Latin

قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 1

Süzlärneñ gomumi sanı 2728
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1369
14.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
22.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
28.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
مۇھەممەد يۈسۈپ

قۇرائن كەرىم قانداق كىتاب
- 2018يىل نويابىر
بىرىنچى نەشرى

شەرقىي تۈركىستان ئۆلىماالر بىرلىكى نەشر قىلدى
ئىستانبۇل -تۈركىيە

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

كىرىش سۆز005..............................................................................................
بىرىنچى بۆلۈم

«قۇرئان كەرىم» ۋە ئۇنىڭ يېتىپ كېلىش جەريانى
قۇرئان كەرىم009............................................................................................
ۋەھيى ۋە ئۇنىڭ تۈرلىرى012.....................................................................
«قۇرئان كەرىم»نىڭ تەدرىجىي چۈشۈرۈلگەنلىكى015......................
ئايەت ۋە سۈرىلەرنىڭ تەرتىپى 016.........................................................
جىبرىلنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسساالمنى قۇرئان ئوقۇتۇشى016.........
«قۇرئان كەرىم»نىڭ ساقلىنىشى017......................................................
«قۇرئان كەرىم»نىڭ كىتاب ھالىغا كەلتۈرۈلۈشى022........................
«كۇتتابۇلۋەھيى» كومىتېتى022................................................................
«كۇتتابۇلۋەھيى» كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى025........................................
«قۇرئان كەرىم»نىڭ نۇسخىالرغا كۆپەيتىلىشى026............................
«قۇرئان كەرىم»نى نۇسخىالندۇرۇش ئۇسۇلى027..............................
«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئوسمان رەزىيەلالھۇ ئەنھۇنىڭ

001

مۇھەممەد يۈسۈپ

زامانىدىكى قوليازما نۇسخىلىرى029..........................................................
ئىلگىرىكى ئەرەب ئېلىپبەسى029..............................................................
«قۇرئان كەرىم»گە ئوقۇش بەلگىلىرىنىڭ قويۇلىشى030.................
ئەرەب ھەرپلىرىنىڭ چېكىتلىرىنىڭ ئىجاد قىلىنىشى031..............
«قۇرئان كەرىم»نىڭ رەسمىي مەتبەدە نەشر قىلىنىش
تارىخى032........................................................................................................
سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى«قۇرئان كەرىم»نى نەشر قىلىش
002

ئاكادېمىيىسى033............................................................................................
ئىككىنچى بۆلۈم

«قۇرئان كەرىم» تەپسىرلىرى
ساھابىلەرنىڭ تەپسىر قىلىش مېتودى046.............................................
ساھابىلەرنىڭ مەشھۇر مۇپەسسىرلىرى050...............................................
ئۈچىنچى باسقۇچ :تابىئىنالرنىڭ زامانىدىكى تەپسىر قىلىش
ئۇسۇلى051.......................................................................................................
تۆتىنچى باسقۇچ :تەپسىرنىڭ توپلىنىشى 052.......................................
تەپسىرنىڭ تۈرلىرى055................................................................................
تەپسىر قىلىش ئۇسلۇبى059.......................................................................
تەپسىر قىلىشتىكى ئەڭ ئاساسلىق قائىدە _ پىرىنسىپالر066.........
«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمە ۋە تەپسىرلىرى 080..........
ئۇيغۇرالردىن چىققان مۇپەسسىرلەر082....................................................

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان تەپسىرلەر085.........
ئۈچىنچى بۆلۈم

«قۇرئان كەرىم»نىڭ مۆجىزىلىرى
«قۇرئان كەرىم» ھىدايەت كىتابىدۇر087..............................................
مۆجىزە ۋە ئۇنىڭ تۈرلىرى090....................................................................
«قۇرئان كەرىم» پۈتۈن ئالەم ئۈچۈن مۆجىزىدۇر103.........................
«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئەدەبىي مۆجىزىلىرى110...................................
«قۇرئان كەرىم»نىڭ ئىلمىي مۆجىزىلىرى126......................................
«قۇرئان كەرىم»نىڭ غەيبلەردىن خەۋەر بېرىشتىكى
مۆجىزىسى163..................................................................................................
تۆتىنچى بۆلۈم

«قۇرئان كەرىم» ۋە بىز
بىز قۇرئانغا قانچىلىك ئەمەل قىلىۋاتىمىز؟179......................................
قۇرئان ئەمەل قىلىش ئۈچۈن چۈشكەن كىتاب182.............................
«قۇرئان كەرىم» تىالۋەت قىلىنىدىغا يېگانە كىتابتۇر184................
قۇرئان ئوقۇشتىن ئاساسلىق مەقسەت ئۇنىڭدىن تەسىرات
ئېلىشتۇر185.....................................................................................................
مۇسۇلمانالرنىڭ شان – شەرىپى قۇرئان بىلەندۇر186.......................
ئىلگىرىكى مۇسۇلمانالرنىڭ «قۇرئان كەرىم»گە تۇتقان

003

مۇھەممەد يۈسۈپ

004

پوزىتسىيەسى190............................................................................................
ھازىرقى مۇسۇلمانالرنىڭ «قۇرئان كەرىم»گە تۇتقان
پوزىتسىيەسى196............................................................................................
«قۇرئان كەرىم» قەد كۆتۈرۈش كىتابىدۇر202....................................
قۇرئانغا قانداق مۇئامىلە قىلىش كېرەك؟203.........................................
ساھابىلەر «قۇرئان كەرىم»گە قانداق مۇئامىلە قىالتتى؟205..........
«قۇرئان كەرىم»دىن نەپ ئېلىشنىڭ شەرتلىرى205..........................
مۇسۇلمانالردا كەم نەرسە ئىلىم -مەرىپەت ئەمەس ،بەلكى
ئىمان208..........................................................................................................
«قۇرئان كەرىم» ئىماننىڭ مەركىزىي نوقتىسىدۇر 209.....................
قۇرئان بىرال ۋاقىتتا پىكىر ۋە ھېسسىياتقا خىتاب قىلىدۇ214...........

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

كىرىش سۆز

بارچــە مەدھىيــە ۋە ئــەڭ مۇكەممــەل ماختاشــار ئالەملەرنىــڭ
رەببــى ۋە مۆمىنلەرنىــڭ مەدەتــكارى جانابــى ئالــاھ تائاالغــا
خاســتۇر .ئالــاھ تائاالغــا مەۋجۇداتنىــڭ ســانىچە مەدھىيــە
ئوقــۇپ ،ئۇنــى ماختايمــەن .ھــەق دىننــى ئىنســانىيەتكە
يەتكــۈزۈش ئارقىلىــق ئۇالرنــى كۇپــرى ،زااللــەت ۋە ئازغۇنلۇقنىڭ
قاراڭغۇلۇقلىرىدىــن قۇتۇلــدۇرۇپ ،ئىمــان ،ھىدايــەت ۋە
ھەقىقەتنىــڭ نۇرىغــا يېتەكلىگــەن ،ئىنســانىيەتنىڭ ئىپتىخارلىق
ئۈلگىســى ســۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىــز ھەزرىتــى مۇھەممــەد
ئەلەيھىسســاالمغا ،ئۇنىــڭ ئائىلــە ـ تاۋابىئاتلىرىغــا ۋە ئۇنىــڭ
يولىنــى داۋامالشــتۇرۇپ بىزلەرگىچــە يەتكۈزگــەن ســاھابىلىرىغا،
شــۇنداقال تــا قىيامەتكىچــە ھــەق يولــدا يۈرگــەن مۆمىنلەرگــە
ئامانلىــق تىلەيمــەن ۋە ســاالم يولاليمــەن.
«قۇرئــان كەرىــم» بىزنىــڭ ھاياتلىــق دەســتۇرىمىز ،بىزنىــڭ
ئەڭگۈشــتەرىمىز .بىزنىــڭ مۇشــۇنداق قۇرئانىمىــز بولغانلىقــى،
شــۇ قۇرئانىمىزغــا ئىمانىمىــز بولغانلىقــى ئۈچــۈن بىــز ئەلۋەتتــە

005

مۇھەممەد يۈسۈپ

بەختلىــك كىشــىلەرمىز« .قۇرئــان كەرىــم» بىزنىــڭ شــان _

006

شــەرىپىمىزنى ۋە قەدرىمىزنــى كۆتۈرىدىغــان ،بىزنــى غەلىبىگــە
ئېرىشــتۈرىدىغان ۋە ئىككــى دۇنيالىــق ســائادەتلەرگە نائىــل
قىلىدىغــان ئۇلــۇغ كىتابتــۇر .ئالــاھ تائــاال بىزگــە بۇنــى
ْ ُ ُ ْ ََ َ َ ْ ُ َ
ََ ْ ََْ َْ َْ ُ
كـ ْ
ـم ك َِتابًــا فِيـهِ ذِكركـ
بىلــدۈرۈپ﴿ :لقــد أنزلــا إِل
ـم أفــا تعقِلــون)
يەنــى (ھەقىقەتەن ســىلەرگە ســىلەرنىڭ شــان _ شــەرىپىڭالرنى
ئــۆز ئىچىگــە ئالغــان كىتــاب (قۇرئان)نــى چۈشــۈردۇق .ســىلەر
ئەقلىڭالرنــى ئىشلەتمەمســىلەر؟﴾[[[ دەپ خىتــاب قىلىــدۇ.
ئىســام ئۈممىتىنىــڭ مۇشــۇنداق بىــر كىتابــى تۇرۇقلــۇق،
خارلىــق ،زەبۇنلــۇق ،ئاجىزلىــق ۋە بېقىنمىلىــق ھالىتىــدە ھايــات
كەچۈرۈشــى ھەقىقەتــەن ئەپسۇســلىنارلىق پاجىئــەدۇر .ئالــاھ
تائــاال بــۇ ئايەتتىكــى ۋەدىســىگە ئاساســەن ،ئــۆز ۋاقتىــدا بــۇ
كىتابقــا چىــڭ ئېســىلغان ۋە ئۇنــى ئۆزلىرىنىڭ دىــن ۋە دۇنيالىق
ھايــات دەســتۇرى قىلغــان ئۈلگىلىــك مۇســۇلمانالرنى غەلىبــە ۋە
ئۈســۈتۈنلۈككە ئىگــە قىلغــان ،ئــۈچ قىتئەنىــڭ ھاكىمىيىتىنــى
ئۇالرنىــڭ قولىغــا تۇتقۇزغــان ئىــدى .ئالــاھ تائاالنىــڭ نۇســرىتى
ۋە ياردىمــى بىزگــە كېلىــپ تۇرغــان ئىــدى .پەقەتــا بىــز
قۇرئاننىــڭ روھىغــا ئەمــەس ،ئۇنىــڭ قىرائىتىگــە ۋە تىالۋىتىگىــا
ئەمــەل قىلىدىغــان ،قانــۇن – پىرىنســىپلىرىنى ھاياتىمىزدىــن
ئايرىۋەتكەندىــن كېيىــن ،بىزگــە كەلگۈلۈكلەرنىــڭ ھەممىســى
كەلــدى ،ئەزىزلىقىمىــز خارلىققــا ،كــۈچ – قۇۋۋىتىمىز ئاجىزلىققا،
شــان – شــەۋكىتىمىز بېقىندىلىققــا ئايلىنىــپ قالــدى .ھېلىھــەم
[[[ ئەنبىيا سۈرىسى – 10ئايەت.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

بىــز قۇرئانىمىزغــا ئەمــەل قىلســاق ،ئالــاھ تائاالنىــڭ ۋەدىســى
بىزگــە چوقــۇم كېلىــدۇ.
قولىمىــزدا شــۇنداق قىممەتلىــك ئەڭگۈشــتەرىمىز بــار
تۇرۇقلــۇق ،بىزنىــڭ ئۇنىــڭ قەدرىنــى ۋە قىممىتىنــى بىلمــەي
يۈرۈشــىمىز ،كــۈچ – قۇۋۋەتنىــڭ ،شــان – شــەرەپنىڭ ۋە
قــەد كۆتۈرۈشــنىڭ ئاچقۇچىنــى قولىمىــزدا تۇتــۇپ تۇرۇقلــۇق،
ئۇنــى ئېچىشــنى بىلمىگەنلىكىمىــز ،قۇرئانىمىزنىــڭ ھــەۋزى
كەۋســەرلىرىدىن ئىچىشــكە ،ئۇنىــڭ خەزىنىلىرىدىــن مەنپــە-
ئەتلىنىــپ ،ماددىــي ۋە مەنىــۋى جەھەتتىن ئۆزىمىزنى بېيىتىشــقا
قۇربىمىــز يەتمــەي يۈرۈشــىمىز بىزنىــڭ بەخســىزلىكىمىزدۇر.
ھەربىــر مۇســۇلمان ئادەمنىــڭ «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ قانداق
كىتــاب ئىكەنلىكىنــى ،ئۇنىڭغــا قانــداق مۇئامىلــە قىلىــش
كېرەكلىكىنــى ۋە ئۇنىڭغــا قارىتــا بۇرچىنــى بىلىشــى ئــەڭ
ئالدىنقــى پەرزلەردىــن ســانىلىدۇ .شــۇڭا بىــز بــۇ دۇنيــادا ئەزىــز،
ھۆرمەتلىــك ،ھۇزۇرلــۇق ھايــات كەچۈرۈشــنى ،ئاخىرەتتىمــۇ
ئالــاھ تائاالنىــڭ جەننىتىگــە اليىــق بولۇشــنى خااليدىغــان
بولســاق ،بىزنىــڭ ھەممىدىــن ئــاۋۋال قۇرئانىمىزنــى تونۇشــىمىز
ۋە ئۇنىــڭ قانــداق كىتــاب ئىكەنلىكىنــى بىلىشــىمىز ۋە ئۇنىــڭ
قانــۇن -پىرىنســىپلىرىغا تولــۇق ئەمــەل قىلىشــىمىز شــەرت.
ھۆرمەتلىــك كىتابخــان! قولىڭىزدىكــى بــۇ كىتابچــە
بۇنىڭدىــن ئىلگىــرى «قۇرئــان كەرىــم» ھەققىــدە يازغــان ۋە
ســۆزلىگەنلىرىمدىن تالــاپ ئېلىنغــان مەلۇماتــار بولــۇپ ،بــۇ

007

مۇھەممەد يۈسۈپ

ئۇلــۇغ كىتابنــى قىســقىچە تونۇشــتۇرۇش ئۈمىــدى بىلــەن بۇنــى
نەشــرگە تەييارلىدىــم.
بــۇ كىتابچــە ســىزنىڭ «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ قانــداق كىتــاب
ئىكەنلىكىنــى ئــەڭ قىســقا يــول بىلــەن ئــەڭ توغــرا ۋە مۇكەممــەل
رەۋىشــتە بىلىۋېلىشــىڭىزغا ياردەمچــى بولىــدۇ ۋە ســىزنى بــۇ ھەقتــە
كۆپلىگــە قىممەتلىــك بىلىملەر بىلەن تەمىنلەيــدۇ ،دەپ ئوياليمەن.
مەن بۇ كىتابچىنى تۆۋەندىكىدەك تۆت بۆلۈمگە بۆلدۈم:
008

بىرىنچــى بۆلــۈم« :قۇرئــان كەرىــم» ۋە ئۇنىــڭ يېتىــپ
كېلىــش جەريانــى
ئىككىنچى بۆلۈم« :قۇرئان كەرىم» تەپسىرلىرى
ئۈچىنچى بۆلۈم« :قۇرئان كەرىم»نىڭ مۆجىزىلىرى
تۆتىنچى بۆلۈم« :قۇرئان كەرىم» ۋە بىز
جانابــى ئالالھتىــن بــۇ ئــاددى ئەمگىكىمنى قوبۇل قىلىشــىنى
سورايمەن.
بــۇ ئەســەرنى تۈرلــۈك خاتالىــق ۋە ســەۋەنلىكلەردىن خالىــي
دېگىلــى بولمايــدۇ .كىتابخانالرنىــڭ قىممەتلىــك پىكىرلىرىنــى
ئايىماســلىقىنى تۆۋەنچىلىــك بىلــەن ســورايمەن.
مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن
ھىجرىيە - 1439يىلى زۇلھىججە ئاينىڭ - 8كۈنى
مىالدىيە - 2018يىلى - 8ئاينىڭ - 19كۈنى
سەئۇدى ئەرەبىستان ،جىددە.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

بىرىنچى بۆلۈم

«قۇرئان كەرىم» ۋە ئۇنىڭ يېتىپ كېلىش جەريانى

009

◄قۇرئان كەرىم
«قۇرئــان كەرىــم» — ئالــاھ تائاالنىــڭ ســۆزى،
مۇســۇلمانالرنىڭ دەســتۇرى ۋە ئىســام قانۇنشۇناســلىقىنىڭ
ئــەڭ ئاساســلىق مەنبەســى .ئــۇ پەيغەمبىرىمىــز ھەزرىتــى
مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمغا ئالــاھ تائاالدىــن جىبرىــل
ئىســىملىك پەرىشــتە ۋەھيــى يولــى بىلــەن ئېلىــپ كەلگەن
italki
ســاماۋىي كىتابتــۇر.
«قۇرئــان كەرىــم» ئالــاھ تائــاال تەرىپىدىــن ئــاۋ-
ۋال لەۋھۇلمەھپۇزغــا چۈشــۈرۈلگەن ۋە ئۇنىڭــدا ســاق-
النغــان« .قۇرئــان كەرىم»نىــڭ لەۋھۇلمەھپۇزغــا
چۈشــۈرۈلگەنلىكى ۋە ئۇنىڭــدا ســاقالنغانلىقى ئۇنىــڭ
قەتئىــي ئۆزگەرمەيدىغانلىقــى ۋە ئىنســانالرنىڭمۇ قەتئىــي

مۇھەممەد يۈسۈپ

ئۆزگەرتەلمەيدىغانلىقىنىــڭ ئەمەلىــي ئىســپاتىدۇ .چۈنكــى
ئالــاھ تائــاال تەقدىــر قىلىــپ لەۋھۇلمەھپۇزغــا يېزىلغــان
ئىشــار قەتئىــي ئۆزگەرمىگەنــدەك« ،قۇرئــان كەرىم»مــۇ
لەۋھۇۇلمەھپۇزغــا خاتىرىلىنىــپ ســاقالنغان ئىكــەن ،ئــۇ
ھەرگىــز ئۆزمەرمەيــدۇ« .قۇرئــان كەرىــم» شــۇنىڭدىن

010

كېيىــن لەۋھۇلمەھپۇزدىــن بىرىنچــى ئاســماندىكى «بــەي-
َ
نز ْلَــاهُ
تۇلئىــززەت» دېگــەن جايغــا چۈشــۈرۈلگەن﴿ .إنَّــا أ َ
ِ
ف َلْلَــة الْ َق ْ
ــدرِ﴾ يەنــى «شەكســىزكى ،بىــز قۇرئاننــى
ِ
ِ
[[[
قــەدر كېچىســى چۈشــۈردۇق» دېگــەن ئايــەت بۇنــى
ئىپادىلەيــدۇ.
«قۇرئــان كەرىــم» ۋەزىيەت ۋە شــارائىتنىڭ ئېھتىياجىغا
ئاساســەن ،ئــاز _ ئازدىــن چۈشــۈپ ،جەمئــى 23يىلــدا

تولــۇق چۈشــۈپ بولغــان﴿ .قۇرئاننــى كىشــىلەرگە دانــە _

دانــە ئوقــۇپ بېرىشــىڭ ئۈچــۈن ئۇنــى بۆلــۈپ _ بۆلــۈپ
چۈشــۈردۇق ،ئۇنــى تەدرىجىــي چۈشــۈردۇق﴾[[[.
مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمغا

«قۇرئــان كەرىــم»
مىالدىيىنىــڭ _ 610يىلــى مەككىدىكــى ھىــرا غارىــدا
تۇنجــى قېتىملىــق ۋەھيــى بىلــەن چۈشۈشــكە باشــلىغان.
بــۇ رامىــزان ئېيىنىــڭ 17ياكــى -21ياكــى – 24كۈنلىرى
بولــۇپ ،بــۇ ۋاقىتتــا پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم توپتوغــرا 40
[[[ قەدر سۈرىسى - 1ئايەت.
[[[ ئىسرا سۈرىسى _106ئايەت.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

َ َ َّ ُ َ
َ
ُْ ْ ُ
(ش ْ
آن ُه ً
ــدى
ــه ُر َر َمضــان الِي أنــزِل فِيــهِ القــر
ياشــتا ئىــدى.
ّ َ ُْ َ ٰ َ ُْ ْ َ
ّل َّ
ِلنـ ِ َ َ ّ َ
ـان) يەنــى «(روزا تۇتــۇش
ـاس وبيِنـ ٍ
ـات ِمــن الهــدى والفرقـ ِ
پــەرز قىلىنغــان ســاناقلىق كۈنلــەر) ئىنســانالرغا يېتەكچــى،

ھىدايــەت قىلغۇچــى ۋە ھــەق بىلــەن باتىلنــى ئايرىغۇچــى
روشــەن (ئايەتلەرنــى ئــۆز ئىچىگــە ئالغــان) قۇرئــان
چۈشۈشــكە باشــلىغان رامىــزان ئېيىــدۇر»[[[ دېگــەن ئايــەت
«قۇرئــان كەرىمنىــڭ چۈشۈشــكە باشــلىغان ۋاقتىنــى بايان
قىلىــدۇ.
«قۇرئــان» ســۆزى ئــەرەب تىلىنىــڭ لۇغىتىــدە «قــرأ»
(ئوقــۇدى) دېگــەن پېئىلدىــن تۈرلەنگــەن «ئوقــۇش»
دېگــەن مەنىنــى بىلدۈرىــدۇ .ئــۇ دۇنيــادا ئــەڭ كــۆپ
ئوقۇلىدىغــان كىتــاب بولغانلىقتىــن« ،قۇرئــان» يەنــى
(ئوقۇلغــان ۋە ئوقۇلىدىغــان) دېگــەن مەنىــدە ئىشــلىتىلىپ
َ َ َ َْ َ َ
َ َُ ّ ْ
ــل بــهِ.إ َّن َعلَيْ َنــا َجْ َع ُ
ــه
ــرك بِــهِ ل ِســانك لِ عج ِ ِ
كەلمەكتــە ﴿ل ت ِ
َ ُ ْ َ َ َ َ َ ْ َ ُ َ َّ ْ ُ ْ َ
ُ
وقرآنه.فــإِذا قرأنــاه فاتبِــع قرآنــه﴾ يەنــى(( :ئــى پەيغەمبــەر!
ســاڭا ۋەھيــى چۈشــۈۋاتقان چاغــدا) ئۇنــى ئېســىڭگە

ئېلىۋېلىشــقا ئالدىــراپ تىلىڭنــى مىدىرالتمــا .چۈنكــى ئــۇ
ۋەھيىنــى (ســېنىڭ دىلىڭغــا) توپــاش ۋە ئۇنــى ســاڭا
ئوقۇتــۇش بىزنىــڭ مەســئۇلىيىتىمىزدۇر .شــۇڭا ،بىــز ئۇنــى
(ســاڭا جىبرىــل ئارقىلىــق) ئوقــۇپ بەرگەنــدە ،ســەن ئۇنى
(جىــم تــۇرۇپ) ئاڭلىغىــن .ئاندىــن ئۇنــى چۈشــەندۈرۈپ
[[[

بەقەرە سۈرىسى -85ئايەت.

011

مۇھەممەد يۈسۈپ

بېرىشــمۇ بىزنىــڭ مەســئۇلىيىتىمىزدۇر)[[[ دېگەن ئايەتتىكى
ُ ْ َ
«قـ
ـرآن» (قۇرئــان) دېگــەن ســۆز بــۇ مەنىنــى ئىپادىلەيدۇ.
«قۇرئــان كەرىــم» نــى مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمغا ئالــاھ

تائــاال تەرىپىدىــن جىبرىــل ئىســىملىك پەرىشــتە ئېلىــپ
كەلگــەن.

◄ۋەھيى ۋە ئۇنىڭ تۈرلىرى
012

ۋەھىــي _ ئالــاھ تائاالنىــڭ پەيغەمبەرلەرگــە چۈشــۈر-
گــەن تەلىماتــى دېگەنلىــك بولــۇپ ،ئــۇ ئالــاھ تائاالنىــڭ
ئىرادىســىنى ئىنســانغا بىلدۈرۈشــنىڭ بىردىنبىــر يولىــدۇر.
«قۇرئــان كەرىــم»دە﴿ :أوىح﴾ يەنــى «ۋەھىــي قىلــدى»،

﴿لكــم﴾ يەنــى «ســۆزلىدى»﴿ ،قــال﴾ يەنــى «ئېيتتــى»،

﴿أمــر﴾ يەنــى «بۇيــرۇدى»﴿ ،الىق﴾ يەنى «تاشــلىدى»،
﴿أنــزل﴾ يەنــى «چۈشــۈردى»﴿ ،نــادى﴾ يەنــى «نىــدا
قىلــدى» قاتارلىــق ئىپادىلــەر بىلــەن ئەمەلگــە
ئاشــقان ۋەھىينىــڭ يوللىــرى بــۇ ئايەتتــە بايــان

قىلىنغــان﴿ :ئالالھنىــڭ بىــرەر ئىنســانغا گــەپ قىلىشــى
پەقــەت ئىلھــام ئارقىلىــق ياكــى پــەردە ئارقىســىدىن ۋە ياكــى
بىــرەر پەرىشــتىنى ئەۋەتىــپ ئۆز ئىرادىســى بىلــەن (ئۇنىڭغا)
خالىغىنىنــى ۋەھيــى قىلىشــى ئارقىلىقــا بولغــان﴾[[[.
[[[
[[[

قىيامەت سۈرىسى _17_16ئايەت
شۇرا سۈرىسى _51ئايەت.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

ۋەھىــي ئــۆزى بىلــەن ئــەڭ ئــاۋۋال تونۇشــقان ئىــن-
ســانالرنىڭ ھاياتىنــى قايتىدىــن قــۇرۇپ چىققــان ۋە
ئۇالرنىــڭ ياشــاش تەرزىنــى تۈپتىــن ئۆزگەرتىــپ ،ئۇالرنــى
ئازغۇنلۇقتىــن ھىدايەتكــە ،ئىناقســىزلىقتىن بىرلىككــە،
نادانلىقتىــن ئىلىــم _ مەرىپەتكــە ،ئاجىزلىقتىــن كــۈچ _
قۇۋۋەتكــە تەدرىجىــي ئېلىــپ بارغان ئىــدى .چۈنكى ۋەھىي
يېڭــى بىــر ھاياتنــى بەرپــا قىلىــش ئۈچــۈن چۈشــكەن
ئىالھىــي قانۇنــدۇر .زادى ۋەھىينىــڭ غايىســى ئىنســاننى
مەركــەز قىلغــان بىــر ھايــات ،ئىماننــى مەركــەز قىلغــان بىر
ھايــات ،ئىلىــم _ مەرىپەتنــى مەركــەز قىلغــان بىــر ئىمــان

ۋە ھەقىقەتنــى مەركــەز قىلغــان ئىلىــم _ مەرىپــەت ئىــدى.

شەكســىزكى ،ھەقىقەتنىــڭ مەنبىيــى ئالــاھ تائــاالدۇر.
ۋەھىينىــڭ روھــى بىلــەن پــارالق بىــر ھاياتقــا ئېرىشــكەن
ســاھابىلەر بارلىــق ئەخــاق _ پەزىلەتتــە ،ھەقىقەتنــى
نامايــان قىلىشــتا ،ھەقىقــەت ئۈچــۈن پىداكارلىــق قىلىشــتا
ۋە ئىنســانىيەتنىڭ مەنپەئەتــى ئۈچــۈن خىزمــەت قىلىشــتا
ۋايىغــا يەتكــەن ۋە پۈتــۇن دۇنيــا ئەللىرىگــە ئۆچمــەس
ئۈلگىلەرنــى ياراتقــان ئىــدى.
•ۋەھيى تۆۋەندىكىدەك تۆت تۈرلۈك بولغان:

( )1ئالــاھ تائاالنىــڭ پەيغەمبەرلەردىــن بىرىگــە پــەردە
ئارقىســىدىن ســۆز قىلىشــى .ئالــاھ تائــاال مىســىرنىڭ تــۇر

013

مۇھەممەد يۈسۈپ

تېغىــدا مۇســا ئەلەيھىسســاالمغا بىۋاســىتە ســۆز قىلغــان.
(ئالــاھ مۇســاغا بىۋاســىتە ســۆز قىلــدى)[[[.
( )2ئىلھــام ياكــى پەيغەمبەرنىــڭ قەلبىگــە ئورنىتىــش.
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم مۇنــداق دېگــەن« :جىبرىــل
مېنىڭ قەلبىمگە ‹ ھېچكىم رىزقىنى تولۇق تۈگەتمەســتىن
ئۆلمەيــدۇ› دەپ ئىلھــام ســالدى ،ســىلەر ئالالھقــا تەقۋالىــق
قىلىڭالر ۋە ئۇنىڭدىن ياخشــى نەرســىلەرنى ســوراڭالر»[[[.
014

( )3راســت چــۈش .چۈنكــى پەيغەمبەرلەرنىــڭ چۈشــى
ۋەھيىــدۇر .پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمنىڭ ئايالــى ئائىشــە
رەزىيەلالھــۇ ئەنھــا مۇنــداق دېگــەن« :رەســۇلۇلالھقا
ۋەھيــى دەســلەپتە ياخشــى چــۈش كــۆرۈش بىلــەن
باشــانغان.[[[»...
( )4ئالــاھ تائاالنىــڭ جىبرىلنــى ئەۋەتىشــى .پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالم ۋەھيــى توغرۇلــۇق ســورالغىنىدا« :ۋەھيى ماڭا
بەزىــدە قاتتىــق جاراڭلىــق ئــاۋاز بىلــەن كېلىــدۇ ،گاھىــدا
پەرىشــتە ئــەر كىشــىنىڭ ســۈرىتىدە كۆرۈنــۈپ كېلىــپ مــاڭا
ســۆز قىلىــدۇ ۋە ئۇنىــڭ ســۆزلىرىنى تولــۇق تۇتۇۋالىمــەن»

[[[

دېگــەن.
[[[

نىسا سۈرىسى -164ئايەت.

[[[

شــىھاب قۇزائىينىــڭ «مۇســنەد» ناملىــق ھەدىــس توپلىمــى -115ھەدىــس،
-2تــوم -185 ،بــەت.

[[[

سەھىھۇلبۇخارى 3-ھەدىس ،فەتھۇلبارى 1-توم 27- ،بەت.

[[[

سەھىھۇلبۇخارى 2-ھەدىس ،فەتھۇلبارى 1-توم 23- ،بەت.

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

◄«قۇرئان كەرىم»نىڭ تەدرىجىي چۈشۈرۈلگەنلىكى
«قۇرئــان كەرىم»نىــڭ بىــر يولــى چۈشۈرۈلمەســتىن،
ئاز-ئازدىــن،

پارچە-پارچــە

چۈشــۈرۈلگەنلىكىنىڭ

ھېكمىتــى ۋە سىر-ئەســرارلىرى ناھايىتــى كــۆپ .ئالــاھ
تائــاال بۇالرنىــڭ بەزىســىنى ئوچۇقلىغــان .پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالمنىڭ كۆڭلىنى تىنچالندۇرۇش ۋە ئىرادىســىنى
كۈچەيتىــش ،ئۇنىــڭ قەۋمىدىــن يەتكــەن ئەزىيەتلەرگــە
تەســەللى بېرىــش .ئۇنــى دەۋەت يولىدىكــى جاپــا-
مۇشــەققەتلەرنى ســەۋرچانلىق بىلــەن قوبــۇل قىلىشــقا
ئۈنــدەش ،بۇرۇنقــى پەيغەمبەرلەرنىــڭ بېشــىغا كەلگــەن
قىيىنچىلىقالرنــى ھېكايــە قىلىــپ بېرىــش ئارقىلىــق
كۈچلــۈك بولۇشــقا تەشــەببۇس قىلىــش ،ئۇنىڭغــا
ئالــاھ تائاالنىــڭ يــاردەم قىلىدىغانلىقــى ۋە ئــەڭ چــوڭ
نۇســرەت ئاتــا قىلىدىغانلىقىغــا ۋەدە قىلىــش ئارقىلىــق
ئۇنىــڭ قەلبىنــى مۇســتەھكەملەش .مۇندىــن باشــقا،
«قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئاز-ئازدىــن چۈشۈشــى پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالمنىڭ ئۇنــى يادلىۋېلىشــى ئۈچــۈن ئوڭايلىــق
ئىــدى« .قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئاز-ئازدىــن چۈشــكەنلىكى
مۇســۇلمانالرنىڭ ئايەتلەرنــى دەرھــال يادلىۋېلىشــى ۋە بــۇ
ئايەتلەرنــى تۇرمۇشــىدا تەتبىقالشــقا ئادەتلىنىشــى ئۈچــۈن
ئوڭايلىــق يارىتىــپ بېرەتتــى .مۇســۇلمانالر ئوتتۇرىســىدا
يــۈز بېرىــپ تۇرىدىغــان ئىشــار ھەققىــدە ئالــاھ تائاالنىــڭ

015

مۇھەممەد يۈسۈپ

بەلگىلىمىلىرىنــى بايــان قىلىــپ بېرىــش ،پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالمدىن ســورالغان ســوئالالرغا جــاۋاب بېرىــش
قاتارلىقالرنىــڭ ھەممىســى «قۇرئــان كەرىم»نىڭ تەدرىجىي
چۈشۈشــىنى تەقــەززا قىالتتــى.

◄ئايەت ۋە سۈرىلەرنىڭ تەرتىپى
«قۇرئــان كەرىم»دىكــى ئايــەت ۋە ســۈرىلەرنىڭ تــەر-
016

تىپــى ئۇالرنىــڭ چۈشــۈش تەرتىپىگــە كــۆرە ئەمــەس،
بەلكــى جىبرىلنىــڭ پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمغا ئايــەت ۋە
ســۈرىلەرنىڭ ئورۇنلىرىنى كۆرســىتىپ بېرىشــىگە ئاساســەن
رەتلەنگــەن .شــۇڭا فاتىھــە سۈرىســى «قۇرئــان كەرىم»نىڭ
ئــەڭ بېشــىغا ئورۇنالشــتۇرۇلغان بولســىمۇ ،ئــۇ دەســلەپ
چۈشــكەن ســۈرە ئەمــەس .بەلكــى ئەڭ دەســلەپ چۈشــكەن
ئەلــەق سۈرىســى بولــۇپ ،ئــۇ «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ
-30پارىىســىغا ئورۇنالشــتۇرۇلغان.

◄جىبرىلنىــڭ پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمنى قۇرئــان
ئوقۇتۇشــى
جىبرىــل ئەلەيھىسســاالم ھــەر يىلــى رامىــزان ئېيىــدا
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمغا قۇرئاننــى بىــر قېتىــم باشــتىن
ئاخىرغىچــە ئوقــۇپ بېرىــپ ،ئاندىــن يەنــە پەيغەمبــەر

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

ئەلەيھىسســاالمدىن باشــتىن ئاخىــر تىڭشــايتتى .پەقــەت
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم ۋاپــات بولــۇش ئالدىدىكــى
رامىــزان ئېيىــدا ،ئۇنىڭغــا «قۇرئــان كەرىم»نــى ئىككــى
قېتىــم ئوقــۇپ بېرىــپ ،ئىككــى قېتىــم تىڭشــىغان .مۇنــۇ
ھەدىــس بــۇ ھەقىقەتنــى كۈچلەندۈرىــدۇ ،ھەزرىتــى
ئائىشــە رەزىيەلالھــۇ ئەنھــا رىۋايــەت قىلغــان بىــر ھەدىســكە
كــۆرە ،پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم ســۆيۈملۈك قىــزى فاتىمــە
رەزىيەلالھــۇ ئەنھاغــا« :جىبرىــل مــاڭا قۇرئاننــى ھــەر يىلــى
بىــر قېتىــم ئوقــۇپ بېرەتتــى ،بــۇ يىــل ئىككــى قېتىــم
ئوقــۇپ بــەردى ،بۇنىڭدىــن ئەجىلىمنىــڭ يېقىنلىشــىپ
قالغانلىقىنــى ســېزىۋاتىمەن»[[[ دېگــەن.

◄«قۇرئان كەرىم»نىڭ ساقلىنىشى
ئالــاھ تائــاال ســاماۋى كىتابالرنىــڭ ئاخىرقىســى بولغــان
«قۇرئــان كەرىم»نــى مۇھەممەد ئەلەيھىسســاالمغا چۈشــكەن
پېتــى ساقالشــنىڭ پۈتــۈن شەرت-شــارئىتلىرىنى ۋە
ســەۋەبلىرىنى تولۇقــاپ بەرگەن .مۇھەممەد ئەلەيھىسســاالم
ئۇنــى چۈشــكەن پېتــى ســاقالپ ،ئاۋۋالقــى مۇســۇلمانالرغا
ســاالمەت يەتكۈزگــەن .شــۇڭا «قۇرئــان كەرىــم» ھــەر
قانداق بىر ئۆزگەرتىش ،ئالماشــتۇرۇش ۋە بورمىالشــاردىن
پۈتۈنلــەي ســاقلىنىپ ،بىزلەرگىچــە ئــۆز پېتــى بىلــەن
[[[

سەھىھۇلبۇخارى - 6285ھەدىس ،فەتھۇلبارى 11-توم - 94 ،بەت.

017

مۇھەممەد يۈسۈپ

يېتىــپ كەلگــەن يېگانــە كىتــاب.
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم بىلــەن ســاھابىلەرنىڭ
«قۇرئــان كەرىم»نى چۈشــكەن پېتى ســاقالش ئىشــىدىكى
ھوشــيارلىقى ۋە چېكىگــە يەتكــەن ئېھتىياتچانلىقــى دۇنيــا
تارىخىــدا مىســلى كۆرۈلمىگــەن بىــر ئەھــۋال .بۇنىڭغــا
مۇســۇلمان ئەمــەس ئىلىــم ئەھلىلىرىمــۇ گــۇۋاھ.

018

شەكســىزكى« ،قۇرئــان كەرىــم» يادقــا ئېلىــش ۋە
يېزىــپ قالدۇرۇشــتىن ئىبــارەت ئىككــى يــول بىلــەن
ســاقلىنىپ كەلگــەن .پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم «قۇرئــان
كەرىم»دىــن چۈشــۈپ تۇرغــان ئايــەت ۋە ســۈرىلەرنى شــۇ
ۋاقىتنىــڭ ئۆزىدىــا ســاھابىلەرگە يادقــا ئالــدۇرۇش ۋە
تېرىلەرگــە ،خورمــا يوپۇرماقلىرىغــا يــازدۇرۇش ئارقىلىــق
ســاقالپ كەلگــەن.
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم ئۆزىگــە چۈشــكەن ئايەتلەرنى
چۈشــىۋاتقان پەيتىــدە يادقــا ئېلىۋېلىشــقا ناھايىتــى
زور ئەھمىيــەت بېرەتتــى ،ھەتتــا جىبرىــل ئۇنىڭغــا
ئوقــۇپ بېرىۋاتقــان ئايەتلەرنــى ئۇنتــۇپ قېلىشــتىن
ئەنســىرەپ شــۇ لەھزىنىــڭ ئۆزىــدە يادلىۋېلىشــقا ئالدىــراپ
تىلىنــى مىدىرلىتاتتــى .شــۇڭا ئالــاھ تائــاال پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالمنى ئۇنىــڭ «قۇرئــان كەرىــم» ئايەتلىرىنــى
ئۇنتــۇپ قالمايدىغانلىقــى ۋە ئۇالرنــى ئۇنىڭغــا تولــۇق
ئۆگىتىــپ توپــاپ بېرىدىغانلىقىنــى ئۇقتــۇرۇپ ئۇنىــڭ

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

كۆڭلىنــى خاتىرجــەم قىلغــان.
مۇندىــن باشــقا ،جىبرىــل ئەلەيھىسســاالم پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالمغا «قۇرئــان كەرىم»دىــن چۈشــۈپ بولغــان
پۈتــۈن ئايەتلــەر ۋە ســۈرىلەرنى ھــەر يىلــى رامىــزان
ئېيىــدا بىــر قېتىــم باشــتىن ئوقــۇپ بېرىــپ ،ئاندىــن
يەنــە ئۇنىڭدىــن تىڭشــايتتى .پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم
ۋاپــات بولۇشــى ئالدىدىكــى رامىزانــدا جىبرىــل «قۇرئــان
كەرىم»نــى ئۇنىڭغــا باشــتىن ئاخىــر ئىككــى قېتىــم ئوقــۇپ
بېرىــپ ،يەنــە تىڭشــىغان.
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم پۈتــۈن ئەقلىنــى ۋە ۋاقتىنىــڭ
كۆپرەكىنــى «قۇرئــان كەرىم»نــى تەكرارالشــقا ۋە ئۇنــى
پىششــىق يادلىۋېلىــپ ،ئــۆز پېتى ســاقالش ئىشــىغا ئاتىغان
ئىــدى .شــۇڭا بــەش ۋاخ نامازلىرىــدا ،كېچىلەردىكــى
تەھەججۇدلىرىــدا ،ســەپەرلىرىدە ،ھەتتــا ئــۇرۇش ئەســنا-
ســىدا ئاغزىدىــن «قۇرئــان كەرىــم» چۈشــمەيتتى.
پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم «قۇرئــان كەرىــم» ئايــەت-
لىرىدىــن چۈشــكەنلىرىنى ئــۆز ۋاقتىدىال ســاھابىلەرگە يادقا
ئالدۇراتتــى ،ئۇالرغــا «قۇرئــان كەرىم»دىن ســاۋاق بېرەتتى
ۋە قانــداق يــادالش ئۇســۇللىرىنى ئۆگىتەتتى ،ســاھابىلەرمۇ
«قۇرئــان كەرىم»نــى يــادالش ئىشــىغا پەۋقۇلئــاددە زور
ئەھمىيــەت بەرگەنلىكتىــن ،ھەمىشــە پەيغەمبــەر ئــە-
لەيھىسســاالمنىڭ يېنىدىن ئايرىلماي ،ئاز-ئازدىن چۈشــۈپ

019

مۇھەممەد يۈسۈپ

تۇرغــان ئايەتلەرنــى تېــزال يادلىۋاالتتــى ۋە يادلىغــان
ئايەتلەرنىــڭ كۆرســەتمىلىرىنى كۈندىلىــك تۇرمۇشــىدا ۋە
ھاياتنىــڭ ھەممــە ســاھەلىرىدە ئەمەلىيلەشــتۈرۈپ ماڭاتتى.
ئــۇالر «قۇرئــان كەرىم»نــى يــادالش ئىشــىدا بىــر-
بىــرى بىلــەن بەسلىشــەتتى ،كېچىلىــرى مەســجىدلەرگە
كىرىۋېلىــپ بەس-بەســتە قۇرئــان ياداليتتــى ،يــادالپ
بولغانلىرىنــى تەكراراليتتــى ،ھەتتــا كېچىلىــرى مەدىنــە
مۇنــەۋۋەرە شــەھىرىدىكى مەســجىدلەردىن «قۇرئــان
020

كەرىــم» تىالۋىتــى يۈكســىلىپ تۇراتتــى.
ئالــاھ تائــاال ئىلگىرىكــى پەيغەمبەرلەرگــە كۆپلىگــەن
كىتابالرنــى چۈشــۈرگەن بولســىمۇ ،ئۇالردىــن بىرىنىمــۇ
كىشــىلەر يادالپ باققان ئەمەس .ھەتتا ئۆتمۈشــلەردە تەۋرات
بىلــەن ئىنجىلالرنــى ھــەر قانــداق بىــر ئــاۋام ئوقۇيالمايتتــى،
پەقــەت دىــن ئادەملىرىــا ئوقــۇپ مەنىســىنى چۈشــەندۈرۇپ
بېرەتتــى .چۈنكــى ئــۇ ۋاقىتــاردا يــادالش ئۇياقتــا تۇرســۇن،
ئالىمالردىــن باشــقا خــەت ئوقۇشــنى بىلىدىغانالرمــۇ يــوق
دېيەرلىــك ئىــدى .ئەممــا «قۇرئــان كەرىم»نــى پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالمدىن باشــاپ ســاھابىلەرنىڭ مۇتلــەق كــۆپ
ســانلىقى يادىســىغا بىلەتتــى .بىــر قېتىملىــق ئۇرۇشــتا 70
تىــن كۆپــرەك قارىينىــڭ شــېھىد بولغانلىقىمــۇ شــۇ ۋاقىتتــا
قارىيالرنىــڭ كۆپلىكىدىــن دېــرەك بېرىــدۇ.
دۇنيــا تارىخىــدا «قۇرئــان كەرىم»دىــن باشــقا بىــرەر

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

كىتابنــى بۇنچىلىــك زور ئەھمىيــەت بېرىــپ يادقــا ئېلىــش
ئۆتمۈشــلەردە ياكــى ھازىــردا كۆرۈلــۈپ باقمىغــان بىــر
ئىــش .بۇنىڭغــا پۈتــۈن دۇنيــا گــۇۋاھ .بۇنىڭدىكى ســەۋەب
شــۇكى ،ئالــاھ تائــاال «قۇرئــان كەرىم»نــى تاقىيامەتكىچــە
ئــۆزى مۇھاپىــزەت قىلىــپ ساقالشــنى ئــۆز ئۈســتىگە ئېلىــش
بىلــەن بىــر ۋاقىتتــا بــۇ «قۇرئــان كەرىم»نــى ساقالشــنىڭ
ســەۋەبلىرى ۋە تۈرتكىلىرىنــى يارىتىــپ بەرگــەن .ئــۇ
بولســىمۇ« ،قۇرئــان كەرىم»نــى يادالشــنى ئەڭ شــەرەپلىك
ئىبــادەت قاتارىدىــن ســاناپ ،مۇســۇلمانالرنىڭ دىلىــدا
ئۇنــى يــادالش ئوتىنــى ياندۇرغانلىقــى ۋە ئۇنــى يادالشــنى
ئاسانالشــتۇرۇپ بەرگەنلىكــى ھەمــدە ئــۆز ۋاقتىــدا يېزىــپ
ساقالشــنىڭ پۈتۈن ئىمكانىيەتلىرىنى يارىتىپ بەرگەنلىكى
ئىــدى( .ھەقىقەتــەن بىــز بــۇ قۇرئاننــى ئوقــۇش ۋە يادالش
ئۈچــۈن ئاســان قىلــدۇق( ،ئۇنىڭدىــن) ۋەز _ نەســىھەت
ئالغۇچــى بارمــۇ؟)[[[ .مەلۇمكــى« ،قۇرئــان كەرىم»دىــن
باشــقا ھېچقانــدا بىــر ســاماۋى كىتابنــى ياكــى ھەدىســنى
يادلىغانغــا ياكــى ئوقۇغانغــا ســاۋاب بېرىــش ۋەدە قىلىنغان
ئەمــەس ،بەلكــى ئەمــەل قىلغانغىــا ســاۋاب بېرىــش
ۋەدە قىلىنغــان .پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمنىڭ زامانىدىــن
تــا ھازىرغىچــە دۇنيــادا قارىيــار ئۈزۈلــۈپ قالمىغانلىقــى
ئۈچــۈن ھېچكىــم «قۇرئــان كەرىم»گــە بىــرەر ھــەرپ
چاغلىــق ئۆزگەرتىــش كىرگۈزەلمەيدۇ« .قۇرئــان كەرىم»نى
[[[ قەمەر سۈرىسى -22ئايەت .

021

مۇھەممەد يۈسۈپ

ھازىــر مۇســۇلمان ئەمــەس خەلقلەرمــۇ مۇســۇلمان ئەمــەس
دۆلەتلــەردە ھــەر خىــل مەنپەئەتلــەر يۈزىســىدىن نەشــىر
قىلىــپ تارقىتىــپ كېلىۋاتقــان بولســىمۇ ،ئۇنىڭغــا بىــرەر
ھەرپكــە چاغلىــق ئۆزگەرتىــش كىرگۈزەلمىگــەن.

◄«قۇرئان كەرىم»نىڭ كىتاب ھالىغا كەلتۈرۈلۈشى

022

«قۇرئــان كەرىــم» بىرىنچــى خەلىپە ئەبۇ بەكرى ســىددىق
رەزىيەلالھــۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىدە ،پەيغەمبەر ئەلەيھىسســاالمنىڭ
ۋاپاتىغــا بىــر يىلمــۇ توشماســتىن ،ھىجرىيىنىــڭ -12يىلــى
(-631مىــادى) يەمامــە ئۇرۇشــىدىن كېيىنال ،رەســمىي كىتاب
شــەكلىدە توپالنغــان« .قۇرئــان كەرىم»نــى كىتــاب ھالىــدا
توپــاش پىكرىنــى ئــوت يــۈرەك ســاھابى ئۆمەر ئىبنــى خەتتاب
رەزىيەلالھــۇ ئەنھــۇ تۇنجــى بولــۇپ ئوتتۇرىغا قويغــان ،ئاندىن
ســاھابىلەرنىڭ ئۆلىمالىــرى «قۇرئــان كەرىم»نــى توپــاش
پىكرىگــە ھەممــە بىــردەك ئىتتىپاققــا كەلگــەن« .قۇرئــان
كەرىم»نــى كىتــاب شــەكلىدە توپــاپ چىقىــش ئىشــىنى
زەيــد ئىبنــى ســابىت باشــچىلىقىدىكى «كۇتتابۇلۋەھيــى»
كومىتېتىنىــڭ ئەزالىــرى ئۈســتىگە ئالغــان.

◄«كۇتتابۇلۋەھيى» كومىتېتى
زەيــد ئىبنــى ســابىت رەزىيەلالھــۇ ئەنھــۇ پەيغەمبــەر

قۇرئان كەرىم قانداق كىتاب

ئەلەيھىسســاالمنىڭ مەخسۇس كاتىبى ۋە «كۇتتابۇلۋەھيى»
كومىتېتىنىــڭ رەئىســى بولــۇپ ،قارىيالرنىــڭ ئــەڭ
ســەرخىلى ،پەۋقۇلئاددە زېرەك ،ھۇشــيار ۋە ئەســتە تۇتۇش
قابىلىيىتى ئاالھىدە يۇقىرى كىشــى ئىدى .شــۇ ســەۋەبتىن
ئــاۋۋال پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالم ،كېيىــن خەلىپىلــەر ئۇنى
ئۆزلىــرى ئۈچــۈن مەخســۇس كاتىــب قىلىــپ ئىشــلەتكەن.
زەيــد ئىبنــى ســابىت جىبرىــل پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمغا
«قۇرئــان كەرىم»نــى ئــەڭ ئاخىرقــى قېتىــم باشــتىن ئاخىر
ئوقــۇپ بېرىــپ ،يەنــە ئۇنىڭدىــن تىڭشــىغاندا پەيغەمبــەر
ئەلەيھىسســاالمنىڭ يېنىــدا ھازىــر بولــۇش شــەرەپىگە
نائىــل بولغــان ،ئىشــەنچلىكلىكى ،ئېھتىياتچانلىقــى ۋە
تەقۋالىقــى بىلــەن پەيغەمبــەر ئەلەيھىسســاالمنى قايىــل
قىلغــان ســاھابىلەرنىڭ بىــرى ئىــدى .زەيــد ئىبنــى
ســابىت رىئاســەتچىلىكىدىكى«كۇتتابۇلۋەھيى» كومىتېتــى
ئەزالىــرى «قۇرئــان كەرىم»نىــڭ ئايــەت ۋە ســۈرىلىرىنى
توپــاپ ،كىتــاب شــەكلىگە كىرگۈزۈشــتە دۇنيــادا مىســلى
كۆرۈلمىگــەن ئــەڭ ئىلغــار ۋە ئــەڭ ئىشــەنچلىك ئۇســۇلنى
قولالنغــان بولــۇپ« ،كۇتتابۇلۋەھيــى» كومىتېتىنىــڭ
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 2
  • Büleklär
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 2728
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1369
    14.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 2999
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1426
    12.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 2854
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1283
    12.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 2889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1399
    11.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 3166
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1491
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 2951
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1547
    10.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 2781
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1558
    9.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 2847
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1490
    12.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 9
    Süzlärneñ gomumi sanı 2812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1368
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • قۇرئان-كەرىم-قانداق-كىتاب - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 2160
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1157
    13.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.