۇ ئەنھا رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىسكە كۆرە ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم سۆيۈملۈك قىزى فاتىمە
رەزىيەلالھۇ ئەنھاغا« :جىبرىل ماڭا قۇرئاننى ھەر يىلى بىر قېتىم ئوقۇپ بېرەتتى ،بۇ يىل ئىككى قېتىم ئوقۇپ بەردى،
()187.
بۇنىڭدىن ئەجىلىمنىڭ يېقىنلىشىپ قالغانلىقىنى سېزىۋاتىمەن» دېگەن
«قۇرئان كەرىم»نىڭ ساقلىنىشى
ئالالھ تائاال ساماۋى كىتابالرنىڭ ئاخىرقىسى بولغان «قۇرئان كەرىم» نى مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمغا نازىل بولغان
پېتى ساقالشنىڭ پۈتۈن شەرت _ شارائىتلىرىنى ۋە سەۋەبلىرىنى تولۇقالپ بەرگەن .مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم ئۇنى نازىل
بولغان پېتى ساقالپ ،ئاۋۋالقى مۇسۇلمانالرغا ساالمەت يەتكۈزگەن .شۇڭا «قۇرئان كەرىم» ھەر قانداق بىر
ئۆزگەرتىش ،ئالماشتۇرۇش ۋە بۇرمىالشالردىن پۈتۈنلەي ساقلىنىپ ،بىزلەرگىچە ئۆز پېتى بىلەن يېتىپ كەلگەن يېگانە
كىتابتۇر.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم بىلەن ساھابىلەرنىڭ «قۇرئان كەرىم»نى نازىل بولغان پېتى ساقالش ئىشىدىكى ھوشيارلىقى
ۋە چېكىگە يەتكەن ئېھتىياتچانلىقى دۇنيا تارىخىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر ئەھۋال .بۇنىڭغا مۇسۇلمان ئەمەس ئىلىم
ئەھلىلىرىمۇ گۇۋاھ.
شەكسىزكى« ،قۇرئان كەرىم» يادقا ئېلىش ۋە يېزىپ قالدۇرۇشتىن ئىبارەت ئىككى يول بىلەن ساقلىنىپ كەلگەن.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم «قۇرئان كەرىم»دىن نازىل بولۇپ تۇرغان ئايەت ۋە سۈرىلەرنى شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدىال
ساھابىلەرغا يادقا ئالدۇرۇش ۋە تېرىلەرگە ،خورما يوپۇرماقلىرىغا يازدۇرۇش ئارقىلىق ساقالپ كەلگەن.
()187

«سەھىھۇلبۇخارى» _ 6285ھەدىس ،فەتھۇلبارى _ 11توم _ 94،بەت.

74

پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئايەتلەرنى نازىل بولۇۋاتقان پەيتنىڭ ئۆزىدىال يادقا ئېلىۋېلىشقا ناھايىتى زور ئەھمىيەت
بېرەتتى ،ھەتتا جىبرىل ئۇنىڭغا ئوقۇپ بېرىۋاتقان ئايەتلەرنى ئۇنتۇپ قېلىشتىن ئەنسىرەپ شۇ لەھزىنىڭ ئۆزىدە
يادلىۋېلىشقا ئالدىراپ تىلىنى مىدىرلىتاتتى .شۇڭا ئالالھ تائاال پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنى ئۇنىڭ «قۇرئان كەرىم»
ئايەتلىرىنى ئۇنتۇپ قالمايدىغانلىقى ۋە ئۇالرنى ئۇنىڭغا تولۇق ئۆگىتىپ توپالپ بېرىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۇپ ئۇنىڭ كۆڭلىنى
علَينَا َجمعَەُ َوقُرآَنَە ُ .فَإِذَا قَ َرأنَاه ُ فَاتَّبِع قُرآَنَە ُ
سانَكَ ِلت َع َج َل بِ ِە .إِ َّن َ
مۇنۇ ئايەت بىلەن خاتىرجەم قىلغانَ ﴿ :ال ت ُ َح ِرك بِ ِە ِل َ
علَينَا بَيَانَە ُ ﴾ يەنى ﴿ (ئى پەيغەمبەر! ساڭا ۋەھيى نازىل بولۇۋاتقان چاغدا) ئۇنى ئېسىڭگە ئېلىۋېلىشقا ئالدىراپ
.ثُمَّ إِ َّن َ
تىلىڭنى مىدىرالتما .چۈنكى ئۇ ۋەھيىنى (سېنىڭ دىلىڭغا) توپالش ۋە ئۇنى ساڭا ئوقۇتۇش بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىزدۇر.
شۇڭا ،بىز ئۇنى (ساڭا جىبرىل ئارقىلىق) ئوقۇپ بەرگەندە ،سەن ئۇنى (جىم تۇرۇپ) ئاڭلىغىن .ئاندىن ئۇنى
()188.
چۈشەندۈرۈپ بېرىشمۇ بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىزدۇر﴾
بۇنىڭدىن باشقا ،يەنە كېلىپ ،جىبرىل ئەلەيھىسساالم نازىل بولۇپ بولغان ئايەتلەر ۋە سۈرىلەرنى ھەر يىلى رامىزان
ئېيىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا باشتىن ئاخىر بىر قېتىم ئوقۇپ بېرىپ ،ئاندىن يەنە ئۇنىڭدىن تىڭشايتتى .پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالم ۋاپات بولۇشى ئالدىدىكى رامىزاندا جىبرىل «قۇرئان كەرىم»نى ئۇنىڭغا باشتىن ئاخىر ئىككى قېتىم ئوقۇپ
189
بېرىپ ،يەنە ئۇنىڭدىن تىڭشىغان.
دېمەك ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم «قۇرئان كەرىم»نى تەكرارالشقا ۋە ئۇنى پىششىق يادلىۋېلىپ ،ئۆز پېتى ساقالش
ئىشىغا ئىنتايىن زور ئەھمىيەت بېرەتتى .شۇڭا كېچىلىرى تەھەججۇد نامازلىرىدىمۇ ،ھەتتا جىھاد مەيدانلىرىدىمۇ «قۇرئان
كەرىم» ئاغزىدىن چۈشمەيتتى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم «قۇرئان كەرىم» ئايەتلىرىدىن نازىل بولغانلىرىنى ئۆز ۋاقتىدىال ساھابىلەرغا يادقا
ئالدۇراتتى ،ئۇالرغا «قۇرئان كەرىم»دىن ساۋاق بېرەتتى ۋە يادالش ئۇسۇللىرىنى ئۆگىتەتتى ،ساھابىلەرمۇ «قۇرئان
كەرىم» نى يادالش ئىشىغا پەۋقۇلئاددە زور ئەھمىيەت بەرگەنلىكتىن ،ھەمىشە پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ يېنىدىن
ئايرىلماي ،ئاز _ ئازدىن نازىل بولۇپ تۇرغان ئايەتلەرنى تىزال يادلىۋاالتتى ۋە يادلىغان ئايەتلەرنىڭ كۆرسەتمىلىرىنى
كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ۋە ھاياتنىڭ ھەممە ساھەلىرىدە ئەمەلىيلەشتۈرۈپ ماڭاتتى .ئۇالر «قۇرئان كەرىم»نى يادالش ئىشىدا
بىر _ بىرى بىلەن بەسلىشەتتى ،كېچىلىرى مەسجىدلەرگە كىرىۋېلىپ بەس _ بەستە قۇرئان ياداليتتى ،يادالپ بولغانلىرىنى
تەكراراليتتى ،ھەتتا كېچىلىرى مەدىنە مۇنەۋۋەرەدىكى مەسجىدلەردىن «قۇرئان كەرىم» تىالۋىتى ئاڭلىنىپ تۇراتتى.
ئالالھ تائاال ئىلگىرىكى پەيغەمبەرلەرگە كۆپلىگەن كىتابالرنى نازىل قىلغان بولسىمۇ ،ئۇالردىن بىرىنىمۇ كىشىلەر
يادالپ باققان ئەمەس .ھەتتا ئۆتمۈشلەردە «تەۋرات» بىلەن «ئىنجىل»الرنى ھەر قانداق بىر ئاۋام ئوقۇيالمايتتى ،پەقەت
ئۆلىمالىرىال ئوقۇپ مەنىسىنى چۈشەندۈرۇپ بېرەتتى .چۈنكى ئۇ ۋاقىتالردا يادالش ئۇياقتا تۇرسۇن ،ئالىمالردىن باشقا
خەت ئوقۇشنى بىلىدىغانالرمۇ يوق دېيەرلىك ئىدى .ئەمما «قۇرئان كەرىم»نى پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمدىن باشالپ
ساھابىلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ سانلىقى يادىسىغا بىلەتتى .بىر قېتىملىق ئۇرۇشتا 70تىن كۆپرەك قارىينىڭ شېھىت بولغانلىقىمۇ
شۇ ۋاقىتتا قارىيالرنىڭ كۆپلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ھەممىگە مەلۇمكى ،دۇنيا تارىخىدا «قۇرئان كەرىم»دىن باشقا بىرەر كىتابنى بۇنچىلىك زور ئەھمىيەت بېرىپ يادقا
ئېلىش كۆرۈلۈپ باقمىغان بىر ئىش .بۇنىڭدىكى سەۋەب شۇكى ،ئالالھ تائاال «قۇرئان كەرىم»نى تاقىيامەتكىچە ئۆزى
مۇھاپىزەت قىلىپ ساقالشنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ،بۇ «قۇرئان كەرىم»نى ساقالشنىڭ سەۋەبلىرىنى ۋە
تۈرتكىلىرىنى يارىتىپ بەرگەن .ئۇ بولسىمۇ« ،قۇرئان كەرىم»نى يادالشنى ئەڭ شەرەپلىك ئىبادەت قاتارىدىن ساناپ،
مۇسۇلمانالرنىڭ دىلىدا ئۇنى يادالش ئوتىنى ياندۇرغانلىقى ۋە ئۇنى يادالشنى ئاسانالشتۇرۇپ بەرگەنلىكى ھەمدە ئۆز
سرنَا القُرآَنَ ِللذِك ِر فَ َھل ِمن ُمدَّ ِكر
ۋاقتىدا يېزىپ ساقالشنىڭ پۈتۈن ئىمكانىيەتلىرىنى يارىتىپ بەرگەنلىكى ئىدىَ ﴿ .ولَقَد يَ َّ
﴾ يەنى ﴿ ھەقىقەتەن بىز بۇ قۇرئاننى ئوقۇش ۋە يادالش ئۈچۈن ئاسان قىلىپ بەردۇق( ،ئۇنىڭدىن) ۋەز _ نەسىھەت
ئالغۇچى بارمۇ؟﴾ () .190مەلۇمكى« ،قۇرئان كەرىم»دىن باشقا ھېچقاندا بىر ساماۋى كىتابنى ياكى ھەدىسنى يادلىغانغا
ياكى ئوقۇغانغا ساۋاب ۋەدە قىلىنغان ئەمەس ،بەلكى ئەمەل قىلغانغىال ساۋاب بېرىش ۋەدە قىلىنغان .پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالمنىڭ زامانىدىن تا ھازىرغىچە دۇنيادا قارىيالر ئۈزۈلۈپ قالمىغانلىقى ئۈچۈن ھېچكىم «قۇرئان كەرىم»گە
بىرەر ھەرپ چاغلىق ئۆزگەرتىش كىرگۈزەلمەيدۇ« .قۇرئان كەرىم»نى ھازىر مۇسۇلمان ئەمەس خەلقلەرمۇ مۇسۇلمان
ئەمەس دۆلەتلەردە ھەر خىل مەنپەئەتلەر يۈزىسىدىن نەشىر قىلىپ تارقىتىپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ ،ئۇنىڭغا بىرەر ھەرپ
( )188قىيامەت سۈرىسى _ 19 _ 16:ئايەتلەر.
189ئىمام بۇخارى رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىستە شۇنداق كەلگەن.
قەمەر سۈرىسى _ 22 :ئايەت .
()190

75

چاغلىق ئۆزگەرتىش كىرگۈزەلمىگەن.
«قۇرئان كەرىم»نىڭ توپلىنىشى
«قۇرئان كەرىم» بىرىنچى خەلىپە ئەبۇ بەكرى سىددىق رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىدە ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ
ۋاپاتىغا بىر يىلمۇ توشمىغان ۋاقىت ئىچىدە ،يەنى ھىجرىيەنىڭ _ 12يىلى ( _ 631مىالدى) يەمامە ئۇرۇشىدىن كېيىنال
رەسمىي كىتاب شەكلىدە توپالنغان.
بۇ پىكىرنى ئۆمەر ئىبنى خەتتاب رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ تۇنجى بولۇپ ئوتتۇرىغا قويغان ،ئاندىن ساھابىلەرنىڭ ئۆلىمالىرى
بۇ ئىشقا ھەممە بىردەك ئىتتىپاققا كەلگەن« .قۇرئان كەرىم»نى كىتاب شەكلىدە توپالپ چىقىش ئىشىنى زەيد ئىبنى سابىت
باشچىلىقىدىكى بىر تۈركۈم ساھابىلەر ئۈستىگە ئالغان .ئۇالر ئەينى ۋاقىتتا «كۇتتابۇلۋەھىي» يەنى (ۋەھىينى يازغۇچىالر
كومىتېتى)نىڭ ئەزالىرى ئىدى.
«كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتى
زەيد ئىبنى سابىت رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ مەخسۇس كاتىبى ۋە «كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتىنىڭ
رەئىسى بولۇپ ،قارىيالرنىڭ ئەڭ سەرخىلى ،پەۋقۇلئاددە زېرەك ،ھۇشيار ۋە ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى ئاالھىدە يۇقىرى
كىشى ئىدى .شۇ سەۋەبتىن ئاۋۋال پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ،ئۇنىڭدىن كېيىن خەلىپىلەر ئۇ كىشىنى ئۆزلىرى ئۈچۈن
مەخسۇس كاتىب قىلىپ ئىشلەتكەن .زەيد ئىبنى سابىت جىبرىل پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمغا «قۇرئان كەرىم» نى ئەڭ
ئاخىرقى قېتىم باشتىن ئاخىر ئوقۇپ بېرىپ ،يەنە ئۇنىڭدىن تىڭشىغاندا پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ يېنىدا ھازىر بولۇش
شەرەپىگە نائىل بولغان ،ئىشەنچلىكلىكى ،ئېھتىياتچانلىقى ۋە تەقۋالىقى بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنى قايىل قىلغان
ساھابىلەرنىڭ بىرى ئىدى.
«كۇتتابۇلۋەھيى» كومىتېتىىنىڭ «قۇرئان كەرىم»نى توپالشتىكى ئۇسۇلى
زەيد ئىبنى سابىت باشچىلىقىدىكى«كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتى ئەزالىرى «قۇرئان كەرىم»نىڭ ئايەت ۋە سۈرىلىرىنى
توپالپ كىتاب ھالىغا كەلتۈرۈشتە دۇنيادا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئەڭ ئىلغار ۋە ئەڭ ئىشەنچلىك ئۇسۇلنى قولالنغان بولۇپ،
«كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى تېرىلەرگە ،سىلىق تاشالرغا ،خورما دەرىخىنىڭ قوۋزاقلىرىغا ۋە
يوپۇرماقلىرىغا ،شۇنداقال سۈڭەكلەرگە يېزىلىپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئۆيىدە ساقالنغان «قۇرئان كەرىم»نىڭ
ئايەت ۋە سۈرىلىرىنى شۇ ۋاقىتتىكى قارىيالرنىڭ يادلىغانلىرىغا بىرمۇ بىر سېلىشتۇرۇپ ،ھەر بىر قارىيدىن تىڭشىغان
ئايەتلەردىن ھەر بىر ئايەتنىڭ توغرىلىقىغا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئۆيىدە يېزىپ ساقالنغان ئايەتلەردىن ھەر بىر
ئايەتنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ھۇزۇرىدا يېزىلغانلىقىغا ئىككى گۇۋاھچىنىڭ گۇۋاھلىقىنى ئېلىشنى شەرت قىلغان.
ئۇالر ھەر بىر ئايەت ئۈستىدە ئاالھىدە توختىلىپ ئۇنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ھۇزۇرىدا ،ئۇنىڭ دەپ بېرىشى
بىلەن يېزىلغانلىقىغا ئەڭ ئاز دېگەندە ئىككى گۇۋاھچىنى قەسەم قىلدۇراتتى ،ئاندىن شۇ ئايەتنىڭ ئۆزىنى قارىيالردىن
تىڭشاپ كۆرەتتى ،قارىيالرنىڭ ئوقۇغىنى بىلەن يېزىلىپ ساقالنغىنى ئەينەن چىقسا ،ئاندىن ئۇنى رەسمى «قۇرئان كەرىم»
ئايەتلىرى قاتارىدىن ساناپ توپالپ ماڭاتتى.
شۇنداق قىلىپ ،ئۇالر «قۇرئان كەرىم»نىڭ ئايەت ۋە سۈرىلىرىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئۆز ۋاقتىدا رەتلەپ
قويغان تەرتىپ بويىچە ئىنتايىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن تىزىپ چىقىپ« ،قۇرئان كەرىم» نى ھازىرقى كىتاب ھالىغا
كەلتۈرگەن.
«كۇتتابۇلۋەھيى»نىڭ «قۇرئان كەرىم»نى توپالشتا بۇنداق ئېھتىياتچانلىق بىلەن بىلەن ئىش كۆرۈشىگە تۈرتكە بولغان
ئامىل شۇكى« ،قۇرئان كەرىم» ئالالھ تائاالنىڭ سۆزى ،ئۇنى ئالالھ تائاالدىن نازىل بولغان ۋە پەيغەمبەر
ئەلەيھىسساالمدىن تاپشۇرۇپ ئالغان پېتى مۇسۇلمانالرغا يەتكۈزۈش ھەم شەرەپلىك ھەم خەتەرلىك بىر مەجبۇرىيەت
ئىدى« .قۇرئان كەرىم»نى توپلىغان «كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى بۇنى ناھايىتى ئوبدان بىلەتتى .ئۇالر بۇ
ئىشتا قىلچە سەۋەنلىك ئۆتكۈزۈشنىڭ ئالالھ تائاالغا ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسساالمغا قىلىنغان ئەڭ چوڭ خىيانەت
ھېسابلىنىدىغانلىقىنى ،ناۋادا قىلچىلىك سەۋەنلىك ئۆتۈلسە ،خۇددى ئىلگىرىكى يەھۇدىي ،خىرىستىيان ئالىملىرىغا ئوخشاش
ئۆزلىرىنىڭ ئىالھىي كىتابلىرىنى ئۆزگەرتىۋېتىپ تا قىيامەتكىچە ئالالھنىڭ ۋە خەلقنىڭ ئالدىدا لەنەتكەردى بولۇپ قېلىش
خەۋپىنى ئەلۋەتتە ھېس قىالتتى ۋە ياخشى بىلەتتى.

76

«كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ۋاقتىدا ۋەھىيلەرنى يېزىپ قالدۇرۇشقا ۋە كېيىنچە «قۇرئان كەرىم» ئايەتلىرىنى توپالشقا
بەلگىلەنگەن «كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى ساھابىلەرنىڭ ئەڭ مۇكەممەل قارىيلىرىدىن تالالپ چىقىلغان ئەڭ
تەقۋادار ،ئەڭ ئالىم ،ئەڭ ھوشيار ۋە ئەڭ ئېھتىياتچان شەخسلەردىن تەشكىللەنگەن گۇرۇپپا ئىدى« .قۇرئان كەرىم»نىڭ
پۈتۈن ئايەتلىرىنى جەملەپ ،ئۇالرنى كىتاب ھالىغا كەلتۈرۈش ئىشىغا ساق بىر يىل كەتكەن .ساھابىلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ
سانلىقى «قۇرئان كەرىم»نى يادقا بىلەتتى .شۇڭا ئۇالر ئۆز ۋاقتىدا «قۇرئان كەرىم»نى كىتاب شەكلىدە توپالپ ئوقۇشقا
زور ئېھتىياجلىق ئەمەس ئىدى .چۈنكى ئېغىزدىن _ ئېغىزغا يۆتكىلىپ يۈرگەن «قۇرئان كەرىم» ئايەتلىرى ھەتتا ئۇنى
يادقا ئالمىغان ساھابىلەر ئۈچۈنمۇ تونۇشلۇق ئىدى .پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ۋاپات بولغان يىلى ئىسالم دىنىنى يوق قىلىش
پىالنى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان مۇرتەد ئەرەب قەبىلىلىرى بىلەن بولغان ،تارىختا «يەمامە ئۇرۇشى» دەپ ئاتالغان ئۇرۇشتا
ساھابىلەردىن كۆپ كىشىنىڭ شېھىت بولغانلىقى ،ھەتتا قارىيالردىن بۇ بىر قېتىملىق ئۇرۇشتا 70تىن كۆپرەك كىشىنىڭ
شېھىت بولغانلىقى سەۋەبلىك مۇسۇلمانالر «قۇرئان كەرىم»نى يادلىغان قارىيالر تۈگەپ كەتسە ئۇنىڭ بەزى ئايەتلىرىنىڭ
قەلبلەردىن ئۆچۈرۈلۈپ كېتىش خەۋپىنى ھېس قىلغان .شۇنداق قىلىپ ساھابىلەر قارىيالرنىڭ تۈگەپ كېتىشى بىلەن
«قۇرئان كەرىم»نىڭ قەلبلەردىن كۆتۈرۈلۈپ كېتىشىدىن ئەنسىرەپ ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئۆزى رەتلەپ قويغان
ئايەت ۋە سۈرىلەرنى شۇ تەرتىپى بويىچە كىتاب ھالىغا كەلتۈرۈپ توپالش قارارىغا كەلگەن.
«قۇرئان كەرىم» نۇسخىلىرىنىڭ كۆپەيتىلىشى
«قۇرئان كەرىم» ھىجرىيىنىڭ _ 25يىلى ( _ 645مىالدى) ئۈچىنچى خەلىپە ئوسمان ئىبنى ئەففان رەزىيەلالھۇ
ئەنھۇنىڭ دەۋرىدە ،ئۇنىڭ مەخسۇس پەرمانى بىلەن نۇسخىالندۇرۇپ كۆپەيتىلگەن« .قۇرئان كەرىم» نى نۇسخىالندۇرۇپ
كۆپەيتىش پىكرىنى قارىيالرنىڭ پېشىۋاسى ھۇزەيفە ئىبنى يەمان رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ ،بۇ پىكىرنى
خەلىپىدىن باشالپ پۈتۈن ئۆلىماالر قوللىغان« .قۇرئان كەرىم»نى ھەربىر قارىينىڭ ئۆزى مەنسۇب بولغان شىۋىدە ئوقۇشى
ۋە ھەربىر قارىينىڭ ئۆزى ئوقۇغان شىۋىنى ھەممىدىن ئەۋزەل سانىشى نەتىجىسىدە چىققان ئىختىالپنى يوق قىلىپ،
«قۇرئان كەرىم»نى ھەممە بىر خىل قىرائەت ۋە بىر خىل شىۋىدە ئوقۇشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش مەقسىتى بىلەن ئۇنى بىرال
قۇرەيش شىۋىسىدە نۇسخىالپ ،ھەرقايسى ئىسالم ئەللىرىگە بىر نۇسخىدىن ئەۋەتكەن.
«قۇرئان كەرىم»نى نۇسخىالندۇرۇش ئۇسۇلى
«قۇرئان كەرىم»نى نۇسخىالش ئىشىنى «كۇتتابۇلۋەھىي» كومىتېتىنىڭ رەئىسى زەيد ئىبنى سابىت ،ئابدۇلال ئىبنى
زۇبەير ،سەئىد ئىنبى ئاس ،ئابدۇراھمان ئىبنى ھارىس قاتارلىق قارىي ساھابىلەر ئۈستىگە ئالغان« .قۇرئان كەرىم» نى
نۇسخىالندۇرۇشقا بەلگىلەنگەنلەر بىرىنچى خەلىپە ئەبۇ بەكرى رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنىڭ زامانىدا توپالنغان «قۇرئان
كەرىم» نۇسخىسىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ ئايالى ھەفسە رەزىيەلالھۇ ئەنھانىڭ ئۆيىدىن سوراپ ئېلىپ كېلىپ،
نۇسخىالرنى «قۇرئان كەرىم»نىڭ مۇشۇ نۇسخىسىغا ئاساسلىنىپ نۇسخىالندۇرغان ،ئاندىن ئەسلى نۇسخىنى يەنە ھەفسە
رەزىيەلالھۇ ئەنھاغا قايتۇرۇپ بېرىپ ،يېڭى نۇسخىالردىن بىرىنى خەلىپە ئوسمان رەزىيەلالھۇ ئەنھۇ ئۆز يېنىدا ئېلىپ
قېلىپ قالغانلىرىنى ئىسالم ئەللىرىدىن ھەر بىرىگە بىر نۇسخىدىن بىر قارى بىلەن قوشۇپ ئەۋەتىپ بەرگەن ۋە ھەر جايدا
«قۇرئان كەرىم»نىڭ مۇشۇ نۇسخىسىنى ئوقۇش توغرۇلۇق مەخسۇس پەرمان چىقارغان .ئاندىن مۇشۇ قېتىم نۇسخىالرغا
كۆپەيتكەندىن باشقا قۇرئان دەپ سانالغانالرنىڭ ھەممىسىنى كۆيدۈرۈپ تاشلىغان.
ئۈچىنچى خەلىپە ئوسمان ئىبنى ئاففان رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنىڭ زامانىدا نۇسخىالندۇرغان «قۇرئان كەرىم» زامانىمىزدا
دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئوقۇلۇۋاتقان «قۇرئان كەرىم»نىڭ ئۆزىدۇر .بۇ نۇسخا «مۇسھەف ئوسمانى» (ئوسمانىي
قۇرئان) دەپ ئاتىلىپ كەلمەكتە .ئوسمان ئىبنى ئاففان رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنىڭ زامانىدا كۆپەيتىلگەن «قۇرئان كەرىم»
نۇسخىلىرى بەش ئىدى دېگەنلەرمۇ ۋە ئالتە ئىدى دېگەنلەرمۇ بار .ئەمما خەلىپە ئوسمان رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنىڭ مىسىر،
بەھرەين ،يەمەن ،مەككە ،بەسرە قاتارلىق شەھەرلەرگە بىردىن «قۇرئان كەرىم»نى بىردىن قارى بىلەن قوشۇپ
ئەۋەتكەنلىكى ئېنىق.
ھەزرىتى ئوسمان زامانىدىكى قۇرئاننىڭ قوليازما نۇسخىلىرى
ھەزرىتى ئوسمان زامانىدا توپلىنىپ ۋە ھەرقايسى ئىسالم ئەللىرىگە ئەۋەتىلگەن «قۇرئان كەرىم»نىڭ شۇ ۋاقىتتىكى
ئەسلى نۇسخىلىرىنىڭ كۆپىنچىسى زاماننىڭ ئۆتۈشى بىلەن يوقاپ كەتكەن .ئەمما شۇ ۋاقىتتىكى قوليازما نۇسخىالردىن
بىرى ھازىر مەدىنە مۇنەۋۋەرە شەھىرىدە ،يەنە بىرى تۈركىيىنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى توپقاپى سارىيى «مۇقەددەس
ئامانەتلەر مۇزىيى»دە ،يەنە بىر نۇسخىسى ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتى «مۇسۇلمانالر ئىدارىسى»نىڭ كۇتۇبخانىسىدا،
77

تامغا ئورنىتىلغان مەخسۇس ئەينەك ساندۇقنىڭ ئىچىدە ساقلىنىۋاتقانلىقى مەلۇم.
ئىلگىرىكى ئەرەب ئېلىپبەسى
ئىلگىرى ئەرەب ئېلىپبەسىدىكى ھەرپلەر چېكىتسىز يېزىالتتى .مەسىلەن( :ب ،ت ،ث ،ي ،ن)( ،ج ،ح ،خ)( ،د ،ذ)،
(ر ،ز)( ،س ،ش)( ،ص ،ض)( ،ع ،غ)( ،ط ،ظ )( ،ف ،ق) قاتارلىق ھەرپلەرنى بىر _ بىرىدىن ئايرىپ تۇرىدىغان
چېكىتلەر يوق ئىدى .لېكىن ئەرەبلەر ئادىتى بويىچە بۇ چېكىتسىز ھەرپلەرنىڭ قايسىسى (ب) ،قايسىسى (ت) ۋە قايسىسى
(ث) ئىكەنلىكىنى سۆزنىڭ باش _ ئاخىرىغا قاراپال ،ھېچبىر قىيىنچىلىق ھېس قىلماستىن بىلىۋاالتتى ۋە توغرا ئوقۇيتتى.
شۇڭا پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنىڭ زامانىدا «قۇرئان كەرىم» ئايەتلىرىنىڭ ئوقۇش بەلگىلىرىنى بېكىتىشكە ھاجەت يوق
ئىدى.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالم ئالەمدىن ئۆتۈپ قىسقا ۋاقىت ئىچىدىال ،ئىسالم دىنى ئەرەب ئەمەس قەۋملەر ئارىسىغا كەڭ
تارقىلىشقا باشلىغان .ھەر خىل مىللەتلەرنىڭ ئىسالم دىنىغا كىرىشى بىلەن ئۇالرنىڭ «قۇرئان كەرىم»نى ئوقۇشقا بولغان
زور ئېھتىياجى ئەرەب ئەمەس قەۋملەرنىڭ ئەرەب تىلىنى توغرا ئوقۇشى ئۈچۈن مەخسۇس قائىدە بەلگىلەشنى تەقەززا
قىلغان ئىدى .چۈنكى ئەرەبلەر ئۆز تىلىدا نازىل بولغان بۇ «قۇرئان كەرىم»نىڭ ھەرپلىرىنى بىر _ بىرىدىن پەرقلەندۈرۈپ،
توغرا ئوقۇپ كېتەلىگەن بىلەن ،ئەرەب ئەمەس مىللەتلەر ئۇنى ئەرەبلەردەك ئوقۇيالمايتتى.
«قۇرئان كەرىم»گە ئوقۇش بەلگىلىرىنىڭ قويۇلۇشى
ئەرەب تىلىنىڭ گرامماتىكا قائىدىسىنى ۋە «قۇرئان كەرىم» ئايەتلىرىنىڭ ئوقۇلۇش بەلگىلىرىنى تۇنجى قېتىم تۈزۈپ
چىققان ئادەم تابىئىن ئۆلىمالىرىدىن ئەبۇلئەسۋەد دۇئەلىي (688 _ 606م) دېگەن كىشى بولۇپ ،ئۇ تۆتىنچى خەلىپە
ھەزرىتى ئەلى ئىبنى ئەبۇ تالىب (660 _ 601م)نىڭ ئەمرى بىلەن بۇ ئىشنى باشالپ ،ھەرپلەرنىڭ فەتھە (_َ ) ،كەسرە
(_ِ ) ،داممە (_ُ) قاتارلىق ھەرىكەتلىرىنى چېكىتلەر بىلەن ئايرىغىلى بولىدىغان قىلىپ چىققان .فەتھە ئاالمىتىنى ھەرپنىڭ
ئۈستىگە بىر چېكىت قويۇش بىلەن ،كەسرە ئاالمىتىنى ھەرپنىڭ ئاستىغا بىر چېكىت قويۇش بىلەن ،داممە ئاالمىتىنى ھەرپنىڭ
ئوتتۇرىسىغا بىر چېكىت قويۇش بىلەن ،سۇكۇن ئاالمىتىنى ئىككى چېكىت بىلەن ئايرىۋالغىلى بولىدىغان قائىدىنى تۈزۈپ
چىققان.
ئەرەب ھەرپلىرىنىڭ چېكىتلىرىنىڭ ئىجاد قىلىنىشى
ئەرەب ھەرپلىرىنىڭ چېكىتلىرى ۋە بەلگىلىرىنى تۇنجى بولۇپ ئىجاد قىلغان ئالىم خەلىل ئىبنى ئەھمەد ئەل فەراھىدى
(790 _ 718م) دېگەن كىشى بولۇپ ،ئۇ ھەرپلەرنىڭ چېكىتلىرىنىڭ ئورنىغا ھازىرقى فەتھە (_ ) ،كەسرە (_ ) ،داممە
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 42
  • Büleklär
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3822
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1630
    27.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3654
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1671
    30.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3424
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1519
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3451
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1537
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3490
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1552
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3355
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1452
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1539
    31.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3401
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1483
    32.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3521
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1505
    31.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1488
    33.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1540
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3428
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1572
    29.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3415
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1457
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1490
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1540
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3519
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    31.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3439
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1610
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1554
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3387
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1615
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3577
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1645
    31.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3451
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1614
    30.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3363
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1663
    31.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3369
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1599
    32.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3339
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1553
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3332
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1467
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3451
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1538
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3337
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1545
    31.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3397
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1588
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3292
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1549
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3393
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1535
    33.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3385
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1491
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3340
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1513
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3403
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1454
    34.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3325
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1581
    31.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3267
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1456
    30.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3362
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1390
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3338
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1611
    29.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3279
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1528
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3269
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1466
    31.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3461
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1661
    30.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3716
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1617
    28.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىمنىڭ-ئۇيغۇرچە-تەرجىمىسى - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 1392
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 769
    35.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.