Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 905
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 611
13.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
21.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
26.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
بولغــان يېڭــى يېڭــى تەئەججۈپلىرىنــى ئەكــس ئەتتۈرگــەن .بــۇ
جەرياندا دىندا مەنىۋى ،شــېئىرىي ۋە ئېســتېتىك زوق بەرگۈچى
مۇراســىمالر بارلىققــا كەلگــەن ،ھەمدە بۇالر ئارقىلىق ئىنســانالر
ئۆزىنىــڭ مەنىــۋى ئېھتىياجىنــى قاندۇرۇشــقا تىرىشــقان.
ئىنسانشۇناســارنىڭ بايــان قىلىشــىچە ئوتتــۇرا ئافرىقىدىكــى
ئىتــورى ئورمانلىقىــدا ياشــايدىغان قەبىلىلەردىــن مىبۇتىــار
126

كېســەللىككە دۇچ كەلگەنــدە ياكــى ئوۋچىلىقــى مــول
بولمىغانــدا ئورمانغــا دەردىنــى ئېيتىــش ئۈچــۈن «مولىمــو»
دېيىلىدىغــان بىــر مۇراســىم ئۆتكۈزىــدۇ .مۇراســىمدا
پۈتكــۈل قۇرامىغــا يەتكــەن ئەركەكلــەر بىــر ئــاي ھــەر كېچــە
توپلىنىــپ ئورماننــى خــوش قىلىــش ئۈچــۈن ناخشــا ئېيتىــدۇ.
دەيــدۇ:
مۇنــداق
مىبۇتىــار
ھەقتــە
بــۇ
ئورمــان ئانــا ۋە ئاتــادۇر .چۈنكــى بىزگــە پۈتكــۈلنېمەتلەرنــى ئورمــان بېرىــدۇ .كىيىــم ،ئــۆي ،ئىسســىقلىق...
ۋە ســۆيگۈ ھەممىســى ئورماننىــڭ ھەدىيەســى .بىــز
ئورماننىــڭ بالىلىــرى ئــۇ ئۆلســە بىزمــۇ ئۆلىمىــز.
مىبۇتىالرنىــڭ ئورمانغــا بولغــان ئېتىقــادى ،مۇراســىمى ۋە
ئورمــان دۇئاســى بــۇ دىننىــڭ تەركىبلىرىنــى تەشــكىل قىلىدۇ.
قاتناشــقۇچىالر ئۈچــۈن بــۇ دىــن دۇنيانىــڭ بىــر مودېلىــدۇر.
مىبۇتىالرنىــڭ دىنىــدا ھېچقانــداق ئىبادەتخانــا يــوق ،ئۇالرنىڭ
مۇراســىمىدا ئىنســان بىلــەن تەبىئەتتىــن ئۈســتۈن كــۈچ
ئوتتۇرىســىدا ھېچقانــداق راھىــب ،مولــا ياكــى پوپقــا ئوخشــاش
بىــر ۋاســىتە يوقتــۇر.
كۆپلىگــەن دىنــاردا (خىرىســتىيانلىق ،يەھۇدىــي ۋە
ئىســام) تەبىئەتتىــن ئۈســتۈن كۈچنــى تەڭــرى دەپ قارايــدۇ
ۋە ئۇنــى تۇتقىلــى بولمايدىغــان بىــر مەۋجۇتلــۇق دەپ قارايــدۇ.
مىبۇتىالرنىــڭ ئېتىقادىــدا يۇقىرىقــى دىنالردىكىگــە ئوخشــاش
ئېتىقــاد ئوبيېكتــى بولغــان ئىــاھ ،ئېتىقــاد مەزمۇنــى بولغــان
دۇئــا ۋە ئىبــادەت شــەكلى بولغــان مۇراســىم مەۋجــۇت.
دىننىــڭ مەركىزىــدە تەبىئەتتىــن ســىرت بىــر كۈچنىــڭ
مەۋجۇتلۇقــى ،ھۆكۈمرانلىقــى ،ھۆكۈملىــرى ۋە تەلەپلىــرى
127

ئــورۇن تۇتىــدۇ .ھــەر بىــر دىننىــڭ ئۆزىگــە خــاس ئەخالقــى
سىستېمىســى ۋە ئىجتىمائىــي غايىســى بولىــدۇ .دىنــدار
تەبىئەتتىــن ھالقىغــان كۈچنىــڭ مەۋجۇتلــۇق قارىشــىنى
قوغداشــقا ،شــۇ قــاراش تەلــەپ قىلغــان شــەكىلدە ياشاشــقا،
ماددىــي ۋە مەنىــۋى دۇنيانــى ئىالھىــي چۈشــەنچىلەر بويىچــە
چۈشىنىشــكە بۇيرۇلىــدۇ .دىــن تارىختــا ئىنســانىيەتنىڭ
ماددىيىتــى ۋە مەنىۋىيىتــى ئېھتىياجىنــى تەڭپۇڭالشتۇرۇشــتا
سىســتېمىدۇر.
قازانغــان
مۇۋەپپەقىيــەت
قىســمەن
بــەزى ئىنسانشۇناســار دىننــى كۈچلــۈك ھېسســىي چاقىرىقالرغا
تولغــان ،ئىنســاننىڭ مەۋجۇتلــۇق ســەۋەبلىرىگە گــۈزەل
يېشــىمالرنى بەرگــەن ،ھاياتنىــڭ مەنىســىگە مۇكەممــەل
ئېنىقلىمــا تەقدىــم قىلغــان ئىنتايىــن كۈچلــۈك ســىمۋولالر
سىستېمىســى ياكــى ئىدېئولوگىيــە دەپ قارايــدۇ .بەزىلەر دىننى
ئىدېئولوگىيــە ئەمــەس ،بەلكى بىر مەدەنىيــەت دەپ ئىزاھاليدۇ.
دىــن چەكســىز ھەســرەت ۋە ئىزتىراپتــا قالغــان
ئىنســانغا تەســەللى ،ھاياتتــا بىلىنمىگــەن شــەيئىلەر،
ھادىســىلەر ۋەقەلەرنــى ئىزاھاليدىغــان ۋاسىتىســىدۇر.
دىــن ئىنســاننىڭ تەبىئــەت ،جەمئىيــەت ۋە كائىنــات
ئىچىدىكــى ئورنىنــى چۈشىنىشــتە مۇنازىرىســىز بىــر مۇھىــت
يارىتىــدۇ .دىــن ھايــات مامــات ھەققىدىكــى ســوئالالرنىڭ
قورشــاۋىدا قالغــان كىشــىگە ،نېمــە ئۈچۈنلەرگــە ئــەڭ
مۇرەسسەســىز ،بىخەتــەر ،تەييــار بىــر جاۋابنــى بېرىــدۇ.
دىــن دۇنيانىــڭ مەنبەســىنى مۇقــەددەس رىۋايەتلــەر بىلــەن
ئىپــادە قىلىــدۇ .مەســىلەن ،تەۋراتنىــڭ بىرىنچــى كىتابــى
بولغــان «يارىتىلىــش» تىكــى رىۋايەتلــەردە ئىنســان ۋە
كائىناتنىــڭ يارىتىلىشــى ئىزاھالنغــان .دىننىــڭ پۈتۈنلۈكــى،
128

تارىخىيلىقــى ۋە تەســىر كۆرسىتىشــچانلىقىنى دىندىكــى
ھۆكۈملــەر كاپالەتلەندۈرىــدۇ .دىندىكــى ســىمۋولالر دىنغــا
ئىشــەنگەنلەرنىڭ رېئــال ھاياتــى بىلەن چەمبەرچــاس باغلىنىپ
كەتكــەن بولىــدۇ .بىــر مىللەتنىــڭ ئــەڭ مۇھىــم رىۋايەتلىــرى
شــۇ مىللەتنىــڭ ســاماۋى كىتابلىرىغــا ســىڭدۈرۈلگەن بولىــدۇ.
دۇنيادىكــى كۆپىنچــە مىللەتلــەردە يارىتىلىــش ھەققىــدە
رىۋايەتلــەر بــار بولــۇپ پەقــەت بىــر قىســىم مىللەتلەرنىــڭ
رىۋايەتلىرىــا ســاماۋى دىنالرغــا مەنبــە بولغــان .مىللەتلەردىكــى
رىۋايەتلــەر ئاساســەن ئوخشــاش شــەكىلگە ئىگىــدۇر .ئۇالرنىــڭ
پەرقــى كۆپىنچــە ئىپادىلــەش ســەنئىتىدە كۆرۈلىــدۇ.
دىــن بىــر دۇنيــاۋى ھادىســە بولــۇپ دىنــى ئېتىقــاد بىــر
جەمئىيەتنىــڭ ئىالھالشــتۇرۇلغان قىممەتلىرىنــى ئىپــادە
قىلىــدۇ .بــۇ خىــل ئىالھالشــتۇرۇلغان قىممەتلــەر ئىالھتىــن
باشــقا دەرەخ ،قۇيــاش ،يۇلتــۇز ،ئورمــان ياكــى بىــر ھايــۋان
بىلــەن ئىپــادە قىلىنىشــىمۇ مۇمكىــن .مەســىلەن،
«ئوغۇزنامــە» ئىالھالشــقان دەرەخ ،ئاســمان ۋە كــۆل بولغانــدەك
ھىنــدى دىنىدىمــۇ ئىالھالشــقان كاال بــار .بــۇ ســىمۋولالر دىنغــا
ئىشــەنگۈچىلەرنى بىــر جامائــەت ھالىتىــدە بىرلەشــتۈرۈش
مۇراســىمالردا
كوللېكتىــپ
ئۆتكۈزۈلىدىغــان
ئۈچــۈن
قوللىنىلىــدۇ .تارىختــا بولغانــدەك ھازىرمــۇ ئىنســانالر
جەمئىيەتتىكــى ئــەڭ قىممەتلىك نەرســىلەرنى مەلۇم ســىمۋول
بىلــەن ئىپــادە قىلىــپ شــۇ ســىمۋول ۋەكىللىــك قىلىدىغــان
قىممەتكــە بولغــان ھۆرمــەت ۋە مۇھەببەتنــى ئاشۇرۇشــقا
ئۇرۇنىــدۇ .مىســالەن ،شــەرقتىكى كۆپىنچــە دۆلەتلــەر دۆلــەت
بايراقلىرىنــى ئىالھىيالشتۇرۇشــىدۇر .بــەزى ئەللــەردە ۋەتــەن،
مىللــەت ،مۇســتەقىللىق ،ئىگىلىــك ھوقــۇق قاتارلىقــار
ئىالھىيالشــتۇرۇلىدۇ .مەســىلەن ،ئىســرائىلىيە ،ياپونىيــە،
گىرېتســىيە ،رۇســىيە ،تۈركىيە ،ئىران قاتارلىق كۆپ ســاندىكى
129

مىللىــي دۆلەتلــەردە دىــن ۋە ئىالھىيلىــق بىلــەن مىللــەت،
ۋەتــەن ۋە مىللەتچىلىــك ئۇقۇملىــرى ئىنتايىــن زىــچ بىرىكىــپ
كەتكــەن .مەســىلەن بۇرۇنقــى ســوۋېت ئىتتىپاقىــدا لېنىــن
ۋە ئۇنىــڭ ئۆمــۈر بويــى ئىشــلەتكەن ئەشــيالىرى جەمئىيەتتــە
ئىالھىــي تۈســنى ئالغــان .ھەتتــا بۈگۈنكــى چاۋشــيەننىڭ
ئىالھالشــتۇرۇلغان ھاكىمىيىتــى بۇنىــڭ ئۆرنىكىــدۇر.
ئىســام دىنىدىكــى ئىالھالشــقان ســىمۋولالردىن
ســەللە ،ســاقال ،نىقــاب ۋە ئــەرەب تونىنــى مىســالغا ئىلىــش
مۇمكىــن .ئەرەبلەرگــە خــاس يۇقىرىقــى نەرســىلەر ئىســام
دىنىنىــڭ مۇراســىملىرىدا كــەڭ تــۈردە قولالنغانلىقــى ۋە
ئىســامنىڭ ئــەرەب دۇنياســىدىن كېڭەيگەنلىكــى ســەۋەبلىك
ئىســامنى قوبــۇل قىلغــان مىللەتلــەر ،مەســىلەن،
ئۇيغــۇرالر ،تۈركلــەر ،خۇيــزۇالر يۇقىرىقــى ســىمۋولالرنى
قوبــۇل قىلغــان .ھەتتــا ئىســامنى تارقاتقــان ئەرەبلەرنىــڭ
تىلىمــۇ ئىالھىيالشــقان بولــۇپ ئىســامغا ئېتىقــاد قىلغــان
مىللەتلــەر ئىســىملىرىنىمۇ ئەرەبچىگــە ئۆزگەرتىۋەتكــەن.
مۇقەددەسلەشــكەن ئــەرەب تىلىغــا قارشــى پارىســار بىــر قــەدەر
پاراســەتلىك چىققــان بولــۇپ ئەرەبچــە ئىالھىــي ئاتالغۇالرنــى
ئــۆز تىلىغــا ئەپچىللىــك بىلــەن ئۆزلەشــتۈرگەن .مەســىلەن،
«نامــاز» ۋە «خــۇدا» دېگــەن كەلىمىلەرنــى پارىســار ئىســامنى
قوبــۇل قىلغاندىــن كىيىــن ئــۆز تىلىغــا ئۆزلەشــتۈرگەن.
بۈگۈنكــى دۇنيــادا دىــن ھەققىــدە خاتــا چۈشــەنچىلەر ھەقىقەتەن
كــۆپ .كىشــىلەر ھەمىشــە ئۆزىنــى ،ئۆزگىنــى ۋە ئالەملەرنــى
ياراتقــان ئىالھنى خــۇددى يانچۇقىدىكى دولالرنــى قىزغانغاندەك
باشــقىالردىن قىزغىنىــدۇ .ئــۇالر خــۇددى ئۆزىنــى بارلىــق
زەرلەرگــە خوجىــدار زەرگــەردەك چاغــاپ باشــقىالرنىڭ ئىــاھ
130

ھەققىدىكــى قاراشــلىرىغا خىرىــس قىلىــدۇ .بۈگۈنكى ئىســامدا
ئەۋج ئالغان «شــىئە» ۋە «ســۈننى» زىددىيىتى دەل مۇشــۇنداق
خوجايىنلىــق تالىشىشــنىڭ مەھســۇلى .بەزىلــەر كائىناتنــى
ياراتقــان ئالالھنــى ،ئالــاھ قىيامەتكىچــە قوغداشــنى ۋەدە
قىلغــان دىننــى ھىمايــە قىلىــش باھانىســىدە قــان تۆكىــدۇ.
بولۇپمــۇ مۇســۇلمان دۇنياســىدا ئىنســاننىڭ ئىززىتىنــى
قوغــداش دىنــدا بەلگىلەنگــەن تەلەپكــە يېقىنالشــماقتا يــوق
بارغانچــە يىراقــاپ بارماقتــا .بــەزى كىشــىلەر ئالــاھ ۋەدە
قىلغــان ئــۇ دۇنيادىكــى جەننەتكــە كىرىــش ئۈچــۈن يــۇرت
ماكانلىرىنــى بــۇ دۇنيادىكــى جەھەننەمگــە ئايالندۇرماقتــا.
كىشــىلەر كۆپىنچــە ھالــاردا ئــۆزى چۈشــەنگەن ،قوبــۇل قىلغان
دىــن بىلــەن ئەســلى دىننــى ئوخشــاش ئورۇنغــا قويۇۋالىــدۇ.
ئەمەلىيەتتــە كىشــىلەرنىڭ ئىــاھ ھەققىدىكــى چۈشەنچىســىمۇ
پەرقلىــق ،ئۇالرنــى ھەرىكەتكە ئۈندەۋاتقىنــى دىندىكى ھەقىقىي
ئىــاھ ئەمەس ،ئۇالرنىڭ قەلبىدىكى ئىالھ بولۇشــىمۇ مۇمكىن.
ياۋۇزالرنىــڭ قەلبىدىكى ئىالھ ياۋۇز ئىنســانالرنىڭ ھەرىكىتىنى
ئاقلىســا ،مېھرىبــان ئىنســانالرنىڭ قەلبىدىكــى ئىــاھ ئۇالرغــا
ھــەر ئىشــتا مېھىرلىــك بولۇشــقا ئۈندىشــى مۇمكىــن .شــۇڭا
قەلبلەردىكــى دىــن ۋە ئەســلى دىــن ئىنســانغا كــۆرە پەرقلىــق.
كىشــىلەر ئىنســانالرنىڭ ھەرىكەتلىرىنــى كونتــرول قىلىدىغان
ئەخالقــى ئۆلچەملــەر بىلــەن دىننــى بىــر ئورۇنغــا قويۇۋالىــدۇ.
دىنــى چۈشــەنچىلەر بىلــەن بېزەلگــەن ئەخالقــى قاراشــارنى
دىــن بىلــەن ئوخشــاش ئورۇنغــا قويــۇش مۇۋاپىــق ئەمــەس.
دۇنيــاۋى دىنالرغــا مەنبــە بولغــان مىللەتلەردىكــى دىــن بىلــەن
يۇغۇرۇلغــان ئادەتلــەر ،قاراشــار ۋە مەدەنىيەتلەرنــى دىــن دەپ
قوبــۇل قىلىشــمۇ ھازىرقــى دۇنيــادا توقۇنــۇش پەيــدا قىلىۋاتقان
خاتالىقالرنىــڭ بىــرى.
131

دۇنيــادا ھەرقانــداق جەمئىيەتتــە دىــن بولغانــدەك دىنغــا
ئوخشــايدىغان ئېتىقــاد سىستېمىســى ،دىــن بىلــەن
مۇناسىۋەتســىز ئىدېئولوگىيــە ۋە تۈزۈملــەر ھــەم مەۋجۇتتــۇر.
ئافرىقىنىــڭ ئــەڭ جەنۇبىدىكــى قەبىلىلەردىــن شــىمالىي
شــەرقتىكى
ئوتتــۇرا
ئىندىيانالرغــا،
ئامېرىكىدىكــى
مۇســۇلمانالردىن ئاۋســترالىيە يەرلىكلىرىگــە قــەدەر بولغــان
پۈتكــۈل جەمئىيــەت قۇرۇلمىلىرىــدا ئېتىقــاد مەۋجۇتتــۇر.
لېكىــن پۈتــۈن جەمئىيەتتــە تەڭــرى ۋە تەبىئەتتىــن ھالقىغــان
كــۈچ ئۇقۇمــى مەۋجــۇت دەپ قارالمايــدۇ .شــۇڭا ئافرىقىدىكــى
توتېم ئەنئەنىســىگە ئىگە جەمئىيەت ئەزاســىدىن مۇســۇلمانلىق
كىملىكىنــى ،ئامــازون ئورمانلىقىدىكــى يەرلىــك خەلقتىــن
خىرىســتىيانلىق ئېتىقادىنــى ،نېپــال يېزىســىدىكى بىــر
بۇددىســتتىن تەڭــرى ئۇقۇمىنــى تەلــەپ قىلىــش دۇنيانىــڭ
رېئاللىقىغــا كــۆز يۇمغانلىقتــۇر.

132

133
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
  • Büleklär
  • Men We İlahi Dunya - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 2671
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1544
    13.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 2876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1467
    9.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 2821
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1437
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 2789
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1486
    11.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 2833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1468
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 2879
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1532
    8.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 905
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 611
    13.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.