Latin

Mesnevi Durdaniliridin - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3051
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2039
11.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
18.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
23.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ۇئ ۆئزى پۈتــۈن كۆڭلــى بىلەن باغالنغان ســۆيۈملۈك ۇئســتازى مەۋالنەنىڭ شــاىئرلىق
تاالنتىنــى بايقــاپ ،ھەيرانۇ-ھــەس قالىــدۇ ،ۇئســتازىنىڭ شــېئىر ،ھېكايــە ،رۇبــاىئ ۋە
18

پۈتــۈن ســۆھبەتلىرىنى خاتىرلــەپ ،بۇالرنــى كىتــاب شــەكلىدە كەلگۈســى ەئۋالدالرغــا
مىــراس قالدۇرۇشــقا بــەل باغاليــدۇ ،ۋە بــۇ ۋەزىپىنــى ۆئزىنىــڭ مۇقــەددەس بۇرچــى
دەپ بىلىــدۇ .بۇنىــڭ بىلــەن مەۋالنەنىــڭ دۇنياغا مەشــھۇر "مەســنەۋى ،دىۋان-كەبىر"
قاتارلىــق ەئســەرلىرى روياپقــا چىقىــدۇ .بــۇ ەئســەرلەردىكى بېيىتالرنــى مەۋالنــە ۆئزى
قەلــەم بىلــەن يازغــان ەئمــەس بەلكــى مەدرىســلەردە ،يولــاردا ،ھاممامــدا ،باغــاردا،
ســاما وئيناۋاتقانــدا ســۆزلىگەن بولــۇپ ،بۇالرنــى ھېســامىدىن خاتىرلــەپ ،رەتلــەپ
ماڭىــدۇ .مەۋالنــە ھاياجانالنغــان چاغلىرىــدا ائرقا-ائرقىدىــن ســۆزلىگەن بېيىتلىرىنــى
يېزىشــقا ۈئلگۈرەلمــەي قالىدىغــان ەئھۋالالرمــۇ بولغــان ،ھەتتــا كېچە-كۈنــدۈز
توختىمــاي شــېئىر ،رۇباىئالرنــى ســۆزلىگەن ،ەئممــا بەزىــدە ائيــاپ ھەتتــا ىئككــى
يىلغــا قــەدەر ھېــچ بىــر نەرســە ســۆزلىمىگەن چاغلىرىمــۇ بولىــدۇ.

◄مەۋالنەنىڭ ئەسەرلىرى
مەۋالنەنىــڭ ائساســلىق بــەش ەئســىرى بــار .مەســنەۋى ،دىۋانى-كەبىــر ،فىھــى-
مافىــھ ،مەجەلىسى-ســەبائ (يەتتـە مەجلىـس) ۋە مەكتۇباتالر.

◄مەسنەۋى:
مەســنەۋى _ جەمىئ ائلتە جىلىد 25632 ،بېيىتتىن تەركىپ تاپقان ،كىالسســىك
شــەرق ەئدەبىياتىدىكــى شــېئىر ۇئســلۇبىدا ،يەنــى ىئككــى مىســرالىق ،ۆئز-ائرا
قاپىيــەداش بولغــان" ،فاىئالتــۇن– فاىئالتــۇن –فاىئلــۇن" دېگـەن ۋەزىنـدە يېزىلغـان.
مەســنەۋىنىڭ تىلــى پارىســچە بولــۇپ ،مەۋالنــە ســۆزلىگەن بېيىتالرنــى،
ھىكايىلەرنــى ،ھېكمەتلىــك ســۆزلەرنى شــاگىرتى ھۇســەمەتتىن چەلەبــى خاتىرىلــەپ،
رەتلـەپ كىتـاب قىلغـان.
مەسنەۋىدە مەۋالنە بىر ھىكايىنى باشاليدۇ ،ەئمما بۇ ھىكايىنى ائياغالشتۇرماي
ائرىســىدا بېيىــت ۋە ھېكمەتلىــك ســۆزلەرنى ۋە ياكــى باشــقا بىــر ھىكايىنــى ســۆزلەپ
ائندىن يەنە ەئسـلىدىكى ھىكايىنى كەلگەن يېرىدىن داۋامالشـتۇرىدۇ.
دىۋانى-كەبىر:
دىۋانى-كەبىــر دېگەنلىــك شــېئىرالر توپالنغان"بۈيــۈك دەپتــەر" دېگەنلىــك
بولـۇپ ،يەنـە "بۈيـۈك دىـۋان" دەپمـۇ ائتىلىـدۇ.
مەۋالنەنىــڭ ھەرقايســى دەۋردە ۋە تۈرلــۈك مەزمۇنــدا يېزىلغــان شــېئىرلىرىنىڭ
19

جۇغالنمىسىدۇر.
بۇ ەئســەرنىڭ تىلى پارىســچە بولۇپ ،ائز ســاندىكى بەزى شــېئىرلىرى تۈركچە،
ەئرەپچـە ۋە گېرىكچە يېزىلغان.
دىۋان-كەبىردىكى شېئىر ۋە رۇبايىالرنىڭ سانى 40مىڭ مىسرادىن ىئبارەت.
دىۋان-كەبىردىكــى ھېكمەتلــەر ،پاســاھەتلىك ســۆزلەر ،چوڭقــۇر مەنــاالر،
ائشــىقلىق ،يېگانىلىقنــى ىئپادىلەيدىغــان ۈئنچىلەر ۋە بېيىت قاتارلىقالرنىڭ ھەممىســى
ائلالھنىــڭ بەرگــەن ىئلھامــى بىلــەن مەۋالنەنىــڭ كۆڭلىدىــن ناھايىتى گــۈزەل ىئبارىلەر
بىلـەن ۇئرغـۇپ چىققـان.
بــۇ شــېئىرالر رېتىملىقــى ،رەڭدارلىقــى ۋە شــېئىرىي تىلنىــڭ گۈزەللىكــى بىلــەن
شــېئىر گۈزەللىكىدىــن ھالقىــپ ،گۈزەللىكنــى جانالندۇرىدىغــان بىــر ىئلھــام قۇياشــىغا
ائيالنغـان.
ائشىق بولسا مەۋالنەنىڭ كۆڭلى ائرقىلىق مەشۇقىغا ېئرىشكەن.
مەۋالنە ســۆز ۇئستىســى بولۇپ ،ۇئنىڭ ھاياتتا سۆزلىشــىال ەئمەس ،ســۈكۈتنىڭ
ۆئزىمــۇ بىــر مەنانــى ىئپادىلىگــەن .ۇئنىڭ وئينىغان ساماســېنىڭ ھەر بىــر ھەرىكىتىمۇ
بىــر ھېكمەتلىــك ســۆز .ۇئنىــڭ تىنــچ ھالىتى گەپ قىلغــان ھالىتىدىن بەكــرەك چوڭقۇر
مەزمۇنالرنــى ىئپادىلــەپ بەرگەن .ۇئنىڭ گەپلىرىنى ائڭلىغان قۇالقالردىن يۈرەكلەرگە
نـۇر ياغقـان .يۈرىكىنىڭ قەدەھلىرىگە شـاراپ ،روھىنىـڭ ائغزىغا ائبىھايات ائققان.
خەلــق مەۋالنــە شــېئىرلىرى ائرقىلىــق دىننىــڭ ،ھەقىقەتنىــڭ ،يارىتىلىشــنىڭ
ىئچكــى ماھىيىتىنــى تونــۇپ يەتكــەن .شــۇڭا ۇئ خەلــق ىئچىگــە قانچــە چۆككەنســېرى،
شــۇنچىلىك يۈكســەلگەن.
بىــز ۆئزىمىزنىــڭ چەكلىــك ەئقلىمىــز بىلــەن مەۋالنەنىــڭ بــەزى ھېكمەتلىــك
ســۆزلىرىنىڭ مەنىســىنى تــازا تولــۇق چۈشــىنەلمەيمىز ،چۈنكــى مەۋالنــە بىــر ۇئلــۇغ
زات بولــۇپ ،ۇئنىــڭ ســۆزلىرىدە ىئنتايىــن چوڭقــۇر ھېكمەتكــە تولغــان مەنــاالر
يوشــۇرۇنغاندۇر.
ۇئنىــڭ ســۆزلىرىنى چۈشــىنىش ۈئچــۈن خــۇددى ۆئزى" كۆزۈڭنــى يۇمــۇپ،
قەلبىڭنىــڭ كــۆزى بىلــەن كــۆر" دېگىنىــدەك ،قەلبنىــڭ كۆزىنــى ېئچىشــقا ،ەئقىــل ۋە
20

ىئدراكنىــڭ ىئچىگــە كىرىــپ ،زەررىچىلەردەك كىچىــك پارچىالرغا پارچىلىنىشــقا توغرا
كېلىــدۇ .بىر نەرســېنىڭ تاشــقى كۆرۈنىشــىنى ەئمــەس ،بەلكى ۇئنىڭ يارىتىلىشــىدىكى
ھېكمىتىنـى بىلىـش قەلبـى وئيغاقالرغـا خاسـتۇر.
مەۋالنەنىــڭ ۇئ گــۈزەل شــېئىرلىرىنىڭ ھەممىســى وئخشــاش بىــر روھتىــن،
وئخشــاش بىــر كۆڭۈلدىــن چىققــان نــۇر ،ھېكمەتتــۇر .ۇئنىــڭ شــېئىرلىرى قۇرائننىــڭ
ائيەتلىرى ۋە پەيغەمبەرلەر سۆزلىرىنىڭ روھتىكى مەدھىيەسىدۇر .ۇئنىڭ شېئىرلىرى
ۆئز زامانىســىدا قانــداق بىــر ەئھمىيەتكــە ىئگــە بولغــان بولســا ،ھازىرقــى زاماندىمــۇ
وئخشــاش ەئھمىيەتكــە ىئگىــدۇر.
مەۋالنەنىــڭ بــۇ ەئســەرلىرى يالغــۇز تــۈرك خەلقــى ۈئچۈنــا ەئمــەس ،بەلكــى
پۈتـۈن دۇنيـا مەدەنىيىتىنىـڭ بىباھـا خەزىنىسـىدۇر.

◄فىھى مافىھ :
"فىھى مافىھ" بولســا "ىئچىدە ھەممىســى بار" ياكى " ىئچىڭدىكى ىئچىڭدىدۇر"
دېگەن مەناالرنى بىلدۈرىدۇ.
بــۇ ەئســەر مەۋالنەنىــڭ ھــەر تۈرلــۈك ىئلىــم مەجلىســلىرىدە ســۆزلىگەن
نۇتۇقلىرىنىــڭ وئغلــى ســۇلتان ۋەلــەد تەرىپىدىــن توپلىنىــپ ،رەتلىنىــپ مەيدانغــا
كەلگــەن .جەمــى 61بۆلۈمدىــن تۈزۈلگــەن بىــر كىتابتــۇر .بــۇ ەئســەردە بــەزى
سىياســى مەســىلىلەرمۇ وئتتۇرىغــا قويۇلغانلىقــى ۈئچــۈن ،شــۇ دەۋردىكــى تارىخىــي
ائرقــا كۆرۈنۈشــنى ىئپادىلەيدىغــان تارىخــى ەئســەر بولــۇپ قالغــان.

◄يەتتە مەجلىس:
"يەتتــە مەجلىــس" ناملىــق بــۇ ەئســەر مەۋالنەنىــڭ يەتتــە قېتىملىــق چــوڭ
نۇتۇقلىرىنىــڭ خاتىرىلىنىشــىدىن مەيدانغــا كەلگــەن .مەۋالنەنىــڭ ۋەزلىرىنــى
ھۇســەمەتتىن چەلەبــى ۋە وئغلــى ســۇلتان ۋەلەدنىــڭ خاتىرىلىشــى بىلــەن ائساســى
مەزمۇنـى ۆئزگەرمىگـەن ائساسـتا مەيدانغـا كەلگـەن بىـر ەئسـەردۇر.
بۇ ەئسەردە ائساسەن تۆۋەندىكى يەتتە مەزمۇن سۆزلىنىدۇ.
( )1توغــرا يولدىــن ائيرىلغــان قەۋملەرنــى قانــداق يولــار ائرقىلىــق
قۇتۇلدۇرغىلــى بولىــدۇ ؟
21

( )2گۇناھالردىــن قۇتۇلــۇپ ،ەئقىــل يولــى ائرقىلىــق غەپلــەت ۇئيقۇســىدىن
وئيغىنىــش.
( )3ېئتىقادتىكى قۇدرەت.
( )4تەۋبــە قىلىــپ ،توغــرا يولنــى تاپقانــار ائلالھنىــڭ ياخشــى بەندىلىرىدىــن
بولىدۇ.
( )5بىلىمنىڭ قەدىر-قىممىتى.
( )6غەپلەتكە پېتىش.
( )7ەئقىلنىڭ قىممىتى.
بــۇ يەتتــە مەجلىســتە شــەرھىلەنگەن ھەدىســلەر بىلــەن بىرلىكتــە يەنــە 41
ھەدىــس بــار بولــۇپ ،مەۋالنــە تاللىغــان بــۇ ھەدىســلەر كۈچلــۈك ىئجتىماىئيلىققا ىئگە
بولــۇپ ،شــۇ دەۋرلــەردە ىئنســانالرنى قاپلىغــان مەنىــۋى بوھراندىــن قۇتۇلدۇرغــان.
ۈئمىدســىزلىك ،زىددىيــەت ائرىســىدا قايمۇقــۇپ ،قاراڭغۇلۇقتــا گاڭگىــراپ قالغــان
كىشـىلەر بىلـەن تولغـان ىئجتىمـاىئ جەمىئىيەتنـى ۈئمىـد مەشـئىلى بىلـەن يورۇتقـان.

◄مەكتۇبات (مەكتۇپالر)
"مەكتۇپــار" ناملىــق بــۇ ەئســەر بولســا مەۋالنەنىــڭ ســەلجۇقالر دۆلىتــى
ھۆكۈمدارلىــرى ۋە شــۇ دەۋردە ائلدىنقــى قاتــاردا تۇرىدىغــان زاتالرغــا نەســىھەت
ۈئچــۈن يازغــان خەتلــەر ،مەۋالنەدىــن ســورالغان ســوائلالرغا يېزىلغــان جاۋاپــار،
شــۇنىڭ بىلــەن بىرگــە يەنــە ىئلمىي مەســىلىلەر توغرىســىدا يېزىلغــان ماقالىالر بولۇپ
جەمــى 147پارچــە مەكتۇپتىـن تۈزۈلگـەن بىـر كىتابتـۇر.
بــۇ مەكتۇپــار ەئدەبىياتتىكــى قاىئدىلــەر بويىچــە يېزىلغــان بولماســتىن بەلكــى
پۈتۈنلــەي ائددى ،ائممىبــاب ســۆزلەر بىلــەن يېزىلغــان .مەكتۇپتىكــى خىتاپــار
كىشــىلەرنىڭ ەئمەل-مەنســەپلىرىگە قــاراپ ەئمــەس بەلكــى خەت يېزىلغان كىشــىنىڭ
ەئقلــى ىئقتىــدارى ۋە قىلغــان ياخشــى-يامان ىئشــلىرىغا ائساســەن شــۇ كىشــىگە ماس
كېلىدىغان ســۆز-ىئبارىلەر بىلەن خىتاپ قىلىنغان ۋە ۇئ كىشــىنىڭ ســۆزلىرىگە جاۋاپ
ۋە خىزمەتلىرىگـە باھـا بېرىلگـەن.
بــۇ مەكتۇپــاردا ىئنســانالرغا پايدىلىــق ،ھېكمەتكــە تولغــان نۇرغــۇن ېئســىل
22

سـۆزلەر بار .مەسـىلەن:
ھەممە ياخشى كۆرۈپ ىئچىدىغان تاتلىق سۇنىڭ بېشىدا ائدەم كۆپ بولىدۇ.
ائي نۇرىنــى چاچســا ،ىئــت قــاۋاپ تۇرىــدۇ ،ائينىڭ نېمــە گۇناھى باركــى؟ ىئتنىڭ
خۇيى شـۇ تۇرسـا.
ياتالرنى ائلدىغان ،ۆئز خەلقىنىمۇ ائلدايدۇ.
ۇئلــۇغ ائلالھنىــڭ ائلىيجانــاب بەندىلىــرى بــار ،ۇئالر يــەر يۈزىگــە چۈشــكەن
يامغۇرغــا وئخشــايدۇ .قــارا تۇپراققــا چۈشســە بەرىكــەت كېلىــدۇ ،دېڭىزغــا چۈشســە
ۈئنچە-مەرۋايىـت مەيدانغـا كېلىـدۇ.
ائشــىقى بولمىغــان كىشــى ۆئلۈكتــەك ياشــايدۇ .ائشــىق بىلــەن ۆئلگــەن مەڭگــۈ
تىرىـك تۇرىـدۇ.
دۈشمەنلەرنىڭ ىئچىدە ەئڭ يامان دۈشمەن ،ىئچىڭدىكى نەپرەتتۇر.
ىئنســان نېمــە ىئــش ۈئچــۈن يارىتىلغــان بولســا ،شــۇ ىئــش ۇئنىــڭ ۈئچــۈن ەئڭ
ائسـان تۇيۇلىـدۇ.
ســەن ائشــىق بولمىغىچــە ،ســۆيگۈنىڭ نېمــە ىئكەنلىكىنــى بىلمەيســەن .يوقــال،
وئتالقتـا وئتـلا ،سـەن بىـر ېئشەكسـەن.
ھەقىقى دوست _ ەئقلىمىز؛ نەپسىمىز _ دۈشمىنىمىزدۇر.

◄مەۋالنە ۋە موڭغۇلالر
مەۋالنەنىــڭ ياشــىغان دەۋرى موڭغۇلالرنىــڭ تاجاۋۇزچىلىقــى تاكــى ائنادولــۇ
تۇپراقلىرىغىچــە كېڭەيگــەن بىــر دەۋر ىئــدى .موڭغۇلالرنىــڭ ائنادولۇغــا قىلغــان
يامانــرى يۈرۈشــلىرى نەتىجىســىدە ،ســەلجۇقالر دۆلىتــى ۋە ەئتراپتىكــى ىئســام
دۆلەتلىــرى تەھدىــت ائســتىدا قالغــان ىئــدى.
بۇ ۋاقىتتا ســەلجۇقالر دۆلىتى ىئچىدىمۇ سىياســى بوھران بار ىئدى .ھەرقايســى
وئغۇز قەبىلىرى ائرىســىدا قەبىلىۋازلىق ەئۋج ائلغان ىئدى .پادىشــاھقا قارشــى يامان
غەرەزلىــك ەئمىرلــەر موڭغۇلــار بىلــەن تىــل بىرىكتــۈرۈپ ،ســاتقىنلىق قىالتتــى .شــۇ
چاغالردا قانداقتۇر ائتىلىشتا "ائق ساقالالر" دەپ ائتىلىدىغان ،مەۋجۇت ھاكىمىيەتنى
ۆئرۈپ ،يېڭى ھاكىمىيەت قۇرماقچى بولغان نامەلۇم بىر تەشــكىالت ،ســۇاليمان شــاھ
23

وئغلــى ەئرتۇغــرۇل غازىنــى ۆئز قەبىلىســىنى باشــاپ غــەرپ تەرەپكــە يەنــى بىزانــس
چېگرالىرىغــا يۆتكىلىشــنى بۇيرۇيــدۇ ۋە شــۇ يۆنىلىــش بويىچــە يۆتكىلىــدۇ .كېيىــن
بۇالر كۈچىيىپ ،وئســمانلى ىئمپىرىيەســېنىڭ قۇرۇلۇشــىغا ائساس ســالىدۇ .شۇ چاغدا
چىقىرىلغــان بــۇ قــارار توغــرا ىئــدى .چۈنكــى ســەلجۇقالر دۆلىتىنىــڭ موڭغۇلالرغــا
تاقابىــل تۇرۇشــى ىئمكانســىز ىئــدى .يۇقىرىــدا دەپ ۆئتكىنىمىــزدەك ســەلجۇقالر
دۆلىتــى سىياســى ،ىئقتىســادى ۋە ھەربــى جەھەتتــە كىرىزىــس ىئچىدە قالغان ،ســۇلتان
ائلەېئددىــن كەيقۇباتمــۇ زەھەرلىنىــپ ۆئلگــەن ىئــدى .ۇئنىــڭ سىياســەتتە پىشــمىغان
وئغۇللىــرى ســەلتەنەت ۋەسۋەسىســى ىئچىــدە ىئــدى .دۆلــەت چارىســىز ،ۇئرۇشۇشــقا
كۈچــى يەتمەيتتــى .ىئچكــى قااليمىقانچىلىق ۋە تاشــقى دۈشــمەننىڭ ائرىســىدا قالغان
خەلــق مــاددى ۋە مەنىــۋى جەھەتتىــن پۈتۈنلــەي تۈگەشــكەن بىــر ۋەزىيەتتــە ىئــدى.
مانــا مۇشــۇنداق بىــر ۋەزىيەتنــى پۇرســەت بىلگــەن موڭغــۇل قوماندانــى باجــۇ نويــان
ائنادولۇغــا بولغــان يامانــرى ھۇجۇمنــى تېزلىتىــدۇ.
-1243يىلــى موڭغۇلــار ائنادولۇنىــڭ ەئرزۇرۇم ،قىرشــەھرى ،قەيســىرى،
ســىۋاس قاتارلىــق مۇھىــم شــەھەرلىرىنى بېســىۋېلىپ ،نۇرغــۇن ىئنســاننىڭ جېنىغــا
زامىــن بولــۇپ ،شــەھەرلەرنى بۇالڭ-تــاالڭ قىلــدۇ .گەرچــە ســەلجۇقالرنىڭ يامانــرى
80مىــڭ ،موڭغۇلــار 45مىــڭ بولســىمۇ ،ەئممــا ســەلجۇقالر ەئســكەرلىرى مەنىــۋى
جەھەتتىــن پۈتۈنلــەي تۈگەشــكەن بولــۇپ ،جەڭگىۋارلىقــى يــوق دېيەرلىــك ىئــدى.
ســۇلتان غىياســىددىن كەيخىســراۋ قورقۇنــچ ۋە ۋەھىمــە ىئچىــدە ائالقــزادە بولــۇپ،
ۇئرۇش باشالنماســتىنال جېنىنــى ېئلىــپ قاچىــدۇ .بۇنىــڭ بىلــەن نۇرغــۇن ەئســكەر ۋە
قوماندانالرمۇ قېچىپ كېتىدۇ .بۇ ەئھۋالنى كۆرگەن موڭغۇلالر كونيانى مۇھاسىرىگە
ائلىــدۇ .ەئممــا مەۋالنــە ھەزرەتلىرىنىــڭ مەنىــۋى كۈچى ائلدىــدا ،باجۇ نويــان كونيانى
ىئشــغال قىلىشــتىن ۋاز كېچىــدۇ .بــاش ۋەزىــر بىلــەن موڭغۇلــار ائرىســىدا كېلىشــىم
تۈزۈلــۈپ ،كونيــا خەلقــى موڭغۇلالرغــا ناھايىتــى يۇقىــرى تۆلــەم تۆلەيــدۇ .ۇئنىڭدىــن
باشــقا موڭغۇلــار بۇالڭ-تــاالڭ قىلغــان بايلىقنىــڭ ســانى ھەددى-ھېساپســىز ىئــدى.
پەقــەت وئلجــا ائلغــان ائلتۇنالرنىڭ ۆئزىنىــا 300تۆگىگە ائرتىپ ېئلىپ ماڭغان ىئدى.
ســەلجۇقالر دۆلىتــى زاۋاللىققــا يۈزلەنگــەن بــۇ مەزگىلــدە ،خەلــق قاتتىــق زۇلــۇم
ىئچىــدە قالىــدۇ .ۇئرۇش دەســتىدىن ىئنتايىــن نامراتلىشــىپ ،ھــەر يەرنــى ائچارچىلىــق
قاپاليــدۇ .ۆئز -ماكانلىرىدىــن ائيرىلىــپ خانــى -ۋەيــران بولغان خەلــق بىر قۇتۇلۇش
يولىنــى ىئزدەيــدۇ .كىشــىلەر نېمــە قىلىشــىنى بىلمــەي ،تېڭىرقــاپ قالغــان ىئــدى.
24

خــۇددى "دېڭىزغــا چۈشــۈپ كەتكــەن ائدەم يىالنغــا ېئســىلىپتۇ" دېگەندەك كىشــىلەر
ھەرخىــل يامــان يــول ۋە تەرىقەتلەرگــە ،زەھەرلىــك پىكىــر ېئقىملىرىغــا ائســانال
ەئگىشــىپ كېتىۋاتاتتــى.
موڭغۇلالرنىــڭ غەلىبىســى ۋە پىتنە-پاســاتلىرى سىياســى جەھەتتىــن ۋەيــران
بولغــان ،مەنىــۋى جەھەتتىــن ۆئزىنــى يوقاتقــان مۇســۇلمانالرنىڭ ىئمــان تومۇرىنــى
كېســىپ ،مۇســۇلمانالرنى تەلتۆكــۈس يوقىتىشــنىڭ يولىنــى ائچقــان ىئــدى.
موڭغۇلالرنىــڭ بــۇ يولىنــى توســۇش ۋەزىپىســى مەۋالنەگــە يۈكلەنگــەن ،
قىلىــچ ائرقىلىــق قۇتقۇزالمىغــان جاننــى ،جىھادى-ەئكبــەر (مەنىــۋى جىھــاد) ائرقىلىــق
قۇتقۇزۇشـقا توغـرا كەلگـەن ىئـدى.
مانــا مۇشــۇنداق بىــر ۋاقىتتــا ،مەۋالنە خەلققە ۈئمىد بېغىشــايدۇ ،مۇســۇلمانالر
ائرىســىغا قېرىنداشــلىق ،ھەمكارلىــق ۋە مېھرى-شــەپقەت ۇئرۇقلىرىنــى چاچىــدۇ.
ائنادولۇ خەلقىنىڭ ەئڭ ېئغىر پەيتلىرىدا وئتتۇرىغا چىقىپ ،ائلالھقا بولغان چەكســىز
ائشـىقى بىلـەن خەلقنـى بىرلىك-ىئتىپاقلىققـا چاقىرىـدۇ ۋە زور ۈئنۈمگە ېئرىشـكەن.
"بىــز بىرلەشــتۈرۈش ۈئچــۈن كەلــدۇق ،ائيرىــش ۈئچــۈن ەئمــەس" دېگــەن بــۇ
تېـرەن پىكىرلىـرى پۈتـۈن ىئنسـانالرغا چىـراق بولىـدۇ.
_ يەنە كەل ،كەل يەنە ،ەئي جان يەنە كەل!
بۇتقا چوقۇنساڭمۇ ،كۇفۇرلۇق قىلساڭمۇ ،يەنە كەل!
ۈئمىدسىزلەرگە يېپىقتۇر بۇ ىئشىك،
يۈز قېتىم تەۋبە قىلغانمۇ يەنە كەل !
دەپ دىنالر ۋە مىللەتلەر ائرىســىغا دوســتلۇق ۇئرۇقىنى چاچىدۇ .ىئنســانالرغابىــر ۈئمىــد مەشــئىلىنى يانــدۇرۇپ ىئنســانپەرۋەرلىك ىئدىيەســىنى تەشــەببۇس قىلىدۇ.
باشــقا دىندىكــى ىئنســانالرغا ىئســام نىــڭ گۈزەللىكلىرىنــى ،تەۋھىــد ھەقىقەتلىرىنــى
ىئلىــم ۋە ھېكمەتلــەر بىلــەن چۈشــەندۈرۈپ ،ۇئالرنىــڭ يۈرەكلىرىنــى ىئســام نــۇرى
بىلــەن يورۇتىــدۇ .ســۆيگۈ ،مۇھەببــەت ،دوســتلۇق ائرىســىدا قالغــان موڭغۇلــار
تۈركلــەر ىئچىگــە ســىڭىپ ،مۇســۇلمان بولــۇپ ،ېئرىــپ كېتىشــكە باشــايدۇ .مانــا بــۇ
مەۋالنــە ھەزرەتلىرىنىــڭ مەنىــۋى كۈرىشــىنىڭ رولــى .بۇنــداق بىــر ەئھــۋال ائســتىدا
چارىســىز قالغان موڭغۇلالر ائنادولۇنى تەرك ېئتىپ ،كېتىشــكە مەجبۇر بولىدۇ .شــۇڭا
بۈگۈنكــى ائنادولۇدىكــى مۇســۇلمانالرنىڭ مەۋجــۇت بولــۇپ تۇرۇشــىدا مەۋالنەنىــڭ
25

رولـى ناھايىتـى چوڭـدۇر.

◄ئىنسانالر كۆڭۈل سۇلتانىدىن ئايرىلدى
-1273يىلى-12ائينىڭ-17كۈنــى كونيــا ائھالىســى چوڭقــۇر قايغــۇ ىئچىــدە
ىئــدى ،بۇنــداق كــۆپ ائدەملەرنىــڭ توپالشــقانلىقى كونيــادا ھېــچ كۆرۈلمىگــەن بىــر
ھادىســە ىئــدى .ھــاۋا ىئنتايىــن ســوغۇق ،ائچچىــق شــامال جاندىــن ۆئتەتتــى .مەۋالنــا
ھەزرەتلىرىنىڭ كېسىلىنىڭ ېئغىرالشقانلىقىنى پۈتۈن كونيا خەلقى ائڭالپ ،ھەممىسى
مەۋالنــە دەرگاھــى ائلدىغا توپالنغان ىئدى .بوۋاي-موماي ،كىچىك بالىالر ھەممىســى
دۇائالرنــى وئقــۇپ ،مەۋالنەنىــڭ كېســىلىگە شــىپالىق تىلەيتتــى.
كونيادىكــى مۇســۇلمان ،خىرىســتىائن ،يەھــۇدى ھەممىســى بىــر مەيدانغــا
يىغىلغــان ،ھەممىســېنىڭ قايغۇســى ،تىلەكلىــرى وئخشــاش ىئــدى .ەئتراپتىكــى
شــەھەرلەردىن كېلىۋاتقــان ىئنســانالر يولغــا ســىغماي قالغــان ىئــدى .ســوپىالر يېنىــك
ســاما وئينىســا ،ســازچىالر نەيلىرىنــى مۇڭلــۇق چېلىــپ ،ائلالھتىــن ۆئز پىرىغــا شــىپا
تىلەيتتــى.
مەۋالنــە ھەزرەتلىــرى ېئغىــر كېســەل ائزابىدىــن ھالســىرىغان لەۋلىرىنــى
تىتىرىتىــپ تــۇرۇپ ،ۆئز كۆڭلىنــى مۇنــداق بايــان قىلغــان _ :مــەن ســۆيگىنىمنىڭ
يېنىغا كېتىۋاتىمەن ،ۇئنىڭ بىلەن بىللە بولغان ھەر كىم تىرىكتۇر...
ھەقتىــن باشقىســى بىلــەن مەشــغۇل بولغــان ھەركىــم ،ەئقىــل ۋە بىلىمگــە ىئگــە
بولســىمۇ ،ســەن ۇئنــى پۈتۈنلــەي يــوق دەپ بىــل! چۈنكــى بارلىقىڭدىــن ۋاز كېچىــپ،
ۇئنىــڭ بارلىقىغــا پۈركەنمىگىچــە ،ۇئنىڭغــا ېئرىشەلمەيســەن! بــۇ بىــر ھەقىقەتتــۇر.
جاندىــن باشــقا نېمــە بولســا پانــى ،يوقىلىــپ كېتىــدۇ.
"مــەن ۆئلگەندىــن كېيىــن ،مازىرىمنــى يەردىن ىئزدىمــەڭالر! بىزنىــڭ مازىرىمىز
ىئلىم ىئگىلىرىنىڭ كۆڭۈللىرىدە"...
مەۋالنــە ھەزرەتلىــرى يــۈرەك ســۆزىنى تۈگىتىــپ " ،ائلالھــۇ ەئكبــەر ،ائلالھــۇ
ەئكبـەر ،ال ىئالھـە ىئلاللـلاھ " _ دەپ ،بـۇ پانـى دۇنيادىـن مەڭگۈلـۈك ۋىدالىشـىدۇ.
ھەزرىتــى مەۋالنــە جااللىدىــن رۇمىغــا ھــەر كىــم ۆئزىنىــڭ دۇنيــا قارىشــىغا
ائساســەن باھــا بېرىــدۇ .ۇئ بەزىلەرگــە كــۆرە بۈيــۈك بىــر شــاىئر ،بەزىلــەر ھەققــە
ائشـىق بىـر سـوپى دىسـە ،بەزىلـەر ۇئنـى ۇئلـۇغ ىئسـلام پەيالسـوپى دەيـدۇ.
26

ھەزرىتــى مەۋالنــە جااللىدىــن رۇمىنىڭ پىكىرلىرى ،چۈشــەنچىلىرى ھەر دەۋردە،
ھەرخىــل مىللەتلەرنىــڭ قىزىقىشــىنى قوزغىغــان .ۇئنىڭ ەئســەرلىرى نۇرغۇن تىلالرغا
تەرجىمــە قىلىنىــپ ،پۈتــۈن دۇنيــا خەلقىنىــڭ قىزىقىپ وئقۇشــىغا مۇيەسســەر بولغان.
مەۋالنا ەئســەرلىرى ۋە ۇئنىڭ پىكىرلىرى تۈرك كىالسســىك ەئدەبىياتى ،پەلسەپەســى
ۋە تۈرك-ىئســام مەدەنىيەت تارىخىمىزنىڭ ائبىدەسىدۇر.
مەۋالنــا ائشــىقنى ،گۈزەللىكنــى ،توغرىلىقنــى ،ياخشــىلىقنى ،ھەقىقەتنــى ائرزۇ
قىلىدىغانالرغــا ۈئلگىلىــك شەخســتۇر .قاراڭغۇلۇقتــا قالغــان كىشــىلەرگە چىــراغ
ياققــان بىــر ھىممــەت قولــى ،ھىجــران دەســتىدىن ىئزتىــراپ چېكىــپ ىئڭرىغانالرغــا
شــىپالىق يامغــۇردۇر .ھاياتنــى ھەقىقــى مەناســى بىلــەن ەئكىــس ەئتتۈرگــەن ،ھــەر
نەرســېنىڭ ىئنســاندا بولىدىغانلىقىنــى ۋە پۈتــۈن تەبىەئتنــى ائلالھنىــڭ ىئنســان
ۈئچــۈن بارلىققــا كەلتۈرگەنلىــك توغرىســىدىكى بىلىمنــى ســۇنغان زاتتــۇر .شــۇنىڭ
ۈئچۈنمــۇ ۇئنىــڭ شــېئىرلىرىدا ،بولۇپمــۇ "مەســنەۋى" ناملىــق ەئســىرىدە ەئڭ كــۆپ
ۇئچرايدىغىنى تەبىەئتنىڭ ائالمەتلىرىدۇر .يەنى قەھرىتان قىشــنىڭ ســوغۇقلىرىدىن،
باھارنىــڭ گۈزەللىكلىرىدىــن ،تۇپراقتىن ،ېئكىنزارلىقالردىــن ،خاماندىن ،تۈگمەندىن،
دەرياالردىــن ،ۆئســتەڭ ســۇلىرىغا چىــاپ يىگــەن قــۇرۇق ناندىــن ،تاغالردىــن،
وئرمانالردىــن ،دۆڭلەردىــن ،ېئدىرالردىــن ،چۆللەردىــن ،ائرســان ،تۈلكــە ،كىيىــك،
چاشــقان ،ىئــت ،بېلىقالردىــن "ســۆز ائچقــان ھېكايىالرنــى ســۆزلەيدۇ .ھىكايىلىرىــدە
ســۆزلىگىنىدەك ائشــىق مەۋالنــە ۈئچــۈن بىر ائرســاندۇر (شــىر) ،بۈركۈتتــۇر ،ۇئرۇش
قەھرىمانــى رۇســتەمدۇر ،ھەرگىــز قــوزا ەئمــەس .قەلبىنــى ســۆيگۈگە تولدۇرغــان
ەئيســا ەئممـا ۋاقتـى كەلگەنـدە يەنـە رۇسـتەمدۇر ،زاھىـد ەئمـەس.
بۈگۈنكــى دەۋردە ھەزرىتــى مەۋالنەنىــڭ ېئســىل ەئخالق-پەزىلىتــى ۋە يــول
كۆرســەتكۈچى دانــا پىكىرلىــرى ،ســۆيگۈ مۇھەببەتكــە تولغــان گــۈزەل ســۆزلىرىگە،
پۈتــۈن ىئنســانىيەتنىڭ تېخىمــۇ ېئھتىياجــى بــار .بىــر تەرەپتــە ماددىــي باياشــاتچىلىق،
بىــر تەرەپتــە ائچ-يالىڭاچلىــق ،بىــر تەرەپتە ســەلتەنەت ،بىر تەرەپتــە ۇئرۇش وئتلىرى
قاپلىغــان بۈگۈنكــى دۇنيــادا ،مەۋالنەنىــڭ ۇئلــۇغ ىئدىيەســى ىئنســانىيەت ۈئچــۈن
مەنىـۋى دورىـدۇر.
ھەزرىتــى مەۋالنەنىــڭ مۇبــارەك ائياقلىــرى تەگكــەن بەلختىــن تــا كونياغىچــە
بولغــان بــۇ خاســىيەتلىك زېمىــن ،بۇندىــن ســەككىز يــۈز يىــل مۇقــەددەم چىڭگىزخان
ەئســكەرلىرىنىڭ ائت-تۇياقلىــرى ائســتىدا چەيلەنگــەن بولســا ،بۈگۈنمــۇ وئخشاشــا
27

ائســماندىن يېغىۋاتقان بومبىالرنىڭ دەھشــەتلىك پارتالشــلىرى نەتىجىســىدە كۆيۈپ
كــۈل بولماقتــا .ۆئي-ماكانلىرىدىــن ائيرىلغــان مىليونلىغــان بىگۇنــاھ ىئنســانالر
دەشــت-باياۋانالردا سەرســان بولماقتــا .مەۋالنــە ياشــىغان شــۇ دەۋرلەردىــن ائنچــە
پــەرق قىلمايدىغــان بۈگۈنكى دۇنيادىمــۇ ،مەۋالنەنىڭ تىنچلىقپەرۋەر ،ىئنســانپەرۋەر،
ائدالەتپــەۋەر ،مىللــەت ۋە دىــن ائيرىمايدىغان نەپرەتســىز پەلسەپەســى ۆئزىنى ائدەم
دەپ بىلگـەن ىئنسـانالر ۈئچـۈن بىباھـا گۆھـەردۇر.
مىللىتىمىــز ۆئز قەھرىمانلىــرى بىلــەن ياشــايدۇ ،ۇئالر بىزنىڭ ھــەر زامان پارالپ
تۇرغان يۇلتۇزىمىزدۇر.

"مەسنەۋى" نىڭ ئالدىدىكى ئون سەككىز بېيىت
داىئما شىكايەتتىن توختىماس بۇ نەي،
جۇدالىقتىن باشقىنى ائڭلىتالماس ،ھەي.
دەركى ،پەريادىم قومۇشلۇقتىن كېلۇر،
ائڭلىسا ھەر كىم ،كۆزلەرىدىن قان كېلۇر.
جۇدالىقتىن لەختە-لەختە شۇ تاش يۈرەك،
ىئستىكىم شۇ ،دەردىمنى تۆكمەك كېرەك.
ەئگەر تەندىن بىر نەپەس ائيرىلسا بۇ جان،
ۋەسلى ۈئچۈن قايتىشنى كۈتەر ھەر زامان.
يىغالپ ھەر يەردە داىئم پەرياد ۇئردۇم،
كۆرگەن ھەر بەندىنى دېدىم "دوستۇم" .
ھەركىمگە گويا دوست بولدۇم ،ەئمما،
ھېچكىم پەرۋا قىلمىدى سىرالرىمغا.
ھېچ ەئمەس پەريادىمغا سىرىم ۇئزاق،
28

كۆزدە لېكىن يوق نۇر ،تۇيماس قۇالق.
ائشكارىدۇر جان-بەدەن ،كۆرگىن ىئنساننى،
يوق ىئجازەت ،كۆرمەس پەقەت ىئنسان جاننى.
ھاۋا ەئمەس نەي ساداسى ،ەئمما ائتەش،
ېئسىت كىمدە بولمىسا گەر ۇئشبۇ ائتەش.
ائشىق ائتەش بولۇپ چۈشۈپتۇ نەيگە،
ائشىقنىڭ ىئشقى ھالى تۆكۈلدى مەيگە.
ياردىن ائيرىدى دوستنى ،دوست قىلدى نەي ھەم،
پەدىسىدىن پەردىلەر يىرتىلدى ھەم.
قانلىق يولدا نەي سۇنار داىئم ەئرز ھال،
ھەم بېرىدۇ مەجنۇننىڭ ائشىقىدىن مىسال.
نەي زەھەر ھەم پانزەھەر ،ائھ قەيەردە بار،
بۇنداق دوست ،ھەم بۇنداق سېغىنىشلىق يار.
ەئقىلنىڭ سىرلىرى سىرداشتۇر ائشىق بىلەن،
پەقەت قۇالقتۇر خېرىدارى ھەم تىل بىلەن.
ۆئتتى غەم -قايغۇلۇق تاالي كۈن-كېچە،
ۆئتتى ھەم خاتالىقالر كۈنلەر كەچتىكچە.
ۆئتسە كۈنلەر ،قورقۇسىز ،ھەممىسى مەسەل،
ەئي دوستۇم ،سەن ماڭا مەڭگۈلۈك ەئسەر.
قاندۇرالماس دېڭىز بېلىق تەشنالىقىنى،
29

ۇئزۇن تۇيۇالر بىركۈن ،تاپالمىسا رىزقىنى.
ھېچ چۈشەنمەس پىشقانالر خام ائدەمنى،
سۆز ۇئزاردى ،دېمەك كېرەك ۋەسساالمنى.

تاغقا قېچىش
مەريــەم ائنىمىزنىــڭ وئغلــى ھەزرىتــى ەئيســا ،بىر كۈنــى تاغقا قــاراپ توختىماي
يۈگرەپتــۇ .بــۇ ھالنــى كۆرگەن تاغ باغرىدىكى بىرســى ،ەئيســاغا ەئگىشــىپ يۈگرەپتۇ
ۋە ەئيســاغا ەئجەبلىنىــپ" :ائرقاڭدىــن قوغالۋاتقــان ھېــچ كىــم يــوق .خــۇددى بىرســى
ائرقاڭدىــن قوغلىغانــدەك بۇنــداق تېــز يۈگرىشــىڭنىڭ ســەۋەبى نېمــە؟" ەئيســا بــۇ
ائدەمگــە پــەرۋا قىلمــاي ،تېــز يۈگۈرەۋېرىپتــۇ .ســوائلغا جاۋاپمــۇ بەرمەپتــۇ .يېنىــدا
ەئگىشــىپ يۈگۈرەۋاتقــان ائدەم يەنــە ســوراپتۇ _ :زادى نېمىدىــن قېچىۋاتقانلىقىڭغــا
ھەيرانمــەن .زادى كىمدىــن قېچىۋاتىســەن؟ بــۇ يــەردە قورققىــدەك يــا ائرســان ،ياكى
بىــر دۈشــمەن بولمىســا ،زادى نېمىدىــن قورقۇۋاتىســەن؟
ائرقا-ائرقىدىــن ســورالغان بــۇ ســوائلالرغا ەئيســا يۈگرىگــەچ مۇنــداق جــاۋاب
بېرىپتـۇ:
_ مــەن بىــر ەئخمەقتىــن قېچىۋاتىمــەن ،مــەن بىلــەن كارىــڭ بولمىســۇن ،مــاڭا
توســقۇنلۇق قىلمــا !
ائدەم _ :ەئماالرنى ،گاســارنى ســاقايتىپ ،مۆجىزىلەرنى كۆرســەتكەن مۇبارەك
زات ســەن ەئمەســمۇ؟ ھەتتــا ۆئلۈكنىمــۇ تىرىلدۈرمىدىڭمــۇ؟ اليدىــن قــۇش ياســاپ،
خاســىيەتلىك قوللىرىــڭ بىلــەن ۇئالرغــا جــان كىرگۈزمىدىڭمــۇ؟
ەئيسا ھەر بىر سوائلغا "ھەەئ" دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ.
ائدەم _ :ھــەر تىلىكىــڭ ەئمەلگــە ائشــىدىغان تۇرســا ،ۇئنداقتــا نېمــە ۈئچــۈن
قورقىســەن؟ بــۇ ائلەمــدە شــۇنچە مۆجىزىلەرگــە ىئگــە تۇرســاڭ ،ســاڭا كىــم بــاش
ەئگمەيــدۇ؟
ەئيســا مۇنــداق جــاۋاپ بېرىپتــۇ _ :بــۇ جــان ،بــۇ تــەن تەڭرىنىــڭ ىئلكىــدە .ۇئ
30

ناھايىتــى قۇدرەتلىــك ،ناھايىتــى مېھرىبانــدۇر .ىئســمىنى ائتــاپ ائيــەت وئقۇســام،
ەئمامــۇ ،گاســمۇ ســاقىيىپ كېتىــدۇ .تاغقــا قــاراپ وئقۇســام قــۇرام تاشــار پارچــە-
پارچــە بولــۇپ كېتىــدۇ .ۆئلۈكلەرگــە وئقۇســام تىرىلىــدۇ .ۇئ نــادان ەئخمەققــە قــاراپ
شــۇنچە وئقۇســاممۇ دەردىگــە دەرمــان بولمىــدى ،ھېــچ بىــر پايدىســى كۆرۈلمىــدى.
خــۇددى ھېــچ ھوســۇل چىقمايدىغــان چۆلــدەك تۇرىــدۇ.
ائدەم _:ۆئلۈككــە ،ەئماغــا ،گاســقا ھەتتــا تاغقــا تەســىر قىلغــان ھېكمىتىــڭ ،ۇئ
نــادان ەئخمەققــە تەســىر قىلمىغانلىقىنىــڭ ســەۋەبى زادى نېمىكىــن؟
ەئيســا _ :ەئخمەقلىــق ،نادانلىــق ھەقنىــڭ قەھرىــدۇر .ەئمالىــق بولســا ھەقنىــڭ
ىئجادىيەتلىرىنىڭ بىرى .ىئجادىيەتلىرىگە نىســبەتەن ىئچ ائغرىتىشــقا بولىدۇ .ەئمما،
نادانلىق بولساـ نەق دۈشمەننىڭ ۆئزىدــۇر .نادانلىقتىــن ىئبــارەت بــۇ ىئللەتكــە ھېــچ
چـارە تاپالمىدىـم .ۇئنىڭدىـن قاچماقتىـن باشـقا ائمالىـم يـوق دەپ جـاۋاپ بېرىپتۇ.

◄ھېكمەتلىك سۆزلەر:
ەئخمەق ،نادانالردىن ەئيسا قاچقاندەك قاچ.
ۇئالر بىلەن قىلىنغان سۆھبەت ،قان تۆكۈلۈشكە سەۋەب بولىدۇ.
ھــاۋا ســۇنى ۆئزىگــە قانــداق ســۈمۈرگەن بولســا ،نادانمــۇ ســېنىڭ پەزىلىتىڭنــى
ائستا-ائسـتا سـۈمۈرۈپ تۈگىتىـدۇ.
ســەن وئلتۇرغــان ســوغۇق تــاش ،ىئسســىقلىقىڭنى قانــداق ســۈمۈرۈپ ،كېســەل
بولۇشــۇڭغا ســەۋەپ بولســا ،نادانمــۇ ىئسســىقلىقىڭنى ســۈمۈرۈپ ،ســېنى شــۇنداق
كېسـەل قىلىـدۇ.
ەئيســانىڭ قېچىشــى قورقۇنچتىــن ەئمــەس .ۇئ بىلەتتــى ،ەئممــا ،ســاڭا ۆئگىتىــش
ۈئچـۈن شـۇنداق قىلـدى.
جانانغا يار بولمىغان جان ،مىڭ جان بولسىمۇ تىرىك ھېساپالنماس.
ۆئز ەئيىبىنى كۆرمىگەن كۆز ،كوردۇر.
ھــەر نەرســېنىڭ خۇسۇســىيىتىنى بىلىــپ ،ۆئزىنىڭكىنــى بىلمىگــەن ېئشــەككە
وئخشـايدۇ.
بىــر ەئقىــل باشــقا بىــر ەئقىلگــە ھەقىقىــي دوســت بولســا ،ائرىســىدا مۇھەببــەت
31

كۈچىيىدۇ.
بىــر نەپســانىيەتچى ۆئزىدىــن بەتــەر نەپســانىيەتچىگە دوســت بولســا ،وئتتۇرىدا
سـۆيگۈ يوقايدۇ.
نەپسىنىڭ ائالمىتى ىئللەتتۇر .ىئللەت دوستلۇقنى بۇزىدۇ.
ەئقلى بار ەئقىللىق بىلەن دوست بولىدۇ.
يىالننىڭ قۇيرۇقىغا يىالننىڭ بېشى يارىشىدۇ.
يىــان قۇيرۇقىــدا نــە بىــر بەخــت ،نــە بىــر نېئمــەت بولســۇن .بېشــىدا يــا راھــەت
يـوق ۋە ياكـى بىـر لـەززەت.
توشقاننىڭ قۇلىقى ۆئزىگە يارىشىدۇ.
كــۆز بىلــەن كۆڭــۈل ،كاتىپنىــڭ قولىدىكــى قەلەمــدەك ھەقنىــڭ ىئككــى بارمىقــى
ائرىسىدا.

كۆڭۈل
تاش ائتمىغىن بەتقىلىقنىڭ چېلىكىگە،
تاپ ائلىمنى ،يۈر ىئزىدىن سۆيگۈ بىرلە.
يېقىنالشما ەئھلى ەئمەسنىڭ دەرگاھىغا،
دۇغالشتى دەپ ەئينەكنى ائتما سۇغا.
رەڭلــەر ىئچىــدە رەڭســىزلىك تېخىمــۇ ياخشــى .چۈنكــى رەڭ بۇلــۇت بولســا،
رەڭسـىزلىك ائيغـا وئخشـاش.
بۇلۇتتــا بىــر يورۇقلــۇق ،پارقىراقلىــق بــار بولســا ،ۇئ يۇلتۇزنىــڭ ،ائينىــڭ ۋە
قۇياشـنىڭ نۇرىدىـن بولغـان.
كۆڭۈللــەر پاك-پاكىــزە بىــر ەئينەكتــۇر .ۇئنىڭــدا ھەرخىــل شــەكىللەرنى
كۆرەلەيسـەن.
32

كۆڭلۈڭــدە تــۇر تاغلىرىــدەك تەڭرىنىــڭ تەجەللىســى بولســىمۇ ،يەنىــا ەئينەكنى
ىئـچ يانچۇقىڭغـا سـېلىپ يۈر.
پاكىز كۆڭۈل قانداق بۇيرۇق بەرسە ،تۇيغۇالر شۇ بويىچە ھەرىكەت قىلىدۇ.
قــول ،پــۇت كۆڭۈلنىــڭ بۇيرۇقىنــى ســاقاليدۇ .خــۇددى مۇســانىڭ قولىدىكــى
ھاسـىغا وئخشـاش.
كۆڭــۈل قولغــا بۇيــرۇق بەرســە ،بارماقــار ھېســاپ-كىتاپ قىلىــدۇ ۋە ياكــى
داسـتانالرنى يازىـدۇ.
كۆڭۈل خالىسا قول دۈشمەنگە يىالن ،دوستالرغا ېئھسان بولىدۇ.
كۆڭۈلدە ھەر نەقىشنىڭ ەئكسى كۆرۈلىدۇ.
قەلبــى پاكىــزە بولغانــار رەڭلەردىــن ،پەردازالردىــن ۋە ھەرخىــل پۇراقالردىــن
خالـى بولىـدۇ.
سەن داىئم ھەقنىڭ ياخشىلىقىغا كۆڭۈل بەرگىن.
كۆڭۈل نە دەر ۇئالرغا ،ىئستىكىم بىلمەك،
بۇ ھەيرانلىق ەئسرارىنى بىلمەك كېرەك.

رەڭ ۋە نۇر
قىزىل ،يېشىل ۋە كۈلرەڭلەرنى يورۇقلۇقتا كۆرمىسەڭ كۆرەلمەيسەن.
ســەن رەڭلەرنــى كۆرگەنلىگىــڭ ۈئچــۈن ،نــۇر ســەندىن رەڭگــە يوشــۇرۇنغان
بولىــدۇ.
قاراڭغــۇ چۈشســە رەڭلــەر يوشــۇرۇنىدۇ .دەل مانــا شــۇ چاغــدا ،رەڭنــى
كۆرســەتكەننىڭ نــۇر ىئكەنلىكىنــى بىلىســەن .نــۇر بولمىســا رەڭنــى كۆرەلمەيســەن.
ىئچىمىزدىكــى رەڭلەرمــۇ ەئنــە شــۇنداق بىــر نۇرغــا مۇھتــاج.
ائينىــڭ ،قۇياشــنىڭ ۋە يۇلتۇزالرنىــڭ نــۇرى بولســا بىزنىــڭ كۆزىمىــزدە زاھىــر
بولغــان يورۇقلۇقتىــن ىئبــارەت.
33

ىئنساننىڭ ىئچىدىكى نۇر _ پارالق بىر نۇرنىڭ ەئكسىدۇر.
كۆز نۇرى كۆڭۈل نۇرىدۇر.
كۆڭۈل نۇرى ھەقنىڭ نۇرىدىن كېلىدۇر.
كەچتە نۇر بولمىغانلىقتىن ،رەڭلەر كۆرۈنمەس.
رەڭ يورۇقلۇق بىلەن روشەن بولۇر.
تەڭــرى" ،بــۇ زىتلىققــا ائساســەن خوشــاللىق مەيدانغــا كەلســۇن" دەپ ،غــەم-
قايغۇنـى ياراتتى.
ھــەر يوشــۇرۇن شــەيئىلەر زىتلىــق ائرقىلىــق وئتتۇرىغــا چىقتــى .ھەقنىــڭ زىتــى
يـوق بولغانلىقـى ۈئچـۈن ۇئ كۆرۈنمىـدى.
ائۋال يورۇقلــۇق ،ائندىــن رەڭ كۆرۈنىــدۇ .چۈنكــى ائق ۋە قــارا بىــر -بىرىگــە
زىتتــۇر (قارمۇ-قارشــىدۇر)
نۇرنىــڭ ەئكســى ســاڭا نــۇر بەخــش ەئتتــى .ماددىدىكــى زىتلىق زىتلىقــى ائرقىلق
كۆرۈندى.
ھــەق نۇرىنىــڭ زىتــى ۈئچــۈن ،بىــر مەۋجــۇدات يوقتــۇر .ۇئنــى زىتــى بىلــەن
كـۆرۈش ىئمكانـى يوقتـۇر.
بىزنىــڭ ەئقلىمىــز ۇئنىڭغا يەتمەيــدۇ .ەئمما ،ۇئ بىزنىڭ ســىرلىرىمىزنى ،پۈتۈن
ەئھۋالىمىزنـى كـۆرۈپ ،بىلىپ تۇرىدۇ.

چىۋىن
بىــر چىۋىــن ېئغىلــدا ېئشــەك ســۈيدۈكىنىڭ ۈئســتىدىكى ســامانغا قونۇپتــۇ–دە،
كاپىتانــدەك بېشــىنى ېئگىــز كۆتــۈرۈپ " :مــەن نەچچــە ۋاقىتالردىــن بېرى كېمــە بىلەن
دېڭىزنــى خىيــال قىلىــپ يۈرگــەن ىئدىــم ،مانــا بــۇ كېمــە ،مانا بــۇ دېڭىز .مەن بولســام
تەجرىبىلىك ،دانا ،توغرا ھۆكۈم قىلىدىغان ،كېمىنىڭ رولىنى ياخشــى باشــقۇرىدىغان
بىــر كاپىتانمــەن" دەپتــۇ .شــۇنىڭ بىلــەن دېڭىــزدا كېمىســىنى ھەيدەپتــۇ ۋە دېڭىــز
34

ۇئنىڭغــا چەكســىز كۆرۈنۈپتــۇ .ەئســلىدە ۇئنىڭغــا ېئغىلدىكى يىغىلىپ قالغان ېئشــەك
ســۈيدۈكى پايانســىز ۋە چوڭقــۇر بىــر دېڭىــزدەك كۆرۈنگــەن ىئــدى .چىۋىندە ېئشــەك
ســۈيدۈكىنى ماھىيىتــى بىلــەن كۆرۈدىغــان كــۆز نىمىش قىلســۇن؟
دۇنيانــى قانچىلىــك كۆرســە ،شــۇنچىلىك .چىۋىننىــڭ كــۆزى قانچىلىــك بولســا
دېڭىزمـۇ شـۇنچىلىكتۇر.
بىر چىۋىن خاتا تۇيغۇ بىلەن ۆئزىنى "كاتتا" دەپ بىلگەن.
ىئنســاننىڭ تىزگىنســىز ھەۋەســلىرى ،ۆئزىنــى چاغلىماســلىقلىرى ائخىــرى ۇئنــى
ائشـۇ چىۋىنـدەك قىلىـپ قويىـدۇ.
مانــا مۇشــۇنداق قــۇرۇق چۈشــەنچىلەر ،كاۋاك ېئتىقــاد ىئنســاننى ھەقنــى
كۆرمەيدىغــان ،خاتــا ھۆكــۈم قىلىدىغــان ،خاتــا تەپەككــۇر قىلىدىغــان چىۋىنگــە
وئخشــىتىپ قويىــدۇ .ېئشــەك ســۈيدۈكى ۈئســتىدىكى ســاماننى ۆئز تەســەۋۋۇرىدا
ائجايىـپ غايىـۋى بىـر نەرسـە دەپ بىلىـدۇ.
چىۋىــن ۆئز خاتاســىنى تونــۇپ ،خاتــا چۈشــەنچىلىرىدىن ۋاز كەچســە ،ۇئنىــڭ
بەختــى كېلىــپ ،ھەقىقەتنــى تونۇپ يېتەتتــى .ەئمما ،بۇنداق ىئبــرەت ېئلىش قابىلىيىتى
چىۋىنـدە بولمايـدۇ .ۇئنىـڭ روھـى شـەكلىگە اليىقتـۇر.

سۇاليمان ئەلەيھىسساالمدىن ياردەم تىلىگۈچى
ســۇاليمان ەئلەيھىسســاالمنىڭ زامانىــدا ،بىــر كۈنــى ەئزراىئــل ەئلەيھىسســاالم
كوچىــدا بىــر كىشــىگە شــۇنداق قارىغــان ىئكــەن .ۇئ كىشــى قورقــۇپ كېتىــپ ،ۇئدۇل
ســۇاليمان ەئلەيھىسســاالمنىڭ ائدالــەت ســارىيىغا قــاراپ يــول ائپتــۇ .ۇئ كىشــى
كۆڭلــى ىئنتايىــن يېرىــم ،يۈزلىــرى ســارغايغان ،لەۋلىــرى قۇرىغــان ھالــدا ســۇاليمان
پادىشــاھنىڭ ھوزۇرىغا كىرىپتۇ .ســۇاليمان پادىشــاھ ۇئ كىشىنىڭ بۇ ھالىنى كۆرۈپ،
نېمـە بولغانلىغىنـى سـوراپتۇ.
ۇئ كىشــى _ :ەئي ائدالەتلىــك پادىشــاھىم! يولــدا ەئزراىئــل مــاڭا قايتا-قايتــا
شــۇنداق ســۈرلۈك ۋە مەنىلىــك قــاراپ كەتتــى.
سۇاليمان پادىشاھ _ :ۇئنداقتا سەن نېمە ائرزۇ بىلەن قېشىمغا كەلدىڭ ؟
35

_ ەئي پادىشــاھىم! مــەن ســەندىن ۆئتۈنــۈپ قــاالي ،مېنــى دەرھــال يىــراق
جايالردىـن بىـرى بولغـان ھىندىسـتانغا يولغـا سـېلىپ قويسـاڭ.
بــۇ كىشــىنىڭ دەردىنــى ائڭلىغــان ســۇاليمان پادىشــاھ دەرھــال شــامالغا ،ۇئ
كىشـىنى ھىندىسـتانغا ائپىرىـپ قويـۇش ۈئچـۈن پەرمـان بېرىپتـۇ.
ەئتىســى كۈنــى مەجلىســتە ســۇاليمان پادىشــاھ ،ەئزراىئلغــا قــاراپ :ســەن
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Mesnevi Durdaniliridin - 03
  • Büleklär
  • Mesnevi Durdaniliridin - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 2058
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1402
    12.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3051
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2039
    11.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3102
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1994
    10.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3169
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2020
    11.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3241
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2077
    11.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3169
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1942
    10.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3152
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1938
    10.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3160
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1966
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3179
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1941
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3178
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1872
    11.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3169
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    10.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3183
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2001
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3175
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1924
    11.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3139
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1948
    9.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3116
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1935
    9.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3131
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    9.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3174
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1866
    10.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3153
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1841
    8.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3127
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1930
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mesnevi Durdaniliridin - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 1121
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 849
    12.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.