Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 2789
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1486
11.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
20.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
25.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ئىســام ســەپەرنى /ھــەق يولىدىكــى ســەپەرنى ئالدىنقــى ئورۇنغا
قويىــدۇ.
ئىسالمنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم بىلەن باشالنمىغانلىقى
توغرىمۇ؟

ئىســام مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالم بىلــەن باشــانمىغان.
قۇرئانغــا كــۆرە ئىســام تارىخــى ئىنســانىيەت تارىخــى بىلــەن
تــەڭ ( .) 22:78ئالــاھ بىــر بولغانلىقــى ۋە ئىنســانىيەتمۇ بىر
بولغانلىقــى ئۈچــۈن ،ئىنســانغا بېرىلگەن ۋەزىپــە /رول /ۋەھىي
/نەســىھەتمۇ « بىــر » .شــۇڭا تۇنجــى پەيغەمبەردىــن ئاخىرقــى
پەيغەمبەرگىچــە ئالــاھ ھۇزۇرىــدا مەقبــۇل بولغــان دىنمــۇ بىردۇر
62

( .) 5:3بەلكىــم دەۋر ۋە ئىنســانالر جەمئىيىتىگــە كــۆرە،
بــەزى ئىبادەتلــەردە ،ھــاالل ۋە ھارامــاردا ئوخشاشماســلىقالر،
خاســلىقالر بولغــان .ئەممــا ،ئېتىقــاد ئاساســلىرى ھېــچ
ئۆزگەرمىگــەن.
قۇرئانــدا ھەزرىتــى نــۇھ ،ھەزرىتــى ئىبراھىــم ،ھەزرىتــى
مۇســا ۋە مەريــەم ئوغلــى ھەزرىتــى ئىســا قاتارلىــق بارلىــق
پەيغەمبەرلــەر « مۇســۇلمان» دەپ ئاتالغــان .چۈنكــى بارلىــق
پەيغەمبەرلــەر ئالالھقــا شەرتســىز تەســلىم بولغــان ۋە ئۇنىــڭ
بۇيرۇقلىرىنــى شەرتســىز ئــادا قىلغــان كىشــىلەر ئىــدى.
كىشى قانداق مۇسۇلمان بولىدۇ؟
ئىســامدا ئالالھقــا ۋاكالىتــەن ئىنســاننى مۇســۇلمانلىققا
قوبــۇل قىلىــش ھوقۇقىغــا ئىگــە ھېچقانــداق بىــر ھاكىمىيەت،
چېــركاۋ ،ئــورگان ۋە دىنىــي تەبىقــە يــوق .ئىســامغا كىرىــش،
ئىنســان بىلــەن ئالــاھ ئارىســىدا ۋاسىتىســىز ۋە ۋەكىلســىز،
بىۋاســىتە بولىدىغــان بىــر ئەھــدە .ئىســامغا كىرىــش ئۈچــۈن
ئىنســاننىڭ ئىختىيــارى ھالــدا ،ئۆزلۈكىدىــن ئالالھقــا تەســلىم
بولــۇش يولىنــى تاللىشــى يېتەرلىــك بولىــدۇ.
ئىســام ئىشــىكىدىن كىرىــش ئىككــى شــاھادەت بىلــەن
ئەمەلگــە ئاشــىدۇ .يەنــى« ،ئەشــەھدۇئەن ال ئىالھــە ئىللەلــاھ
ۋە ئەشــھەدۇئەننە مۇھەممــەدەن ئابدۇھــۇ ۋە رەســۇلۇھۇ ( مــەن
ئالالھتىــن باشــقا ئىالھنىــڭ يوقلۇقىغــا ۋە مۇھەممەدنىــڭ
ئۇنىــڭ بەندىســى ۋە ئەلچىســى ئىكەنلىكىگــە گۇۋاھلىــق
بېرىمــەن)».
«شــاھادەت» – ئىســامنىڭ ئاساســلىق ئۇقۇملىرىدىــن
63

بىــرى .ئالــاھ ئۆزىنىــڭ بىــر ئىكەنلىكىگــە ئــۆزى شــاھىتتۇر
( .) 3:18شــۇنداقتىمۇ ئىنســاننىڭ شــاھىت بولۇشــىنىمۇ
خالىغــان .بــۇ ئارقىلىــق ئىنســاننى شــەرەپكە ئىگــە قىلىــش،
ئــۆز دەرگاھىــدا ئەتىۋارلىــق ئىكەنلىكىنــى ھېــس قىلدۇرۇشــنى
مەقســەت قىلغــان.
بــۇ ئىككــى شــاھادەتتىن بىرىنچىســى ،مۇتلــەق ۋە
چەكســىز ياراتقۇچــى بولغــان ئالالنىــڭ بارلىقىغــا ،بىرلىكىگــە،
تەڭدىشــى يوقلۇقىغــا ۋە يارىتىلغــان ھېچقانــداق بىــر نەرســىگە
ئوخشــىمايدىغانلىقىغا ئىمــان ئېيتىشــنى تەمســىل قىلىــدۇ.
ئىككىنچىســى ،ھەزرىتــى مۇھەممــەد ( س ئــە ۋ) نــى ئۆز ئىچىگە
ئالغــان بارلىــق پەيغەمبەرلەرنىــڭ ھــەم ئىنســانىي تەبىئىتىگــە
ئىگــە بىــرەر ئىنســان ،ھــەم ئالالھتىــن ۋەھىــي ئالغــان بىــرەر
ئەلچــى ئىكەنلىكىگــە ئىمــان ئېيتىشــنى تەمســىل قىلىــدۇ.
بــۇ ئىككــى شــاھادەت بىلەن ئىســام قورۇســىنىڭ ئىشــىكىدىن
كىرگــەن كىشــىنىڭ ،مۆمىنلەرگــە خــاس بىــر ھاياتنــى قانداق
ياشــايدىغانلىقىغا تۆۋەندىكــى ئىككــى ئامىــل يول كۆرســىتىدۇ:
.1قۇرئاننىــڭ نەزەرىيەگــە مۇناســىۋەتلىك جانلىــق يــول
كۆرسىتىشــى
.2مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمنىڭ ئەمەلىــي ھاياتقــا
مۇناســىۋەتلىك داۋام قىلىــپ كەلگــەن يــول كۆرســەتكۈچىلىكى
بــۇ ئىككــى ئامىــل ئەســلىدە بىــر – بىرىگــە پاراللېــل
مەنبــە ئەمــەس .چۈنكــى ،كېيىنكــى دەۋرلــەردە « ســۈننەت»
دەپ ئاتالغــان مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمنىڭ جانلىــق
ئۈلگىلىــك ھالىتــى ،ئۇنىــڭ قۇرئاندىــن ئۆگەنگەنلىــرى ئىــدى.
بــۇ ســەۋەبتىن « ســۈننەت» قۇرئاننىــڭ شــېرىكى ئەمــەس،
64

قۇرئاننىــڭ رېئــال ھاياتقــا تەتبىقلىنىشــىدۇر .شــۇڭا قۇرئــان
دىننىــڭ شەرتســىز بىردىنبىــر مەنبەســىدۇر.
شــاھادەتنىڭ ئىســام جامائىتــى ئالدىــدا قىلىنىــش
ئادىتــى ،بىــر « ئىســامغا كىرىــش» مۇراســىمى ئەمــەس .پەقەت
يېڭى شــاھادەت ئېيتقان كىشــىنىڭ مۇســۇلمان بولغانلىقىنى،
باشــقا كىشــىلەرگە ۋە مۆمىنلەرگــە بىلــدۈرۈش ئارزۇســىنىڭ
مەھســۇلىدۇر.
ئىسالمدا دىن نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟
ئىســامغا كــۆرە دىــن ،ئالــاھ تەرىپىدىــن ئىنســانىيەتكە
ئىالھىــي ۋەھىــي ئارقىلىــق بىلدۈرۈلگــەن « ياشــاش شــەكلى»
ۋە « قانۇنــار پۈتۈنلۈكــى» دۇر .دىــن ئىنســان ئىســىملىك «
قىممەتلىــك» مەۋجۇدىيەتنىــڭ پايدىلىنىــش كىتابــى ،يــول
خەرىتىســى ،قىممــەت ۋە پرىنســىپالر ھالقىســىدۇر.
ھــەق دىــن ،ئالــاھ تەســتىقلىغان دىنــدۇر .چۈنكــى
ياراتقۇچــى يارىتىلغاننــى ئــەڭ ياخشــى بىلگۈچىــدۇر .بىــر
نەرســىنىڭ پايدىلىنىــش كىتابىنــى ئــەڭ توغــرا شــەكىلدە
يازغۇچــى ئۇنــى ئىجــاد قىلغۇچىــدۇر .ئىنســاننىڭ بىــر
پايدىلىنىــش كىتابىغــا ۋە يــول خەرىتىگــە ئېھتىياجــى بــار.
دىــن ئىنســان ئۈچــۈن پايدىلىنىــش كىتابىــدۇر ۋە بــۇ كىتابنــى
ئــەڭ توغــرا يازغۇچىمــۇ ئىنســاننى ياراتقۇچىــدۇر.
ئىسالمدا دىننىڭ مەقسىتى نېمە؟
دىننىــڭ مەقســىتى ئىنســاننى دۇنيــا ۋە ئاخىــرەت
65

ســائادىتىگە ئېرىشىشــى ئۈچــۈن ،ئالــاھ بىلــەن ،ئــۆزى بىلــەن،
باشــقا ئىنســانالر ۋە تەبىئــەت بىلــەن تونۇشــقان ۋە ئــەپ ھالــدا
ياشىتىشــتۇر .دىــن بــۇ مەقســەتنى تۆۋەندىكــى تــۆت يــول
بىلــەن:
.1ئىنســاننى ،يارىتىلىــش مەقســىتىگە مۇۋاپىــق ھالــدا
ئۆزىــدە مەۋجــۇت بولغــان ئارتۇقچىلىقىنىــڭ ئــەڭ يۇقىــرى
چېكىگــە يەتكــۈزۈش ئارقىلىــق.
.2ئاكتىــپ بىــر ئەقىــل ،ئىــرادە ۋە ۋىجــدان بەرپــا
قىلغــان ئىنســاننى ،مەســئۇلىيەت تۇيغۇســىغا ئىگــە قىلىــش
ئارقىلىــق.
.3قىممەتلــەر سىستېمىســى ئارقىلىــق ئىنســاننى
نەپىــس ۋە ھەۋەســلىرىنىڭ قۇلــى بولۇپ قېلىشــتىن قۇتقۇزۇش
ئارقىلىــق.
.4ئالــاھ ئالدىدىكــى ھەددىدىــن ،شــەيئىلەرگە قارىتــا
قىممىتىنــى ،ئىنســانغا قارىتــا مەســئۇلىيىتىنى ئۆگىتىــش
ئارقىلىــق ئەمەلگــە ئاشــۇرىدۇ.
ئىمان ۋە مۆمىن دېگەن نېمە؟
ئىمــان – ئالالھقــا ئىشىنىشــتۇر .مۆمىــن ئالالھقــا
ئىشــەنگەن كىشــىدۇر .بــۇ ئىشــەنچنىڭ نەتىجىســى،
ئالالھقــا ئاڭلىــق رەۋىشــتە تەســلىم بولۇشــتۇر .ئىســام بــۇ
تەســلىمىيەتنىڭ ئىســمى.
قۇرئانــدا ئالالھنىــڭ ئىســىملىرىدىن بىــرى ئــەل –
مۆمىــن ( ئىشــەنگەن) بولــۇپ ،ئالــاھ ئىنســانغا ئىشــەنگەن
66

ھەمــدە ئىنســاننىڭمۇ ئۆزىگــە ئىشىنىشــىنى تەلــەپ قىلماقتــا.
ئىنســاننىڭ ۋۇجۇدقــا كېلىشــى ،ئالالنىــڭ ئىنســانغا بولغــان
ئىشــەنچىنىڭ ئەســەرى
دىــن « قــەرز» مەنىســىنى بىلدۈرىدىغــان « دەيــن» ســۆز
يىلتىزىدىــن تۈرلەنگــەن بولــۇپ ،ياراتقۇچــى ئىنســاننى ئاپىرىدە
قىلغانــدا ،ئۇنىڭدىــن ھېچقانــداق بىــر ھــەق ئالمىغــان.
ئىنســان پەيــدا بولۇشــتىن تارتىپال ياراتقۇچىغا قــەرز .ياراتقۇچى
ئىنســاندىن قەرزىنــى قايتۇرۇشــنى تەلــەپ قىلمىــدى .تەلــەپ
قىلىنغــان تەقدىردىمــۇ ،قەرزنــى قايتــۇرۇش مۇمكىــن ئەمــەس.
ئىنســاننىڭ ئالالھقــا قــەرز ئىكەنلىكــى تۇيغۇســى بىلــەن
ھەرىكــەت قىلىشــى ،قەرزىنــى ئــادا قىلىــش ئۈچــۈن يېتەرلىــك
بولغــان .ئۇنىڭدىــن باشــقا قەرزىنــى ئېتىــراپ قىلغۇچىنىــڭ
ئىالھىــي مۇكاپاتقــا ئېرىشــىدىغانلىقى ۋەدە قىلىنغــان.
ئىنســاندىن ئالــدى بىلــەن بــۇ ۋەدىگــە ۋە باشــقا
ۋەھىيلەرگــە ئىشــىنىپ ئىمــان ئېيتىــش تەلــەپ قىلىنماقتــا.
چۈنكــى ،ئىنســاننىڭ ئالالھقــا ئىمــان ئېيتىشــى ،ئالالنىــڭ
ئىنســانغا بولغــان ئىشــەنچىگە قارىتــا كەمتەرلىــك بىلــەن
بېرىلگــەن جــاۋاب.
قۇرئاندا ئىمان ئاساسلىرى قايسىالر؟
قۇرئاننىــڭ ئىككــى جىلىتــى ئارىســىدا يــەر ئالغــان ھــەر
نەرســە ئىمــان تېمىســىدۇر .قۇرئانــدا ئىمــان ئاساســلىرى بىــر
قانچــە يــەردە ئارقــا – ئارقىدىــن بايــان قىلىنغــان ( 2:177؛
4:136؛ .) 2:284،285قۇرئانــدا ئېنىــق تىلغــا ئېلىنغــان
ئىمــان ئاساســلىرى تۆۋەندىكىچــە:
67

ئالالھقا ئىمان كەلتۈرۈش
پەرىشتىلەرگە ئىمان كەلتۈرۈش
كىتابالرغا ئىمان كەلتۈرۈش
ئەلچىلەرگە /پەيغەمبەرلەرگە ئىمان كەلتۈرۈش
ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان كەلتۈرۈش
يەھۇدىي ۋە خىرىستىيانلىقتا ئىالھ چۈشەنچىسى بىلەن
قۇرئاندىكى ئىالھ چۈشەنچىسىدە قانداق پەرق بار؟
يەھۇدىيلىكتــە ئىنســانغا ئوخشــايدىغان بىــر ئىــاھ
چۈشەنچىســى مەۋجــۇت .يەھۇدىــي ئىــاھ چۈشەنچىســىدە ئىــاھ
بەزىــدە ئىنســانغا ئايلىنىــدۇ ۋە ئىنســانىي خۇسۇســىيەتكە
ئىگــە بولىــدۇ .مەســىلەن :ئىنســاننى ياراتقانلىقىغــا پۇشــايمان
قىلىــدۇ ( تەكۋىــن ،) 6:5،7ســاراھنى ھامىلــە قالدۇرىــدۇ (
تەكۋىــن ،) 21:1،2 ،ياقــۇپ بىلــەن چىلىشــىدۇ ( تەكۋىــن،
،) 32:22-32ئىنســانغا كۆرۈنىــدۇ ( تەكۋىــن ،) 32:30 ،ھارىــدۇ
ۋە ئــارام ئالىــدۇ ( تەكۋىــن .) 2:3 ،قۇرئانغــا كــۆرە « ئالــاھ
ئــەڭ ئۈســتۈن ۋە كاتتىــدۇر» ( شــۇرا « ،) 42:4 ،ھېچقانــداق
بىــر شــەيئى ئالالھقــا ئوخشــاش ئەمــەس» ( شــۇرا« ،) 42:11 ،
كۆزلــەر ئالالھنــى كۆرمەيــدۇ ،ئالــاھ كۆزلەرنــى كــۆرۈپ تۇرىــدۇ»
( ئەنئــام .) 6:103 ،يەھۇدىيلىكتــە يەھــۋە بەنــى ئىســرائىلنىڭ
« مىللىــي ئىــاھ» دۇر (تەكۋىــن .)17:8 ،قۇرئانــدا ئالــاھ «
پۈتــۈن ئىنســانالرنىڭ رەببــى» ( نــاس )114:1 ،ۋە « پۈتــۈن
مەۋجۇدىيەتنىــڭ رەببــى» دۇر ( فاتىــھ.)1:2 ،
خىرىستىيانلىقتا ئىالھالشتۇرۇلغان ئىنسان چۈشەنچىسى
68

مەۋجــۇت .مىســىر ،مىســىتوپىيە ۋە ھىندىســغا ئوخشــاش
قەدىمكــى كــۆپ ئىالھلىــق مەدەنىيەتلــەردە مەۋجــۇت بولغــان
كــۆپ تەڭرىلىــك چۈشەنچىســى بىلــەن خىرىســتىيانلىقتىكى
كــۆپ ئىالھلىــق بــۇ نۇقتىــدا ئوخشاشــلىققا ئىگــە .ھــەر
تەرىپــى بىلــەن ئۆلۈملــۈك بىــر ئىنســان بولغــان مەريــەم ئوغلــى
ئىســانىڭ تەڭرىگــە ئوخشــاپ كېتىدىغــان ئاالھىدىلىككــە ئىگــە
ئىكەنلىكىنــى داۋا قىلىــدۇ .قۇرئــان بۇنــى پەيغەمبــەر دەپ
تونۇشــتۇرغان مەريــەم ئوغلــى ئىســاغا چاپالنغــان بىــر تۆھمــەت
دەيــدۇ ( .) 5:117بــۇ داۋا قاتتىــق رەت قىلىنغــان ســۈرىدە،
خىرىســتىيانالرنىڭ مەريــەم ئوغلــى ئىســانى ئىالھلىــق
دەرىجىســىگە كۆتۈرۈشــىنى رەت قىلىــپ مۇنــداق دەيــدۇ:
(ئــى مۇھەممــەد!) ئېيتقىنكــى ،ئــۇ ـ ئالــاھ بىــردۇر [.]1
ھەممــە ئالالھقــا موھتاجــدۇر [ .]2ئالــاھ بــاال تاپقانمــۇ ئەمەس،
تۇغۇلغانمــۇ ئەمــەس [ .]3ھېــچ كىشــى ئۇنىڭغــا تەڭــداش
بواللمايــدۇ [ ( .]4ئىخــاس سۈرىســى ).
قۇرئان ئالالھنى قانداق سۈپەتلەيدۇ؟
ئالــاھ ئۆزىــدە چەكســىز رەھمــەت ،ئىشــىدا چەكســىز
مەرھەمــەت ئىگىســىدۇر ( .) 1:2
ئــۇ چەكســىز مەغپىــرەت قىلغۇچــى ،بەندىســىنى ياخشــى
كۆرىدىغــان ۋە دوســت تۇتقۇچىــدۇر ( .) 85:14
ئالالھتىــن باشــقا ھېــچ مەبــۇد ( بەرھــەق) يوقتــۇر ،ئالــاھ
( ھەمىشــە) تىرىكتــۇر ،ھاياتنىــڭ ،مەخلۇقاتنىــڭ مەنبەســى ۋە
يۆلەنچۈكىدۇر (.)3:2
69

ئالالھ ئاسمان ۋە زېمىننىڭ نۇرىدۇر ( .) 24:35
ئالــاھ ســىلەرنى خەلــق ئەتتــى ،ئاندىــن ســىلەرگە رىزىــق
بــەردى .ئاندىن ســىلەرنى قەبــزى روھ قىلىدۇ ،ئاندىن ســىلەرنى
تىرىلدۈرىــدۇ ،شــېرىك كەلتۈرگەنلىرىڭالردىــن قايسىســى بــۇ
ئىشــارنىڭ قايســىبىرىنى قىالاليــدۇ ،ئالــاھ پاكتــۇر ،ئۇالرنىــڭ
شــېرىك كەلتۈرگــەن نەرســىلىرىدىن ئالىيــدۇر ( .) 30:40
ئــى ئىنســانالر! ســىلەر ئالالھقــا موھتاجســىلەر ،ئالــاھ (
ھەممىدىــن) بىھاجەتتــۇر ،مەدھىيەگــە اليىقتــۇر ( .) 35:15
ئالــاھ بەندىســىگە يېتەرلىــك ئەمەســمۇ؟ ئــۇالر ســېنى
ئالالھتىــن باشــقا مەبــۇدالر بىلــەن قورقۇتىــدۇ ( .) 39:36
كىمكــى دۇنيــادا شــەرەپ ئىزدەيدىكــەن ،شــەرەپنىڭ
ھەممىســى ئالالھقــا مەنســۇپ ( ئۇنــى ئالالھتىــن تىلىســۇن ).
پەقــەت ياخشــى ســۆز ئالالھنىــڭ دەرگاھىغــا ئۆرلەيــدۇ ،ياخشــى
ئەمەللــەر ئۇنــى كۆتۈرىــدۇ ( .) 35:10
ئاســمانالردىكى ۋە زېمىندىكــى غەيبنــى بىلىــش پەقــەت
ئالالھقــا خاســتۇر .ھەممــە ئىــش ئالالھقــا قايتۇرۇلىــدۇ،
ئالالھقــا ئىبــادەت قىلغىــن ۋە ئالالھقــا تەۋەككــۈل قىلغىــن (
يەنــى ھەممــە ئىشــىڭنى ئالالھقــا تاپشــۇرغىن ) .پەرۋەردىگارىــڭ
قىلىۋاتقــان ئىشــلىرىڭالردىن غاپىــل ئەمەســتۇر ( )11:123
ياخشــى ئىــش قىلغۇچــى بولغــان ھالــدا ئىخــاس بىلــەن
ئالالھقــا بويســۇنغان ئــادەم مەھكــەم تۇتقىغــا ئېســىلغان
بولىــدۇ .ئىشــارنىڭ ئاقىۋىتــى ئالالھقــا مەنســۇپتۇر (.)31:22
ئالــاھ غالىبتــۇر ،يامانلىــق قىلغۇچىنــى جازالىغۇچــى
70

ئەمەســمۇ؟ ( .) 39:37
تەۋھىد دېگەن نېمە؟
تەۋھىــد ئىســام ئېتىقادىنىــڭ بىرىنچــى دەرىجىلىــك
ئاساســىدۇر .ئىســام ،تەۋھىــد ئېتىقــاد ئاساســىدا قــەد
كۆتۈرىــدۇ .ئىســام نامىدىــن قىلىنغــان ۋە قىلىنىدىغــان ھــەر
ئىشــقا قويۇلىدىغــان تەلــەپ تەۋھىدتــۇر.
تەۋھىــد ،ئىخچامالنغاندا بۇ جۈملىگە مۇجەسسەملىشــىدۇ،
يەنــى « ال ئىالھــە ئىللەلــاھ – ئىبــادەت قىلىشــقا تېگىشــلىك
ئىــاھ پەقــەت ئالالھتــۇر» .بــۇ جۈملــە «كەلىمەئــى تەۋھىــد»
دەپ ئاتىلىــدۇ .ئىســام ئىمانىنىــڭ ئاچقۇچــى بولغــان بــۇ
جۈملــە ئۆزگىچــە ئاالھىدىلىككــە ئىگــە بولــۇپ ،مەۋجۇدىيــەت
تىلســىمىنىڭ شىفرىســى بولۇپ ھېســابلىنىدۇ .بۇ ســەۋەبتىن،
بــۇ جۈملىنىــڭ مەنىۋى ئېغىرلىقنــى مۇھەممەد ئەلەيھىسســاالم
«كائىناتتىنمــۇ ئېغىــر توختايــدۇ» دەپ چۈشــەندۈرگەن.
ال ئىالھــە ئىللەلــاھ ،ئىككــى قىســىمدىن يەنــى،
بىرىنچــى قىســمى « ھېچقانــداق ئىــاھ يوقتــۇر» ( ال
ئىالھــە) مەنىســىنى ئىپادىلەيدىغــان مەنفىــي جۈملىدىــن؛
ئىككىنچــى قىســمى « ،پەقــەت ئالــاھ بــاردۇر» ( ئىللەلــاھ)
مەنىســىنى ئىپادىلەيدىغــان مۇســبەت جۈملىدىــن تەركىــب
تاپىــدۇ .بــۇ ئىككــى جۈملىدىكــى مۇســبەت ۋە مەنفىــي ئۇقــۇم
كائىناتتىكــى ھــەر شــەيئىنى ئــۆز ئىچىگــە ئالىــدۇ .بــۇ
ئۇقــۇم ئاتومنىــڭ يادروســىدا نېيتــرون ۋە پروتــون شــەكلىدە
ئــۆز ئىپادىســىنى تاپىــدۇ .يۇلتــۇزالر ۋە پىالنىتالرغــا ئوخشــاش
بارلىــق ئاســمان جىســىملىرىدا ،ئۇالرنىــڭ تەرتىپلىــك
71

ھەرىكىتىنــى شــەكىللەندۈرگەن تېپىــش ۋە تارتىــش كۈچــى
بىلــەن نامايەنــدە بولىــدۇ .دىژىتــال ( ســان – ســىفىرلىق)
دۇنيــادا ،بــۇ دۇنيانىــڭ ئىككــى ئاساســلىق ئامىلــى بولغــان
0ۋە 1شــەكلىدە ئىپادىلىنىــدۇ .يەنــى مەۋجۇدىيــەت جىســمى
تىلــى بىلــەن كەلىمەئــى تەۋھىــد ئېيتقــان ماسلىشىشــچانلىق
ئىچىدىكــى بىــر كارىدورىــدۇر .مەۋجۇدىيەتنىــڭ پەيــدا بولــۇش
ۋە يوقلىشــىمۇ بۇنىــڭ ئىچىــدە .بۇنىڭغــا ئاساســەن ،كەلىمەئــى
تەۋھىــد ئېيتىــش ،كائىناتقــا مەنســۇپ بولۇشــنى ئىپادىلەيــدۇ.
بــۇ نۇقتىدىــن ئېلىــپ ئېيتقانــدا « ،ال ئىالھــە ئىللەلــاھ»
ئىنســاننى ئــۆزى ئــەزا بولغان كائىنــات ئالىمىدىكــى مەخلۇقاتقا
نىســبەتەن مەســئۇلىيەتچانلىق بىلــەن مۇئامىلــە قىلىشــقا
دەۋەت قىلىنغانلىقىنــى ئىپادىلەيــدۇ .يىغىنچاقلىغانــدا « ،ال
ئىالھــە ئىللەلــاھ» تەۋھىدكــە كىرىشــنىڭ پارولــى.
« ال ئىالھــە ئىللەلــاھ» بىلــەن تەۋھىــد ئەقىدىســىگە
كىرگــەن كىشــى ،بــۇ جۈملىنــى ئېيتىــش بىلــەن ئالالھقــا
تۆۋەندىكىلــەر ھەققىــدە ۋەدە بەرگــەن بولىــدۇ:
يارىتىلغــان ھــەر شــەيئى ئىگــە بولغــان مەنــە ۋە مەقســەت
ئۆزگەرمــەس بىــر قانۇنــدۇر .ئالــاھ ھــەر شــەيئىنى بەلگىلىــك
مەناغــا ئىگــە قىلىــپ ياراتقــان.
بىــر شــەيئى /بىــر ھايــات ساھەســىنى ياراتقۇچىســىدىن
ئايرىــپ تاشــاش ،مەنىســىدىن ۋە مەقســىتىدىن ئايرىــپ
تاشــلىغانلىقتۇر.
ھــەر شــەيئى بىــر بىــرى بىلــەن باغلىنىشــلىقتۇر ،ھــەر
شــەيئى بىــر ئالالھقــا باغلىنىــدۇ ( تــەۋە ).
ئالــاھ داخىــل بولمىغــان ،ئۇنىڭدىــن ئايرىــم مۇســتەقىل
72

بىــر ھايــات ساھەســى يــوق.
ياراتقۇچىنىــڭ بىرلىكــى ،يارالغۇچىنىــڭ كۆپلۈكــى
ئاساســىي پرىنســىپ بولــۇپ ،ياراتقۇچىنــى كــۆپ دەپ قــاراش
ھەقىقەتكــە ،يارالغۇچىنــى بىرگــە مەركەزلەشــتۈرۈپ قويــۇش
مەخلۇقاتقــا زۇلــۇم قىلغانلىــق بولىــدۇ .جىمــى مۇســتەبىت
ۋە دىكتاتــور ھۆكۈمرانــار بــۇ خىــل زۇلۇمنــى پەيــدا قىلغــان.
بــۇ پرىنســىپقا كــۆرە ،بىغۇبــار گۈزەللىكنىــا ئەمــەس،
ئېتىقادســىزلىقنى يــەر يۈزىدىــن قۇرۇتــۇپ تاشالشــمۇ ،ئالالنىــڭ
ئىرادىســىگە خىــاپ.
ئەگــەر پەرۋەردىگارىــڭ خالىســا ئىــدى ،ئەلۋەتتــە ،يــەر
يۈزىدىكــى كىشــىلەرنىڭ ھەممىســى ئىمــان ئېيتاتتــى ،ســەن
كىشــىلەرنى مۇســۇلمان بولۇشــقا مەجبۇرالمســەن؟ ( .) 10:99
قۇرئان قانداق كىتاب؟
قۇرئــان مەككىدە كىشــىلەر « ئــەل -ئەمىن» دەپ ئاتىغان
ئابدۇلــا ئوغلــى مۇھەممەدنىــڭ تەپەككــۇر قىلىدىغــان كۆڭلــى
/زېھنىگــە مىــادى – 610يىلــى نازىــل بولۇشــقا باشــلىغان
بولــۇپ ،تۇنجــى قېتىــم ھىــرا غارىــدا نازىــل بولغــان .قۇرئــان
تۇنجــى قېتىــم نازىــل بولغان جــاي ،بۈگۈنمۇ شــۇ پىتى مەۋجۇت
بولــۇپ تۇرماقتــا .قۇرئاننىــڭ نازىل بولۇشــى تەخمىنەن 23يىل
داۋام قىلغــان بولــۇپ ،مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالم ۋاپــات بولغان
مىــادى – 632يىلىــدا توختىغــان .قۇرئــان تاماملىنىشــىنى
« بۈگــۈن ســىلەرنىڭ دىنىڭالرنــى پۈتــۈن قىلدىــم ،نېمىتىمنــى
73

تاماملىدىــم» ( )5:3ئايىتــى بىلــەن خــەۋەر بەرگــەن.
قۇرئــان ھــەر بىرىگــە « ســۈرە» ئىســمى بېرىلگــەن 114
بۆلۈمدىــن تەشــكىل تاپىــدۇ .بــۇ بۆلۈملەرنىــڭ تېمىلىــرى،
نازىــل بولغــان مەزگىلدىكــى ۋەقەلەرگە ماس ھالــدا پەرقلىنىدۇ.
ھــەر ســۈرىنى تەشــكىل قىلغــان مەنــە بۆلەكلىــرى « ئايــەت»
دەپ ئاتىلىــدۇ .ئايەتلەردىــن تەشــكىل قىلىنغــان قىســىم «
نەجىــم» دەپ ئاتىلىــدۇ.
قۇرئــان تۇنجــى قېتىــم يازمــا بىــر تېكىســت شــەكلىدە
ئەمــەس ،ســۆزلۈك شــەكلىدىكى خىتــاب ئۇســلۇبىدا نازىــل
بولغــان .مۇھەممەد ئەلەيھىسســاالم ئۇالرنى ۋەھىــي كاتىپلىرىغا
يازدۇرغــان .مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمنىڭ ۋاپاتىدىــن كېيىــن،
بــۇ يازمــا پارچىــار يىغىلىــپ ،تۈپلىنىــپ كىتــاب ھالىتىگــە
كەلتۈرۈلگــەن بولــۇپ ،بــۇ كىتــاب « مۇســھاب» دەپ ئاتالغــان.
بۈگــۈن نوپۇســى ئىككــى مىلياردقــا يېقىنالشــقان
ئىســام دۇنياســىدا ،بارلىــق مۇســۇلمانالر ئوخشــاش بىــر
كىتــاب قۇرئاننــى ئوقۇيــدۇ .گەرچــە مۇســۇلمانالر ئوخشــىمىغان
مەزھەپلەرگــە بۆلىنىــپ كەتكــەن بولســىمۇ ،ھەممىســىنىڭ
قولىدىكــى قۇرئــان ئوخشــاش .تارىــخ جەريانىــدا ۋە كۈنىمىــزدە
قۇرئاندىكــى بەزى ئايەتلەرنىڭ چۈشەندۈرۈلۈشــىدە ،چۈشىنىشــتە
ئوخشاشماســلىقالر مەۋجــۇت.
قۇرئاننىڭ نازىل بولۇشى ئىككى باسقۇچقا ئايرىلىدۇ:
.1مەككــە دەۋرى ۋە دەۋەت قۇرئانــى .بــۇ مەزگىــل
پەيغەمبەرلىكنىــڭ – 1يىلــى بىلەن – 13يىلىنى ئۆز ئىچىگە
ئالىــدۇ .مۇســۇلمانالرنىڭ مۇخالىپــار شــەكىلدە ياشــىغان
مەزگىلــى بولــۇپ ،بــۇ مەزگىلــدە نازىــل بولغــان ســۈرىلەرنىڭ
74

خاراكتېــر ئاالھىدىلىكــى ،باالغــەت مەنىنىــڭ ئالدىــدا تۇرغــان.
ئايەتلــەر قىســقا ۋە تــاۋۇش ماسلىشىشــچانلىقى ناھايىتــى
روشــەن .ئاساســەن ئەخــاق ۋە ئېتىقــاد ئاساســلىرى تېمــا
قىلىنغــان .بــۇ مەزگىلــدە نازىــل بولغــان قۇرئــان « دەۋەت
قۇرئانــى» ئىــدى.
.2مەدىنــە دەۋرى ۋە دۆلــەت قۇرئانــى .مۇھەممــەد
ئەلەيھىسســاالمنىڭ ھىجرىتــى بىلــەن باشــاپ ۋاپاتــى بىلــەن
ئاخىرالشــقان 10يىللىــق بىــر مەزگىل بولــۇپ ،ھاكىمىيەت ۋە
دۆلــەت مەزگىلــى ئىــدى .بــۇ قېتىــم مەنــە باالغەتنىــڭ ئالدىغــا
قويۇلغــان بولــۇپ ،ئايەتلــەر ئــۇزۇن ۋە تەپســىلىي بولغــان.
ئىبــادەت ۋە قانــۇن بەلگىلىمىلىرىنىــڭ مۇتلــەق كــۆپ قىســمى
بــۇ مەزگىلــدە نازىــل بولغــان .بــۇ مەزگىلــدە نازىــل بولغــان
قۇرئــان « دۆلــەت قۇرئانــى» ئىــدى.
«قۇرئان» نېمىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان؟
قۇرئاندىكى ئاساسلىق مەزمۇنالر تۆۋەندىكىچە:
.1ئەخالق
.2ئەقىدە
.3تارىخىي مىسالالر
.4ئىبادەتلەر
.5شەخسىي ۋە ئوپچە مۇئامىلە قائىدىلىرى

75

ئىسالمدا ئەقىلنىڭ ئورنى قەيەر؟
قۇرئــان ئىنســاندىن ئەقلىنــى ئىشلىتىشــنى تەلــەپ
قىلىدىغــان بىــر كىتــاب .قۇرئــان بــۇ چاقىرىقنــى قايتــا –
قايتــا تەكراراليــدۇ .ئەقىلنــى ئىشلىتىشــكە بۇنچــە تەرغىــب
قىلغــان باشــقا بىــر « مۇقــەددەس» كىتــاب يــوق.
قۇرئانــدا ئەقىــل ( ئاقــل) ئىســىم شــەكلىدە كەلمەيــدۇ،
ئەممــا پېئىــل شــەكلىدە ( تائاققــۇل) ئىشــلىتىلىدۇ .بــۇ ئــۈچ
نۇقتىنــى كۆرســىتىدۇ:
.1ئەقىلنىــڭ ئاكتىــپ شــەكىلدە ئىشــلىتىلگەندە بــار
بولىدىغــان ،ئىشــلىتىلمىگەندە ئۆزىنــى كۆرســەتمەيدىغان
پەرىشــتە ئىكەنلىكىنــى.
.2قۇرئاننىــڭ ئاكتىــپ ،تەپەككــۇر قىلىدىغــان ۋە كارغــا
كېلىدىغــان بىــر ئەقىلگــە ئەھمىيــەت بەرگەنلىكىنــى.
.3قۇرئاننىــڭ ئەقىلگــە قارىتــا تۇغۇلۇشــتىن بــار بولغــان
مۇســتەقىل ،مۇتلــەق نەرســە ئەمەســلىكىنى كۆرســىتىدۇ.
قۇرئــان بىلىــم ( ئىلىــم) نــى 850يــەردە تىلغــا ئالىــدۇ /
ئىمــا قىلىــدۇ .بىلىــم ئەقىــل بىلــەن مۇناســىۋەتلىك بولــۇپ،
قۇرئاننىــڭ ھــەر قېتىــم بىلىمنــى ئىمــا قىلىشــى ،ئەســلىدە
ئەقىلگــە قارىتىلغــان.

76

قۇرئاندىن ئەقىلگە ئائىت مىسال كەلتۈرەلەمسىز؟
ئىســامنىڭ ئەقىلگــە تۇتقــان پوزىتسىيەســىنى تۆۋەندىكــى
ئايەتلەرگــە كــۆرە چۈشــىنىش كېــرەك:
پىكىــر يۈرگۈزمەيدىغانالرنــى ئالــاھ ئازابقــا گىرىپتــار
قىلىــدۇ ( )10:100
شۈبھىســىزكى ،ئالالھنىــڭ نەزىرىــدە ھايۋانالرنىــڭ ئــەڭ
يامىنــى ( ھەقنــى ئاڭلىمــاي) گاس بولۇۋالغــان ( ،ھەقنــى
ســۆزلىمەي) گاچــا بولۇۋالغــان ( ،ياخشــى – ياماننــى پــەرق
ئەتمــەي) ئەقلىنــى يوقاتقــان كىشــىلەردۇر ( )8:22
ئالالھقــا قەســەمكى ،بىــز ھەقىقەتــەن پىرئــەۋن
ۋە ئۇنىــڭ تەۋەلىرىنىــڭ ئىبــرەت ئېلىشــلىرى ئۈچــۈن،
ئۇالرنــى قەھەتچىلىــك بىلــەن ،مېۋىلىرىنىــڭ ھوســۇلىنى
كېمەيتىۋېتىــش بىلــەن ســىنىدۇق ( )7:130
شــەك – شۈبھىســىزكى ،جىــن ۋە ئىنســانالردىن
نۇرغۇنلىرىنــى دوزاخقــا ( يېقىلغــۇ بولــۇش ئۈچــۈن) ياراتتــۇق،
ئــۇالر دىللىــرى ( ئەقىــل ئىشــلەتكەن قەلــب) بولغىنــى
بىلەنمــۇ ،ئــۇ ئارقىلىــق ھەقنــى چۈشــەنمەيدۇ .ئــۇالر كۆزلىــرى
بولغــان بىلەنمــۇ ،ئــۇ ئارقىلىــق ( ئالالھنىــڭ قۇدرىتىنىــڭ
دەلىللىرىنــى) كۆرمەيــدۇ .ئــۇالر قۇالقلىــرى بولغىنــى بىلەنمــۇ،
ئــۇ ئارقىلىــق ( ئالالھنىــڭ ئايەتلىرىنــى ئىبــرەت ئېلىــپ)
تىڭشــىمايدۇ .ئــۇالر گويــا ھايۋانغــا ئوخشــايدۇ ،ھايۋاندىنمــۇ
بەتتــەر گۇمراھتــۇر ،ئەنــە شــۇالر غاپىلــدۇر ( )7:179
...بــۇالردا ( ئايەتلــەر ،ۋەقەلــەر ۋە شــەيئىلەردە)
77

چۈشــىنىدىغان قــوۋم ئۈچــۈن ( ئالالھنىــڭ قۇدرىتىنــى
كۆرســىتىدىغان) نۇرغــۇن دەلىللــەر بــار ( )13:4
ئالــاھ ( ئۆلۈكنــى) تىرىلدۈرىــدۇ ( ،تىرىكنىــڭ) جېنىنــى
ئالىــدۇ ،كېچــە – كۈندۈزنىــڭ ئۆزگىرىــپ تۇرۇشــى ئالالھنىــڭ
باشقۇرۇشــىدىدۇر ،چۈشەنمەمســىلەر؟ ( )23:80
...چۈشــىنىدىغان قــوۋم ئۈچــۈن ئايەتلەرنــى مۇشــۇنداق
تەپســىلىي بايــان قىلىمىــز ( )30:28
ســىلەرگە ئۆمرۈڭالرنــى ئــۇزۇن قىلىــپ ،ۋەز – نەســىھەت
ئالىدىغــان ئــادەم ۋەز – نەســىھەت ئااللىغــۇدەك ۋاقىــت
بەرمىدىممــۇ؟ ســىلەرگە ئاگاھالندۇرغۇچــى ( يەنــى پەيغەمبــەر)
كەلدىغــۇ ،ئەمــدى ئازابنــى تېتىــڭالر ،زالىمالرغــا ھېچقانــداق
يــاردەم بەرگۈچــى يــوق ( )35:37
پەيغەمبەرلىك نېمە؟ پەيغەمبەر كىم؟
پەيغەمبەرلىــك ئىنســانىيەتكە ئېچىلغــان بىــر ئىالھــى
كۆزنــەك بولــۇپ ،ئىنســانىيەت شــاھىت بولغــان ئــەڭ ئۆزگىچــە
تەلىــم – تەربىيــە ئورگىنــى .بــۇ ئىنســانىيەت مۇئەللىملىــرى
تەتىــل ۋە دەم ئېلىشــقا چىقىشــنى بىلمەيــدۇ .پەيغەمبەرلىــك
دۇنيــا تارىخىــدا ئۆتكــەن ئــەڭ ئــۇزۇن تارىخقــا ئىگــە بىــر
خالىســانە ئــورگان.
پەيغەمبەرلىــك ،ئالالھنىــڭ رەھبەرلىكىنــى ئىنســانالرغا
يەتكــۈزۈش ئۈچــۈن ،ئالــاھ تەرىپىدىــن ۋەزىپــە بېرىلگــەن
كىشــىلەر بولــۇپ ،ئۆلۈمنىــڭ تەمىنــى تېتىغۇچــى ھــەر
78

ئىنســان قانــداق بىــر قانۇنىيەتكــە تــەۋە بولغــان بولســا،
پەيغەمبەرلەرمــۇ شــۇنداق قانۇنىيەتكــە تــەۋە .تۇغۇلىــدۇ ،يــەپ
– ئىچىــدۇ ،قايغۇرىــدۇ ،خۇشــال بولىــدۇ ،ئاغرىــپ قالىــدۇ،
ئۆلىــدۇ ياكــى ئۆلتۈرۈلىــدۇ .ئالالھتىــن كەلگــەن خەۋەرنــى ھېچ
ئۆزگەرتمەســتىن ،شــۇ پىتى ئىنســانالرغا يەتكۈزۈشــكە مەسئۇل.
بــۇ خىزمىتــى ئۈچــۈن ھــەق تەلــەپ قىلمايــدۇ .ئالــاھ نامىدىن
قەتئىــي يالغــان گــەپ قىلمايــدۇ .ئالــاھ بەلگىلىگــەن دائىرىدە
ئىــش قىلىــدۇ .ئــۇالر ھاياتىنــى ئالالھنىــڭ داۋاســىغا ئاتىغــان
كىشــىلەر.
پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاالھىدىلىكلىرى نېمە؟
پەرىشتە ئەمەس ئىنسان ( )41:6
ئېلىــپ كەلگــەن خەۋەرنــى /تەلىماتنــى پەقــەت يەتكــۈزۈپ
بېرىپــا قالماســتىن ،ئــۆزى ئۈلگــە بولــۇپ كۆرســىتىپ بەرگــەن
ئۈلگىلىــك شەخســلەر ( )33:21
ھەر دائىم راستچىل ۋە دۇرۇست بولغۇچىالر ( )19:41
قىيىنچىلىقالر ئالدىدا سەبرە قىلغۇچىالر ( )21:85،86
قىلغــان خىزمىتــى ئۈچــۈن ھېچقانــداق ھــەق تەلــەپ
قىلمايــدۇ ( )11:51
ھەممىســىنىڭ دىنــى بىــر .ئەقىــدە ،مەقســەت ۋە
مۇددىئاســى بىــر .ئوخشىماســلىقالر پەقــەت دىــن تىلــى،
ئۇســلۇب ۋە تەتبىقالشــتا كۆرۈلىــدۇ ( )5:48

79

بىر پەيغەمبەر نېمىلەرنى قىلمايدۇ؟
ئۆزىگە ئىبادەت قىلىشنى تەلەپ قىاللمايدۇ ( )3:79
پەيغەمبەرلىك ۋەزىپىسىدىن قاچالمايدۇ ( )37:140
ئــۆز ئىختىيــارى ۋە ئــۆز رايــى بويىچــە خــەۋەر ئېلىــپ
كېلەلمەيــدۇ ( )40:78
ئالالھتىن كەلگەن بىر خەۋەرنى يوشۇرالمايدۇ ( )69:44
ئالــاھ رەھىــم قىلمىغــان بىــر كىشــىنى پەيغەمبــەر
شــاپائەت قىاللمايــدۇ ( )39:44
قىيامەتنىڭ ۋاقتىنى بىلمەيدۇ ( )79:43
ئىدراكتىــن ھالقىغــان ھەقىقــەت ( غەيــب) لەرنــى
ئۆزلۈكىدىــن بىلەلمەيــدۇ ( )7:188
ئۆزىگــە ۋە باشــقا بىرىگــە ئەتــە نېمــە بولىدىغانلىقىنــى
بىلمەيــدۇ ( )46:9
ئــۆزى ياخشــى كۆرگــەن ۋە خالىغــان كىشــىنى ھىدايەتكــە
ئېرىشــتۈرەلمەيدۇ ( )28:56
ئالــاھ ھــاالل قىلغاننــى ھــارام ،ھــارام قىلغاننــى ھــاالل
قىاللمايــدۇ ( )1 :66

80

مۇھەممەد ئەلەيھىسساالم كىم؟
ئابدۇلــا ئوغلــى مۇھەممەد مىــادى – 571يىلى مەككىدە
تۇغۇلغــان – 632 ،يىلــى مەدىنىــدە ۋاپــات بولغــان .ئائىلىســى
مەككىدىكــى يــۈز – ئابرۇيلــۇق جەمەتلەردىــن ھاشــىمىالر
قەبىلىســىگە تــەۋە بولــۇپ ،دادىســىنىڭ ئىســمى ئابدۇلــا،
ئانىســىنىڭ ئىســمى ئامىنــە .ئــۇ يېتىــم ھالــدا چــوڭ بولغــان
( )93:6بولــۇپ ،دۇنياغــا كېلىشــتىن بــۇرۇن دادىســى ۋاپــات
بولــۇپ كەتكــەن ،ئالتــە يېشــىدا ئانىســىمۇ ۋاپــات بولغــان.
يېتىــم ۋە ئىگــە – چاقىســىز قالغــان مۇھەممــەد ،مەككىنىــڭ
رەئىســلىرىدىن بىــرى بولغــان بوۋىســى ئابدۇلمۇتەللىبنىــڭ
ھىمايىســىدە چــوڭ بولغــان .يــاش ۋاقتىــدا تىجــارەت قىلغــان
بولــۇپ ،بۇ مەقســەتتە شــامغىچە بارغــان .مەككىدە ئىشــەنچلىك
بولۇشــى بىلــەن تونۇلغــان بولۇپ ،بۇ ســەۋەبتىن « ئىشــەنچلىك
كىشــى» دېگــەن مەنىنــى بىلدۈرىدىغــان ئــەل ئەمىــن دېگــەن
لەقــەم بىلــەن تونۇلغــان.
راســتچىل ،دۇرۇســت بولۇشــى ،ئەمگــەك – دەســمى
شــېرىكچىلىكى بىلــەن بىللــە تىجــارەت قىلغــان دەســمى
ســالغۇچى خەدىچەنىــڭ دىققىتىنــى تارتقــان .كېيىــن ئــۇ
ئىككــى قېتىــم تۇرمۇشــلۇق بولغــان خەدىچــە بىلــەن تــوي
قىلغــان .بــۇ ۋاقىتتــا خەدىچــە 40ياشــتا ۋە ئــۈچ پەرزەنتــى بــار
تــۇل ئايــال بولــۇپ ،مۇھەممــەد 25ياشــتا ۋە تۇنجــى قېتىــم
تــوي قىلىشــى ئىــدى .بــۇ خانىــم بىلــەن تۇرمــۇش قۇرغاندىــن
كېيىــن 4ياكــى 6پەرزەنتــى بولغــان.
ئۆمرۈنىــڭ 53يىلىنــى مەككىــدە ئۆتكۈزگــەن بولــۇپ40 ،
يېشــىدىن باشــاپ قۇرئــان تەلىملىرىنــى تارقىتىــش بىلــەن
ئۆتكۈزگــەن .ھاياتىغــا قەســت قىلىنغانلىقــى ئۈچــۈن ئۆمرۈنىڭ
81

قالغــان 10يىلىنــى مەككىدىــن يوشــۇرۇن ھالــدا چىقىــپ،
ھىجــرەت قىلىــپ بارغــان مەدىنىــدە ئۆتكۈزگــەن .مەدىنىدىكــى
مەزگىلىــدە ئۆرنــەك بىــر ئىســام جەمئىيىتــى بەرپــا قىلىــپ،
قۇرئــان چاقىرىقىنــى يەتكۈزەلەيدىغــان جايالرغــا يەتكــۈزۈش
بىلــەن ئۆتكۈزگــەن .مەدىنىدىكــى دەســلەپكى بەش يىــل مەدىنە
ئىســام جامائىتىنــى يوقىتىــش ئۈچــۈن ئېلىــپ بېرىلغــان
ھۇجۇمالرنــى تاقابىــل تــۇرۇش بىلــەن ئۆتكــەن .بەدىــر ،ئۇھــۇد،
خەنــدەك ۋە ئۇنىڭدىــن باشــقا بىــر قانچــە جەڭنىــڭ ســەۋەبى
بــۇ .ئالتىنچــى يىلىدىكــى ھۇدەيبىيــە ســۈلىھى بىلــەن مەككــە
مۇشــرىكلىرى مەدىنــە ئىســام جامائىتىگــە قارىتــا تەھدىــت
بولــۇش ئاالھىدىلىكىنــى يوقاتقــان .بىــر يىلدىــن كېيىــن
خەيبەرنىــڭ پەتىــھ قىلىنىشــى بىلــەن مەدىنــە ئىســام
دۆلىتــى رايــون خاراكتېرلىــك كۈچكــە ئايالنغانلىقىنــى نامايــان
قىلغــان .ســەككىزىنچى يىلــى ئۆلــۈم تەھدىتــى بىلــەن
ھەيــدەپ چىقىرىلغــان مەككىگــە تىنــچ ھالــدا قايتىــپ كەلگەن
مۇســۇلمانالر ،شــۇ يىلىدىكــى ھۇنەيىــن ئۇرۇشــى بىلــەن بــۇ
رايونــدا مۇســۇلمانالرغا قارىتــا كېلىدىغــان ئــەڭ ئاخىرقــى
ھەربىــي تەھدىدنــى يوقاتقــان.
مەدىنىــدە ســالغان جامىنىــڭ يېنىدىكــى ھۇجرىســىدا
شەمســىيە كالېنــدارى بويىچــە – 11رەبىئــۇل ئــەۋۋل( مىــادى
– 632يىلــى – 8ئىيــۇن) دە ۋاپــات بولغــان ۋە ۋاپــات بولغــان
ھۇجرىســىغا دەپنــە قىلىنغــان .ۋاپــات بولغانــدا 63ياشــتا
ئىــدى .ھازىــر مەقبەرىســى مەدىنىــدە ،تۇنجــى دەپنــە قىلىنغــان
جايىــدا بولــۇپ 14 ،ئەســىردىن بۇيــان زىيارەتچىلەرگــە ئوچــۇق
بولــۇپ كەلمەكتــە.

82

پەيغەمبەرلىك قاچان ،قەيەردە ،قانداق كەلگەن؟
پەيغەمبەرلىكتىــن بــۇرۇن ھەزرىتــى مۇھەممەدنىــڭ
بــۇ رايونــدا مەلــۇم بولغــان ھېچقانــداق بىــر دىنــى ئۇنۋانــى
يــوق بولــۇپ ،ھېچقانــداق بىــر دىنــى ۋەزىپىنــى ئۈســتىگە
ئالمىغــان ،ھېچقانــداق بىــر دىنــى تەبىقــە بىلــەن بــاردى
– كەلــدى قىلمىغــان ،ھېچقانــداق بىــر دىنــى تەشــكىالت
ياكــى پائالىيەتكــە قاتناشــمىغانلىقى مەلــۇم .ئــۆزى
ياشــاۋاتقان جەمئىيەتتــە كۆرگــەن ئادالەتســىزلىك ۋە ئەخالقــى
گۇمراھلىــق ســەۋەبىدىن ئىجتىمائىــي جەمئىيەتتىــن ئۆزىنــى
يىراقالشــتۇرغان ۋە بــۇ مۇئامىلــە ئۇنىــڭ ھايــات ۋە ئىنســاننىڭ
مەنىســى ھەققىــدە ئويلىنىشــىغا ســەۋەبچى بولغــان .شــۇنىڭ
بىلــەن « ئىــزدەش» مەنىســىدىكى ھىــرا غارىغــا بېرىــپ ،ئــۇ
يــەردە تەپەككۇرغــا باشــلىغان.
ھەزرىتــى مۇھەممــەد 40يــاش ۋاقتىــدا تۇنجــى ۋەھىــي
مىــاد – 610يىلىنىــڭ ياز پەســلىدە كەلگەن رامىــزان ئېيىدا،
مەككىدىكــى ھىــرا غارىــدا كەلگــەن ( 2:185؛ .) 97:1ۋەھىــي
پەرىشتىســى ئۇنىڭغــا « :ياراتقــان رەببىڭنىــڭ ئىســمى بىلــەن
ئوقۇغىــن» بىلــەن باشــانغان تۇنجى ۋەھىينــى ئېلىپ كەلگەن
( .) 96:1تۇنجــى ۋەھىــي « مەۋجۇدىيــەت ۋە ھەقىقەتنىــڭ
بىلىمــى» ھەققىــدە ئىــدى .ئىنســان مەۋجۇدىيــەت ھەققىدىكى
بارلىــق كۆزىتىــش ۋە تەپەككۇرىنــى « ياراتقــان پەرۋەردىگارىنىــڭ
ئىســمى بىلــەن» قىلىشــى ،بىلىمنــى ئۇنىڭدىن ئايرىماســلىقى
كېــرەك .بىــر ســەنئەت ئەســىرىنى ئۇنــى ۋۇجۇدقــا چىقارغۇچــى
ســەنئەتكاردىن ئايرىــپ قارىغىلــى بولمىغانــدەك ،ئالالھنىــڭ
ئەســەرى بولغــان مەۋجۇدىيەتلەرنىمــۇ ياراتقۇچىســىدىن ئايرىــم
ۋە ئۇنىڭدىــن ئايرىلغــان ھالــدا چۈشــەنگىلى بولمايــدۇ .تۇنجــى
83

ۋەھىــي بىلــەن بېرىلگــەن ئۇچۇرنىــڭ ماھىيىتــى بــۇ.
سۈننەت ۋە ھەدىس دېگەن نېمە؟
مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالمنىڭ شەخســىيىتىدە نامايەنــدە
بولغــان قۇرئانى ياشــاش ئۇســۇلىنى ،رەســۇلۇلالھنىڭ ۋاپاتىدىن
كېيىــن بــۇ تۇرمۇش شــەكلىنى ئەنئەنىگە ئايالندۇرغــان ئالىمالر
/ئۆلىمــاالر « ســۈننەت» دەپ ئاتىغــان .قۇرئانــدا « ســۈننەھ»
ئاتالغۇســى ھــەر تىلغــا ئېلىنغــان يــەردە ئالالھقــا نىســبەت
قىلىنغــان ھالــدا كېلىــدۇ .لېكىــن كېيىنكــى مەزگىلــدە
ئىگــە بولغــان مەنــە ،قۇرئانــدا پەيغەمبەرگــە نىســبەت بېرىلگــەن
شــەكىلدە ئىشــلىتىلمىگەن « .ســۈننەت» ئۇقۇمــى باشــتا
مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالم پەيغەمبــەر بولغاندىــن كېيىنكــى
قىلغــان ئىــش – ھەرىكەتلىرىنــى كۆرســىتەتتى .بــۇ ئۇقــۇم
دائىرىســىگە مۇھەممــەد ئەلەيھىسســاالم ئالالھنىــڭ ئەلچىســى
بولغانلىقــى ئۈچــۈن قىلغــان ئىــش – ھەرىكەتلىــرى كىرىــدۇ.
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Men We İlahi Dunya - 5
  • Büleklär
  • Men We İlahi Dunya - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 2671
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1544
    13.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 2876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1467
    9.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 2821
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1437
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 2789
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1486
    11.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 2833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1468
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 2879
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1532
    8.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Men We İlahi Dunya - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 905
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 611
    13.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.