Latin

Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 36

Süzlärneñ gomumi sanı 3576
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1728
24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
40.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
بولۇپمۇ تۈركلەر توغرىسىدىكى مەلۇماتالر بىلەن تولغان .رەشىدىدىن موڭغۇلالرنىڭ كېلىپ چىقىشىنى
تۈركلەرگە باغالپ چۈشەندۈرىدۇ .تەبىئىيكى ،ئۇيغۇرالر ۋە ئۇالرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا دائىر بىر تاالي
ماتېرىيالالرمۇ خېلى زور سەھىپىنى ئىگىلىگەن.
ئورخۇن -يېنسەي سىنتاش يادنامىلىرىنىڭ يېزىقى ئوقۇلۇشتىن ۋە مەھمۇد قەشقىرىنىڭ مەشھۇر
«تۈركىي تىلالر دىۋانى» بايقىلىشتىن ئىلگىرى ،دۇنيا مىقياسىدا تارىخچىالر ئومۇمەن خەنزۇچە
مەنبەلەر بىلەن «جەمىئۇل تەۋارىخ» ئاساسىدا ئۇيغۇرالرنى ۋە باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا مىللەتلىرىنى
تەتقىق قىلىشقانىدى .دوسسون ،رادلوۋ ،بارتولد قاتارلىق ئونلىغان تارىخچىالرنىڭ تۈرك ،ئۇيغۇر
قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تارىخىغا دائىر ئىلمىي ئەمگەكلىرىمۇ رەشىددىننىڭ «جەمىئۇل تەۋارىخ» ئىنى
مەنبە قىلغانىدى.
رەشىددىنىڭ «جەمىئۇل تەۋارىخ» ئىنىڭ قىممەتلىك يېرى شۇ يەردىكى ،ئۇ «ھەر قايسى
مىللەتلەرنىڭ ھەممە تارىخ كىتابلىرى ئىچىدىن جەۋھەرلىرىنى تاللىۋالغان ،ھەر قايسى مىللەت
ئالىملىرىنى كىتابنى تۈزۈش ۋە تۈزىتىش بېرىشكە قاتناشتۇرغان« ».جەمىئۇل تەۋارىخ» (شاڭۋۇ كىتاب
بېسىش ئورنىنىڭ - 0982يىلى - 0ئاي خەنزۇچە نەشرى) - 0قىسىم - 011 ،بەت .
شۇ سەۋەبتىن بۇ كىتاب تارىخ ساھەسىدىكىلەر تەرىپىدىن قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى ،دەپ باھالىنىپ
كەلمەكتە.
«جەمىئۇل تەۋارىخ» نىڭ «ئۇيغۇرالر» بابىدا مۇنداق دېيىلگەن:
«بىردىنبىر ئالالھقا چوقۇنغانلىقتىن ئوغۇزبىلەن ئۇنىڭ دادىسى ،تاغىلىرى ئوتتۇرىسىدا ئۆچمەنلىك
تۇغۇلۇپ ،ئۆزئارا ئۇرۇش باشلىنىدۇ ،بۇ چاغدا ئوغۇزنىڭ بەزى قوۋمى ئۇنىڭ بىلەن بىرلىشىپ ،ئۇنىڭ
بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ ئۇنىڭغا ھەمدەملەشكەن .يەنە بەزىلىرى بولسا ،ئۇنىڭ دادىسى ،تاغىلىرى ۋە
ئىنىلىرى تەرەپتە تۇرغان .ئىتائەت قىلغان ھەمدە ئۇنىڭغا ھەمدەملەشكەنلەرگە ئوغۇز <ئۇيغۇر>
نامىنى بەرگەن .بۇ تۈركچە سۆز بولۇپ ،پارسچە مەنىسى <ئۇ> ھەمدەملەشتى >دېگەن بولىدۇ.
بۇ (ئۇيغۇر) الر دائىم ئوغۇز بىلەن بىللە تۇرغان .ئوغۇز باشقا ئەللەرگە يۈرۈش قىلماقچى بولسا،
ئۇيغۇرالرنى تاغ جىرالىرىدىن چاقىرىپ كېلىپ ،ئۆزى قايتىپ كەلگۈچە ئۆز دۆلىتىنى ساقالپ تۇرۇشقا

بۇيرۇغان .ئۇيغۇرالرنىڭ ھەر قايسى قەبىلىلىرى مۇشۇ بىر تۈركۈم ئۇيغۇرالردىن چىققان« »...جەمىئۇل
تەۋارىخ» (شاڭۋۇ كىتاب بېسىش ئورنىنىڭ - 0982يىلى - 0ئاي خەنزۇچە نەشرى) - 027 ,- 026
بەتلەر.
خەنزۇچە مەنبەلەردە كۆپ تىلغا ئېلىنغان «قاڭلى ») ( 高车توغرىسىدا «جەمىئۇل تەۋارىخ»
مۇنداق دەيدۇ«:ئۇ (ئوغۇز) نىڭ يېقىن قوۋمى ...ئۆز ئالدىغا بىر خىل ھارۋىالرنى ياسىغان ،غەنىيمەت
ئېلىنغان مال -مۈلۈكلەرنى ھارۋىالردا توشىغان .تۈركىي تىلىدا ھارۋىنى <قاڭلى>دەيدۇ .شۇندىن
تارتىپ ئۇالر <قاڭلى>دەپ ئاتالغان .قاڭلىالرنىڭ ھەر قايسى تارماقلىرى ئاشۇالرنىڭ نەسلىدىن
كەلگەن« ».جەمىئۇل تەۋارىخ» (شاڭۋۇ كىتاب بېسىش ئورنىنىڭ - 0982يىل - 0ئاي نەشرى) - 0
قىسىم - 329 ،بەتلىرى.
«ئۇيغۇر قەبىلىلىرى» توغرىسىدا توختالغىنىدا «جەمىئۇل تەۋارىخ» مۇنداق يازىدۇ:
«تۈركىي تىلىدا <ئۇيغۇر>سۆزى <ئۇيۇشقۇر< >,ئۇيۇغۇر >مەنىسىنى بېرىدۇ .بۇ ئاتالغۇ بىر بۆلۈك
كىشىلەرنى ۋە ئۇالرنىڭ ئەجدادىدىن بولغان ئۇالرنىڭ بارلىق ئۇرۇقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .مۇشۇ
قەبىلە ئىچىدىكى بەزى قەبىلىلەر مەلۇم سەۋەبلەر بىلەن باشقىچە نام بىلەن ،مەسىلەن :قارلۇق،
قاالچ ،قىپچاق دەپ ئاتىلىپ كەتكەنلىكتىن< ،ئۇيغۇر >ئاتالمىسى باشقا بارلىق قەبىلىلەرگە مەنسۇپ
بولۇپ قالغان .مۇشۇنىڭغا ئاساسالنغاندا ،بارلىق ئۇيغۇرالر ئۇالرنىڭ ئەجدادى بولىدۇ.
ئۇيغۇرالر رايونىدا چوڭ ئىككى تاغ بولغان ،بىرى ،بۇقراتۇ −−بۇزلۇق ،يەنە بىرى ئوشقۇنلۇق تەڭرىم
(ياكى ئاشقۇنلۇق تەڭرىم) دەپ ئاتالغان .قارا قۇرۇم تېغى ئاشۇ ئىككى تاغنىڭ ئوتتۇرىسىغا
جايالشقان ،ئىككى تاغنىڭ يېنىدا يەنە بىر قۇت تاغ ناملىق تاغمۇ بولغان ،مۇشۇ تاغلىق رايونالر
ئىچىدىكى بىر جايدا ئون دەريا بولغان ،يەنە بىر جايدا توققۇز دەريا بولغان .قەدىمكى دەۋرلەردە
ئۇيغۇر قەبىلىلىرى ئاشۇ دەريا ئېقىنلىرىنىڭ بويىدا ،ئاشۇ تاغالرنىڭ ئەتراپىدا ۋە تۈزلەڭلىكلەردە
ياشىغان .ئون دەريا ئېقىمىنى بويالپ ئولتۇرغان ئۇيغۇرالر <ئون>,توققۇز دەريا ئېقىمىنى
بويالپ ئولتۇرغانلىرى <توققۇز>دەپ ئاتالغان .دەرياالر ساھىللىرىغا جايالشقان يۇقىرىقى
قەبىلىلەردىن باشقا ،مۇشۇ رايونالردا يەنە 033قەبىلە بولۇپ ،ئۇالرنىڭ ئىسمى مەلۇم ئەمەس.
نۇرغۇن يىلالر ۋە دەۋرلەر ئۆتكىچە ،بۇ ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ مۇقىم يېتەكچىسى بولمىغان ،كېيىن
ھەممە قەبىلىلەر ئورتاق مەنپەئىتى ئۈچۈن يىغىن ئاچقان ۋە يىغىندا ھەممەيلەنگە بۇيرۇق
بېرەلىگۈدەك تولۇق ھوقۇققا ئىگە بىر ھۆكۈمدار بولماي تۇرۇپ باشقىچە چىقىش يولىمىز بولمايدىكەن،
دېگەن مەسلىھەتكە كەلگەن( .شۇنىڭ بىلەن) ھەممەيلەن ھەر قايسى قەبىلىلەر ئىچىدىكى ئەڭ
ئەقىللىق قەبىلە باشلىقلىرى ئىچىدىن ماڭۇتاي ئىسىملىك بىر كىشىنى تالالپ ،ئۇنىڭغا <ئېل>
نامىنى بەرگەن .ئۇز قۇندۇر قەبىلىسى ئىچىدىن يەنە بىر پەزىلەتلىك كىشىنى تالالپ ،ئۇنى كۆل
ئېركىن دەپ ئاتىغان...

...ئۇيغۇرالرنىڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئىش -ئىزلىرى ،ئاجايىپ -غارايىپ ۋەقەلىرى ۋە
ئۇالرنىڭ بەزى ئېتىقادلىرى ،ئۇالرنىڭ بايان قىلىشىغا ئاساسەن< ،ئۇيغۇرالر تەزكىرىسى >دېگەن
مەخسۇس بابتا تەپسىلىي يېزىلدى»...
كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى« ،جەمىئۇل تەۋارىخ» بەرگەن مەلۇماتالر خەنزۇچە مەنبەلەردىن قالسىال ئەڭ
ئەتراپلىق ،تەپسىلىي ۋە مول مەنبەلەر ئارقىلىق «جەمىئۇل تەۋارىخ» نى تولۇقالشقا« ،جەمىئۇل
تەۋارىخ» ئارقىلىق خەنزۇچە مەنبەلەرنى چۈشىنىشكە بولىدۇ.
ئەمما ،ئىسالم مۇھىتىدا يېتىلگەن ئالىم ئوغۇزالر توغرىسىدا بەرگەن باياناتىدا يەنىال قىسمەن
ئەپسانە ،رىۋايەتلەرنى پاكىت سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇپ ،تۈركلەرنى ،ئوغۇزالرنى ،ئۇيغۇرالرنى
«تەۋرات» قىسسىلىرىدىكى نوھ ئەلەيھىسساالمغا باغالپ ،مىللەتلەرنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسىنى
يافەسكە تاقاپ چۈشەندۈرۈشىگە تەھلىل قىلىش ئارقىلىق ئىلمىي نۇقتىدىن قاراش الزىم.
ئۇنىڭ ئۇيغۇرالر توغرىسىدىكى مەلۇماتى ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد قەشقىرىنىڭ مەلۇماتىدىن
تەپسىلىيرەك ۋە كونكرېتتەك تۇيۇلسىمۇ ،چوڭقۇرلۇق دەرىجىسىدە ھەر قايسىسىنىڭ ئۆزىگە خاس
ئاالھىدىلىكى ،ئورتاق -ئوخشاشلىق تەرىپى ۋە پەرقلىق تەرىپىمۇ بار .ئورتاق -ئوخشاشلىق تەرىپى
مۇنۇالر:
ئا .ئۇيغۇرالر تۈركىي مىللەتلەر ئىچىدە ناھايىتى قەدىمىي قوۋم بولۇپ ،ئۇيغۇرالر تۈركلەر ئۇيۇرمىسىنى
تەشكىل قىلغۇچى ئاساسلىق مىللەت .ئۇيغۇرالرنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسى نوھ ئەلەيھىسساالمنىڭ
ئوغلى يافەسكە تاقىلىدۇ.
ب .ئۇيغۇرالر كۆپ قوۋم (قەبىلە) ،كۆپ ئۇرۇقلۇق مىللەت بولۇپ ،شەكىللىنىش دەۋرىدىن ئېيتقاندا،
باشقا تۈركىي قەۋملەردىن كۆپ ئىلگىرى تۇرىدۇ.
چ .ئۇيغۇرالر ئەزەلدىن باتۇر ،قەيسەر ئىدى ،كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئىش -ۋەقەلىرى بار
ئىدى.
ئىككى ئالىمنىڭ مەلۇماتىدىكى پەرقلىق نۇقتىالر تۆۋەندىكىچە:
ئا .ئۇيغۇرالرنىڭ (مىالدىدىن ئىلگىرىكى - 7 ,- 6ئەسىرلەردىال) ئافراسياپ (ئالىپ ئەرتۇڭا)،
بارسىغان (ئافراسياپنىڭ ئوغلى) دەك خاقانلىرى بار ئىدى( .مەھمۇد قەشقىرى)
خېلى دەۋرلەرگىچە ئۇيغۇرالرنىڭ مۇقىم ھۆكۈمدارى بولمىغان(.رەشىدىدىن)
ب .ئوغۇزالر تۈركمەنلەردۇر( .مەھمۇد قەشقىرى)
ئوغۇز قاراخاننىڭ ئوغلى ،ئۇيغۇر ئوغۇزنىڭ ئىنىسى ياكى بىر ئاتىنىڭ نەسلى( .رەشىدىدىن)
ئەمەلىيەتتە ،يۇقىرىقى مەلۇماتالردا زىتلىق يوق ،مەھمۇد قەشقىرى ئۆزى ئۇيغۇر بولغانلىقى ،تۈركىي
ئۇلۇسالرنىڭ (ئەڭ مۇھىملىرىنى) ئاساسەن ئارىالپ چىققانلىقى قاتارلىق ئەۋزەللىكلىرى ئاساسىدا،

مىللەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئەمەس ،تىلشۇناسلىقنى چىقىش قىلغان .رەشىدىدىن بولسا قاراقوق
ئىسالم تېئولوگىيىسىنى چىقىش قىلغان ،بۇنى تۆۋەندىكى مەلۇمات بىلەن ئېنىقلىغىلى بولىدۇ:
بارسىغان شەھىرىنى ئافراسياپنىڭ ئوغلى بارسىغان سالدۇرغانلىقى ئۈچۈن شۇنىڭ نامى بىلەن
ئاتالغان «بارسىغان» نىڭ مەنبەسىنى رەشىددىننىڭ مەلۇماتى بىلەن سېلىشتۇرۇشقا بولىدۇ« .جەمىئۇل
تەۋارىخ» مۇنداق يازىدۇ:
«تۈركىي (قەۋملەر) بۇرۇن ۋە ھازىر ئىزچىل تۈردە (نوھنىڭ ئوغلى) يافەسنى بۇلجاخان دەپ
ئاتايدۇ...
بۇلجاخان يايالقتا مال باقىدىكەن .ئۇنىڭ يازلىق تۇرالغۇسى ئېگىز تاغالر (ئارىسىدىكى) ئورتاغ ھەم
قىزتاغدا ئىكەن .ئۇ يەردە ئىينانچ دېگەن شەھەر بار ئىكەن .بولجاخاننىڭ قىشلىق الگىرىمۇ
(تۇرالغۇسىمۇ) ئاشۇ ئەتراپالردىكى بورسۇق ،قاقىئان ۋە قارا قۇرۇم دەپ ئاتىلىدىغان جايالردا ئىكەن.
مۇشۇ جايالرنىڭ يېنىدا تاالس ۋە قارا سايرام دېگەن ئىككى شەھەر بار ئىكەن».
يۇقىرىقى بايانالرنى مەھمۇد كاشغەرىنىڭ «ئۇيغۇر خاقانىنىڭ بىر يىلقا باشقۇرغۇچىسى بولغان ،بۇ
يەرنىڭ ھاۋاسى ياخشى بولغىنى ئۈچۈن ،ئۇ شۇ يەردە يىلقا باققان ،كېيىن بۇ يەر شۇنىڭ ئىسمى بىلەن
بارسىغان ئاتالغان ».دېگەن مەلۇماتى بىلەن سېلىشتۇرغاندا ،مۇنداق خۇالسە چىقىرىشقا بولىدۇ.
يەنى« ،جەمىئۇل تەۋارىخ» تىلغا ئالغان بۇلجاخان شەك -شۈبھىسىزكى مەھمۇد كاشغەرى مەلۇم
قىلغان ئافراسياپ (ئالىپ ئەرتۇڭا) نىڭ ئوغلى بارسىغاندۇر« .تۈركىي تىلالر دىۋانى» دا
ئافراسياپنىڭ بارچۇق شەھىرىنى بىنا قىلغانلىقى ،ھاۋاسى ياخشى بولغانلىقتىن ئوردۇ كەنت قەشقەردە
تۇرغانلىقى يېزىلغان ،رەشىدىدىن بۇلجاخاننىڭ قىشلىق الگېرى (تۇرالغۇسى) دەپ بايان قىلغان
«بورسۇق» دەل ئاشۇ «بارچۇق» نىڭ پارسچە تەلەپپۇز قىلىنىشىدىن ئىبارەت.
بۇلجاخان ،يەنى بارسىغاننىڭ يازلىق تۇرالغۇسى «ئېگىز تاغالر ئارىسىدىكى ئورتاغ ھەم قىز تاغدا»
دېگەن باياننى چۈشىنىش تېخىمۇ ئاسان .چۈنكى ،قەشقەرنىڭ غەربىي ،غەربىي جەنۇبىدىكى ئېگىز
پامىر تاغ تىزمىلىرىنىڭ تۈزلەڭلىككە يېقىنراق باغرىدا ئويتاغ ،قىزىلتاغ ناملىق تاغالر بار بولۇپ،
ئۇلۇغچات ،يېڭىسار ناھىيىلىرى تەۋەسىدە.
ئەمدى «جەمىئۇل تەۋارىخ» تا يېزىلغان «مۇشۇ جايالرغا يېقىن يەردە تاالس ،قارا سايرام شەھەرلىرى
بار» دېگەن بايانغا كەلسەك ،تاالسىنى «جەمىئۇل تەۋارىخ» نىڭ مىالدى - 0207يىلى ئىستانبۇلدا
كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسى «بال» دەپ كۆچۈرگەن( .بۇ نۇسخا ھازىر تۈركىيىنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى
توپۇكاپ سالىھ كۇتۇبخانىسىدا 0508نومۇر بىلەن ساقالنماقتا .بۇ نۇسخىنىڭ ئۈستىگە <ھېجرى> 717
يىلى - 8ئاينىڭ ئاخىرى <مىالدى>باغداتتا كۆچۈرۈلدى،دەپ ئېنىق يېزىلغان ،بۇ نۇسخا كۆچۈرۈلگەن ۋاقىتتا راشىددىن تېخى ھايات بولۇپ ،خېتى ئوچۇق،

رەتلىك) بولۇپ ،ئەرەب يېزىقىدا «ب» بىلەن « » نىڭ سەھۋەن يېزىلىپ قېلىشى ،ئالماشتۇرۇپ
قويۇلۇشىنى تەسەۋۋۇر قىلىش ناھايىتى قېيىن .شۇڭا ،يۇقىرىدا دېيىلگەن «ال» (تاالس) «بال » (باالس)
بولۇشى ئەقىلگە مۇۋاپىق .ئۇنداق بولغاندا ،مەزكۇر «باالس» باالساغۇن شەھىرى بولۇپ تونۇلۇشى
الزىم.
مەھمۇد كاشغەرىنىڭ ئوغۇزالرنى تۈركمەنلەردۇر ،دېيىشىگە كەلسەك ،بۇ مەسىلىنى رەشىدىدىن ئىزاھ
بېرىپ« ،جەمىئۇل تەۋارىخ» تا ھەل قىلىپ بېرىدۇ .بۇ ئىزاھاتنى تەكرارالش ئوشۇقچە ئەمەس:
«بۈگۈنكى كۈندە ئاساسىي جەھەتتىن تۈركمەن دېيىلىۋاتقان ئوغۇزالرنى ئالساق ،ئۇالر قىپچاق،
قاالچ ،قاڭلى ،قارلۇق ھەمدە ئۇالرغا مەنسۇپ بىر مۇنچە قەبىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ».
رەشىدىدىن يەنە مۇنداق دەيدۇ(« :ئۇيغۇر) تۈركچە <ئۇيۇشقۇر< >,ئۇيۇغۇر >مەنىسىنى بېرىدۇ .بۇ
(ئۇيغۇر) ئاتالغۇسى مۇشۇ بىر بۆلۈك كىشىلەرنى ۋە ئۇالرنىڭ ئەجدادىدىن بولغان ئۇالرنىڭ بارلىق
ئۇرۇقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .مۇشۇ قەبىلىلەر ئىچىدىكى بەزى قەبىلىلەر مەلۇم سەۋەبلەر بىلەن
باشقىچە نام بىلەن ،مەسىلەن ،قارلۇق ،قاالچ ،قىپچاق دەپ ئاتىلىپ كەتكەن ».دېمەك« ،بۈگۈنكى
كۈندە ئاساسىي جەھەتتىن تۈركمەن» دېيىلگەن «قىپچاق ،قاالچ ،قارلۇق ،قاڭلى» الرنى ئۆز ئىچىگە
ئالغان ئوغۇزالر « ئۇيغۇرالرنىڭ ئىچىدە مەلۇم سەۋەبلەر بىلەن باشقىچە نام بىلەن ئاتىلىپ قالغان»
قەبىلىلەردۇر.
يۇقىرىقىالردىن خۇالسە چىقىرىشقا بولىدۇكى ،مەھمۇد كاشغەرىنىڭ ئىزاھاتى سەھۋەن ئەمەس ،ئالىم
پەقەت تى ل دېئالىكتلىرىنى كۆرسىتىپ ئۆتۈش ئۈچۈن ،بىر پۈتۈن ئۇيغۇر ئۇيۇرمىسىنى بۆلەكلەرگە
ئايرىپ چۈشەندۈرمەكچى بولغان.
مەھمۇد كاشغەرى ئۇيغۇرالر توغرىسىدا ()2
سەمەت دۇگايلى
خەنزۇچە يازما مەنبەلەر ئۇيغۇرالر توغرىسىدا
ئۇيغۇرالرنىڭ تارىخىغا ئائىت ئەڭ باي ،ئەڭ ئەتراپلىق ۋە بىر قەدەر مۇكەممەل خاتىرىلەر
خەنزۇچە يازمىالردا خاتىرىلەنگەن .ئۇيغۇرالر ئىپتىدائىي جامائە باسقۇچىدىن تارتىپال خەنزۇ
مىللىتىنى شەكىللەندۈرگەن ئۇرۇقداشلىق جامائەلەر بىلەن بەزىدە يېقىنلىشىپ ،بەزىدە ئارىلىشىپ
ياشىغانلىقتىن ،خەنزۇچە مەنبەلەر بۇ خىل ئىجتىمائىي ھادىسىنى يېزىق ئارقىلىق ئىپادە قىلىپ
تۇرغان .تارىخشۇناسالرغا خەنزۇچە يازما مەنبەلىرىدەك مول پاكىت بىلەن تەمىنلىگەن باشقا بىر
ئاساس كەم تېپىلىدۇ.
ئۇيغۇرالرنىڭ مىللەت بولۇپ شەكىللىنىش مەنبەسىنى چىغاناق پۈتۈك يازمىلىرىغىچە تەكشۈرۈپ
كۆرۈشكە بولىدۇ .بىزگە ئېنىقراق ،كۆپ ئىزاھات ۋە چۈشەندۈرۈشسىز مەلۇم بولغان بايانالرنى

مۇكەممەلرەك خاتىرىگە ئالغان «شىمالىي سۇاللىلەر تارىخى» دىن كۆرۈشكە بولىدۇ .ئۇنىڭدا
ئۇيغۇرالرغا رەسمىي ئىسىم قويۇلۇپ سەھىپە ئاجرىتىلغان .ئۆزىدىن ئىلگىرىكى مەنبەلەرنى ئاساس
قىلىپ تۈزۈلگەن «تاڭ سۇاللىسىنىڭ يېڭى تارىخى .ئۇيغۇرالر ) ( 回纥تەزكىرىسى» بۇ ھەقتە
مۇنداق مەلۇمات بېرىدۇ:
«يۈەن خېلەر ) ( 袁纥يەنە ۋۇخۇ ( 乌护 ),ۋۇ خﯥ ) ( 乌纥دەپ ئاتىالتتى .سۈي سۇاللىسى
دەۋرىگە كەلگەندە ۋېيخﯥ ) ( 韦纥دەپ ئاتىلىدىغان بولدى ...ۋېيخﯥ ) ( 韦纥الر بارغۇت
(بوغۇ) ،تۇڭرا ،بايىرقۇالرنى ئۆزىگە قوشۇپ ،ئۆزلىرىگە ئېركىن نامى بېرىپ ئۇيغۇر ) ( 回纥
ئاتالدى ».جۇۋېيجۇ« :يەنە شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرالرنىڭ كېلىپ چىقىشى مەسىلىسى توغرىسىدا»،
«غەربىي شىمال تارىخىي ماتېرىياللىرى» - 0980 ،يىل - 3سان.
«مىالدى - 4ئەسىردىن باشالپ ،سىبىرىيىدىكى بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىغا جايالشقان شەرقىي
تېلﯥ ) ( 东部铁勒الر ئىچىدە يۈەنخﯥ ) ( 袁纥ياكى ۋېيخﯥ ) ( 韦纥الر بار ئىدى .ئېرتىش
دەرياسى ۋە بالقاش كۆلى ئارىلىقىدا كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان غەربىي تېلﯥ( 西
) 部铁勒الر ئىچىدە ۋۇخۇ ) ( 乌护ياكى ۋۇخﯥ ) ( 乌纥الر بار ئىدى .يېزىلىشى
ئوخشىمىسىمۇ ،ئەمەلىيەتتە ئۇالر ئۇيغۇرالر ) ( 回纥نىڭ باشقىچە تەلەپپۇز قىلىنىشى ...ئۇيغۇرالر
مىالدى - 788يىلى ئۆز ئىسمىنىڭ خەنزۇچە يېزىلىشىنى( 回鹘خۇيخۇ) غا ئۆزگەرتكەن».
سىماپىڭ« :ئۇيغۇرالر تارىخى توغرىسىدا قىسقىچە بايان»« ،تارىخ ئوقۇتۇشى مەسىلىلىرى»- 0958 ،
يىل - 0سان.
يۇقىرىقىالردىن كۆرۈش مۇمكىنكى ،خەنزۇچە يازما مەنبەلەر مىالدى - 4ئەسىردىن بۇرۇنال ئۇيغۇرالر
توغرىسىدا خاتىرە قالدۇرۇشقا كىرىشكەن.
بۈيۈك ئالىم مەھمۇد كاشغەرى تەۋە بولغان قاراخانىيالر خانىدانلىقى ئېلىمىزنىڭ سۇڭ سۇاللىسى
ھۆكۈم سۈرگەن دەۋرگە توغرا كېلىدۇ .مۇشۇ دەۋرلەردە ئۇيغۇرالرنىڭ ئىجتىمائىيىتىدە ناھايىتى زور
ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ ،ئۇالر ئاللىقاچان شىنجاڭ رايونى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ شەرقىي ،شەرقىي
شىمالىي قىسىملىرىغا جايلىشىپ پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ،گەرچە يۇقىرىقى جايالرنىڭ شىمالىدا
ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى غەربىي ۋە غەربىي جەنۇبىدا قارا خانىيالر خانىدانلىقى بولۇپ بۆلۈنۈپ
ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان ،ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك بىلەن بولغان باردى -كەلدىسى بىر مەھەل
قىتانالرنىڭ لياۋ سۇاللىسى ۋە تاڭغۇتالرنىڭ غەربىي شيا خانىدانلىقى تەرىپىدىن ئۈزۈپ قويۇلغان
بولسىمۇ ،يەنە ھەر خىل ئامالالر بىلەن ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ئاالقىلىشىپ تۇرغان .بۇنى «سۇڭ
سۇاللىسى تارىخى» نىڭ يازما پاكىتلىرى بىلەن ئىسپاتالش مۇمكىن:
سۇڭ سۇاللىسىنىڭ ئەلچىسى ۋاڭ يەندې مىالدىنىڭ - 980يىلى بېشبالىق ۋە قوچۇغا كېلىپ «قوچۇغا
سەپەر» ناملىق خاتىرە يېزىپ قالدۇرغان .ئۇنىڭدا مۇنداق بايانالر بار:

«قوچۇ غەربىي ئايماق (شىجۇ) مۇ دېيىلىدۇ ...قار -يامغۇر ياغمايدۇ .لېكىن بەك ئىسسىق بولىدۇ...
تەيپىڭ تيەنگونىڭ - 7يىلى (مىالدى - 983يىلى −−ئا) - 4ئايدا ئارسالنخان بېشبالىققا
سالقىنلىغىلى كېتىپ ،ئۇنىڭ تاغىسى ئاتا ئېل ئۆگەسى دۆلەت ئىشلىرىنى باشقۇرۇپ تۇرغانىكەن...
ئېل ئۆگەسى ئادەم ئەۋەتىپ ۋاڭ يەندېگە ئېھتىرام بىلدۈردى ۋە ئۇنىڭدىن :ئۇ خاننىڭ تاغىسى،
<ئەلچى>دەپ سورىدى .ۋاڭ يەندى جاۋاب بېرىپ< :مەن ئوردا
(سۇڭ سۇاللىسى ئوردىسى −−ئا) نىڭ بۇيرۇقى بىلەن كەلدىم .تەزىم قىلسام ياراشمايدۇ >.دېدى .
<خاننىڭ>دېگەندە ،ۋاڭ يەندى <رەسىم> قىلسام بولمايدۇ >دەپ جاۋاب بەردى .ئاتا ئېل ئۆگەسى بىر نەچچە كۈندىن كېيىن چىقىپ كۆرۈنۈش
بەردى ۋە ئاندىن رەسمىي يوسۇن بويىچە ئىززەت -ھۆرمەت قىلىشتى ...بۇ ئەلنىڭ زېمىنى جەنۇبتا
خوتەنگىچە ،غەربىي جەنۇبتا ئەرەب ،پىرسىيىلەرگىچە تۇتىشىدىكەن .غەربىي ھىندىستانغىچە
بارىدىكەن .پىشاۋۇر ،قارلىق تاغ ،پامىرغىچە سوزۇلغان مىڭ چاقىرىملىق ...زېمىنى ئىچىدە جەنۇبىي
تۈركلەر ،شىمالىي تۈركلەر ،چېگىللەر ،ياغمىالر ،قارلۇقالر ،قىرغىزالر ،توخارالر ،ساكالر ،گېتاالر ...دەپ
ئاتىلىدىغان نۇرغۇن مىللەتلەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىدىكەن« ».سۇڭ سۇاللىسى تارىخى .قۇچۇ
تەزكىرىسى <قۇچۇغا>ياقا قەۋملەر ،كۇچا» غا قاراڭ.
سۇڭ سۇاللىسىنىڭ خانى جىنزۇڭنىڭ شيەنپىڭ - 4يىلى (مىالدى - 0110يىلى −−ئا) «بۈيۈك
ئۇيغۇر خانلىقىدىكى كۇچا خانلىقىنىڭ −−−ئەنشىدىكى چوڭ تۇتۇق مەھكىمىسىنىڭ تەڭرىقۇتى
كۈنخان ئۇتۇقيار سۇڭ سۇاللىسى ئوردىسىغا ئەلچى ئەۋەتىپ سوۋغا تەقدىم قىلغان« ».سۇڭ سۇاللىسى
تارىخىدىن مۇھىم تەپسىراتالر »
بۇ ئەلچى مۇنداق دېگەن« :پېقىر خانلىقىمىزنىڭ مەخپىي ئەلچىسى بولۇپ كەلدىم .خانلىقىمىز
شەرقتە خۇاڭخﯥ دەرياسىغىچە ،غەربتە قارلىق تاغقىچە يۈزلىگەن كىچىك ئايماقالرنى باشقۇرىدۇ.
كۆندۈرۈلگەن خىل ئاتلىرىمىز ناھايىتى كۆپ .ئوردا پېقىرغا قوماندانلىق قىلىشنى ئىلتىپات قىلسا
داڭشياڭ (مىللەت ئىسمى −−ئا) ياۋۇزلىرىنى قوغلىۋېتىپ تۆھپە تەقدىم قىلسام« ».سۇڭ سۇاللىسى
تارىخىدىن مۇھىم تەپسىراتالر»
مىالدى - 0119يىلى خوتەن «قاراخانى» سۇڭ سۇاللىسى ئوردىسىغا ئەلچى ئەۋەتكەن« .سۇڭ
سۇاللىسى تارىخى» -491جىلد «خوتەن تەزكىرىسى» بۇ ئىشنى مۇنداق يازىدۇ« :داجۇڭ
شياڭفۇنىڭ - 3يىلى (مىالدى - 0119يىلى −−ئا) خوتەن قاراخانى ئارسالن سانغۇن قاتارلىق
ئۇيغۇرالرنى سوۋغات ،مال -مۈلۈكلەر بىلەن ئوردىغا ئەۋەتكەن .سانغۇن يۈكىنىپ ئولتۇرۇپ :
<كەمىنە> مۇيەسسەر بولدۇم .ئون مىڭ ياشقا كىرىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن .يىراقتىن كەلگەن بىزگە ئىگە بولۇپ
قويۇڭ >.دېدى .خان ئالىيلىرى قانچىلىق ۋاقىت يول يۈرگەنلىكىنى ،يولنىڭ قانچە چاقىرىم

كېلىدىغانلىقىنى سۈرۈشتۈردى .ئەلچى جاۋاب بەردى :بىر يىل سەپەر قىلدۇق ،كۈندۈزى يول مېڭىپ،
كېچىسى ئارام ئالدۇق .ئارىلىقنىڭ قانچە چاقىرىم كېلىدىغانلىقىنى بىلەلمىدۇق .بۇرۇنقى چاغالردا يول
يولالردا قاراقچى -بۇالڭچىالر بۇالڭ -تاالڭ قىالتتى ،ھازىر گۇاجۇ (ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭئەنشى ناھىيىسى −−ئا) ،شاجۇ (ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ دۈنخۇاڭ شەھىرى −−ئا) دىن
خوتەنگە بارغىچە يولالر تىنچ ،ئەمىن ،سەپەرچىلەر ئېقىن سۇدەك ئايىغى ئۈزۈلمەيدۇ».
ھازىرقى شىنجاڭ رايونىدىكى خانلىقالرنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك مەركىزى ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان
باردى -كەلدى مۇناسىۋىتى ۋە ئولپان تاپشۇرۇشلىرى ھەققىدە سۇڭ سۇاللىسى بىلەن لياۋ سۇاللىسى
تارىخلىرىدىكى يازمىالر يۇقىرىقى ستاتىالردىكى مەلۇماتالر بىلەنال چەكلەنمەيدۇ .بۇالرنى
ئومۇمالشتۇرۇپ بايان قىلغاندا مۇنۇالرنى كۆرۈشكە بولىدۇ:
قوچۇ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن سۇڭ سۇاللىسى ئوتتۇرىسىدا تاڭغۇتالرنىڭ شىشيا خانىدانلىقى
بىلەن قىتانالرنىڭ لياۋ سۇاللىسى توغرا تۇرۇۋالغانلىقتىن ،قوچۇ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قىتان لياۋ
سۇاللىسى بىلەن بولغان ئاالقىسى كۆپىيىپ ،سۇڭ سۇاللىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاجىزلىشىپ
بارغان« .لياۋ سۇاللىسى تارىخى» ئارقىلىق مەلۇم بولۇشىچە ،قوچۇ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن
لياۋ سۇاللىسى ئوتتۇرىسىدىكى بېرىش -كېلىش مىالدى -961يىللىرىغىچە بىر قېتىم ،مىالدى - 971
يىللىرىغىچە ئىككى قېتىم ،مىالدى - 981يىللىرىغىچە ئۈچ قېتىم ،مىالدى - 991يىللىرىغىچە ئۈچ
قېتىم ،مىالدى - 0111يىللىرىغىچە ئىككى قېتىم ،مىالدى - 0101يىللىرىغىچە بىر قېتىم ،مىالدى
- 0131يىللىرىغىچە بىر قېتىم ،مىالدى -0141يىللىرىغىچە ئىككى ئىككى قېتىم ،مىالدى - 0151
يىللىرىغىچە ئىككى قېتىم ،مىالدى -0161يىللىرىغىچە بىر قېتىم خاتىرىگە ئېلىنغان .ئەنبۇجيەنفۇ
(ياپونىيىلىك) نىڭ «غەربىي ئۇيغۇر خانلىقى تارىخى ئۈستىدە تەتقىقات» (شىنجاڭ خەلق
نەشرىياتىنىڭ - 0985يىل - 03ئاي ،خەنزۇچە - 0نەشرى) گە قاراڭ.
ئەمدى كۇچاغا كەلسەك ،كۇچا خانلىقىنىڭ ئەلچىلىرى باشقا بىر يول بىلەن بېرىپ كەلگەن بولسا
كېرەك ،ئۇالرنىڭ سۇڭ سۇاللىسى ئوردىسىغا بېرىشى كۆپەيگەن .يەنى مىالدى - 0111يىلى بىر قېتىم
بارغان بولسا ،مىالدى - 0101يىلىغىچە ئىككى قېتىم ،مىالدى - 0131يىلىغىچە ئۈچ قېتىم ،مىالدى
- 0141يىلىغىچە ئىككى قېتىم ،مىالدى - 0171يىلىغىچە تۆت قېتىم بارغان .ئەنبۇجيەنفۇ
(ياپونىيىلىك) نىڭ «غەربىي ئۇيغۇر خانلىقى تارىخى ئۈستىدە تەتقىقات» (شىنجاڭ خەلق
نەشرىياتىنىڭ - 0985يىل - 03ئاي ،خەنزۇچە - 0نەشرى) گە قاراڭ.
«سۇڭ سۇاللىسى تارىخى» دا بۇ ئەلچىلەر بۇرۇنقىدەكال «بۈيۈك ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ كۇچادىكى خانى»
نىڭ ئەلچىسى دەپ خاتىرىلەنگەن .مىالدى - 0191يىلى كۇچادىن بارغان ئەلچىنى «كۇچادىكى
ئارسالن خانلىقى» نىڭ چوڭ خانى ئارسالن قاتارلىق ئۈچ كىشى كەلدى ،دەپ يازغان .ئارسالن
قاتارلىق بۇ ئۈچ كىشى قاشتېشىدىن ياسالغان بۇتنى ئېلىپ بارغان« .سۇڭ سۇاللىسى تارىخىنىڭ مۇھىم

مەزمۇنلىرى .تارىختىن بۇيانقى ئولپانالر» نىڭ «شىنزۇڭ شىنىڭنىڭ - 7يىلى» ۋە «جېزۇڭ
جاۋشېڭنىڭ - 2يىلى» قىسىملىرىغا قاراڭ.
خوتەندىكى ئارسالنخاننىڭ ئەلچىلىرى يۇقىرىدا كۆرسىتىلگەن مىالدى - 0119يىلىدىن كېيىنمۇ سۇڭ
سۇاللىسى ئوردىسىغا بېرىشنى ئۈزۈپ قويمىغان« .سۇڭ سۇاللىسى تارىخى .خوتەن تەزكىرىسى» دە
يېزىلىشىچە ،كۇچادىكى ئارسالنخان سۇڭ سۇاللىسى بىلەن قىزغىن مۇناسىۋەت باغالپ يۈرگەن ئاشۇ بىر
ئەسىر ئىچىدە ،خوتەندىكى ئارسالنخانمۇ يەنە مىالدى - 0162يىلى ،مىالدى -0187يىلى ۋە
مىالدى - 0196يىللىرى سۇڭ سۇاللىسى ئوردىسىغا ئەلچى ئەۋەتكەن .ئەنبۇجيەنفۇ (ياپونىيىلىك)
نىڭ «غەربىي ئۇيغۇرخانلىقى تارىخى ئۈستىدە تەتقىقات» (شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىنىڭ - 0985
يىل - 03ئاي خەنزۇچە - 0نەشرى) گە قاراڭ.
«سۇڭ سۇاللىسى تارىخى» ئۇيغۇرالر توغرىسىدا مۇنداق خۇالسە چىقىرىدۇ« :ئۇيغۇرالر غەربكە
كەتكەندە قەبىلىلىرى چېچىلىپ كەتكەن( .ئۇالرنىڭ) گەنجۇ (خېشى) دا بىر خانى بار ،شىجۇ (قوچۇ)
دا بىر خانى بار ،يېڭى فۇجۇ (خوتەن) دە قاراخانى بار ،ئۇالر ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ كېيىنكى
ئەۋالدلىرى ».ئەنبۇجيەنفۇ (ياپونىيىلىك) نىڭ «غەربىي ئۇيغۇرخانلىقى تارىخى ئۈستىدە تەتقىقات»
(شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىنىڭ - 0985يىل - 03ئاي خەنزۇچە - 0نەشرى) گە قاراڭ.
يۇقىرىقى مەلۇماتالردىن مەلۇمكى ،مەيلى قوچۇ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى ياكى جەنۇبتىكى
قاراخانىيالر خانىدانلىقى بىر مەركەزگە مۇقىم ،ئۇيۇل ئۇيۇشقان ،ئۆز ئالدىغا بولسىمۇ بىرلىككە
كەلگەن ئۇيغۇر خانلىقى شەرتىنى ھازىرلىمىغاندەك تۇرىدۇ .بۇددىست كۇچا خانلىقىنىڭ ئۆزىنى
«ئارسالنخان» ئاتىشى ياكى ئەلچىلىرىنى «ئارسالن» نامى بىلەن سۇڭ سۇاللىسى ئوردىسىغا
ئەۋەتىشى ،ئۇنىڭ بېشبالىقنى مەركەز قىلغان ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىغا قارام ئەمەسلىكىنى
كۆرسەتسە ،خوتەندىكى ئۇيغۇر خانىنىڭمۇ ئۆزىنى «قاراخان» ئاتىشى ،ئۇنىڭ قاراخانىيالر
خانىدانلىقىدىن بۆلىنىش ئىستىكىدە ئىكەنلىكىدىن بېشارەت بېرىدۇ .ھېچبولمىغاندا ،مىالدى - 00
ئەسىردىن باشالپ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىمۇ ،قاراخانىيالر خاندانلىقىمۇ نەزەرىيە جەھەتتىن بىر
پۈتۈنلۈكىدىن مەھرۇم بولۇشقا ،سۇڭ سۇاللىسى ياكى لياۋ سۇاللىسىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىنى قولغا
كەلتۈرۈش قەدىمىنى بېسىشقا كىرىشكەن .سۇڭ سۇاللىسى بولسا بۇ بۆلۈنمە خانلىقالرنىڭ ھېچبىرىگە
يان باسماي ،ھەممىسىنى ئەسلىدىكى «ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ كېيىنكى ئەۋالدلىرى» دەپ تونۇغان .بۇنى
باشقىچە چۈشەندۈرۈگىلى بولمايدۇ.
بۈيۈك ئالىم مەھمۇد كاشغەرى ئۆزىنىڭ ئالەمشۇمۇل يېگانىسى «تۈركىي تىلالر دىۋانى» دا نېمە
ئۈچۈن شۇنچىۋاال كەڭ دائىرىلىك مەلۇماتالر توغرىسىدا سۆزلىگەن تۇرۇقلۇق ،خانلىقنىڭ ئومۇمىي
ئەھۋالى توغرىسىدا گەپ قىلماي ۋە بېشارەت خاراكتېرلىك بولسىمۇ ئۇچۇر بەرمەي ئۆتۈپ كەتتى؟
بۇ مەسىلىگە ئاسانراق جاۋاب بېرىش ئۈچۈن ،مەھمۇد كاشغەرىنىڭ تارىخشۇناس ،سىياسىيون

بولماستىن تىلشۇناس ئىكەنلىكىنى ،تۈركىي تىلالرنى ئىچكى جەھەتتە ئۆزئارا ،ئومۇمىي خاقانىيە
تىلىنى ئەرەب تىلى بىلەن سېلىشتۇرۇش ئۈچۈن «تۈركىي تىلالر دىۋانى» نى تۈزۈپ چىققانلىقىنى
تەكرار بايان قىلىش كۇپايە قىلىدۇ .ئەمما ،ئەستايىدىل ۋە چوڭقۇرراق ئانالىز قىلىپ« ،تۈركىي تىلالر
دىۋانى» نى تەپسىلىي تەكشۈرۈپ چىقىدىغان بولساق« ،تۈركىي تىلالر دىۋانى» ئۆز ئىچىگە ئالغان
مول ،ئەتراپلىق مەزمۇنى بىلەن سېلىشتۇرما تىلالر دىۋانى بولۇشتىن تاشقىرى ،يەنە ئۆز ئىچىگە
ئالغان تىل سۆزلەملىرىنىڭ ئىزاھاتلىق لۇغىتى ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ .دەل ئاشۇ سۆزلەملەرنىڭ
ئىزاھاتلىرى مۇئەللىپ مەھمۇد كاشغەرىنىڭ ئاددىي ئادەم ئەمەسلىكىنى« ،سامانىيالر قولىدىكى
سەلتەنەتنى تارتىپ ئالغان» الرنىڭ ئەۋالدى ئىكەنلىكىنى ،مۇشۇ مەنىدىن ئالغاندا ،ئۇنىڭ خان
جەمەتىگە تەۋە مۇھىم شەخس بولۇشىدەك ساالھىيىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ ،بۇنداق بولغاندا
ئۇنىڭدا سىياسىئونلۇق ،ھەربىي قوماندانلىق ،دىپلوماتلىق شەرتلىرى ھازىرالنغان بولىدۇ .خان
جەمەتىگە تەۋە مۇھىم شەخس بولۇش سۈپىتى بىلەن ،ئۇ قاراخانىيالر خانىدانلىقىنىڭ ئوردا
كۇتۇبخانىسىدىكى ھەر خىل يازما مەنبەلەر بىلەن كەڭ -كۇشادە ئۇچرىشااليدۇ .بۇ تەبىئىيكى،
ئۇنىڭ تارىخ ،جۇغراپىيە ،ئاسترونومىيە ،تېبابەت ،تىل ،مىللەت -قەۋملەر چۈشەنچىسىنى زور
دەرىجىدە چوڭقۇرالشتۇرغان .بۇ «تۈركىي تىللىق قەۋملەرنىڭ تىلىنى تەكشۈرۈپ چىقىش ئۈچۈن»
ئاالھىدە ئاتلىنىپ چىقىپ «رۇمدىن سىبىرگىچە بولغان» شۇنچە كەڭ ،ئۇزۇن مۇساپىنى بىۋاسىتە
مېڭىپ سەپەر قىلىش ئېھتىياجى ۋە زۆرۈرىيىتىنى ئازايتقان.
ئەمدى ئۇنىڭ «سۇڭ سۇاللىسى تارىخى» بايان قىلغان «گەنجۇدا بىر خانى ،قوچۇدا بىر خانى،
كۇچادا بىر خانى ،خوتەندە بىر قاراخانى بار» لىقىدەك مەلۇماتتىن يانداپ ئۆتۈپ كەتكەنلىكىگە
كەلسەك ،بۇنىڭغا مەھمۇد كاشغەرىنىڭ بىر قېتىملىق ئوردا سىياسىي ئۆزگىرىشىدىن ،قان تۆكۈلگەن
قىرغىنچىلىقتىن قېچىپ كېتىپ ئامان قالغانلىقىدەك قىياسقا قوشۇلۇشقا توغرا كېلىدىغاندەك تۇرىدۇ .ئۆز
بىساتىمىزدىن يەنە قوشۇپ تولۇقالشقا تېگىشلىكى شۇكى :
«تۈركىي تىلالر دىۋانى» باغدات خەلىپىسىگە تەقدىم قىلىنىدىغان كىتاب بولغاچقا ،قاراخانىيالر
خانىدانلىقى ۋە قوچۇ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بۆلۈنۈپ كېتىشىگە يۈزلىنىۋاتقانلىقى توغرىسىدا
ئېغىز ئېچىشنى خالىمىغان .يەنى «قول سۇنسا يەڭ ئىچىدە» قېلىشنى« ،ئۆي ئىچىدىكىنى تاالغا
يايماسلىق» نى كۆزدە تۇتقان.
ئۇ «تۈركىي تىلالر دىۋانى» غا سۆزلەملەرنىڭ ئىزاھاتى ئېھتىياجى ئۈچۈن بىر مۇنچە ھەربىي
سەركەردىلەرنىڭ ،جامائەت ئەربابلىرىنىڭ ئىسمىنى كىرگۈزگەن .شۇنداقال ،يەنە مىسالغا ئېلىش
زۆرۈرىيىتى بىل ەن نۇرغۇن خەلق قوشاقلىرى قاتارىدا بەزى شائىرالرنىڭ ئىسمىنى تىلغا ئالغان ۋە
ئەسەرلىرىنى دەلىل كەلتۈرگەن .ئەمما ،كاتتا مۇتەپەككۇر ،پەيالسوپ ۋە ئاجايىپ تاالنتلىق ،يىتۈك
شائىر يۈسۈپ خاس ھاجىب بىلەن ئەسەرلىرى بىزگىچە يېتىپ كېلەلمىگەن بولسىمۇ ،شۆھرەتلىك نامى

تونۇش بولغان «قەشقەر تارىخى» نىڭ ئاپتورى ئەبۇل فۇتۇھ ئابدۇل جاففار ئىبن ھۈسەين ئەلمائى
توغرىسىدا بىرەر ئېغىزمۇ گەپ قىلىپ ئۆتمىگەن .ھالبۇكى ،بۇ ئىككى مەشھۇر زات مەھمۇد كاشغەرى
بىلەن دەۋرداش ،زامانداش بولۇپ ،بىر -بىرلىرى بىلەن تونۇش ئىكەنلىكىدە شەك يوق .بۇنىڭ
سەۋەبىنىمۇ قانلىق ئوردا سىياسىي ئۆزگىرىشىگە باغالپ چۈشىنىش ئەقىلگە مۇۋاپىق كېلىدۇ .مەھمۇد
كاشغەرى ئۆزى خان جەمەتىگە مەنسۇپ بولغان ھالدا «خاس ھاجىب» لىق مەنسىپىدىكى يۈسۈپ
باالساغۇنى بىلەن ئوردا تارىخچىسى ئەمىلى بار بولۇشى مۇمكىنلىكىنى چەتكە قاققىلى بولمايدىغان
ئەبۇل فوتۇھ ئابدۇل جاففار ئىبن ھۈسەين ئەلمائىنى ئۆزىگە چېتىۋېلىشنى ياكى قانلىق ئوردا سىياسىي
ئۆزگىرىشىدە غەلىبە قىلغۇچىالرنىڭ ئۇ ئىككى كاتتا ئالىمنى مەھمۇد كاشغەرى جەمەتىگە چېتىپ
قويۇشىنى خالىمىغان.
بۇ ماقالىنى خۇالسىلىگەندە ،ئۆز زامانىسىنىڭ يىتۈك ئالىمى ،رەت قىلغىلى بولمايدىغان بېكىك
گۇۋاھچىسى مەھمۇد كاشغەرى شاھ ئەسىرى «تۈركىي تىلالر دىۋانى» ئارقىلىق ئاساسەن «خاقانىيە
تىلى» نىڭ قاراخانىيالر خانىدانلىقى تەۋەسىدىال ئەمەس ،ئەتراپتىكى قوشنا رايونالر ۋە شۇ
يەرلەردىكى ھەر خىل تەركىبلىك ئاھالىلەر ئارىسىدا ئورتاق قوللىنىلىدىغان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى
ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان .ئۇ ئاجايىپ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمگىكى ئارقىلىق بىر تاالي تىل
مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشنىڭ ،شۇنداقال لوغەتشۇناسلىقنىڭ ئۈلگىسىنى يارىتىپ بەرگەنلىكى بىلەن
مەڭگۈ يېگانە ئابىدىدۇر .ئىلىم -پەننىڭ باشقا بىر مۇنچە مەسىلىلىرى قاتارىدا گېزى كەلگەندە
ئېيتىپ ئۆتۈپ كەتكەن نۇقتىالر بىزنىڭ تېخىمۇ ئەستايىدىللىق ،مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن
ئىزدىنىشىمىزدە تەڭداشسىز ئاچقۇچلۇق ۋە باشالمچىلىق رول ئوينايدۇ ،ئەلۋەتتە!
ئاپتور :ش ئۇ ئا ر خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ پىنسىيۇنېرى

-24مەھمۇد كاشغەرىنىڭ يۇرتى ھەققىدە
پەرھات جىالن

;شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتى ئىلمىي ژورنىلى نىڭ ئۇيغۇرچە (پەلسەپە-ئىجتىمائىي پەن
قىسمى)-0997يىللىق -0سانىدا 《دىۋانۇ لۇغەتت تۈرك》نىڭ ئىنگلىزچە تەرجىمىسىنىڭ نەشىرىيات
مۇقەددىمىسى ئېالن قىلىندى(.تۆۋەندە قىسقارتىلىپ 《ئىنگلىزچە مۇقەددىمە》دەپ ئاتىلىدۇ).ئۇلۇغ
ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد قەشقىرى يازغان بۇ قىممەتلىك ئىلمىي ئەسەرنىڭ ئىنگلىز تىلىغا تەرجىمە
قىلىنغانلىقى دۇنياۋى تۈركىي تىلالر تەتقىقاتىدىكى،جۈملىدىن《دىۋانۇ لۇغەتت تۈرك》تەتقىقاتىدىكى
يەنە بىر قېتىملىق كاتتا ئەمگەك ھېسابلىنىدۇ.ئىنگلىزچە مۇقەددىمىدە دىۋاننىڭ قول يازمىسىدىكى
كېيىنكى دەۋىرلەردە يېزىپ قالدۇرلغان تۈرلۈك خەت ئىزلىرى تەپسىلى تونۇشتۇرۇلغان ۋە
شەرھىلەنگەن .دىۋان ئەسلى نۇسخىسىنىڭ بوش ئورۇنلىرىغا يېزىپ قالدۇرۇلغان ئەنە شۇ قىسقىچە
خاتىرىلەر،ھەقىقەتەنمۇ،دىۋان تەتقىقاتىدىكى يېڭى تەتقىقات ھىساپلىنىدۇ.شۇ يېڭىلىقالر بۇ
ساھەدىكى ئىلمىي خىزمەتلەرنى يەنىمۇ ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن يېڭى ئىمكانىيەتلەرنى يارىتىپ
بەرگۈسى.
ۋەھالەنكى،داۋان تەتقىقاتى مۇنداق ئىككى چوڭ مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەك:
)0دىۋاننىڭ تولۇق تېكىستى(كېيىنكىلەر تەرىپىدىن قالدۇرۇلغان خەت ئىزلىرىمۇ شۇنىڭ ئىچىدە)؛)3
دىۋان ئاپتورىنىڭ ساالھىتى ۋە دىۋاندا ئىپادىلەنگەن تىلنىڭ تەۋەلىك مەسىلىسى.ئىگلىزچە
مۇقەددىمىدە -0مەزمۇنغا يېتەرلىك ئەھمىيەت بېرىلگەن،بىراق -3مەزمۇن نىمە ئۈچۈندۇر تەتقىقات
خاراكتېرىدە ئەمەس،بەلكى خەۋەر ياكى ئادەتتىكى بايان تەرقىسىدە قىسقىچىال تونۇشتۇرۇپ

ئۆتۈلگەن.
بۇ ماقالىدە ئىنگلىزچەمۇقەددىمىدىكى دەل ئاشۇ ئاجىز ھالقا ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتۈشنى اليىق
تاپتۇق.
ئىنگلىزچە مۇقەددىمە ئاپتورلىرى دىۋان ئاپتورىنىڭ يۇرتى توغرىسىدا چۈشەنچە بەرگەندە 《ئۇ
(مەھمۇد قەشقىرى) -Ⅺئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىكى مەلۇم بىر ۋاقىتتا ئىسسىق كۆل بويىدىكى
بارسغان شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن》 دىگەن بىر جۈملە سۆز بىلەنال چەكلىنىدۇ.ئەپسۇسكى بۇ
ئاپتۇرالر ئۆزلىرىنىڭ بۇخىل كۆز قارىشىنى ئىلمىيلىك دەرىجىسىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن ھىچقانداق
دەلىل-ئىسپات

كەلتۈرەلمەيدۇ.ئىنگلىزچە

مۇقەددىمىگە

-5ئىزاھتا

بېرىلگەن

يەنە

《 &;ltالكاشغرى& ;gtدىگەن تەخەللۇس تىتۇل بېشىدىال ئۇچىرايدۇ.بۇنىڭدا بىر ئاز گۇمان
بار.چۈنكى ئاپتور قەشقەردىن بولماستىن بارسغاندىندۇر》 دىيىلىدۇ.دېمەك،بۇ ئىزاھتىمۇ ئىنگلىزچە
مۇقەددىمە ئاپتورلىرى ئۆزلىرىنىڭ يۇقىرىدىكى ئىسپاتالنمىغان كۆز قارىشىنى يەنە بىر قېتىم
تەكراراليدۇ.شۇ ئىزاھنىڭ ئاخىرىغا يەنە 《 :ئاپتورنىڭ (مەھمۇد قەشقەرىنىڭ)ھاياتى ھەققىدە
ئومېلىئان پرىتساكنىڭ ;lt&...مەھمۇد قەشقەرى كىمدۇر؟&;gtدىگەن ماقالىسىغا قارالسۇن》دىگەن
بىر جۈملە قوشۇپ قويۇلغان.
ئۇنداقتا بىز ئەنە شۇ《مەھمۇد قەشقەرى كىمدۇر؟》دىگەن ماقالىنى كۆرۈپ باقايلى.
ئو.پرىتساك《قاراخانىالرنىڭ دۆلەت تەشكىالتى》ناملىق ئەسەر ۋە ئەرەب تارىخچىسى ئىبىن ئەل
ئەسىرىنىڭ قاراخانىالر سۇاللىسى ھەققىدىكى تارىخىي خاتىرىلىگە ئاساسلىنىپ-Ⅺ،ئەسىردىكى
قەشقەر ھۆكۈمرانلىرىنىڭ نەسەبلىك باغلىنىش مۇناسىۋەتلىرى ئۈستىدە مۇالھىزە يۈرگۈزىدۇ ۋە ئاخىرى:
《بۇنداق

بولغاندا،ماۋارەئۇننەھرنىڭ

دەسلەپكى

ئىستىالچىسى

(يۈسۈپ

قادىرخاننى

دېمەكچى-ئاپتور) نىڭ نەۋرىسى بولغان بارسغان ئەمرى ھۈسەيىن بىن مۇھەممەد مەھمۇد
قەشقەرىنىڭ ئاتىسى بولۇپ چىقتى》 دەپ يەكۈن چىقىرىدۇ.ئو.پرىتساك يەنە ھۈسەيىن بىن
مۇھەممەدنىڭ -Ⅺئەسىرنىڭ -41يىللىرىدا《ئارسىالن ئىلىك خان》ئۇنۋانى بىلەن قەشقەردىن
بېرىپ،بارسغانغا ھاكىم بولغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ.قىسقىسى بۇ ماقالىدە،مەھمۇد قەشقىرىنى ياكى
ئۇنىڭ ئاتىسىنى بارسغانلىق دەيدىغان پىكىر تىلغا ئېلىنمىغان.دەل ئۇنىڭ ئەكسىچە،ئۇالرنىڭ
قەشقەرلىق ئىكەنلىكى قاراخانىالر تارىخىدىن ئېلىنغان پاكىتالر ئاساسىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن.
تۈركىيە ئالىمى شاكىر ئۈلكۈ تاشىرنىڭ 《بۈيۈك تۈرك تىلچىسىقەشقەرلىك مەھمۇد》ناملىق ئەسىرىدە
بۇمەسىلە بىر قەدەر كېڭەيتىپ سۆزلەنگەن بولۇپ،ئۇنىڭدىمۇ مەھمۇد قەسقەرىنىڭ قەشقەردە
تۇغۇلغانلىقى چۈشەندۈرۈلىدۇ.

ئېلىمىزنىڭ ئاتاقلىق ئالىمى گېڭ شىمىننىڭ 《قاراخانىالر تارىخى ھەققىدە قىسقىچە بايان》ناملىق
ماقالىسىدە،مەھمۇد قەشقەرىنىڭ قەشقەردىكى خان جەمەتىنىڭ ئەاسى ئىكەنلىكى نەسەب تەرتىپى
بويىچە سخېمىالشتۇرۇپ كۆرسىتىلگەن.يەنى-يۈسۈپ قادىرخاننىڭ ئوغلى مۇھەممەد بۇغراخان،ئۇنىڭ
ئوغلى ھۈسىيىن ئارسىالن ئىلىك خان،ئۇنىڭ ئوغلى مەھمۇد قەشقىرى.
ئېلىمىز تارىخچىسى ۋېي لياڭتاۋنىڭ 《قاراخانىالر سۇاللىسىنىڭ تارىخى》ناملىق مەخسۇس ئەسىرىنىڭ
مۇناسىۋەتلىك ئورنىدىمۇ يۇقىرقىدەك كۆز قاراش تەكىتلەنگەن.
شۇنداق قىلىپ《 ،دىۋانۇ لۇغەتت تۈرك》دىكى مەلۇماتالر بىلەن قاراخانىالر تارىخىنى بىرلەشتۈرۈپ
تەھلىل قىلغاندا ۋە بولۇپمۇ بۇ خانلىقنىڭ نەسەبلىك باغلىنىشىنى ئېنىقلىغاندا،مەھمۇد قەشقىرىنىڭ
يۇرتى بارسغان بولماستىن ،قەشقەر ئىكەنلىكى ئايدىڭلىشىدۇ.ئەقەللىسى《،قەشقەرى》تەخەللۇسنىڭ
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 37
  • Büleklär
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3349
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    20.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3540
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    17.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3675
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1801
    15.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3492
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1882
    21.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3543
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1867
    21.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    20.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3547
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1561
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3550
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3702
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3604
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1808
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3438
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    21.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    18.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3558
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1585
    18.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3237
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1741
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1620
    19.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1662
    20.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    24.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3582
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1529
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1656
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3490
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    20.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1758
    20.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3495
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1669
    22.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1829
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1641
    24.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3532
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1815
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1667
    19.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3507
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1728
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1759
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1650
    20.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 26
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.