Latin

قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 4

Süzlärneñ gomumi sanı 2889
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1399
11.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
18.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
24.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
شەيخۇلئىســام ئىبنــى تەيمىيەنىــڭ «مقدمــة يف أصول اتلفســر» ناملىق ئەســىرى_47_44

[[[

بەقەرە سۈرىسى _102ئايەت.

[[[

بەتلەر.

069

مۇھەممەد يۈسۈپ

تەپســىر قىلغــان .ئەممــا بــۇ كۆپ ســانلىق مۇپەسســىرلەرنىڭ
تەپســىرىگە خىالپتــۇر .چۈنكــى بــۇ ئايەتنىــڭ ئالدىدىكــى
ئايەتتــە يەھۇدىيــار ســۆكۈلگەن .شــۇڭا بــۇ ئايەتتىكــى ﴿
َولَ َق ْ
ــد َعل ُِمــوا﴾ يەنــى «ئوبــدان بىلەتتــى» دېگــەن ســۆزدە

شــەيتانالر ئەمــەس ،يەھۇدىيــار كــۆزدە تۇتۇلىــدۇ .بۇنىڭغــا
ئاساســەن ئايەتنىــڭ مەنىســى﴿ :يەھۇدىيــار «تەۋراتنــى»
ســېھىرگە تېگىشــكۈچىگە ئاخىرەتتــە (ياخشــىلىقتىن)
ھېچقانــداق نېســىۋە يــوق ئىكەنلىكىنــى ئوبــدان بىلەتتــى﴾
070

دەپ تەپســىر قىلىــش كېــرەك.
• - 4تەپســىر ئاساســەن ئايەتنىــڭ لۇغــەت مەنىســىگە قــاراپ
بولىــدۇ

چۈنكــى «قۇرئــان كەرىــم» ئــەرەب تىلىــدا چۈشــكەن
كىتــاب بولغانلىقتىــن ،ئۇنىــڭ ئايەتلىــرى ئــەرەب تىلىــدا
ئادەمنىــڭ ئەقلىگــە ئــەڭ تېــز كېلىدىغــان مەنىگە ئاساســەن
َ
ْ
تەپســىر قىلىنىــدۇ .يۇقىرىقــى َ َ َ ْ
اشـ َ َ
ـد َعل ُِمــوا ل َ َ
ـراهُ َمــا ُل
ـن
ـ
م
﴿ولقـ
ِ
َ َ
ْ َ ْ َ َ
ـن خــا ٍق﴾ دېگــەن ئايەتتىكــى ﴿خــا ٍق﴾ دېگــەن
خــرة ِ ِمـ
ِف ال َ ِ
ســۆزنىڭ مەنىســى توغرۇلــۇق مۇپەسســىرلەر ھــەر خىــل
بايانــاردا بولغــان .ئاخىــرى ئىمــام ئىبنــى جەرىــر تەبــەرى
َ َ
مۇنــداق دېگــەن« :بــۇ ئايەتتىكــى ﴿خــا ٍق﴾ دېگــەن

ســۆز توغرۇلــۇق بېرىلگــەن مەنىلەرنىــڭ ئــەڭ توغرىســى
َ َ
‹نېســىۋە›دۇر .چۈنكــى ئــەرەب تىلىــدا ﴿خــا ٍق﴾ دېگــەن

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

ســۆزنىڭ مەنىســى ‹نېســىۋە› دېگەنلىكتــۇر»[[[.
• _ 5ئايەتنىــڭ دىنىــي ئاتالغۇدىكــى مەنىســىنى لۇغــەت
مەنىســىنىڭ ئالدىغــا قويــۇش

بىــرەر كەلىمەنىــڭ دىنىــي ئاتالغۇدىكى مەنىســى بىلەن
لۇغەتتىكــى مەنىســى ئوتتۇرىســىدا ئىختىــاپ كۆرۈلســە،
بــۇ چاغــدا كەلىمەنىــڭ دىنىــي ئاتالغۇدىكــى مەنىســى
لۇغەتتىكــى مەنىســىنىڭ ئالدىغــا قويۇلىــدۇ ،يەنــى دىنىــي
ئاتالغۇدىكــى مەنىســى قوبــۇل قىلىنىــدۇ .چۈنكــى «قۇرئان
كەرىــم» لۇغەتنــى بايــان قىلىــش ئۈچــۈن ئەمــەس ،بەلكى
شــەرىئەتنى بايــان قىلىــش ئۈچۈن چۈشــكەن كىتابتــۇر[[[.
ئايەتتىكــى كەلىمەلەرنىــڭ دىنىــي ئاتالغۇدىكــى مەنىســىنى
لۇغــەت مەنىســىنىڭ ئالدىغــا قويــۇش دېگــەن بــۇ
قائىدىنىــڭ مىســالى مۇناپىقــار ھەققىــدە چۈشــكەن مۇنــۇ
ُ َ ّ ََ
ـم َم َ
ات َأبَـ ً
ع أَ َحــد مِنْ ُهـ ْ
ـدا﴾[[[ .بــۇ ئايەتتىكى
ـل
ٍ
ئايەتتــۇر﴿ :تصـ ِ
ُ َ ّ
ـل﴾ دېگــەن ســۆز «الصــاة» دېگــەن ســۆزدىن كېلىپ
﴿تصـ ِ
چىققــان بولــۇپ« ،الصــاة» ئۇيغــۇر تىلىــدا نامــاز دېگەننــى
ئىپادىلەيــدۇ .ئەممــا «الصــاة» دېگــەن ســۆز ئــەرەب تىلىدا
ھــەم دۇئــا ھــەم نامــاز دېگــەن ئىككــى مەنىــدە كېلىــدۇ.
[[[
[[[
[[[

تەپسىرى تەبەرى _8:توم _578 ،بەت.

ئەلالمــە زەركەشــىنىڭ «الربهــان يف علــوم القــرآن» ناملىــق ئەســىرى _2تــوم_167 ،
بــەت

تەۋبە سۈرىسى _84ئايەت.

071

مۇھەممەد يۈسۈپ

نامــاز دېگــەن ئۇنىــڭ دىنىــي ئاتالغۇدىكــى مەنىســى ،دۇئــا

072

دېگــەن لۇغەتتىكــى مەنىســىدۇر .بــۇ ئايەتتــە بــۇ ســۆزنىڭ

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

دىنىــي ئاتالغۇدىكــى مەنىســى كــۆزدە تۇتۇلغــان .شــۇڭا
ئايەتنىــڭ مەنىســى(﴿ :ئــى پەيغەمبــەر!) ســەن ئۇالرنىــڭ
ئارىســىدىن ئۆلگــەن ھېچقانــداق ئادەمنىــڭ نامىزىنــى
ھەرگىــز چۈشــۈرمىگىن﴾ دېگەنلىــك بولىــدۇ.
•يېقىنقــى ئەســىردە يېزىلغــان بــەزى مەشــھۇر تەپســىرلەردىن
ئۆرنەكلــەر

يېقىنقــى ئەســىردە يېزىلغــان بــەزى مەشــھۇر تەپســىرلەر
ۋە مۇپەسســىرلىرى تۆۋەندىكىچــە:
- 1تەپسىرى قاسىمى (حماسن اتلأويل)
ئاپتــورى :مۇھەممــەد جامالىددىــن ئىبنــى مۇھەممــەد
ســەئىد ئىبنــى قاســىم ھىجرىيەنىــڭ _ 1283يىلــى
دەمەشــىقتا تۇغۇلغــان ،گــۈزەل ئەخالقــى ۋە قەلــەم قۇۋۋىتــى
بىلــەن تونۇلغــان ئالىــم _ 1332 .يىلــى دەمەشــىقتا ئــا-
لەمدىــن ئۆتكــەن.
تەپسىرى قاسىمى:
تەپســىرى قاســىمى 17توملــۇق ئەســەر بولــۇپ ،بــۇ
تەپســىر ســەلەفىي ئۆلىماالردىــن نەقىــل كەلتۈرۈلگــەن
ســۆزلەرنىڭ كۆپلىكــى ۋە دەلىــل قىلىــپ كەلتۈرۈلگــەن
ھەدىســلەرنىڭ ســەھىھ ئىكەنلىكــى بىلــەن مەشــھۇردۇر.
- 2تەپسىرى مەنار (تفسري المنار)

073

مۇھەممەد يۈسۈپ

ئاپتــورى :مۇھەممــەد رەشــىد رىــزا ئىبنــى ئەلــى رىــزا،
ھىجرىيەنىــڭ _ 1282يىلــى تارابلــۇس شــەھىرىنىڭ
جەنۇبىدىكــى قەلمــۇن دېگــەن يېزىدا تۇغۇلغــان .كېيىنچە،
مىســىرغا بېرىــپ ،ئەلالمــە مۇھەممــەد ئابدۇھنىــڭ قولىــدا
ئوقۇغــان .ئۇســتازى مۇھەممــەد ئابــدۇھ بىلــەن بىرلىكتــە
«ئــەل مەنــار» دېگــەن ژۇرنالنــى چىقارغان .تەپســىرى مەنار
نەشــر قىلىنىشــتىن ئىلگىــرى «ئەل مەنــار» ژۇرنىلىدا ئېالن
074

قىلىنىــپ تۇرغــان ئىــدى ،شــۇڭا بــۇ تەپســىر «تەپســىرى
مانــار» دەپ ئاتالغــان .مۇھەممــەد رەشــىد رىــزا _ 1354
يىلــى قاھىــرەدە ئالەمدىــن ئۆتكــەن.
تەپسىرى مەنار:
تەپســىرى مەنارنىــڭ يېزىلىــش قىسىسىســى مۇنــداق:
ئەلالمــە مۇھەممــەد رەشــىد رىــزا ئۇســتازى مۇھەممــەد
ئابدۇھنىــڭ تەپســىر دەرســى ئۆتــۈپ بېرىشــىنى تەلــەپ
قىلغــان بولــۇپ ،ئۇســتازى بۇنىڭغــا قوشۇلغاســن .شــۇنداق
قىلىــپ مۇھەممــەد ئابــدۇھ «قۇرئــان كەرىم»نــى تەپســىر
قىلىشــقا باشــلىغان .بىــر تەرەپتىــن ئۇنىــڭ تەپســىرى «ئەل
مەنــار» ژۇرنىلىــدا بېســىلىپ تۇرغــان .مۇھەممــەد ئابــدۇھ
نىســا سۈرىســىنىڭ _ 125ئايتىگــە كەلگەنــدە ۋاپات بولۇپ
كەتكــەن .ئۇنىــڭ تەپســىرىنى شــاگىرتى مۇھەممــەد رەشــىد
رىــزا داۋامالشــتۇرغان بولــۇپ ،يۈســۈف سۈرىســىنىڭ _ 101
ئايىتىگــە كەلگەنــدە ئۇمــۇ ۋاپــات بولــۇپ كەتكــەن.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

بــۇ تەپســىر 12توملــۇق بولــۇپ نەشــر قىلىنغــان.
ئۇنىــڭ قالغــان تەپســىرىنى مۇھەممــەد بەھجــەت بىتــار
دېگــەن كىشــى يۈســۈف سۈرىســىنىڭ داۋامىنــى تامالىغــان.
تەپســىرى مەنــار ئــەڭ ئىلغــار تەپســىرلەرنىڭ بىــرى
بولــۇپ ،بــۇ تەپســىر ئىككــى خىــل يۆنىلىشــنى ئــۆز ئىچىگــە
ئالىــدۇ .بىــرى ئەلالمــە مۇھەممــەد ئابدۇھنىــڭ ۋاپاتىدىــن
ئىلگىرىكــى يۆنىلىــش ،يەنــە بىــرى ئۇنىــڭ ۋاپاتىدىــن
كېيىنكــى يۆنىلىــش ئىــدى .ئالدىنقــى يۆنىلىشــتە ئىجتىھــاد
كۆپــرەك بولــۇپ ،نەقىــل ئــازراق بولغــان .كېيىنكــى
يۆنىلىشــتە ئالدىنقىســىنىڭ تامامــەن ئەكســىچە بولــۇپ،
نەقىــل كــۆپ ،ئىجتىھــاد ئــازراق بولغــان .مۇھەممــەد رەشــىد
رىــزا مۇنــداق دېگــەن« :ئۇســتازىم ۋاپــات بولغاندىــن
كېيىــن ،تەپســىر قىلىشــتا مۇســتەقىل بولــدۇم ۋە ئايەتلەرنى
ســەھىھ ھەدىســلەر بىلــەن تەپســىر قىلىشــتا ئۇســتازىمغا
خىالپلىــق قىلدىــم»[[[.
- 3تەپســىرى ســەئدى (تيســر الكريــم الرمحــن يف تفســر
الكم المنــان)
ئاپتــورى :ئابدۇراھمــان ئىبنــى ناســىر ئالــى ســەئدى
ھىجرىيەنىــڭ _ 1307يىلــى ھازىرقــى ســەئۇدى
ئەرەبىســتاننىڭ قەســىم رايونىدىكــى ئۇنەيــزە شــەھىرىدە
تۇغۇلغــان .ئاتــا _ ئانىســى ئۇنىــڭ كىچىــك يېشــىدىال
[[[

«تفسير المنار» _1توم _16:بەت.

075

مۇھەممەد يۈسۈپ

ئالەمدىــن ئۆتكــەن بولــۇپ ،ئۆگەي ئانىســىنىڭ قولىدا چوڭ
بولغــان .بــۇ ئانــا كىچىــك ئابدۇراھماننــى ئــۆز بالىلىرىدىنمۇ
ئەزىــزالپ چــوڭ قىلغــان ۋە كىچىــك يېشــىدىال مەدرەســىگە
بەرگــەن بولــۇپ 14 ،يېشــىدا «قۇرئــان كەرىــم» نــى تولۇق
يــادالپ بولغــان .ئەلالمــە ئابدۇراھمــان ســەئدى يــاش
ۋاقتىدىــا تونۇلغــان كاتتــا ئۆلىماغــا ئايالنغــان.
تەپسىرى سەئدى:
076

بــۇ تەپســىر 7توملــۇق تەپســىر بولــۇپ ،مەنىســىنىڭ
ئوچۇقلىقــى ۋە ئىخچاملىقــى بىلــەن مەشــھۇردۇر .بــۇ
تەپســىردە ســۈرىلەر بىــر قانچــە بۆلەكلەرگــە بۆلۈنــۈپ
ھەربىــر بۆلەكنىــڭ ئومۇمىــي مەزمۇنــى بايــان قىلىنىــدۇ.
بــەزى ئايەتلەرنىــڭ ھېكمەتلىرىنــى ۋە ئەھكاملىرىنــى بايــان
قىلىــدۇ .خۇراپىــي قىسســىلەردىن خالىــي تەپســىردۇر.
- 4فى زىاللىل قۇرئان (يف ظالل القرآن)
ئاپتــورى :ســەييىد ئىبنــى ھــاج ئىبنــى قۇتــۇب ئىبراھىــم
_ 1906يىلــى _ 10ئاينىــڭ _ 9كۈنــى مىســىرنىڭ
ئاســيۇت ۋىاليىتىنىــڭ مۇشــا دېگــەن يېزىســىدا تۇغۇلغــان.
ئوقۇشــقا كىچىكىدىــن باشــلىغان بولــۇپ ،ئــۆز يېزىســىدا
«قۇرئــان كەرىم»نــى تولــۇق يــادالپ بولغــان_ 1920 .
يىلــى قاھىــرە ئۇنىۋېرىســتىتنىڭ دارىلئۇلــۇم پاكۇلتېتىنــى
تاملىغــان .قاھىــرەدە مۇئەللىملىــك قىلغــان ،كېيىچــە
مائارىــپ مىنىســتىرلىكىدە ئىشــلىگەن _ 1948 .يىلــى

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

مىســىر مائارىــپ مىنىســتىرلىكى تەرىپىدىــن ئامېرىكىغا بىلىم
ئاشۇرۇشــقا ئەۋەتىلىــپ ،ئامېرىكىــدا ئىككــى يىــل تۇرغــان.
ســەييىد قۇتــۇب ئامېرىكىدىــن ئىنتايىــن جەڭگىــۋار ئىســام
دەۋەتچىســى بولــۇپ قايتقــان ۋە مىســىردىكى «ئىخۋانــۇل
مۇســلىمۇن» جامائىتىگــە ئــەزا بولغــان .ئــۇ ھەمىشــە
«مــەن _ 1951يىلــى تۇغۇلــدۇم» دەيتتــى .چۈنكــى بــۇ
ئۇنىڭ«ئىخۋانــۇل مۇســلىمۇن» جامائىتىگــە قوشــۇلغان
يىلــى ئىــدى.
مىســىردا «ئىخۋانــۇل مۇســلىمۇن» جامائىتــى بىلــەن
« _ 23ئىيــۇل ئىنقىالبــى» نىڭ مەســئۇللىرى ئوتتۇرىســىدا
توقۇنــۇش يــۈز بەرگەنــدە ،ســەييىد قۇتــۇب _ 1954يىلــى
قولغــا ئېلىنىــدۇ ۋە 15يىللىــق ھۆكــۈم ئېــان قىلىنىــدۇ.
ســەييىد قۇتــۇب تۈرمىــدە مەھبۇســلۇق جەريانىــدا «فــى
زىاللىــل قۇرئــان» تەپســىرىنى يېزىــپ چىقىــدۇ .ئــۇ
تۈرمىدىــن چىقىشــتىن بــۇرۇن ،ئۇنىــڭ تەپســىرى نەشــر
قىلىنىــدۇ .ئىراقنىــڭ ســابىق رەئىســى ئابدۇسســاالم ئارىــف
ئۇنىــڭ تەپســىرىنى ئوقــۇپ چىقىــپ قاتتىــق تەســىرلىنىدۇ
ۋە مىســىرنىڭ شــۇ ۋاقىتتىكــى رەئىســى ئابدۇنناســىرغا
ئارىچىلىــق قىلىــپ ،ئىراقلىــق ئۆلىمــاالر ئارقىلىــق ســەييىد
قۇتۇبنــى تىلىۋالىــدۇ .شــۇنىڭ بىلــەن ســەييىد قۇتــۇب
مۇددىتــى توشۇشــتىن بــۇرۇن تۈرمىدىــن چىقىــدۇ_ 1965 .
يىلــى قايتــا قولغــا ئېلىنىــپ _ 1966 ،يىلــى _ 8ئاينىــڭ
_ 29كۈنــى مىســىر ھەربىــي مەھكىمىســى تەرىپىدىــن

077

مۇھەممەد يۈسۈپ

شــېھىت قىلىنىــدۇ.

078

ســەييىد قۇتــۇب شــېھىت قىلىنىشــتىن بــۇرۇن بارلىــق
ئىســام دۇنياســىدىكى ئۆلىمــاالر ئۇنــى ئابدۇنناســىردىن
تىلىۋالماقچــى بولــۇپ كــۆپ تىرىشــچانلىق كۆرســەتكەن
بولســىمۇ ،بــۇ تىرىشــچانلىقالر پايدىســىز قالىــدۇ.
مىســىردىكى ھەربىــي مەھكىمــە ســەييىد قۇتۇبنىــڭ
جامــال ئابدۇنناســىردىن ئــۆزۈر تىلىســە ،ئۇنــى كەچــۈرۈم
قىلىدىغانلىقىنــى ئېيتىــپ ،ئۇنــى ئــۆزۈر تىلەشــكە
قىســتىغاندا ،ســەييىد قۇتــۇب قەتئىيلىــك بىلــەن« :نامازدا
ئالــاھ تائاالنىــڭ بىــر ئىكەنلىكىگــە ئىشــارەت قىلىدىغان بۇ
بارمــاق تاغۇتنىــڭ ھاكىمىيىتىنــى قوبــۇل قىلىــپ ئېتىراپنامە
يېزىشــنى رەت قىلىدۇ»دەيــدۇ .ئــۇ يەنــە مۇنــداق دەيــدۇ:
«مــەن ئالــاھ تائــاال بىلــەن قىلىۋاتقان ئۇلۇغ ئىشــىمنى خاتا
ئىكــەن دەپ ئــۆزرە ئېيتامدىــم؟ مــەن قانداقالرچــە ئۇالردىــن
رەھىــم _ شــەپقەت تىلىگۈدەكمــەن؟ مــەن ھەقلىــق بولــۇپ
تۈرمىگــە كىرگــەن بولســام ،ھــەق تائاالنىــڭ بــۇ ھۆكمىگــە
رازىمــەن ،ئەگــەر ناھــەق تۈرمىگــە ئېلىنغــان بولســام ،مــەن
تاغۇتتىــن شــەپقەت سوراشــتىن ئۈســتۈنمەن».
فى زىاللىل قۇرئان تەپسىرى:
فــى زىاللىــل قۇرئــان تەپســىرى ئەدەبىــي ئۈســتۈنلۈكتە
ئۇنىــڭ ئالدىغــا ئۆتىدىغــان كىتــاب يوقتــۇر ،ئــۇ «قۇرئــان
كەرىــم» ســىزىپ بەرگــەن ھايــات تەرىزىنــى بەئەينــى بايان

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

قىلىــپ بەرگــەن بولــۇپ« ،قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئەدەبىــي
ئۈســتۈنلىكىنى ئوتتۇرىغــا چىقارغــان بىردىنبىــر ئەســەردۇر.
بۇ تەپســىر 6توملۇق بولۇپ ،مىســىردا ۋە باشــقا دۆلەتلەردە
ئىنتايىــن كــۆپ قېتىــم نەشــر قىلىنغــان.
- 5تەپســىرى شــىنقىتى (أضــواء ابليــان يف إيضــاح القــرآن

بالقــرآن).

ئاپتــورى :مۇھەممــەد ئەمىــن ئىبنــى مۇھەمــەد مۇختــار
جەنكــى ئــەل شــىنقىتى ھىجرىيەنىــڭ _ 1325يىلــى
ھازىرقــى مەۋرىتانــى يەنــى ڭ شــىنقىت دېگــەن يېرىــدە
تۇغۇلغــان .ئــۆز يۇرتىــدا دىنىــي ئىلىمــدە ئەتراپلىــق
يېتىشــكەن بولــۇپ ،ھــەج قىلىــش ئۈچــۈن ســەئۇدى
ئەرەبىســتانغا بېرىــپ ،ئــۇ جايدىكــى ئۆلىمــاالر بىلــەن
تونۇشــۇپ قالىــدۇ .ســەئۇدى ئەرەبىســتان ئۆلىمالىــرى
مۇھەممــەد مۇختــار شــىنقىتىنىڭ يۇقىــرى بىلىمىگــە قايىــل
بولغانلىقتىــن ،ئۇنــى بــۇ مەملىكەتتــە قېلىشــقا دەۋەت
قىلىــدۇ ،ئــۇ قوشــۇلغاندىن كېيىــن ،ئــۇالر مەرھۇم پادىشــاھ
ئابدۇلئەزىزغــا تەلــەپ ســۇنۇپ ئۇنىــڭ قېلىــپ قېلىشــنى
تەلــەپ قىلىــدۇ ،پادىشــاھنىڭ ۋوشۇلۇشــى بىلــەن ئــۇ
كىشــى ســەئۇدى ئەرەبىســتاندا قالىــدۇ .مەككىــدە ۋە رىيــاد
شــەھىرىدە مۇدەررىســلىك قىلىدۇ« ،ســەئۇدى ئەرەبىســتان
كاتتــا ئۆلىمــاالر ھەيئىتى»گــە ئــەزا بولىــدۇ« ،دۇنيا ئىســام
بىرلىكى»تەشــكىالتنىڭ تەســىس ئەزاســى بولىدۇ_ 1393 .

079

مۇھەممەد يۈسۈپ

يىلــى مەككىــدە ۋاپــات بولىــدۇ.
تەپسىرى شىنقىتى:

080

تەپســىرى شــىنقىتى 10توملــۇق تەپســىر بولــۇپ ،ئاپتور
مۇجادەلــە سۈرىســىگە كەلگەنــدە ۋاپــات بولغــان بولــۇپ،
قالغــان قىســمىنى ئۇنىــڭ شــاگىرتى ئەتىيــە مۇھەممــەد
ســالىم دېگــەن كىشــى تاماملىغــان .بــۇ تەپســىر ئىككــى
ئاالھىدىلىــك بىلــەن تونۇلغــان بولــۇپ ،بىــرى قۇرئاننــى
قۇرئــان بىلــەن تەپســىر قىلغــان ،يەنــە بىــرى فىقھــى
مەســىلىلىرىنى ناھايىتــى ئىنچىكــە بايــان قىلغــان.
- 6تەفھىمۇل قۇرئان (تفهيم القرآن)
ئاپتــورى :ئەلالمــە ئەبــۇل ئەئــا مــەۋدۇدى 1903
_ يىلــى ھىندىســتاندا تۇغۇلغــان بولــۇپ ،ئــۇ كىشــى
تەپســىر ساھەســىدىال ئەمــەس ،ژۇرنالىســتلىق ۋە ئىســام
ئىلىملىرىنىــڭ ھــەر قايســى ســاھەلىرىدە كۆپلىگــەن
قىممەتلىــك ئەســەرلەرنى يازغــان .ئۇنىــڭ ئەســەرلىرى
ئىســام ۋە ئــەرەب دۇنياســىدا كۆپلىگــەن تىلالرغــا تەرجىمــە
قىلىنىــپ كــەڭ تارقااللغــان .ئەلالمــە ئەبــۇل ئەئــا مــەۋدۇدى
_ 1979يىلــى _ 9ئاينىــڭ _ 20كۈنــى 76يېشــىدا
ئالەمدىــن ئۆتكــەن.
تەفھىمۇل قۇرئان تەپسىرى
ئەلالمــە مــەۋدۇدى بــۇ تەپســىرىنى _ 1942يىلــى

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

يېزىشــقا باشــاپ _ 1972 ،يىلــى يېزىــپ تاماملىغــان.
بــۇ تەپســىر ئــۇردۇ تىلىــدا يېزىلغــان 6توملــۇق تەپســىر
بولــۇپ ،كــۆپ قىســمى زىندانــدا يېزىلغــان ،پاكىســتان،
ھىندىســتان قاتارلىــق دۆلەتلــەردە قايتــا _ قايتــا نەشــىر
قىلىنىــپ كــەڭ تارقالغــان .بــۇ 30يىــل جەريــان ئىچىــدە
مــەۋدۇدى دۇچ كەلگــەن مەســىلىلەرنى تەھلىــل قىلىــپ،
تەپســىرنى پىششــىقالپ ماڭغــان .مــەۋدۇدى بــۇ تەپســىرىدە
«ئىســام دىــن ۋە دۆلەتتــۇر ،ئىســام ھاكىمىيىتــى
تىكلەنمەســتىن ،ئىســامغا تولــۇق ئەمــەل قىلغىلــى
بولمايــدۇ ،ئىســام مۇكەممــەل بىــر دىــن بولــۇپ ،ھاياتنىــڭ
شەخســى ۋە ئىجتىمائــى تەرەپلىرىنــى ئــۆز ئىچىگــە ئالىــدۇ»
دېگــەن نــەزەرى يەنــى ئۇتتۇرىغــا قويــۇپ ،غــەرب پىكىــر
ئېقىمىنىڭ ،دىنســىزلىق پەلسەپەســىنىڭ ئىســام دۇنياســىغا
ئېقىــپ كىرىشــىگە شــىددەت بىلــەن قارشــى تۇرغــان .بــۇ
تەپســىر ئىنگىلىزچــە ،تۈركچــە ،ئۇيغۇرچە ۋە باشــقا تىلالرغا
تەرجىمــە قىلىنغــان.

◄«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمە ۋە تەپسىرلىرى
ھازىــر دۇنيــادا «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ 1200دىــن
ئارتــۇق تەرجىمــە نۇسخىســى بارلىقــى ۋە 140تىــن كۆپــرەك
مىللەتنىــڭ تىلىغــا تەرجىمــە قىلىنىــپ بولغانلىقــى مەلــۇم.
ھەتتــا بــەزى مىللەتلەرنىــڭ تىلىــدا 100خىلدىــن ئارتــۇق

081

مۇھەممەد يۈسۈپ

«قۇرئــان كەرىــم» تەرجىمىســى تېپىلىــدۇ .بىزنىــڭ
ئانــا ۋەتىنىمىزگــە كەلســەك-12 ،ئەســىردە قاراخانىيــار
دەۋرىدىــا «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئۇيغۇرچــە تەرجىمىســى
بارلىققــا كەلگــەن ئىكــەن .ھازىر بۇ تەرجىمە نۇسخىســىنىڭ
ســەككىز خىــل قــول يازمــا نۇسخىســى تولــۇق ياكــى كەمتۈك
ھالەتتــە چەتئەللەرنىــڭ مۇزېيلىرىــدا ياكــى كۇتۇبخانىلىرىدا
ســاقالنماقتا ئىكــەن .مەلــۇم بولۇشــىچە -20 ،ئەســىرنىڭ
باشــلىرىدىن تارتىــپ ئۇيغــۇر ئۆلىمالىــرى تەرىپىدىــن
082

«قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئۇيغۇرچــە تەرجىمىلىــرى مەيدانغــا
كەلگــەن بولــۇپ ،رەســمىي تــۈردە نەشــر قىلىنىــش
پۇرســىتىگە ئېرىشەلمەســتىن كۆپلىرى يوقىلىــپ كەتكەن ۋە
نۇرغۇنلىــرى خىتــاي كوممۇنىســتلىرى تەرىپىدىــن كۆيدۈرۈپ
يــوق قىلىنغــان.
پەقــەت ئۆتكەن ئەســىرنىڭ – 40يىللىرىــدا ئابدۇلئەزىز
چىنگىزخــان «قۇرئــان كەرىم»نــى ئۇيغۇرچــە تەرجىمــە
قىلغان بولســىمۇ ،نەشــر قىلىنىشقا نېسىپ بولماي يوقىلىپ
كەتكەنلىكــى ســۆزلىنىدۇ .يەنــە ئۆتكــەن ئەســىرنىڭ -80
يىللىرىنىــڭ باشــلىرىدا ئۆزبېــك ئالىمــى مەھمــۇد تارازىنىــڭ
«قۇرئــان كەرىــم ئىزاھلىــق تەرجىمىســى» ناملىــق ئەســىرى
پاكىســتاندا چاغاتــاي يېزىقىــدا نەشــر قىلىنغــان بولــۇپ ،بــۇ
تەرجىمــە بىزنىــڭ ۋەتەنگىمــۇ يېتىــپ بارغــان ئىــدى.
«قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ھازىرقــى زامــان ئۇيغــۇر تىلىغــا

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

قىلىنغــان تۇنجــى تەرجىمىســى ئەلالمــە مۇھەممــەد ســالىھ
دامولالھاجىــم تەرىپىدىــن مەيدانغــا كەلگــەن بولــۇپ،
بــۇ تەرجىمــە -1987يىلــى بېيجىڭــدا «مىللەتلــەر
نەشــرىياتى»دا نەشــر قىلىنىــپ تارقىتىلــدى .بــۇ تەرجىمــە
ئۇيغۇرالرنىــڭ قولىــدا «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئۇيغۇرچــە
تەرجىمىســى بولماســلىقتىن ئىبــارەت بىــر بوشــلۇقنى بىــر
قــەدەر تولدۇرغــان بولــدى -2012 .يىلــى ئۇيغــۇر ئاپتونــۇم
رايونلــۇق ئىســام جەمئىيىتــى تەرىپىدىــن «‹قۇرئــان
كەرىم›نىــڭ ئۇيغۇرچــە تەرجىمىســى» نەشــر قىلىنىــپ
تارقىتىلــدى -2017 .يىلــى ئەنــەس ئالىــم تەرىپىدىــن
«‹قۇرئــان كەرىم›نىــڭ ئىزاھلىــق تەرجىمىســى» يېزىلىــپ
تۈركىيــەدە نەشــر قىلىنــدى .پېقىــر 17يىلدىــن بېــرى
«‹قۇرئان كەرىم›نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىســى»گە ئىشلەپ
كەلمەكتــە .يېقىنــدا نەشــردىن چىقىشــى كۈتۈلمەكتــە.
ئەســلىدە تەرجىمىنىــڭ كــۆپ بولۇشــى زىيانلىــق ئەمــەس،
بەلكــى پايدىلىقتــۇر .تۈركچىدىمــۇ 100دىــن كۆپــرەك
«قۇرئــان كەرىــم» تەرجىمىســى بارلىقــى ســۆزلىنىدۇ.

◄ئۇيغۇرالردىن چىققان مۇپەسسىرلەر
ئۇيغــۇرالر تۈركىــي تىللىــق خەلقلــەر ئىچىــدە «قۇرئــان
كەرىم»نــى ئــەڭ دەســلەپ تەرجىمــە ۋە تەپســىر قىلغــان
خەلقتــۇر .ئۇيغــۇرالر ئىچىدىــن چىققــان مۇپەسســىرلەر

083

مۇھەممەد يۈسۈپ

تۆۋەندىكىچــە:

084

.1ئۇيغــۇرالر ئىچىــدە «قۇرئــان كەرىم»نىڭ تەپســىرىنى
ئــەڭ دەســلەپ يازغــان كىشــى ئاتاغلىــق تىلشــۇناس ئالىــم
مەھمــۇد قەشــقەرىينىڭ ئۇســتازى ھۈســەين ئىبنــى ئەلــى
ئىبنــى خەلــەف قەشــقىرىي دېگــەن كىشــى بولــۇپ ،بــۇ زات
قاراخانىيــار خانلىقىنىــڭ بىــر قانچــە ئــەۋالد خانلىرىنىــڭ
مەنىۋى داھىســى ،شــۇنداقال تونۇلغان مۇدەررىس ئىدى .ئۇ
ئۆمــرى ئىچىــدە 200پارچىدىــن كۆپــرەك كىتــاب يازغاننىــڭ
ســىرتىدا «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ تەپســىرىنى يازغــان.
.2مىالدىيــە -1735يىلىدىــن -1756يىلىغىچــە
يەكەنــدە ھۆكۈمــدار بولغــان خوجــا ياقــۇب دېگــەن كىشــى
دۆلــەت خىراجىتــى بىلــەن «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئۇيغۇرچە
تەپســىرىنى يــازدۇرۇپ نەشــىر قىلدۇرغــان.
.3قاغىلىقتــا ئۆتكــەن داڭلىــق ئۆلىمــا ھۈســەينخان
تەجەللــى -1910يىلــى «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئۇيغۇرچــە
تەپســىرىنى يېزىــپ چىققــان.
.4ســابىت دامولــا ھاجىــم شىڭشىســەينىڭ تۈرمىســىدە،
مىالدىيــە -1937يىلىدىــن ئۆمرىنىــڭ ئاخىرىغىچــە كــۈچ
ســەرپ قىلىــپ« ،روشــەن بايــان -تۈركىــي تەپســىرۇل
قۇرئــان» دېگــەن ئۇيغۇرچــە تەپســىرنى يېزىــپ چىققــان
بولــۇپ ،ئۇنىــڭ -30پارىســى -1948يىلــى غولجىــدا
بېســىپ تارقىتىلغــان .بــۇ تەپســىرنىڭ قوليازما نۇسخىســىنى

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

ســابىت دامولالمنىــڭ غولجىدىكــى ئوغلــى ئابدۇلــا -1961
يىلــى ئۇيغــۇر ئاپتونــوم رايونلــۇق مىللەتلــەر تەتقىقــات
ئورنىغــا تاپشــۇرغان ئىكــەن.
-1990 .5يىللىــرى مۇھەممــەد ســالىھ دامولالھاجىــم
تەرىپىدىــن «ئاخىرقــى ئىككــى پارىنىــڭ تەپســىرى» نەشــر
قىلىنــدى.
-1955 .6يىلــى مۇھەممــەد زىرىــپ قارىھاجىــم غولجىــدا
«‹قۇرئــان كەرىــم› تەپســىرى»نى ئۇيغۇرچــە يېزىــپ
چىققــان .زىرىــپ قارىھاجىمنىــڭ -1926يىلــى قەشــقەردە
يېزىــپ چىققــان «ئەممــە پارىســىنىڭ تەپســىرى» ناملىــق
ئەســىرى -1987يىلــى قاتــاردا فاكســمېل قىلىــپ،
ئەســلىدىكى چاغاتــاي يېزىقىــدا بېســىپ تارقىتىلغــان.
كېيىنچە -2003يىلى شــۇ فاكســمېل نۇسخىســىغا ئاساسەن
ســەئۇدى ئەرەبىســتانىنىڭ جىــددە شــەھىرىدە ھازىرقــى
زامــان ئۇيغــۇر تىلىغــا ئۆزگەرتىــپ نەشــىر قىلىنغــان .تولــۇق
نۇسخىســى -2018يىلــى ئىســتانبۇلدا نەشــر قىلىنغــان.
« .7تەپســىر جەۋھەرلىــرى» ناملىــق 10توملــۇق
تەپســىر پېقىــر مۇھەممــەد يۈســۈپنىڭ قولىــدا ئوتتۇرىغــا
چىققــان بولــۇپ ،بىــرەر يىــل ئىچىــدە نەشــردىن چىقىشــى
كۈتۈلمەكتــە .بــۇ تەپســىرنىڭ -2 -1توملىــرى -2018
يىلــى قازاقىســتاندا رۇس ھەرپىدىكــى ئۇيغــۇر تىلىــدا نەشــر
قىلىنىــپ تارقىتىلــدى.

085

مۇھەممەد يۈسۈپ

◄ھازىرقــى زامــان ئۇيغــۇر تىلىغــا تەرجىمــە قىلىنغــان
تەپســىرلەر
« .1تەپســىرى ئىبنــى كەســىر» -2005يىلــى ئۇيغــۇر
تەرجىمــە مەركىــزى تەرىپىدىــن تەرجىمە قىلىنىــپ ،بەيرۇتتا
نەشــىر قىلىنغــان.
« .2ئاخىرقــى ئــۈچ پارىنىــڭ تەپســىرى» -2007يىلــى
ســەئۇدى ئەرەبىســتانىنىڭ رىيــاد شــەھىرىدە تەرجىمــە
086

قىلىنىــپ باســتۇرۇلغان.
« .3ئەھــكام ئايەتلىرىنىــڭ تەپســىرى» -2006يىلــى
ئىســتانبۇلدا نەشــر قىلىنغــان.
« .4فــى زىاللىــل قۇرئــان» بــەزى ســۈرىلەرنىڭ
تەرجىمىســى -2014يىلــى ئىســتانبۇلدا نەشــر قىلىنغــان.
« .5تەپسىرى سەئدى» نەشر قىلىنمىغان.
« .6سەفۋەتۇتەفاسىر» نەشر قىلىنمىغان.
« .7تەپســىرى تەنتــاۋى» تەبىئىــي پەنگــە ئائىــت
ئايەتلەرنىــڭ تەرجىمىســى .نەشــر قىلىنمىغــان
« .8تەفھىمۇل قۇرئان» نەشر قىلىنمىغان.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

ئۈچىنچى بۆلۈم

«قۇرئان كەرىم»نىڭ مۆجىزىلىرى

ئــاۋۋال شــۇنى بىلىــش كېرەككــى« ،قۇرئــان كەرىــم»
بىرەر پەن _ تېخنىكا كىتابى ئەمەس ،ياكى ئۇ كائىناتنىڭ
سىر-ئەســرارلىرىنى بايــان قىلىــش ئۈچــۈن چۈشــۈرۈلگەن
كىتابمــۇ ئەمــەس .بەلكــى ئــۇ ئەقىــدە ،ئىبــادەت ،ئەخــاق،
مۇئامىلــە ،قانۇن-تــۈزۈم كىتابىــدۇر .ئــۇ ئىنســانالرغا پــەن
ـ تېخنىكىدىــن مەلــۇم مــاۋزۇالردا يىــپ ئۇچــى بېرىــپ،
ئۇالرنىــڭ ئىزدىنىــش يولىنــى ئېچىــپ بېرىــدۇ .دېمــەك،
«قۇرئــان كەرىــم» ئومۇمىــي قانۇنىيەتلەرنىــڭ خۇسۇســىي
يىــپ ئۇچىنــى كۆرســىتىپ بېرىــدۇ.
ئالــاھ تائــاال ئىنســانالرنى دۇنيــا ۋە ئاخىرەتلىــك
بەخــت – ســائادەتنىڭ يوللىرىغــا ھىدايــەت قىلىــش
ئۈچــۈن «قۇرئــان كەرىم»نــى ھىدايــەت مەنبىئــى قىلىــپ
چۈشــۈرگەن( .شەكســىزكى ،بــۇ قۇرئــان (ئىنســانالرنى)
ئــەڭ توغــرا يولغــا باشــايدۇ ،ياخشــى ئىشــارنى قىلىدىغــان
مۇئمىنلەرگــە ئۇالرنىــڭ چــوڭ مۇكاپاتقــا ئېرىشــىدىغانلىقى

087

مۇھەممەد يۈسۈپ

بىلــەن خــۇش خــەۋەر بېرىــدۇ([[[« .قۇرئــان كەرىم»نىــڭ
ھىدايىتــى ئىنســانالرنى ئالــاھ تائاالنىڭ دىنىغــا چاقىرىش،
ئۇنىــڭ بارلىقىغــا ۋە بىرلىكىگــە يېتەرلىــك دەلىــل-
ئىســپاتالرنى تۇرغــۇزۇش ،ئىنســانالرغا پايدىلىــق بولغــان
ئىشــارنى ئۆگىتىــش ۋە ئۇالرنــى ئۆزلىرىگــە زىيانلىق بولغان
ئىشــاردىن ،گۇناھ-مەســىيەتلەردىن توســۇش قاتارلىــق
ئىشــاردا ھەرخىــل ئۇســۇلالر بىلــەن ئەمەلگــە ئاشــقان.

◄«قۇرئان كەرىم» ھىدايەت كىتابىدۇر

088

ئالــاھ تائاالنىــڭ بارلىقىنــى« ،قۇرئــان كەرىم»نىــڭ
ئالــاھ تائاالنىــڭ ســۆزى ئىكەنلىكىنــى ۋە مۇھەممــەد
ئەلەيھىسســاالمنىڭ ئالــاھ تائاالنىــڭ ھــەق پەيغەمبىــرى
ئىكەنلىكىنــى ھــەر بىــر ئەســىرنىڭ ئىلىم-مەرىپــەت ۋە
پەن-تېخنىــكا تەرەققىياتــى جەھەتتىكــى ۋەزىيىتىگــە ۋە
ھــەر دەۋر ئىنســانلىرىنىڭ ئەقىــل سەۋىيىســىگە مۇناســىپ
ھالــدا ئىلمىــي مۆجىزىلــەر بىلــەن ئىسپاتالشــمۇ «قۇرئــان
كەرىم»نىــڭ ھىدايەتلىرىدىــن بىــرى ســانىلىدۇ .چۈنكــى
«قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئايەتلىــرى مۇندىــن 14ئەســىردىن
كۆپــرەك ۋاقىــت ئىلگىــرى چۈشــكەن ۋە ئەســىرلەردىن بىرى
كىشــىلەرنى شــۇ زامانالرنىــڭ سەۋىيىســىگە اليىــق ئىلمىــي
مۆجىزىلىــرى بىلــەن قايىــل قىلىــپ كەلگــەن بولســىمۇ،
[[[

ئىسرا سۈرىسى -9ئايەت.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

يەنىــا ئۇنىڭــدا پەقــەت زامانىــۋى ئىلىــم _ پــەن بىلەنــا
ئىســپاتلىنىدىغان نۇرغۇنلىغــان ئىلمىــي ھەقىقەتلــەر بــار.
شــۇڭا زامــان تەرەققىــي قىلغانســېرى ،ئىنســانالرنىڭ
ئىلىــم سەۋىيىســى يۈكسەلگەنســېرى ۋە ئىلىم-پــەن
ئىلگىرلىگەنســېرى «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئۆتمۈشــلەردە
بىلىنمىگــەن ئىلمىــي مۆجىزىلىــرى تېخىمــۇ كــۆپ
ئاشكارىلىنىشــقا باشــايدۇ .شــۇنداق قىلىپ تا قىيامەتكىچە
بــۇ ئىلمىــي مۆجىزىلــەر ئېچىلىنىشــقا داۋام قىلىــدۇ.
ئۇنداقتــا پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم بــۇ ئىلمىــي ھــە-
قىقەتلەرنــى نېمــە ئۈچــۈن شــەرھلەپ بەرمىگــەن؟
بــۇ ســوئالنىڭ جاۋابــى مۇنــداق :پەيغەمبــەر ئــە-
لەيھىسســاالمنىڭ ھازىــر كەشــىپ قىلىنغــان ۋە كېيىنچــە
كەشــىپ قىلىنىدىغــان پۈتــۈن ئىلمىــي ھەقىقەتلەرنــى
شــەرھلەپ بەرمىگەنلىكىنىــڭ ســەۋەبىگە كەلســەك،
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم مۇســۇلمانالرنىڭ ئەقىدە ،ئەخالق
مەســىلىلىرىدە ،كۈندىلىــك ئىبادەتلىرىــدە ،مۇئامىلــە
ئىشــلىرىدا ،ھاالل-ھــارام مەسىلىســىدە بىلىشــى زۆرۈر
بولغــان شــەرىئەت ئەھكاملىرىنــى تولىقــى بىلــەن شــەھلەپ
بەرگــەن .چۈنكــى مۇســۇلمانالرغا بۇيرۇلغىنــى شــۇ ئىــدى.
ئەممــا «قۇرئــان كەرىم»دىكــى كائىنــات ئەســرارلىرىغا مــۇ-
ناســىۋەتلىك ئىلىملەردىــن ئــۆزى بىلگەنلىرىنــى ۋە ئېھتىياج
تۇيغانلىرىنىــا بايــان قىلىــپ بېرىشــكە كۇپايىلەنگــەن.

089

مۇھەممەد يۈسۈپ

چۈنكــى بــۇ ئىلمىــي ھەقىقەتلەرنــى ھازىرقــى بويىچــە
شــەرھلەپ بەرگەنــدە ،ئۇالرنــى شــۇ چاغالردىكــى
ئىنســانالرنىڭ ئەقلــى قوبــۇل قىاللمايتتــى ،بــۇ ئەھۋالنىــڭ
ئاساســلىق مەســىلە بولغــان دىنىــي مەســىلىلەرگە ســەلبىي
تەســىرى بولــۇپ قېلىــش ئېھتىمالــى بــار ئىــدى.

090

چۈنكــى پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمنىڭ ئالــاھ تائاالنىڭ
قۇدرىتــى بىلــەن بىــر كېچىــدە مەككىدىــن پەلەســتىندىكى
مەســجىدى ئەقســاغا بېرىــپ كەلگەنلىــك قىسسىســىنى شــۇ
ۋاقىتتىكــى ئىنســانالرنىڭ كۆپ ســانلىقى قوبــۇل قىاللمىغان
يــەردە ،ھازىرقــى ئىلمىــي كەشــپىياتالردىن ســۆز ئېچىشــقا
ھەرگىزمــۇ ئــورۇن يــوق ئىــدى .ھەتتــا مۇندىــن يــۈز يىــل
بۇرۇنقــى ئىنســانالرغا يانفــون ،كومپىيوتېــر ،ئېنتېرنېــت،
ئانتېنــا قاتارلىــق ھازىرقــى زامــان پــەن – تېخنىكىلىرىدىــن
ســۆز ئاچقــان ئــادەم ھەرقانچــە ئىشــەنچلىك ،ئالىــم
كىشــى بولــۇپ كەتســىمۇ ،ئىنســانالر ھامــان ئۇنــى يالغانغــا
چىقىرىدىغانلىقــى تۇرغانــا گــەپ ئىــدى.
«قۇرئــان كەرىــم» ئەدەبىــي ،ئىلمىــي ،كېلىچەكتىــن
خــەۋەر بېرىــش ،ھــەر زامانغــا مۇناســىپ شــەرىئەت
بەلگىلــەش قاتارلىــق كۆپلىگــەن مۆجىزىلەرنــى ئــۆز ئىچىگــە
ئالغــان.
«قۇرئــان كەرىم»نىــڭ مۆجىزىلىــك تەرەپلىــرى ئىنتايىن
كــۆپ .مەشــھۇرلىرى تۆۋەندىكىچە:

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

(« )1قۇرئــان كەرىم»نىــڭ بايانىدىكــى ئەدەبىــي مــۆ-
جىزىسى
(« )2قۇرئان كەرىم»نىڭ ئىلمىي مۆجىزىسى
(« )3قۇرئــان كەرىم»نىــڭ كېلىچەكتىــن خــەۋەر بــې-
رىشــتىكى مۆجىزىسى

◄مۆجىزە ۋە ئۇنىڭ تۈرلىرى
مۆجىــزە _ پەيغەمبەرلەرنىــڭ راســتىنال ئالــاھ تائاالنىــڭ
ئەلچىلىــرى ئىكەنلىكىنــى ئىسپاتلىشــى ئۈچــۈن ئالــاھ
تائــاال تەرىپىدىــن بېرىلگــەن دەلىــل ،ئىســپات ۋە پاكىــت
دېمەكتــۇر.
ئالــاھ تائــاال ھەربىــر پەيغەمبەرنــى يېتەرلىــك مۆجىزىلــەر
بىلــەن ئەۋەتكــەن .مەســىلەن :ئالــاھ تائاالنىــڭ ئىبراھىــم
ئەلەيھىسســاالمغا ئوتتــا كۆيمــەس مۆجىزىســىنى بەرگــەن،
بابىــل پادىشــاھى نەمــرۇد ئىبراھىــم ئەلەيھىسســاالمنى چــوڭ
بىــر ئــوت دۆۋىســىگە ئاتقانــدا ،ئىبراھىــم ئەلەيھىسســاالم
دەھشــەتلىك ئــوت ئىچىــدە تۇرســىمۇ ،ئۇنىــڭ نــە بەدىنى،
نــە تېرىســى كۆيمىگــەن ،مۇســا ئەلەيھىسســاالمغا قولــى
چىراقتــەك يانىدىغان ،ھاسىســى ئەجدىرھاغــا ئايلىنىدىغان
مۆجىزىلەرنــى ،ئىيســا ئەلەيھىسســاالمغا ئۆلۈكلەرنــى تىرىــل-
دۈرىدىغــان ،ئــاق كېســەلنى ســاقايتىدىغان ،تۇغمــا كــور-

091

مۇھەممەد يۈسۈپ

نىــڭ كۆزىنــى ئاچىدىغــان مۆجىزىلەرنــى بەرگــەن .بــۇالر
«قۇرئــان كەرىــم» ۋە باشــقا ســاماۋىي كىتابــاردا قەيــت
قىلىنغــان .ئاخىرىقــى پەيغەمبــەر ھەزرىتــى مۇھەممــەد
ئەلەيھىسســاالمغىمۇ نۇرغــۇن مۆجىزىلــەر بېرىلگــەن .ئۇنىــڭ
ۋە بۇرۇنقــى پەيغەمبەرلەرنىــڭ مۆجىزىلىرىنىــڭ ئىچىــدە
ئاالھىــدە پەرقلىــق ۋە تــا قىيامەتكىچــە كۈچكــە ئىگە بولغان
بىردىنبىــر جانلىــق مۆجىــزە _ قۇرئانــدۇر.

092

مۆجىزىلــەر ئەزەلدىــن ھەربىــر دەۋر ۋە جەمئىيەتنىــڭ
شــارائىتىغا قــاراپ ،شــۇ ۋاقىتتىكــى ئــەڭ تەرەققــى قىلغــان
نەرســىنىڭ جىنســىدىن بولۇپ ،ئۇنى بېســىپ چۈشــىدىغان
ئاالھىــدە پەرقلىــق ئۈســتۈنلىكى بىلــەن كەلگــەن .مانــا
بــۇ ،ئالــاھ تائاالنىــڭ پەيغەمبەرلەرگــە مۆجىــزە ئاتــا
قىلىشــتىكى پرىنســىپىدۇر .ئەگــەر بۇنــداق بولمىغانــدا
مۆجىــزە ئەۋەتىشــنىڭ ھېچبىــر ئەھمىيىتــى بولمايتتــى.
چۈنكــى بىــر پەننــى بىلمىگــەن خەلققــە باشــقا بىــر پــەن
بىلــەن دۇئىــل ئېــان قىلغاننىــڭ ئەھمىيىتــى بولمايتتــى.
بەلكــى دۇئىــل ئۇالرنىــڭ تەرەققــى قىلىــپ ئــەڭ ئۇچىغــا
چىققــان نەرسىســىنىڭ جىنســىدىن بولغاندىــا ئۇنىــڭ
قىممىتــى ئوتتۇرىغــا چىقىــدۇ .مەســىلەن :پىرئەۋننىــڭ
زامانىــدا ســېھىرگەرلىك ئىنتايىــن زور دەرىجىــدە تەرەققــى
قىلغانلىقتىــن ،ئالــاھ تائــاال شــۇ زاماننىــڭ تەقەززاســىغا
ماسالشــتۇرغان ھالــدا ،مۇســا ئەلەيھىسســاالمغا پۈتــۈن
ســېھىرلەرنى بەربــات قىلىــپ ،ســېھىرگەرلەرنى مــات

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

قىلىدىغــان مۆجىــزە ئاتــا قىلغــان .ئىســا ئەلەيھىسســاالمنىڭ
دەۋرى تېببىــي جەھەتتــە زور يۈكســەلگەن بىــر دەۋر
بولغانلىقتىــن ،ئالــاھ تائــاال ئىســا ئەلەيھىسســاالمغا شــۇ
دەۋرنىــڭ ئــەڭ ئۇســتا دوختۇرلىرىمــۇ ســاقايتالمىغان ئــاق
كېســەلنى ،تۇغمــا كورنــى ســاقايتىدىغان ئالــاھ تائاالنىــڭ
ئىزنــى بىلــەن ئۆلۈكلەرنىمــۇ تىرىلدۈرىدىغــان مۆجىزىنــى
ئاتــا قىلغــان.
ئەممــا ھەزرىتــى مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمنىڭ زامانىغــا
كەلگەنــدە ،ئەرەبلــەردە ئەدەبىيــات ،شــېئىرىيەت ناھايىتــى
زور دەرىجىــدە تەرەققىــي قىلغانىــدى .ئەرەبلــەر چــوڭ _
كىچىــك ھەممىســى بىــردەك شــېئىرخۇمار خەلــق ئىــدى.
[[[
ئــۇالر ھــەر يىلــى مەلــۇم بىــر كۈننــى بەلگىلــەپ «ئــوكاز»
بازىرىدا پۈتۈن ئەدىبلەر ۋە شــائىرالر ماھارەت كۆرســىتەتتى.
«ئــوكاز» ئەينــى زامانــدا شــائىرالرنىڭ شــېئىر ســورۇنىغا
ئايالنغانىــدى .ئەرەبلەرنىــڭ شــېئىرىيەتكە بۇنچىلىــك
زور ئەھمىيــەت بېرىشــىدىكى ســەۋەبلەرنىڭ بىــرى :بىــر
تەرەپتىــن ،ئــۇالر قۇملــۇق ســەھراالر ۋە يايالقــاردا ھايــات
كەچۈرىدىغــان خەلــق بولغاچقــا ،تەبىئەتنىــڭ ھەرخىــل
مەنزىرىلىــرى ئۇالرنــى شــېئىر ۋە غەزەللەرنــى ئېيتىشــقا
ئۈندەيتتــى .يەنــە بىــر تەرەپتىــن ،ئەرەبلــەردە ئومۇمىــي
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 5
  • Büleklär
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 2728
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1369
    14.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 2999
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1426
    12.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 2854
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1283
    12.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 2889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1399
    11.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 3166
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1491
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 2951
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1547
    10.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 2781
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1558
    9.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 2847
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1490
    12.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 9
    Süzlärneñ gomumi sanı 2812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1368
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 2160
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1157
    13.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.