Latin

Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 34

Süzlärneñ gomumi sanı 3555
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
31.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
37.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
باش

كۆتۈرەۋاتىدۇ.تۇرمۇش-مەھىيشەت

ياخشىالنغانسرى ئادەم ياخشى ياشاشنى زۆرۈر بىلىدۇ.دەرۋەقە پارتىيىمىزمۇ ھاللىق جەمئىيەت قۇرىمىز
دەپ تەشۋىق قىلىۋاتىدۇ.شۇنچە ئىشلەۋاتىمىز.،ياخشى ياشاش كېرەك.ياخشى كىيىنىش،ياخشى يىيىش
كېرەك.بۇ تۇرمۇشنىڭ زۆرۈرىيىتى،ئەمما جاپاغا چىداشنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك.چۈنكى خەلىق
ماقاللىرىدا ئېيتىدۇ.ھازىر ئىسراپچىلىق ئەۋىج ئېلىپ كەتتى.ئىسراپچىلىق نەدە دىسىمۇ خەلىق
ماقالىلىردا ئېيتىدۇ.پىشانىدىن تەر ئاقمىغان يەردە دەپ.بۇنى رېستۇرانغا كىرسىڭىز دەرھال
بايقايسىز.دىمەك مەھمۇت قەشقىرىنىڭ تىجەشلىك بولۇش روھىدىن ئۆگىنىمىز.ئىقتىسادچانلىقنى
ئۆگىنىمىز.مەھمۇد قەشقىرىدىن يەنە بىر ئۆگىنىدىغان يېرىمىز كۆپ تىللىق بولۇشنى ئۆگىنىمىز.مەھمۇد
قەشقىرى ئۆزىنىڭ ئانا تىلىنى پىششىق بىلگەندىن باشقا ئەرەپ تىلىنى،ئەرەپ ئالىملىرىدىنمۇ ئارتۇق
بىلگەن.ھەتتا بەزى سۆزلەرنى ئىزاھالش ئۈچۈن ئەرەپ تىلىدا يوق سۆزلەرنى ئىجاد قىلغان.بولۇپمۇ
گىرامماتىكا ئاتالغۇالردا.دىمەك ئەرەپ تىلىنىمۇ ياخشى ئۆگەنگەن.ئويالپ باقايلى،بىر تىل بىلەن
ياكى ئۆزىنىڭ تىلى بىلەن ئىلىم-مەرىپەتنىڭ چوققىسىغا چىققان دۇنيادا بىرەر ئادەم بارمۇ؟
يوق،مىسال كەلتۈرەلمەيسىز.ئۇ چۇقۇم ئۆز ئانا تىلدىن باشقا بىر تىلنى چۇقۇم ئىگىللەش
كېرەك.مەسىلەن

ھەزىرىتى

ناۋايىمۇ

ئۆز

تىلىدىن

باشقا

ئەرەپ،پارىس

تىلىنى

ياخشى

بىلگەن.لۇتپى،سەككاكىيالرمۇ شۇنداق.ھازىرىقى كۈندە قوش تىللىق بولۇشنىڭ بىر تەرەپنىال تەشۋىق

قىلماي،ئىككى تەرەپلىك،يەنى ئۆز تىلىنى،ئۆزگە تىلنىمۇ پىششىق ئۆگىنىش،مۇشۇنى نەزەردە تۇتۇپ
تەشۋىق قىلىش كېرەك.بۇ تېخىمۇ مەرىپەتلىك بولۇشنىڭ،مىللەتنىڭ تېخىمۇ روناق تېپىشىنىڭ بىر
ئامىلى.ئەمما يەنە بىر نەرسىنى ئەسكەرتىپ قۇيۇش كېرەك،ئۇيغۇر تىلى ھازىر بارغانسىرى تەرەققى
قىلىۋاتىدۇ،بېيىۋاتىدۇ،مەزمۇن جەھەتتىن بېيىۋاتىدۇ.بۇنىڭغا ئىسالھات ئىشىكنى ئېچىۋېتىش سەۋەپ
بولدى.چۈنكى بىز ئىسالھات ئىشىكنى ئېچىۋېتىش نەتىجىسىدە بىر مۇنچە يېڭىلىقالرنى قۇبۇل
قىلدۇق.شۇ يېڭىلىقالرنى تىلدا ئىپادىلەش كېرەك.تىلدا ئىپادىلەش ئۈچۈن ئۇنىڭ مەزمۇنىنى
ئىپادىلەيدىغان سۆزلەرنى تالالش كېرەك.مانا بۇ جەھەتتىن تىلىمىزدا يېڭى ئوقۇمالر پەيدا
بولىۋاتىدۇ.بۇ يېڭى ئۇقۇمالر ئالدى بىلەن ئۇيغۇر تىلىدىكى مەۋجۇد ماتىريالالردىن پايدىلىنىپ
ئىشلىنىۋاتىدۇ.شۇنىڭغا ئېيتىمىز ئۇيغۇر تىلى بارغانسىرى تەرەققى قىلىۋاتىدۇ،بېيىۋاتىدۇ دەپ.ھىچقاچان
تەنەزۇللغا،يوقىلىشقا يۈز تۇتقىنى يوق.بۇ مۇمكىن ئەمەس.چۈنكى سوتسىيالىزىم شارائىتىدا
مىللەتلەرنىڭ

تەرەققى

شارائىتى.گۈللىنىش

قىلىش

شارائىتى.ھازىر

شارائىتى

مىللەتلەرنىڭ

پارتىيە

تەكىتلەۋاتقان

تەرەققى

قىلىش،روناق

مىللەتلەرنىڭ

تېپىش

مۇناسىۋېتى

ئىتىپاغلىق،باراۋەرلىك،ھەمكارلىق.بۇ ئۈچى بىر-بىرىگە چەمبەرچەس باغالنغان.باراۋەرلىك ناھايىتى
مۇھىم.باراۋەرلىك بولغاندىمۇ ئىتىپاقلىق مەيدانغا كىلىدۇ.ئىتىپاق مەيدانغا كەلگەندىال ئاندىن
ھەمكارلىق بولىدۇ.ئۇ ۋاقىتتا يۇرت،مىللەت تەرەققى قىلىدۇ.شۇنىڭ ئۈچۈن ھازىر پارتىيە بەلگىلىگەن
مىللى مۇناسىۋەتمۇ ناھايىتى بىزنىڭ ئىشىكنى ئېچىۋىتىش،ئىسالھات ئىھتىياجىغا ناھايىتى مۇۋاپىق
كىلىدۇ دەپ ئوياليمەن.شۇنىڭ ئۈچۈن بىز مەھمۇد قەشقىرىدىن ئۆگەنگەندە،يادلىغاندا،ئۇنىڭ نادىر
ئەمگەكلىرىگە ۋارىسلىق قىلغاندا مۇشۇ زامانغا باپ ئىلگىرلەش ئۈچۈن،پارتىيە يارىتىپ بەرگەن
ئىمكانىيەتتىن كەڭرەڭ پايدىلىنىشىمىز كېرەك.
رىياسەتچى :ئىمىن تۇرسۇن ئاكا،
ئىمىن تۇرسۇن ئەپەندى :خوش.
رىياسەتچى :سىلىنىڭ مەھمۇد قەشقىرى ۋە ئۇنىڭ تۈركى تىلالر دىۋانى ناملىق ئەسىرى توغرىسىدا
بىزگە تەپسىلى چۈشەنچە بەرگەنلىكلىرىگە كۆپتىن كۆپ رەھمەت ئېيىتىمەن .شۇنداقال بىزنىڭ
گۈليۈرەك خەلىقئارا سودا چەكلىك شىركىتى تەمىنلىگەن بىر يۈرۈش ساغالملىق مەھسۇالتلىرى بار
ئىدى.بۇنى كۆڭۈل سوۋغىسى سۈپىتىدە سوۋغا قىلىمىز.

«-23تۇركى تىلالردىۋانى»دىكى مەنبەلەردىن
ئۇيغۇرالرنىڭ قەدىمقى دېھقانچىلىق -
مەدەنىيىتىگە نەزەر

ياسىنجان كەنجى تارخان

يىراق قەدىمدە دەۋىرلەردە ئىنسانالر ئوۋ ئوۋالپ ،ياۋا مېۋىلەرنى تېرىپ يەپ ،ياۋا
ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۇرۇقلىرىنى ئوزۇقلۇق قىلىش جەريانىدا ،بەزى ياۋا مېۋە ئۆسۈملۈكلىرى
ئۇرۇقلىرىنىڭ ئۆسۈپ چىقىدىغانلىقىنى بايقىغان .بۇ خىل بايقاشالر ئارقىلىق دەسلەپكى ( ئىپتىدائىي)
دېھقانچىلىق مەيدانغا كەلگەن .شۇ جۇملىدىن ھەر قانداق بىر مىللەت ،قەۋىم ۋە خەلىقلەرنىڭ
مىللەت بولۇپ شەكىللىنىش جەريانىدا ياراتقان ئۆزىگە خاس ئىگىلىك شەكلى ۋە مەدەنىيەت قاتلىمى
بولىدۇ .بۇ خىل مەدەنىيەت ھادىسىسى ئۇالر ياشىغان جۇغرافىيىلىك مۇھىت ،شارائىت ،ئۇالر
شۇغۇلالنغان كەسىپ بىلەن چەمبەرچەس باغالنغان .جۇملىدىن ئۇيغۇرالرمۇ قەدىمدىن تارتىپ
كۆچمەن چارۋىچىلىق ،دېھقانچىلىق ،باغۋەنچىلىك ،ئوۋچىلىق مەدەنىيىتىنى يارىتىش جەريانىدا
ئۆزگىچە مۇكەممەل دېھقانچىلىق مەدەنىيەت سېستىمىسىنى ياراتقان ۋە مۇكەممەللەشتۇرگەن .يېقىنقى
يىلالردىن بىرى ئاپتونۇم رايۇنىمىزنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن بايقالغان تۈرلۈك دېھقانچىلىق
ئىشلەپچىقىرىش سايمانلىرى ،دېھقانچىلىق زىرائەت ئەۋرىشكىلىرى ۋە يىزا ئىگىلىك
ئارخېئولوگىيىسىگە ئائىت پاكىتالر قەدىمقى زاماندىكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ دېھقانچىلىق –
باغۋەنچىلىك ئىگىلىكى ،مەدەنىيىتى توغرىسىدىكى تونىشىمىزنى تېخىمۇ بېيىتتى .بۇ ئارخېئولوگىيىلىك
ماتىرىيالالر يۇرتىمىزنىڭ قەدىمكى زامان دېھقانچىلىق تارىخىنى تەتقىق قىلىشىمىزغا پۇختا ئاساس
سالدى .شۇڭا ھازىرچە بار بولغان ماتىريالالرغا ئاساسلىنىپ بىر قىسىم ئېلىمىز ۋە چەتئەل ئالىملىرى «
تەخمىنەن بۇنىڭدىن 5111 – 4111يىلالر بۇرۇنقى ۋاقىتتا ،تىيانشان تاغلىرىنىڭ جەنۇبىي ۋە
شىمالىي ئېتەكلىرىدىن تاكى قاراقۇرۇم ،كوئىنلۇن تاغلىرىنىڭ شىمالىي ئېتەكلىرىگىچە بولغان كەڭ
رايون دائىرىسىدىكى تاغ يامزاللىرى ،جىلغا تۆپىلىكلىرى ،دەريا ۋادىلىرىدىكى مۇنبەت يەرلەردە

دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئىگىلىكى ۋۇجۇدقا كەلگەن»①دىگەن يەكۈنگە كەلگەن .بۇ مۇنبەت
تۇپراقتا ياشاپ ،ئۆزلىكىسىز پائالىيەت بىلەن شوغۇلالنغان ئەجدادلىرىمىز قەدىمقى يىپەك يولى
مەدەنىيىتىنى يارىتىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش جەريانىدا شەرق -غەرپ مەدەنىيىتىنىڭ ئىسىل
جەۋھەرلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ ئۆزگىچە مەدەنىيەت جۇغالنمىلىرى بىلەن بىرلەشتۇرۇپ مەدەنىيەت ،
سەنئەت ،ئىقدىساد ،سودا ،سىياسى ،تاشقى ئاالقە قاتارلىق جەھەتلەردە ئۆچمەس – تۇگمەس
تۆھپىلەرنى ،تەكشۇرۇپ تەتقىق قىلىش قىممىتىگە ئىگە مول مەدەنىيەت قاتلىمىنى ياراتقان .نۆۋەتتە
ئۇيغۇرالرنىڭ دېھقانچىلىق (تېرىم) مەدەنىيىتىگە قايسى چاغالردىن تارتىپ قەدەم قويغانلىقىغا ئائىت
ھەر خىل كۆز قاراشالرنى ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كەلمەكتە .شۇنداقتىمۇ زور بىر قىسىم ئالىمالر بىر قىسىم
تارىخىي مەنبەلەر ۋە رايۇنىمىزدىن بايقالغان بىر تۇركۇم ئارخېئولوگىيىلىك بۇيۇمالرغا ئاساسلىنىپ
مەركىزىي ئاسىيا رايونىدا ياشاپ ئۆتكەن ئۇيغۇر قاتارلىق قەدىمكى خەلقلەرنىڭ مىالدىيىدىن
ئىلگىرىكى 3-2مىڭ يىلالر بۇرۇن دېھقانچىلىق (تېرىم) مەدەنىيىتىگە قەدەم قويغانلىقىنى
مۇئەييەنلەشتۇرۇپ بولدى .شىنجاڭنىڭ جۇملىدىن ئۇيغۇرالرنىڭ قەدىمقى زامان دېھقانچىلىق
مەدەنىيىتىنى ئەتراپلىق ئىگىلەش ۋە چۇشىنىشتە ،ھەر قايسى جايالردىن تېپىلغان ئارخېئولوگىيىلىك
تەكشۇرۇشتىن باشقا يەنە ئەجدادلىرىمىز قالدۇرۇپ كەتكەن مول يازما ماتىرىيالالرنىمۇ ئېنچىكىلىك
بىلەن تەھلىل قىلىشىمىز كېرەك – 00 .ئەسىردە ياشاپ ئۆتكەن ئۇلۇغ ئالىم ،تىلشۇناس ئۇيغۇر
قاتارلىق تۇركىي مىللەتلەرنىڭ پەخىرلىك ئوغالنى مەھمۇد كاشىغەرى ئۆز قولى بىلەن ئەسىردە يېزىپ
قالدۇرغان بۇيۇك ئەسىرى «تۇركىي تىلالر دىۋانى»غا قارايدىغان بولساق «دىۋان»دا قەدىمقى
ئۇيغۇرالرنىڭ دېھقانچىلىق – باغۋەنچىلىك ئادەتلىرى ،مەدەنىيىتىگە ئائىت زور قىممەتلىك
ئۇچۇرالرنى ئۇچىرىتىمىز .بىز ئالىمنىڭ «دىۋان»ىدىكى مەنبەلەرنى ئېنچىكىلىك بىلەن كۆزىتىپ
مۇھاكىمە قىلىدىغان بولساق ئەجدادلىرىمىزنىڭ قاراخانىيالر سۇاللىسى قۇرۇلۇشتىن خېلىال بۇرۇن
دېھقانچىلىق -باغۋەنچىلىك ناھايىتى زور دەرىجىدە تەرەققىي قىلىپ ،خەلقىمىز ئۆزىگە ئېھتىياجلىق
بولغان دېھقانچىلىق مەھسۇالتلىرىنى تېرىش جەريانىدا مول مۇكەممەللەشكەن دېھقانچىلىق
مەدەنىيىتىنى ياراتقانلىقنى بېلىۋاالاليمىز .
بىز ،مەھمۇد كاشىغەرى ئۆزى يېزىپ قالدۇرغان «تۇركىي تىلالر دىۋانى» دا قەدىمقى ئۇيغۇرالرنىڭ
دېھقانچىلىق – باغۋەنچىلىق ئادەتلىرىگە ئائىت 011گە يېقىن سۆزلەملەرنى ئۇچىرىتىمىز .بۇ
سۆزلەملەرنى ئېنچىكىلىك بىلەن تەھلىل قىلىپ مۇھاكىمە قىلىدىغان بولساق .ئەقىللىق
ئەجدادلىرىمىزنىڭ قاراخانىيالر خاندانلىقى قۇرۇلۇشتىن خىلى ئىلگىرى يالغۇز تىرىقچىلىق بىلەنال
شوغۇللىنىپ قالماي يەنە مول دېھقانچىلىق مەدەنىيىتىنى ياراتقانلىقىنى بىلىۋااليمىز .مەن تۆۋەندە
«دىۋان»دىكى دېھقانچىلىق – باغۋەنچىلىققا ئائىت مەنبەلەرنى مۇھاكىمە قىلىش ئاساسىدا قەدىمقى

ئۇيغۇرالرنىڭ دېھقانچىلىق – باغۋەنچىلىك مەدەنىيىتى توغرىسىدا قىسقىچە توختىلىپ ئۆتىمەن.
تۇركىي مىللەتلەر ئېچىدە ،ئۇيغۇرالر ئەڭ بۇرۇن شەھەرلىشىپ ،ئوۋچىلىق ،چارۋىچىلىقتىن تەدىرىجى
دېھقانچىلىق ،قول ھۇنەرۋەنچىلىك كەسپىگە يۇزلەنگەن ۋە ئىپتىدائىي تېرىقچىلىقتىن تەدىرىجىي
ھالدا ئۆزىگە خاس ئولتۇراقالشقان دېھقانچىلىق ئىگىلىكىنى بەرپا قىلغانلىقىنى پۇتۇن دۇنيا ئېتىراپ
قىلىپ كەلمەكتە .ئۇالر ئاساسلىق دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىدىن ،ئارپا( - 0توم – 067بەت).
بۇغداي( -0توم -319بەت) .چۇژگۇن قوناق -0 (.توم –499بەت) .زاراڭزا -0( .توم –587
بەت) .كېۋەز ( -0توم –659بەت) .تۇتۇرقان-گۈرۈچ -0( .توم –675بەت) .زىغىر ( -2توم –39
بەت) .تېرىق .سۆك -2 (.توم –207بەت) .قىچا ( -2توم –237بەت ) ...قاتارلىق
زىرائەتلەرنى ،ئۇزۇم ،ياڭاق -2 (.توم 69– 67بەت ) .شاپتۇل -2 (.توم – 099بەت -2 .توم
– 303بەت) .نان جىگدە -2 (.توم – 313بەت) .قوغۇن ( -0توم –656بەت).تاۋۇز( – 0توم
– 535بەت ...).قاتارلىق مېۋىلەرنى ،چامغور ( -0توم –597بەت ).پىياز - 0 ( .توم –640
بەت ) .سارمۇساق -سامساق -0 (.توم –682بەت) .سىيادان ( -2توم –237بەت ) بېدە -2( .
توم –503بەت - 2 .توم –589بەت) .تەرخەمەك( – 0توم – 535بەت ...).قاتارلىق كۆكتات ،
ئوتياشالرنى ئۆستۈرۈپ ئۆزلىرىنىڭ ئىستىمال ئېھتىياجىنى قاندۇرۇپ كەلگەن .ئۇالر بۇ جەرياندا
مۇكەممەل دېھقانچىلىق مەدەنىيەت ھالقىسىنى شەكىللەندۇرگەن .بىز ئۇيغۇرالرنىڭ بۇغداي تېرىپ
تىرىقچىلىق قىلىش ئادىتىگە قارايدىغان بولساق :بۇغداي تېرىش ،ئوما ئورۇش ،خامان تېپىش
دېھقانچىلىق مەدەنىيىتىگە قەدەم قويغان يىراق قەدىمكى ئەجداتلىرىمىزنىڭ ئېسىل ئىشلەپچىقىرىش
شەكلى .ئۇالر ئۆزلىرىنىڭ ئىپتىدائىي ئىڭى ۋە ئىگىلىك شەكلى ۋە ئۇزاق يىللىق تەجىرىبىللىرى
داۋامىدا شەكىللەندۇرگەن ئادىتى بويىچە .دېھقانچىلىق پەيتىنىڭ يېتىپ كېلىشى بىلەن 03موچەل
بويىچە ۋە ياكى ھاۋارايى ئۆزگىرىشىگە قاراپ كېلەر يىلى قۇرغاقچىلىق ياكى ھۆلچىلىك
بولىدىغانلىقىنى مۆلچەرلەپ ،قايسى خىل زىرائەتلەرنى تېرىشنىڭ مۇۋاپىق بولىدىغانلىقى ئويلىشىپ
بولغاندىن كېيىن ،ئوسا قىلىش ئۈچۈن ئۆز ئېتىزلىرىغا ئىشلەپ قىر ياساپ ،ئېتىز ياسايدۇ ( - 0توم
– 296بەت ) .ئەگەر قۇرغاقچىلىق يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولسا پۈتۈن يۇرت خەلقى ئۇلۇغ مازار،
قەدىمكى جاي ياكى يۇرتىغا سۇ كېلىدىغان ئېلىش (دىۋان – 0 ،توم – 84بەت ) بېشىغا چىقىپ
كونا ئادەت بويىچە قوي ئۆلتۈرۈپ ،قان ئېقىتىپ ،ياغ پۇرىتىدۇ ،سۇ تىلەپ دۇئا -تەكبىر ئوقۇيدۇ.
بۇنداق قىلغاندا ھۆل -يېغىن بولىدۇ دەپ قارايدۇ .بۇ «زاراخەتمە» دەپ ئاتىلىدۇ .كېيىن جامائەت
بىر يەرگە جەم بولۇپ دېھقانچىلىق رىسالىلىرىنى ئوقۇپ دېھقانچىلىق قائىدىلىرى ،ئېتىز -ئېرىق
ئىشلىرىدا رىئايە قىلىدىغان ئىشالر ،بەدەننى پاك تۇتۇش ،ئەۋلىياالرنى سېغىنىش ،ئېتىقادىنى پاك
قىلىش ،ئالالھنى ياد ئېتىش ،ئۇرۇقنى ئوڭ قول بىلەن سېلىش ،خاپىلىق ۋە ئاچچىقلىنىشتىن ھەزەر

ئەيلەش ،كەڭ قورساق بولۇش ،دېھقانچىلىق سايمانلىرىنى ئاسراش ،ئۆشرە -زاكات ئايرىش ،يالغۇز
بۇغدايال تېرىماي ھەر خىل زىرائەتلەرنى تېرىش توغرىسىدا ئۆزئارا تەجرىبە ئالماشتۇرۇپ ،ئۆزئارا
ياردەملىشىپ تېرىقچىلىق قىلىش ،يېتىم -يېسىر ،تۇل خوتۇن ،ئاجىزالرنىڭ تېرىقچىلىقنى ئورتاق
قىلىشىپ بېرىش توغرىسىدا تەشۋىق قىلىشىدۇ ۋە مەسلىھەتلىشىدۇ .ئۇالر ئېتىزلىرىغا نۆۋەت ( – 2توم
– 098بەت )بىلەن سۇ قۇيۇپ بولغاندىن كېيىن ،ئوسا ۋاقتى كەلگەندە ئېتىزالرنى گۇڭ ،قىغ (-2
توم –497بەت ).بىلەن ئوغۇتالپ تېرىقچىلىق قىلىشقا باشاليدۇ .ئۇالر « ساپان ۋاقتىدا بولسا ،
خامان ۋاقتىدا جاڭجال بولماس »( -0توم –532بەت - 3 .توم –217بەت - 2 .توم –569
بەت) دەپ قارىغاچقا ئات ،ئېشەك ،كاال قاتارلىق ھايۋانالرنى ئۆز ئارا بويۇنتۇرۇق ( -2توم –347
بەت ) .بىلەن قېتىپ ساپان( -2توم –468بەت ).ياكى بوقۇسا( -0توم –222بەت) بىلەن يەرنى
ۋاقتىدا ئاغدۇرىدۇ .يوغان چالمىالرنى چوقۇپ يەرگە ئۇرۇق( . 0توم – 312بەت ) سالىدۇ ،سۆرەم
سېلىپ ( -2توم –403بەت - 2 .توم –593بەت -2 .توم – 89بەت ).ئېتىز يۈزىنى تۈزەپ (-3
توم – 01بەت) قويىدۇ .ئۇچار قۇشالرنىڭ ئۇرۇقالرنى يەۋالماسلىقى ئۈچۈن ۋە كۆز تەگمىسۇن دەپ
ئېتىز بېشىغا قارانچۇق( -0توم –084بەت -3 .توم – 045بەت -3 .توم – 433بەت) ياساپ
قويىدۇ .بۇغداي مايسىسى ئۈنگەندىن كېيىن چاال ئۈنگەن جايالرغا تولۇقالپ ئۇرۇق سالىدۇ .مايسا
پۈتۈنلەي ئۈنۈپ بولغاندىن كېيىن بۇغداي مايسىلىرىنىڭ قىشتىن توڭماي ،ئۇرۇق بىخلىرىنىڭ ساغالم
چىقىشى ئۈچۈن كەچكۈزنىڭ سۈيىنى ئېتىزغا باشالپ كانجا قىلىدۇ( .ئۇيغۇرالر ئۆزلىرىنىڭ ئەمەلىي
ئەھۋالىغا قاراپ يازغى بۇغداي ياكى كۈزگى بۇغداي تېرىيدۇ .يازغى بۇغداي ئەتىياز كەلگەندە
يۇقىرىقى ئۇسۇل بويىچە تېرىلىدۇ) باھار كېلىشى بىلەن ئۇيغۇرالر ئېتىز ئارىالپ ئۆز بۇغداي
مايسىلىرىنىڭ ئۆسۈش ئەھۋالىغا دىققەت قىلىدۇ .ناۋادا زىيانداش پىت( - 0توم – 431بەت) ۋە
ھاشارەتلەر بايقالسا شۇ ھامان مۇۋاپىق تەدبىر قوللىنىپ زىرائەتلىرىنى قوغداپ قالىدۇ .ئەتىياز
پەسلى دېھقانچىلىق مەزگىلىنىڭ باشلىنىش ۋاقتى بولۇپ ،كىشىلەر ئۆز ئارا «ھۇت -كەتمەن سېپىنى
تۇت»دىيىشىپ ئالدىراش دېھقانچىلىق ئىشلىرىغا چۈشۈپ كېتىدۇ .ئادەتتە كۈزگى بۇغداي 4قېتىم سۇ
قۇيۇلغاندىن كېيىن پىشىدۇ .بۇغداي پىشىشى بىلەن ھەممە دېھقان ( -0توم –222بەت ) ئورغاق(0
توم – 060بەت) لىرىنى بىلەپ ( - 3توم –081بەت ) .تەييار قىلىپ ئوما ئورىدۇ( – 0توم 322– بەت) .ئورما ئورۇش ۋە خامان ئېلىش ئۇيغۇرالرنىڭ ئەمگەك جەريانىدىكى بىر جەڭگاھ
بولغانلىقتىن «ئۆلۈكنىڭ قولىنى ئۆتنە ئالىدىغان چاغ»«،خامان تەپمەك سۇندۇكنىڭ ئىشى ئەمەس‹
-0توم –683بەت› » « ،خامان ئالماق -شەھەر ئالماق» دەپ قاراپ بۇ چاغدىكى جاپا -
مۇشەققەت ،ئەمگەك ئېغىرلىقى ۋە ئالدىراش پەيتلەرنى بۇ پاساھەتلىك ماقال بىلەن ئىپادىلەيدۇ.
ئۇالر ئورما ئورۇلۇپ بولغاندىن كېيىن بۇغداي ئەنجىللىرىنى پاكىز تازىالنغان مۇۋاپىق ئېتىزغا يىغىپ
دۆۋىلەيدۇ ،بۇ خامان ياكى خامان ئېتىز دەپ ئاتىلىدۇ .خامانغا يىغىلغان بۇغداي ئەنجىللىرى ئارال

چىقىرىش شەكلى بىلەن راسا قۇرۇتىلغاندىن كېيىن خامان ئوتتۇرىسىغا موما ( -2توم –234
بەت )ياغاچ بېكىتىدۇ .بۇ موما دەپ ئاتىلىدۇ .ھەممە تەييارلىق پۈتكەندىن كېيىن خاسىيەتلىك بىر
كۈننى تالالپ ،قولۇم -قوشنا ،ئۇرۇق -تۇغقانالرنى خامان تېپىشىپ بېرىشكە تەكلىپ قىلىدۇ .تەكلىپ
قىلىنغان مېھمانالر ئۆز ئۆيلىرىدىكى ئېشەك ،كاال قاتارلىق ئۆي ھايۋانلىرىنى بىللە ئېلىپ كېلىپ،
خامان تېپىشكە الپقۇت( -0توم –591بەت) لىشىدۇ .
خامان تېپىشتا ھەرقايسى يۇرتالرنىڭ ئۆزىگە خاس خامان تېپىش ئادىتى بار .بەزى جايالردا ئات،
ئېشەك ،خېچىرغا تولۇق تاش سۆرىتىش ئارقىلىق خامان تەپسە ،بەزى يۇرتالردا مەسىلەن :قەشقەر،
ئاتۇش رايونلىرىدا خامان تېپىشكە خولۇم -قوشنا ،ئۇرۇق -تۇغقانالر ئېلىپ كەلگەن ھەر خىل
جانۋارالرنى بىر -بىرىگە چېتىپ موما ياغاچقا باغالپ ،تەرتىپلىك ئايالندۇرۇپ خامان تېپىدۇ .ئۇالر
خامان تەپكەندە موما ( -2توم –234بەت ) تۈۋىگە كاال ( -0توم – 48بەت) قاتارلىق
ھايۋانالرنى چېتىپ «ياقا» تەرەپكە چاپقۇر ئېشەك ،قىچىرالرنى چېتىپ مومىنى مەركەز قىلىپ
ئۇالغالرنى ھەيدەپ خامان تېپىدۇ .خامانغا قېتىلغان ئۇالغ كۆپ بولغانسېرى ياقا تەرەپكە تېز
ھەيدىلىدۇ ،بولمىسا موما تەرەپ تۇرۇپ قېلىشتەك مۇرەككەپ ئەمگەك ئاۋارىچىلىقلىرى كېلىپ
چىقىدۇ .خامان تېپىش ئۈچۈن تەكلىپ قىلىنغانالر ئىچىدە يېشى چوڭراق بالىالر ئۇالغالرنى توختىماي
ھەيدەپ بەرسە ،ئوتتۇرا ياش ،ياشالر بوغداي ئەنجىللىرىنى ئۇالغ ئاستىغا تاشالپ پايخان بولغان
بۇغداي ئەنچىللىرىنى ئۆرۈپ خاماننىڭ تېزراق يۇمشىشى ئۈچۈن تىرىشىدۇ .تەكلىپ قىلىنغان قېرى -
ياشانغانالر خامان ئەتراپىدىكى مەلۇم جايغا ياسالغان ساتمىدا ئولتۇرۇپ ياشالرغا ئەقىل ئۆگىتىدۇ.
تەكلىپ قىلىنغان ئادەم كۆپ بولسا ئادەملەر ئىككى گۇرۇپپىغا بۆلۈنۈپ نۆۋەتلىشىپ ئىشلەيدۇ.
ئەگەر خامان پەۋقۇلئاددە چوڭ بولسا ئۇالغالر ئىككى «قوش» قىلىنىپ ھەيدىلىدۇ .ھەرقانچە چوڭ
خامان بولسىمۇ بىر كۈندە يۇمشاپ بولىدۇ .ئايالالر خامان ئەتراپىنى سۈپۈرۈپ ،ھاردۇق ئېشى
تەييارالپ ،ئۇسسۇزلۇق ئېلىپ كېلىپ ،خامان ئىشلىرىغا ياردەملىشىدۇ .بۇ خىل ئەمگەك شارائىتى
ئىنتايىن خۇشال -خۇرام ،ناھايىتى جانلىق بولۇپ ھەرقانداق ئادەمگە ئەمگەك خۇشاللىقى
بېغىشاليدۇ .بولۇپمۇ خامانغا تەكلىپ قىلىنغان خەلق ناخشىچىلىرى (الي -اليچىالر) ئەمگەككە جان
ھوزۇر بېغىشاليدىغان خامان ناخشىسىنى ئېيتىپ خاماننى جانالندۇرۇۋېتىدۇ .ئۇالر خاماندىنئىبارەت مۇرەككەپ ئەمگەك مەيدانىنى سەنئەت بىلەن ئەمگەك بىرلەشكەن بىر كۆڭۈللۈك سورۇنغا
ئايالندۇرۇپ خۇشال كەيپىيات شەكىللەندۈرىدۇ .خامان يۇمشاپ بولغاندىن كېيىن بۇغداي
پايخانلىرىنى بۆلە قىلىپ خاماننى پاكىز سۈپۈرۈپ سەلكىن شامالنىڭ چىقىشىنى ساقالپ ھاردۇق
ئالىدۇ ياكى الپقۇت( -0توم –591بەت) ياندۇرۇپ باشقىالرغا ياردەملىشىدۇ.
ئەزەلدىن ناخشا -سەنئەتخۇمار خەلقىمىز ئەمگەكنىڭ ئېغىر ،جىددىي پەيتلىرىدىمۇ چوڭقۇر

مەزمۇنغا ئىگە ئەمگەك قوشاقلىرىنى ئىجاد قىلىپ ئۆزلىرىنىڭ ھاردۇقىنى چىقىرىپ كەلگەن .بولۇپمۇ
خامانغا تەكلىپ قىلىنغان الي -اليچىالر موما تۈۋىدە تۇرۇپ ئىككى قولى بىلەن قۇالقنى تۇتۇپ ،تاق
ۋە قوش كىشىلىك بولۇپ خامان ناخشىسىنى ئېيتقاندا بۇنى ئاڭلىغان يىراق -يېقىن ئەتراپتىكى
ھەرقانداق كىشى ئۆزلىكىدىن ئارا -سايمانلىرىنى كۆتۈرۈپ كېلىپ خامان ئىشلىرىغا ياردەملىشىدۇ.
خامان ئىگىسىگە مۇناسىۋەتلىك يېقىن ئەتراپتىكى ئايالالرمۇ مەخسۇس داستىخان تەييارالپ ،قوغۇن
تاۋۇز ،ئۇسسۇزلۇق ئېلىپ كېلىپ خامان ئىگىسىدىن ھاردۇق سوراپ ،ئۇالرنىڭ قولىغا قول ،پۇتىغاپۇت بولىدۇ .الي -اليچىالر مەخسۇس خامان ناخشىسىنى ئېيتىپ ،خامانغا جان كىرگۈزگىدەك
دەرىجىدە خاماننى جانالندۇرۇۋېتىدۇ .شۇڭالشقا ئۇالرنىڭ يۇرت ئىچىدە ئابرۇيى ناھايىتى چوڭ
بولىدۇ .ئۇالر خامان ناخشىسى ئېيتىلمىغان خامان «گاچا خامان ،بەرىكەت بولمايدۇ»« ،الي -الي
جىن -شاياتونالرنى قوغالپ ،ئەرۋاھالرنى خامانغا چاقىرغانلىق»دەپ قارايدۇ .خامان قېتىلىپ
بولغاندىن كېيىن الي -اليچىالرغا رەخت ،پۇل قاتارلىق نەرسىلەرنى بېرىپ ئۇالرنى رازى قىلىپ
ئۇزىتىپ قويىدۇ .ئۇيغۇرالر بۇغداي پايخانلىرىنى سەلكىن شامالدا سورۇپ ( - 3توم –018بەت- 2 .
توم –586بەت) بۇغداي ،سامىنىنى ئايرىغاندىن كېيىن بۇغداي دانلىرى تولۇق چۇشمەي قالغان
باشاقالرنى قايتا سوقۇپ( - 3توم –045بەت) بۇغداي دانلىرىنى پاكىز تازىالپ ،چەشلەپ ( -2توم
– 021بەت ) قويىدۇ .ھەمدە خامانغا خىزىرنىڭ كېلىشىنى كۈتۈپ خامانلىرىدا تۈنەيدۇ .ئۇالر
«بۇغداي چەشلىرى خاماندا قانچە كۆپ تۇرسا خىزىر كېلىپ بەرىكەت بېرىدۇ» دەپ قارايدۇ .ھەمدە
خاسىيەتلىك بىر كۈننى تالالپ مەھەللە ئاقساقاللىرىدىن بىرىنى خامان ئۇسسۇپ بېرىشكە تەكلىپ
قىلىدۇ «.خامان ئۇسسىدىغان كىشى چوقۇم خامان ئۇسسۇشتىن ئىلگىرى ئىككى رەكەت ناماز ئوقۇشى
كېرەك .ئۇنداق بولمىغاندا بەرىكەت قېچىپ كېتىدۇ» دەپ قارايدۇ .خامان ئۇسسۇشتا ئالدى بىلەن
بىر غەلۋىر ئاشلىقنى چەش ئەتراپىنى ئايالندۇرۇپ تۆكىدۇ .يەنە بىر غەلۋىر «چەش بۇرنى»نى «ئىمام
ھەققى» ئۈچۈن ئايرىپ قويىدۇ .ئاندىن ھەر ئون غەلۋىر بۇغدايدىن بىر غەلۋىر ئۆشرە ئايرىپ يېتىم
يېسىرالرغا ،خامان ئۈستىگە كەلگەن مېھمانالرغا «كەپسەن»( -2توم –536بەت) قىلىپ ئايرىپقويىدۇ ،ئاندىن بۇغداينى ئۆيلىرىگە ئېلىپ كىرىدۇ – .دە ئۆز ئېتىزلىرىغا سۇ باشالپ شۇدىگەر قىلىپ
كېلەر يىللىق تېرىقچىلىق ( -0توم –532بەت - 3 .توم –217بەت - 2 .توم –569بەت)
ئىشلىرىغا پۇختا ئاساس سالىدۇ .
ئۇيغۇردېھقانلىرىنىڭ يەنە بىر مۇرەككەپ ئەمگەك جەريانى شۇكى ئۇالر ئالدى بىلەن ئۆيلىرىگە
ئېلىپ كەلگەن بۇغدايالرنى غەلۋىر( - 0توم – 061بەت) ۋە ئۆتكەمە( -0توم –074بەت) بىلەن
ئېرىغداپ ( -0توم -319بەت)ئۇگۇت( -2توم –248بەت )قىلىدۇ .ئاشلىقلىرىنى نۆۋەت ( -2توم
– 099بەت ) لىشىپ تۇگمەنگە ئېلىپ بىرىپ ئۇن تارتىدۇ( -0توم -353بەت -0 .توم –297

بەت) ۋە ئۆز ئىھتىياجىغا ئاساسەن يۇمشاق ،يىرىك تارتىپ( تۇگمەندە ئۇستىگە ئايالنغۇچى تاش
ئورنىتىلىدىغان ياغاچ قۇالق .ئۇننى يىرىكرەك تارتماقچى بولغاندا ،بۇ قۇالقنىڭ ياردىمى بىلەن تاش
بىرئاز كۆتىرىلىدۇ ،يۇمشاق تارتىش زۆرۇر بولغاندا ،تۇگمەن تېشى بۇ قۇالقنىڭ ياردىمى بىلەن بىر ئاز
تۆۋەن چۇشۇرىلىدۇ -0 .توم –084بەت) كېلىپ ئۇنى ئەگلەك ( -0توم –061بەت)تىن
ئۆتكۈزۈپ( -0توم -395بەت - 0 .توم – 207بەت)كىپەك ( -0توم –497بەت) لىرىنى مال –
ئۇالغلىرىغا سامان بىلەن ئارالشتۇرۇپ ،ھەلەپ ( - 0توم – 059بەت)قىلىپ بىرىدۇ ،ساپ ئۇننى
تاماق ئېتىش ۋە نان يېقىش ئۇچۇن ئۆيگە قاچىلىۋالىدۇ .
ئۇيغۇرالر دېھقانچىلىق ئادەتلىرىنىڭ ئاالھىدىلىكى شۇكى ،ئۇالر يالغۇز بۇغداي تېرىش بىلەنال
چەكلىنىپ قالماستىن يەرنىڭ قۇۋۋىتىنى خورىتىۋەتمەسلىكى ئۇچۇن يەنە نۇرغۇن زىرائەتلەرنى
ئارالشتۇرۇپ تېرىپ ،ئۆستۈرۈش ئارقىلىق ئۆزلىرىگە كېرەكلىك بولغان ھەر خىل زىرائەتلەرنى تېرىش
بىلەن بىر ۋاقىتتا يەرنى ئارام تاپقۇزۇشتىن ئىبارەت دېھقانچىلىقنىڭ مۇھىم قانۇنىيىتىنىمۇ پۇختا
ئىگەللىگەن .مەسىلەن :
«ئارپا» .ئارپا - 0 .توم – 067بەت.
«قوناق» .چۇژگۇن قوناق .ماقالدا مۇنداق كەلگەن :قوناق بېشىنىڭ سيرەك بولغىنى ياخشى ،
چۇنكى سىيرەك بولسا ،دىنى چوڭ – چوڭ بولىدۇ ،قېلىن بولسا دېنى ئۇششاق بولىدۇ -0 .توم
–499بەت.
«زارانزا» .زاراڭزا .زاراڭزا ئۇرۇقى -0توم –587بەت.
«كىپەزلىك» .كېۋەزلىك .كېۋەز تېرىلغان يەر -0 .توم –659بەت.
«ئۇرۇقالندى» .ئاشلىق دان تۇتتى ،كېۋەز غوزىلىدى - 0توم – 286بەت.
«يىتىم» .زىغىر ئۇرۇقى .بۇ كۇنجۇتكە ئوخشايدۇ ،لېكىن ئۇنىڭدىن قىزىلراق بولىدۇ ،يېغى چىراققا
ئىشلىتىلىدۇ -2 .توم – 39بەت .
«تۆگى»ئاقالنغان تېرىق .سۆك -2 .توم –207بەت .
«قىچى» .قىچا -2 .توم –237بەت .
«تۇتۇرقان» .گۈرۈچ -0 .توم –675بەت.
بۇ خىل زىرائەتلەرنىڭ ئېچىدە ئارپىنى تېرىش ۋە يېغىش بۇغداي تېرىش جەريانى بىلەن ئاساسى
جەھەتتىن ئوخشىسىمۇ لېكىن بىر قەدەر سوغۇق بولغان تاغ تۇۋىدىكى ئېكىنلەردە ئۆستۈرىلىدۇ .
زاراڭزا ،تىرىق ،زىغىر ،قىچا ،تۇتۇرقان (گۈرۈچ ) قاتارلىقالرنى يېغىش شەكلى ئوخشاش بولمايدۇ.

بۇالرنىڭ دىنى سوقۇپ( سوقۇشتى .ئۇ ماڭا ئاشلىق سوقۇشۇپ بەردى .بۇغداي دانلىرىنى سوقۇپ
چۈشۈرۈشتە بەسلىشىشىكىمۇ شۇنداق دىيىلىدۇ - 3 .توم –045بەت) ئايرىۋېلىنىدۇ .كېۋەز بىر قەدەر
قۇمساڭغۇ يەرلەردە تېرىلىدىغان بولۇپ ،ئۇنىڭ غوزىكىدىن پاختا ئايرىۋېلىنىپ توقۇمچىلىق
ئىشلىرى ،قىشلىق كىيىم – كىچەك ۋە يوتقان – كۆرپە ئۇچۇن ئىشلىتىلىدۇ .
ئۇيغۇرالر بۇخىل دېھقانچىلىق جەريانىدا يەنە ئۆزىگە خاس دېھقانچىلىق سايمانلىرىنى ئىجاد قىلىپ
،بۇ خىل ئەسۋاپالر بىلەن ئۆزلىرىنىڭ ئەمگەك ئىغىرلىقىنى مۇئەييەن دەرىجىدە يىنىكلەشتۇرۇپ
ئۆزلىرىنىڭ ئەمگەك سىجىللىقىنى ئاشۇرغان .يېقىنقى يىلالردىن بۇيان ئاپتونۇم رايونىمىزنىڭ ھەممە
يەرلىرىدىن دېھقانچىلىق سايمانلىرىغا ئائىت نۇرغۇن ئارخېئولوگېيىلىك تىپىلمىالرنىڭ بايقىلىشى .
ئەجدادلىرىمىزنىڭ يىراق قەدىمدىن تارتىپ دېھقانچىلىققا ئەھمىيەت بىرىپ ،مۇكەممەل
دېھقانچىلىق مەدەنىيىتىنى ياراتقانلىقىنى ئىسپاتالپ بىرىدۇ .مەسىلەن :
«ئەندىغ» .ئەگلەك ۋە غەلۋىرگە ئوخشاش نەرسىلەرنىڭ قاسقىنى - 0توم –061بەت.
«ئەسكۇ» .ئۆتكەمە - 0توم – 074بەت.
«ئورغاق» .ئوغاق - 0توم – 060بەت.
«تىش» تىش -چىش .بۇقۇسىنىڭ ،ساپاننىڭ چىشى -2 .توم – 072بەت .
«ساپان»ساپان ،قوش -0توم –532بەت.
«ساپانالدى» .ساپان سالدى .ئۇ يەرگە ساپان سالدى -2توم –468بەت .
«كەتمەن» .كەتمەن -0توم –579بەت.
«ئورغاق تىشەلدى» .ئوغاق بىلەندى .تۇگمەن تېشى چېكىلدى - 3 .توم –081بەت - 3 .توم
–449بەت.
«بويۇندۇرۇق» .بويۇنتۇرۇق .بۇ ياغاچتىن ياسىلىپ ،ئىككى ئۆكۈزنىڭ بوينىغا ئېسىلىدۇ -2 .توم
– 347بەت .
«ماما» .موما .خامان تېپىشتە ئوتتۇرىغا قېتىلىدىغان ئۆكۈز .باشقا ئۆكۈزلەر ئۇنىڭ ئەتراپىدا
ئايلىنىدۇ -2 .توم –234بەت .
«بۇقۇرسا» .بۇقۇسا - 2.توم –222بەت .
«چىگەنىدى» .سۆرەم سالدى .ئادەم سۆرەم سالدى -2 .توم –403بەت -2 .توم –593بەت... .
قاتارلىق دېھقانچىلىق سايمانلىرىنىڭ ياسىلىش ۋە ئىشلىتىلىشى ئۇيغۇرالرنىڭ يۇكسەك دېھقانچىلىق
مەدەنىيىتىنىڭ مەھسۇلى .

ئۇيغۇرالر دېھقانچىلىق دەۋرىگە قەدەم قويغان دەۋىردىن باشالپ نوقۇل يىمەك – ئىچمەك ھالەتتىكى
دېھقانچىلىقتىن باشقا يەنە قوشۇمچە بىدە( بېدە -2 .توم –503بەت - 2 .توم –589بەت)،
ئارپىخان( ئارپىخان .ئارپىغا ئوخشاش بىر ئۆسۈملۈك باشىقى بولسىمۇ ،دېنى بولمايدۇ -0 .توم
–089بەت) قاتارلىق ئۆسۈملۈكلەرنى تېرىپ ئائىلە چارۋىچىلىقىنى ئاساس قىلغان دېھقانچىلىقىنى
ياراتقان .ئۇالر ئات ،كاال ،ئىشەك ،قوي ،ئۆچىكە قاتارلىق ئۆي ھايۋانلىرىنىڭ قىشلىق يەم
–خەشىكىنى تەييارلىۋېلىش ئۇچۇن مەخسۇس ئېتىز ،چۆپلۈك ياساپ ئۆزلىرىنىڭ قوشۈمچە
دېھقانچىلىقىنى تەرەققىي قىلدۇرغان .
ئەجدادلىرىمىز يۇقارقىدەك مۇرەككەپ ئەمگەك جەريانىدا يەنە ئۆزىگە خاس ئىسىل مەدەنىيەت
ئەندىزىسى بولغان قوشنىدارچىلىق ،جامائەتچىلىك مەدەنىيىتىنى ياراتتى .ئۇالر ئەمگەكنىڭ ئېغىر
ئالدىراش پەيىتلىرىدە قوشنىدارچىلىقنىڭ ھەقىقى ماھىيىتىنى چۈشەنگەن .قوشنىالرنى ھەممىدىن
ئۇلۇغ كۆرگەن «.دىۋان»دا « بۆرە .بۆرە خوشنىسىنى يىمەس ،يەنى بۆرە خوشنىدارچىلىقنىڭ
ھۆرمىتىدىن ئۆز قوشنىسىنى يىمەيدۇ .بۇ ماقال خوشنىلىرىنىڭ ھۆرمىتىنى ساقالشقا ئۇندەپ
ئېيتىلىدۇ -lt; 3&.توم – 214بەت& » .;gtدېگەن ماقالدىن باشقا «يىراقتىكى تۇققاندىن
يىقىندىكى خوشناڭ ياخشى»دېگەن ماقال بار .ئۇيغۇرالر ئەنە شۇ قوشنىلىرى بىلەن ئۆز – ئارا
الپقۇتلىشىپ ( لۇچنۇت ،الپقۇت .بۇغداي ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش دانالرنى يانچىشتا يېزا خەلقىنىڭ بىر
– بىرىگە ياردەم بىرىشى .ئۇالر ئادەتتە خامان ۋاقتىدا ۋاقتىدا بىر – بىرىگە بىرەر ئۇالق بىلەن ياكى
ئادەم بىلەن ياردەم بىرىدۇ -0 .توم –591بەت) جاپانى بىرلىكتە يەڭسە ،قىشنىڭ ئۇزۇن
كېچىلىرىدە بىر– بىرى بىلەن مۇڭدىشىپ گۇزەل ئارزۇالرنى كۆڭلىگە پۇكۇشتى .مەھەللە ،خولۇم –
خوشنىالرنىڭ ئۆيىدە ئۆلۈم – يېتىم ،توي – تۆكۈن ئىشلىرى بولغاندا خۇشاللىق ۋە قايغۇدا ئۆز -
ئارا ھەمدەم بولدى .ئۇالر مەيلى ئولتۇرۇش -باراۋەتلەردە بولسۇن ،ئىشلەپچىقىرىش سورۇنلىرىدا
بولسۇن ،سەنئەتتىن ئايرىلمىدى .ئۇالر تېرىم مەدەنىيىتى دەۋرىگە قەدەم قويغان 2-4مىڭ يىلدىن
تارتىپ يېقىنقى - 91يىلالرغىچە كاال ،ئات ،ئېشەك بىلەن دېھقانچىلىق قىلدى .كاال قېتىپ بۇقۇزا
بىلەن يەر ئاغدۇردى ،ئېشەك ،كالىالرنى قېتىپ خامان تەپتى.
ئۇيغۇرالر ئۇزاق يىللىق دېھقانچىلىق ئادىتى ۋە مەدەنىيىتىنى يارىتىش بىلەن بىللە يەنە ئۆز ئۆيلىرى
ئەتراپىنى باغ – ۋارانالشتۇرۇپ ،مىۋىلىك دەرەخلەرنى ،ھەر خىل ئوتياش – كۆكتاتالرنى تېرىپ
نۇقول گۆش ،ئۇن تائام ئىستىمال قىلىشتىن ئادەم بەدىنىگە قۇۋۋەت ۋە ھەر خىل ماددىالرنى
تولۇقاليدىغان ھەر خىل ئوتياشالرنىمۇ قوشۇپ ئىستىمال قىلىش ئارقىلىق ئۆزگىچە يىمەك – ئىچمەك
مەدەنىيىتى ۋە كۆكتاتچىلىق مەدەنىيىتىنىمۇ ياراتقان .مەسىلەن «دىۋان»دا :

«چاغمۇر» .چامغور -0 .توم –597بەت.
«قۇچغۇندى» .پىياز - 0 .توم –640بەت.
«قوغۇنلۇق» .قوغۇنلۇق .قوغۇن تېرىلغان يەر -0 .توم –656بەت.
تاۋۇز – 0 .توم – 535بەت .
تەرخەمەك – 0 .توم – 535بەت .
«سارمۇساق» -سامساق -0 .توم –682بەت.
«يىمرىتغا» .يۇمران .يۇمران ئوتياش ،يەنى پالەك ،سەيچېچەك ،تەرخىمەككە ئوخشاش - 2 .
توم –589بەت.
«سۇنۇ» .سىيادان -2 .توم –237بەت ...قاتارلىق كۆكتات -ئوتياشالرغا ئائىت مەلۇماتالر
ناھايىتى كۆپ ئۇچىرايدۇ .بۇ خىل كۆكتاتالر تاماقالرغا تەم كىرگۈزۈش،تاماقنى رەڭدارالشتۇرۇش ۋە
بەدەنگە قۇۋۋەت بولۇش قاتارلىق ئاالھىدىلىككە ئىگە .
ئۇيغۇرالرنىڭ دېھقانچىلىق مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇش بىلەن بىللە يەنە باغ ۋە باغۋەنچىلىك
مەدەنىيىتىنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرغان .ھەممىمىزگە مەلۇمكى ،قەدىمقى ئەجدادلىرىمىز« ئوۋچىلىققا
تاينىپ يېمەكلىكلەرنى ھەل قىلىدىغان دەۋىرلەردە ،ياۋايى ھايۋانالرنى ئوۋلىيالمىغان ،ئوزۇقلىقى
قالمىغان چاغالردا ،ياۋا مېۋىلەر بىلەن ئوزۇقلىنىشنى ئۆز تۇرمۇشىنى قامداشنىڭ ئاساسى قىلغان .
كېيىنچە ئۇالر ياۋا مېۋىلەرنى قوشۇمچە يېمەكلىك ئورنىدا ئىستېمال قىلغان .بولۇپمۇ رايونىمىزنىڭ
ئەۋزەل تەبىئىي شارائىتى ،مۇنبەت تۇپرىقى ،ياۋا مېۋىزارلىق بايلىقى باغۋەنچىلىكنى تەرەققىي
قىلدۇرۇشقا ھە ر جەھەتتىن باپ كەلگەنلىكى ئۇچۇن ،قەدىمقى ئەجدادالر بۇ زېمىندىكى ياۋا مېۋە
دەرەخلىرىنى ئۆزلەشتۇرۇپ ،ھەر خىل مېۋە سورتلىرىنى يېتىشتۈرگەن .ئۇالر يېتىشتۈرگەن مېۋە –
چېۋىلەر ئۆز زامانىسىدىن تارتىپال بۇ جايدىكى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ ماددىي تۇرمۇشىنى بىيتىپال
قالماستىن ،بەلكى « يىپەك يولى » ئارقىلىق ئوتتۇرا تۇزلەڭلىك رايونىغىمۇ تارقىلىپ كېرىپ ،ئۇ

يەردىكى خەلقنىڭ ماددىي تۇرمۇشىنىمۇ بىيىتقان .شۇڭا قەدىمقى ئەجدادلىرىمىزنىڭ دۇنيا
باغۋەنچىلىك ئىشلىرىغا قوشقان تۆھپىلىرىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ .بۇ نوقتىنى چۇشەنگەن ئۇلۇغ
ئالىم مەھمۇد قەشقىرى ئۆز «دىۋانى»دا قەدىمقى ئۇيغۇرالرنىڭ باغۋەنچىلىك ئادىتى ۋە
باغۋەنچىلىك سايمانلىرى ھەققىدە خىلى مۇكەممەل توختالغان .مەسىلەن :
«ياغاقلىق» .ياڭاق .ياڭاقلىق يەر -2 .توم – 67بەت – 69.بەت.
شاپتۇل -2 .توم – 099بەت .
«ئۇزۇملەندى» .ئۈزۈملىدى .ئۈزۈملۈك بولدى ،ئۈزۈم چۈشتى ،بىدىش ئۈزۈملىدى ،يەنى بىدىشتە
ئۈزۈم چۈشتى - 0 .توم – 288بەت.
«بار» .نان جىگدە -2 .توم – 313بەت .
«قاق» .قاق .شاپتۇل قېقى -2توم – 303بەت .
« سىقتى» .سىقتى .ئۇ ئۇزۈم سىقتى -3 .توم – 34بەت.
« چاغىرالدى» .شەرۋەت قىلدى .ئۇ ئۇزۇمنى شەرۋەت قىلدى -2 .توم –453بەت .
«ئادىندى» .ئۇ ئۆزىگە ئۇزۇم دۆۋىلىدى – 0 .توم – 224بەت .
« بال» بال ،ھەسەل -2 .توم – 302بەت .قاتارلىقالردىن ئىبارەت.
«دىۋان»دا قالدۇرۇلغان دېھقانچىلىق – باغۋەنچىلىككە ئائىت مەنبەلەردىن ئۇيغۇرالرنىڭ يىراق
قەدىمقى زامان ئىگىلىك شەكلىگە قارايدىغان بولساق .ئۇيغۇرالرنىڭ باغۋەنچىلىك مەدەنىيىتىمۇ
ئۆزگىچە ئاالھىدىلىككە ئىگە .ئۇالر بىر قىسىم مېۋىلەرنى مۇۋاپىق ئېستىمال قىلغاندىن باشقا يەنە
ئېشىچا مېۋىلەردىن ھەر خىل .ئېچىملىكلەرنى ،شەربەتلەرنى تەييارالپ ئېستىمال قىلغان .ئۇنىڭدىن
باشقا «دىۋان»دا؛
«ئۈزۈملىدى» .ئۈزۈملۈك بولدى ،ئۈزۈم چۈشتى ،بىدىش ئۈزۈملىدى ،يەنى بىدىشتە ئۈزۈم چۈشتى.

- 0توم – 288بەت.
«تاپچاڭ» .ئۇچاياق .ئۇستەلگە ئوخشايدىغان بىر سايمان .باغۋەن بېدىشتىكى ئۇزۇمنى شۇنىڭغا
چىقىپ تۇرۇپ ئۇزىدۇ -2 .توم –535بەت .
«كۇرىن»كوشۇك .قوغۇن – تاۋۇز ،تەرخەمەك ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش مېۋىلەرنى توشۇيدىغان كاجۇۋا .
– 0توم – 535بەت .
«ئاداكلىق » .ئۇزۇملۇك باغالردا بېدىشقا تىرەك قىلىندىغان ياغاچ – 0 .توم – 313بەت .
دىگەندەك مەزمۇنالر ناھايىتى كۆپ ئۇچىرايدۇ .بۇ ئۇيغۇرالرنىڭ ئۇزۇم باغۋەنچىلىكىنىڭ
تەرەققىياتىنىڭ مۇئەييەن باسقۇچىنى بىسىپ بولغانلىقىنى چۇشەندۇرۇش بىلەن ئۇزۇمچىلىك
تېخنىكىسىدا بىدىش ياساش ،مەخسۇس ئۇزۇم ئۇزۇش سايمىنى ياساش ،ئۇزۇم سىقىپ ئۇنىڭدىن
شەربەت تەييارالش ۋە بۇ جەرياندىكى نازۇك ھالقىالرنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ،تەجىربىلەرنى توپالش
جەريانىدا ئىپتىدائى باغۋەنچىلىك ھالىتىدىن مەلۇم تېخنىكىلىق باغۋەنچىلىك دەۋرىگە قەدەم
قويغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۇرۇپ بىرىدۇ .
دېمەك ،يېمەك – ئىچمەك ئىنسانالرنىڭ بىرىنچى ئېھتىياجى شۇنداقال مىللىي مەدەنىيەتنىڭ مۇھىم
تەركىبى قىسمى .ئىنسانىيەت تارىخىدا ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ يېمەك– ئېچمەكلىرى ،ياشاش
مۇھىتى ،ئىجتىمائى تۇرمۇشى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ،شوغۇلالنغان كەسىپ ،ئەنئەنىۋىي
ئادەت كۆز قارشى ،دىنىي ئېتىقادى قاتارلىقالرنىڭ تەسىرىدە ئوخشاش بولمىغان ئادەت –
مەدەنىيەت ئەندىزىسى بارلىققا كەلگەن .ئۇيغۇرالرنىڭ يىراق قەدىمدىن ياراتقان دېھقانچىلىق –
باغۋەنچىلىك مەدەنىيىتىمۇ دەل ئاشۇنداق سەۋەپ ۋە تەخىرسىزلىكلەر جەريانىدا بارلىققا كەلگەن ،
ئۇالرنىڭ بۇ خىل ئىسىل مەدەنىيەت ئەندىزىسى ئۆزى بىلەن بىللە ياشاپ ئۆتكەن خولۇم –
خوشنىالر ،قەۋىم–قىرىنداشلىرىنىڭ ئۆز –ئارا ھەمكارلىشىش ،ئۆز – ئارا ئۆگىنىش ،ئۆز – ئارا
تەجىرىبىلەرنى ئالماشتۇرۇش جەريانىدا مۇكەممەللەشكەن ۋە راۋاج تاپقان .بىز ئەجدادالرنىڭ
ئىسىل مەدەنىيەت ئەندىزىسىگە ئىجابىي ۋارىسلىق قىلىش ،ئۇنتۇلۇپ قىلىش گىردابىغا بىرىپ
قالغان مەدەنىيەت ئىزنالىرىنى تەتقىق قىلىشتا «تۇركىي تىلالر دىۋانى»دىن ئىبارەت بۇ قىممەتلىك
مىراسقا مۇراجەت قىلغاندىال ئۆزلۈك ئېڭىمىزنى تېخىمۇ نۇرالندۇرااليمىز.
پايدىالنغان ماتىرىيالالر

. 0ئابدۇقېيۇم خوجا «غەربىي يۇرت ۋە قەدىمقى مەدەنىيەت»« ،شىنجاڭ خەلق نەشىرياتى » 0995
– يىلى ئۇيغۇرچە نەشىرى.
. 3ئىسراپىل يۈسۈپ ،ئەنۋەر قاسىم «غەربىي يۇرت يېمەك – ئېچمەك مەدەنىيىتى»« ،مىللەتلەر
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 35
  • Büleklär
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3349
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    20.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3540
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    17.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3675
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1801
    15.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3492
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1882
    21.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3543
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1867
    21.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    20.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3547
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1561
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3550
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3702
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3604
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1808
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3438
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    21.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    18.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3558
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1585
    18.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3237
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1741
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1620
    19.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1662
    20.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    24.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3582
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1529
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1656
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3490
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    20.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1758
    20.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3495
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1669
    22.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1829
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1641
    24.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3532
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1815
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1667
    19.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3507
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1728
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1759
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1650
    20.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 26
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.