Latin

Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 31

Süzlärneñ gomumi sanı 3324
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1641
24.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
42.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
خاسىيىتى ئەكىس ئەتتۈرۈلگەن.

<مۆچەل>ھەققىدە رىۋايەت

تۈركىي قوۋمالرنىڭ مەدەنىيەت تارىخىدا ،ئۇالرنىڭ يىلالرنىڭ ھېسابىنى قىلىدىغان مۆچەل
كالېندارىنى ئىختىرا قىلىپ پايدىلىنىشقا باشلىغانلىقى ئىنسانىيەتنىڭ كالېندارچىلىق تارىخىغا
قوشقان مۇھىم بىر تۆھپىسىدىن ئىبارەت .چۈنكى قەدىمقى زامانالردا بۇرۇنراق ۋاقىتىنى
كالېندار بويىچە ھېسابالش دەۋرىگە قەدەم قويغان مىللەتلەر ،مەدەنىيەت جەھەتتە بىر قەدەم
ئىلگىرى ماڭغان مىللەت ھېسابلىناتتى .چۈنكى كالېندارچىلىق دېگەن يالغۇز يىلالرنى،
ئايالرنى ،كۈنلەرنى خاتىرىلەيدىغان ،ئۇنىڭ توغرىلىقىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان مۇھىم بىر
ۋاستە بولۇپال قالماي ،بەلكى يەنە ئۇ ئۆز نۆۋىتىدە شۇ خەلقنىڭ ۋاقىتقا بولغان چۈشەنچىسى،
ۋاقىت ئېڭى ،ۋاقىت بىلەن ھاياتنىڭ مۇناسىۋىتگە بولغان چۈشەنچىسىنىڭ بىلىش باسقۇچىغا
كىرگەنلىكىنى ئۇقتۇرىدۇ .يەنە بىر تەرەپتىن ،كالېندار ھېسابى شۇ مىللەتنىڭ ئاستىرونومىيلىك
چۈشەنچىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ ،ئاستىرونومىيىلىك بىلىش بولمىسا،
كالېندارچىلىقمۇ ئۆزىنىڭ رولىنى يوقىتىپ قويىدۇ .بىز قەدىمىي تۈركىي قوۋمالرنىڭ قەدىمكى
مەدەنىيەت ئىزنالىرىغا سەپسالىدىغان بولساق ،ئاستىرونومىيلىك بىلىش سەۋىيىسىنىڭ دەۋر
ئېتىبارى بىلەن خېلى يۇقۇرى سەۋىيىگە يەتكەنلىكىنى كۆرەلەيمىز .چۈنكى قەدىمىي تۈركىي
قوۋمالرخېلى قەدىمكى دەۋرلەردەيۇلتۇزالرنىڭ ھەرىكەت ئاساسىدىن بۇروچالرنى ھېسابالش،
قۇياشن ىڭ يەر بىلەن بولغان قانۇنىيەتلىك دەۋر قىلىش ھەرىكىتى ئارقىلىق ھەر خىل مۇراسىم
كۈنلىرىنى توغرا ئورۇنالشتۇرۇش جەھەتتە ۋاقىتنى توغراخاتىرىلەپ ماڭغان-00 .ئەسىرلەردە
يەرنىڭ شارسىمان ھالەتتە ئىشلەنگىنى ئالەمدىكى پىالنېتىالر ۋە يۇلتۈزالر قۇياشنى مەركەز
قىلىدىغانلىقىدىن ئىبارەت يۈكسەك ئىلمىي بىلىش باسقۇچىغا كىرگەن.
مەھمۇد كاشغەرىينىڭ قەدىمكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ يىلالرنى مۆچەل بىلەن ھېسابالش
ھەققىدىكى تارىخىي ۋەقەلىكنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ كەلگەن رىۋايەتنى خاتىرىلەپ قويغانلىقى
،ئىنسانالرنىڭ كالېندارچىلىق تارىخىي ھەققىدە ئىزدىنىشىمىز ئۈچۈن ياخشى ئۆرنەك
كۆرسىتىپ بەردى.

1توم-449 ،بەتتە ،بارىس (يولۋاس)دېگەن ھايۋان ئىسمىنى تىلغا ئېلىپ ،ئۇنىڭ تۈركىيكالېندارى بويىچە 03مۆچەلىنىڭ بىرىنىڭ نامى دەپ ،ئارقىدىن قەدىمكى تۈركىي خەلقلەردە
مۆچەل بارلىققا كېلىشى ھەققىدىكى رىۋايەتنى خاتىرىلەپ قالدۇرغان ،قەدىمكى شۇنداقال
تۈركىي خەلقلەرنىڭ بالىالرنىڭ ياشلىرىنى ،جەڭ تارىخلىرىنى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش مۇھىم
خاتىرىلىك ئىشالرنى مۇشۇ يىلالرنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ھېساباليدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ.
بىز رىۋايەتنىڭ باش قىسمىدا تۈرك خانلىرىنىڭ بىرى ئۆزىدىن بىرنەچچە يىلالر بۇرۇن
ئۆتكەن بىر ئۇرۇشنى ئۆگەنمەكچى بولۇپ ،يىلالرنى ھېسابالپ كۆرگەن .بىراق شۇ ئۇرۇش
بولۇپ ئۆتكەن يىلنى ھېسابالشتا خاتاالشقان .شۇنىڭ بىلەن بىر ئوڭۇشسىزلىققا ئۇچرىساڭ بىر
ئەقىل تاپىسەن دېگەندەك ،ئۇ پادىشاھتا بىر نازۇك مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ئويغىنىپتۇ .ئۇ شۇ
مۇناسىۋەت بىلەن خەلقى بىلەن كېڭىشىپ قۇرۇلتايدا مۇنداق دېگەن< :بىز بۇ تارىخنى
ئېنىقالشتا قانداق خاتاالشقان بولساق ،بىزنىڭ كېلەچەكتىكى ئەۋالدلىرىمىزمۇ شۇنداق
خاتالىشىدۇ .شۇڭا بىز 03ئاي ۋە ئاسماننىڭ 03بۇروجىغا ئاساسلىنىپ ،ھەر بىر يىلغا بىر ئات
قويايلى ،بىزدىن كېيىن يىل ھېسابى شۇ يىلالرنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ھېسابالنسۇن ،بۇ
ئارىمىزدا مەڭگۇ بىر يادىكارلىق بولۇپ قالسۇن>دېگەن .خەلقى خاننىڭ بۇ دانا پىكرىنى
<شۇنداق>دەپ ماقۇلالشقان .شۇنىڭ بىلەن پۈتۈن ھايۋاننى ئىلى دەرياسىغا قاراپ
ھەيدىگەن .ئۆزىنى سۇغا ئاتقان ھايۋانالردىن ئەڭ بۇرۇن قىرغاققا چىققىنى مۆچەلنىڭ
بىرىنچى يىلى قىلغان .ئەڭ دەسلەپ چاشقان دەريادىن ئۆتكەن ،يىل بېشى چاشقاندىن
باشالنغان .ئۇنىڭدىن كېيىنكى تەرتىپ مۇنداق بولغان.3 :ئۇي يىلى.2 ،بارىس يىلى،
.4توشقان يىلى.5 ،لەھەڭ يىلى(تىمساق يىلى) ،6 ،يىالن يىلى.7 ،ئات يىلى.8 ،قوي يىلى،
.9مايمۇن يىلى.01 ،توخۇ يىلى .00 ،ئىت يىلى .03 ،توڭگۇز يىلى .مۇشۇ تەرتىپ بويىچە
يىلالرنى بېكىتىپتۇ ،يىل توڭگۇز يىلىدىن ئۆتكەندە ،يەنە چاشقان يىلىدىن باشلىنىدىكەن.
بىز يۇقىرىقى مۆچەللىك كالېندارنى قەدىمىي تۈركىي خەلقلەرنىڭ قولالنغانلىقىدىن ئىبارەت
پاكىتقا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ بىر تەرەپتىن ،مۆچەللىك كالېندار قەدىمىي تۈركىي خەلقلەرنىڭ
باشقىالردىن كۆچۈرۈپ كەلگەن مەدەنىيەت ھادىسىسى بولماستىن ،بەلكى تۈركىي
خەلقلەرنىڭ ئەقىل-پاراسىتنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى بىلەلەيمىز.چۈنكى بىرى بۇ
رىۋايەتنى ڭ رېئال ئاساسلىرى ناھايىتى كۈچلۈك ،دېتاللىرىنىڭ ھەممىسى قەدىمىي تۈركىي
خەلقلەرنىڭ تىلى ۋە ھاياتىدىن ئېلىنغان ،ھايۋانالرنىڭ ھەممىسىنىڭ ئېتى تۈركچە.

ئىككىنچى تەرەپتىن ئالغاندا ،مۆچەلنىڭ پەيدا بولۇشىغا ئىلى دەرياسى شاھىد بولغان ۋە بۇ
پائالىيەتكە قاتناشقان شەيئىلەرنىڭ بىرى بولغان .بۇنىڭدىن بىز تېخى يېزىق تارىخغا ۋە
كالېندار تارىخىغا كىرىشتىن بۇرۇنقى تۈركىي قوۋمالر ئۈچۈن ئىلى دەرياسى ۋە ئۇنىڭ
ياقىلىرىنى مۇھىم ئانا ماكانى ۋە بۆشۈكى بولغانلىقىنى روشەن كۆرۈش پۈرسىتىگە ئىگە
بوالاليمىز.
ئۈچىنىچى ،مۆچەللىك كالېندارنىڭ ئىختىرا قىلىنىشى بىلەن تارىخنى يېزىق دەۋرىگىچە
ئۇلىغىچە بولغان ئۇزاق تارىخىي سەرگۈزەشتلەرنى ھېسابالشنىڭ ،شۇنداقال يېزىق دەۋرىگە
كىرگەندىن كېيىنمۇ مۇھىم تارىخىي ۋەقەلەرنى خاتىرىلەش ،ئۆزلىرىنىڭ ياشلىرىنى ھېسابالش
جەھەتتە خېلى ئىلغار مەدەنىيەتكە ئىگە قىلغانلىقىنى كۆرەلەيمىز ،تۈركىي قوۋمالرنىڭ
بەزىلىرى ھازىرغىچە مانا مۇشۇ مۆچەللىك كالېندارنى ئىزچىل ئىشلىتىپ كەلگەن.

ئىزاھاتالر:
) (1بۇ ساندىن قارىغاندا ئۆز دەۋرىدە ئېلى رايونىنى مەركەز قىلىپ ئولتۇراقالشقان ئاھالىنىڭ سانىنىڭ 0مىليوندىن
ئارتۇق ئىكەنلىكى روشەن بولىدۇ.
)(2ئىمىن تۇرسۇن ئەپەندى <تارىمدىن>دە تارىخچى دوكتۇر زەكى ۋەلىدى توغاننىڭ <ئومۇمىي> كىرىش >دە كەلتۈرگەن نەقىلىدىن نەقىل-217 .بەت.
< )(3تارىخىي خاتىرىلەر> 399-400-بەت.
)(4مەھمۇد كاشغەرىي< :تۈركىي تىلالردىۋانى>نى تۈركىي خەلقلەر ئۈچۈن ئەمەس ،بەلكى ئەرەبلەرنىڭ تۈركىي
خەلقلەرنى چۈشىنىش ،تۈركىي تىلىنى ئۆگىنىش ئىېھتىياجىنى ئاساسىي ئورۇنغا قويغانلىقى ئۈچۈن كونكېرت چۈشەندۇرۇشكە
مەجبۇر بولغان.
)(5مەھمۇد كاشغەرىي <تۈركىي> 1-توم-050 ،بەت.
)(6قۇربان ۋەلى< :بىزنىڭ تارىخىي يېزىقلىرىمىز> ،شىنجاڭ ياشالر-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى-0986 ،يىلى نەشىرى،
-301بەت.
< )(7ئوغۇزنامە> ،مىللەتلەر نەشىرىياتى-0981 ،يىلى-00ئاي نەشىرى-46 ،بەت.
< )(8تۈركىي تىلالر دىۋانى> ،شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى-0980 ،يىلى نەشىرى-0،توم-534 ،بەت.
)(9س.ش كىلياشتورنى< :قەدىمكى تۈرك -رونىك يېزىقىدىكى ئابىدىلەر> ،شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى -3111يىلى

نەشىرى .ئۇيغۇرچە -31بەت.

(مەنبە :مىراس ژورنىلىنىڭ -3118يىللىق -5-4سانلىرىدىن تەۋھىدە

تورغا تەييارلىغان)

بۆكە بۇدراچ ھەققىدە رىۋايەت

بۆكە بۇدراچ رىۋايىتى دەل -00ئەسىردە ھەقىقىي بولۇپ ئۆتكەن تارىخىي ۋەقەلىك ئاساسىدا
تارقالغان ھېكايە .بۇ ۋەقە يۈز بەرگەن دەۋردە مەھمۇد كاشغەرىي تىخىي ياش ،گۆدەك
دەۋرلىرى بولسا كېرەك .بۇ رىۋايەتنى بۆكە بۇدراچ بىلەن ئارسالن تېكىن بىلەن بولغان ئىلى
دەرياسى ۋادىسىدا بولغان قەبلىلەرئارىسىدىكى نىزا -توپىالڭنى باستۇرۇش ئۈچۈن بولغان شۇ
ئۇرۇشقا قاتناشقان ئادەمنىڭ بىرىدىن ئاڭلىغانلىقىنى ئېيتىدۇ .رىۋايەتنىڭ مەزمۇنى
مۇنداق<:بۆكە بۇدراچ بىلەن بىللە بولغان كاپىرالرنىڭ سانى 711مىڭ ئىدى(41 .)0مىڭ
ئەسكەرگە ئىگە بولغان ئارسالن تېكىن غازىغا قارشى جەڭدە تەڭرى ئۇنى مەغلۇبىيەتكە
ئۇچراتتى>.
مەھمۇد كاشغەرىي بايان قىلغان بۇ مەزمۇن رىۋايەت ئەمەس ،تارىخ .ئۇ ئاپتورنىڭ بىۋاستە
بايانى .تارىخىي خاتىرىلەرگە قارىغاندا ،بىكەچ ئارسالن تېكىن-سۇتۇق بۇغراخاننىڭ
نەۋرىلىرىدىن بىرى بولغان ھەسەن (ھارۇن)بۇغراخاننىڭ چوڭ ئوغلى يۈسۈپ بۇغراخاننىڭ
چوڭ ئوغلى سۇاليمان ئارسالنخان بولسا كېرەك< .بىكەچ ئارسالن تېكىن>ئۇنىڭ شاھزادە
ۋاقتىدىكى ئۇنۋانى .مەلۇمكى ،تېكىن سۆزى ئافراسىياپنىڭ ئوغۇللىرىدىن قالغان ئاتاق نام
بولۇپ ،ئەسلى <قۇلىڭىز> دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرەتتى .كېيىن شاھزادىلەرگە
ئۇنۋان ئورنىدا ،يەنى شاھ ئوغلى دېگەن مەنىدە قوللىنىلغان .مەھمۇد كاشغەرىي بىكەچ
سۆزىنى ئىزاھالپ< :بىكەچ تېكىنلەرنىڭ لەقىمى><،بىكەچ ئارسالن تېكىن>دېگەنگە
ئوخشاش .بۇ سۆز يۇمشاق <دە>بىلەن ئېيتىلسا< ،بەگ >سۆزىنىڭ كىچىكلىتىلگەنلىكى
بولۇپ،

ئامراقلىق

ۋە

ئەركىلىتىش

<ئەمىر>مەنىسىدىكى<بەگ

>سۆزىنىڭ

(<دىۋان>-0توم،فاكسىمىل

-337بەت)

تۇيغۇلىرىنى
ئاخىرقى

دەيدۇ.

ھەرپى

بىكەچ

بىلدۇرىدۇ.

چۈنكى

يۇمشاق

<ك>دۇر.

تېكىن

ھىجىرىيە

ئارسالن

(448-432مىالدى )0157-0120يىللىرى <شەرەفىد>دېگەن ئۇنۋانى بىلەن
قاراخانىيالرغا خاقان بولغان.

قاراخانىيالر ئى سالم دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن ،ئۆز دەۋرىدە خوتەن ،ئىدىقۇت
ئۇيغۇرلىرى ،يەتتە سۇ ،ئېرىتىش بويىدىكى باسمىل ،قاي ،ياباقۇ قەبىلىلىرى مۇسۇلمانالرغا
قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ تۇرغان .مىالدى-0102ياكى -0107يىللىرى قىتانالر ۋە باسمىلالردىن
011مىڭ ئۆيلۈك جۇڭغارىيە ۋە يەتتە سۇ رايونلىرىنى ئىشغال قىلىۋالغان .بۇالرغا قارشى
تۇرغان ئەھمەد ئىبنى ۋەلى جازا يۈرۈش قىلىپ ،ئۇالرنى بەشبالىققىچە سۈرۈپ كەلگەن.
ئۇنىڭدىن كېيىن ئېرتىش ،ئىمىل ۋادىلىرىدىكى باسمىلالر ۋە ئىسسىق كۆلنىڭ شىمالىدىكى
ياباقۇالر ئۇيغۇرالرنىڭ ئىسالم دىنىغا كىرگەن قىسمىغا قارشى جەڭ قوزغىغان ،ئارسىالن تېكىن
ئاشۇ باسمىل ،ياباقۇالرغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشقا قوماندانلىق قىلغان .بۇ ئۇرۇشتا
نۇسرەت قازىنىپ غازى ئاتالغان .مەزكۈر ئارسالن تېكىننىڭ غەلىبىسىنى خاتىرىلەش
يۈزىسىدىن -0140يىلى -03ئاينىڭ -39كۈنى پەرغانىدە ئورنىتىلغان ئەرەبچە خاتىرە تاش
ھازىرمۇ <ۋاروخ>يېنىدىكى ئېگىز قىيادا ساقلىنىپ قالغان(<.)3بۇدراچ ياباقۇ قەبىلىسىنىڭ
چوڭلىرىدىن بىرىنىڭ ئىسمى ،بىكەچ ئارسالن تېكىن زامانىدا ،بۇ ئادەم مۇسۇلمانالرغا ئەسىر
چۈشكەن ئىدى(>.مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئىزاھاتى).
بۆكە ،ئەجدىھا ،يوغان دېگەن مەنىدە ،ماقالىدە مۇنداق كەلگەن :يەتتە باشلىق يەل
بۆكە-يەتتە باشلىق يەل بۆكە(مۈڭگۈز)ياباقۇالرنىڭ ئەڭ چوڭىنىڭ ئىسمى شۇنداق ئاتىلىدۇ.
باتۇر يىگىتلەرگىمۇ شۇنداق نام بېرىلىدۇ .ناھايىتى روشەنكى يەتتە باشلىق يالماۋۇز
تەسۋىرلەنگەن چۆچەكلەر ئۇيغۇر چۆچەكلىرى ئارىسىدا خېلى سالماقنى ئىگىلەيدۇ.
مەھمۇد كاشغەرىينىڭ بايانىنىڭ داۋامىدا بۆكە بۇدراچالر بىلەن بولغان ئۇرۇشنىڭ ئەھۋالىنى
شۇ ئۇرۇشقا قاتناشقانالردىن سورىغان< :كاپىرالر شۇنچە جىق تۇرۇپ نېمىشقا يېڭىلدى؟>دەپ
سورىدىم .ئۇ < :بىزمۇ بۇنىڭغا ئەجەبلەندۇق ،بىز مەغلۇب بولغان كاپىرالردىن سىلەر شۇنچە
جىق تۇرۇپ نېمىشقا يىڭىلدىڭالر دەپ سورىساق ئۇالر؛(جەڭ دۇمبىقى چېلىنىپ ،كاناي
تارتىلغاندا ،باش ئۈستىمىزدە پەلەكنى قاپالپ كەتكەن بىر يېشىل تاغنى كۆردۇق ،بۇتاغدا
سان-ساناقسىز ئىشىكلەر بولۇپ ،ئۇالر ئوچۇق ئىدى .بۇ ئىشىكلەردىن بىزگە جەھەننەم
يالقۇنلىرى ئېتىالتتى .بىز بۇنىڭدىن قورقۇپ كەتتۇق .شۇنداق قىلىپ سىلەر بىزنى يەڭدىڭالر)
دەپ جاۋاب بەردى .دېدى .مەن بۇ پەيغەمبىرىمىزنىڭ مۇسۇلمانال قوشۇنىغا كۆرسەتكەن
مۆجىزىلىرىدىن بىرى ئىكەن دېدىم> -2توم-204 ،بەت.

بۇ رىۋايەتتە ئۆز دەۋرىدىكى رېئال تارىخىي ۋەقەنى تارىخىيلىق ۋە رىۋايەتلىك ئامىلالر
يۇغۇرۇلغان ئاساستا ئىپادىلەپ بەرگەن .دىنىي رىۋايەتلەرگە ئاساسەن ،مۇسۇلمانالر بىلەن
<كاپىرالر>ئۇرۇشقاندا مۇسۇلمانالرغا پەرىشتىلەر ياردەم بېرىدۇ ،دېيىلگەن .يۇقىرىقى
رىۋايەتتە مانا شۇ ئەقىدە ئەكىس ئەتكەن بۇلۇپ ،مۇسۇلمانالر ئۆز دەۋرىدىكى كۈچ
سېلىشتۇرمىسى جەھەتتىكى شۇنچە يۇقىرى پەرق ئاستىدا ئارسىالن تېكىن غازىنىڭ غەلىبە
قىلىشىنى ،پەرىشتىلەرنىڭ قىلغان ياردىمىدىن بولغان دەپ چۈشەنگەن .شۇڭا مەھمۇد
كاشغەريىمۇ بۇنى <پەيغەمبەر>دەپ باھا بەرگەن.
قانداقالبولمىسۇن بۇ رىۋايەت ئۆز دەۋرىدىكى قاراخانىيالرنىڭ ئېرتىش بويلىرىدىكى ياباقۇالر
بىلەن بولغان ئۇرۇشنىڭ رېئال جەريانىنى تەسەۋۋۇرقىلىش پۈرسىتىگە ئىگە قىلغان.

تۈبۈت ھەققىدە رىۋايەت

<دىۋان> نىڭ بىرقانچە يېرىدە تۈبۈتلەر ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن .بۇالرنى جەملىگەندە بىر
پۈتۈن رىۋايەتنى تەشكىل قىلىدۇ .تېبەتلەر بىلەن قەدىمكى تۈركىي خەلقلەر ،خېلى ئۇزاق
تارىخىي دەۋلەردىن قوشنا ياشاپ بىر-بىرىگە تەسىر قىلىشقان .دوستانىمۇ ئۆتكەن ھەم بەزىدە
دۈشمەنلىشىپ ئۇرۇشالرمۇ قىلغان .قەدىمىي تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئۆز دەۋرىدىكى
چۈشەنچىسىدە تۈبۈتلەر يەمەندىن كەلگەن بىر تائىپە دەپ قارىغان .بەلكىم بۇ تۈبۈتلەرنىڭ
ئارىسىدا تارقالغان رىۋايەت بولۇشى مۇمكىن< .دىۋان>دىكى تۈبۈتكە دائىر مەلۇماتالرنى
تەرتىپلەشتۈرگەندە مۇنداق بىررىۋايەت نامايەن بولىدۇ.
< تۈبۈت تۈرك ئەللىرىدە ياشايدىغان بىر قوۋم .ئىپار كىيىك شۇالرنىڭ يۇرتىدىن چىقىدۇ .بۇ
كىيىكنىڭ كىندىكى كېسىۋېلىنىدۇ .ئەنە شۇ نەرسە كىندىك ئىپار دىيىلىدۇ< .تۈبۈتلەر> سابىت
ئىسىملىك بىر ئادەمنىڭ ئەۋالدىدۇر .بۇ يەمەنلىك ئادەم بولۇپ ،يەمەندىن بىر ئادەمنى
ئۆلتۈرۈپ قويغانلىقتىن جىنايىتىدىن قورقۇپ كېمە بىلەن چىنغا كەلگەن .بۇ يەر ئۇنىڭغا ياراپ
قېلىپ ،شۇ يەرگە ئورۇنلىشىپ قالغان ،كېيىن ئۇنىڭ ئۇرۇق-ئەۋالدى كۆپىيىپ تۈركلەر
زېمىنىدىن 0511پەرسەخ يەر ئالغان .بۇيەرنىڭ شەرق تەرىپى چىنغا ،غەرپ تەرىپى
كەشمىرگە ،شىمال تەرىپى ئۇيغۇر يۇرتىغا ،جەنۇپ تەرىپى ھىندى دېڭىزىغا تۇتىشىدۇ.
ئۇالرنىڭ تىللىرىدا ئەرەبچىنىڭ تەسىرى بار< .سابىت>سۆزى <تۈبۈت> دەپ تەلەپپۇز

قىلىنغان<( .دىۋان>نىڭ -2-0توملىرىدىكى مەلۇماتالرغا ئاساسەن رەتلەندى).
بىر يەر-جاي ،قەبىلە ناملىرىنى تونۇشتۇرغاندا<تۈبۈت>نىڭ ئېتنىڭ مەنبەسى ،ئۇالرنىڭ
تۈركىي قوۋمالر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدە توختالغان .بىز تارىخىي ماتىرىيالالردا
ئۇالرنىڭ قەدىمكى <چاڭ>الردىن تەشكىل تاپقان قەدىمكى قەبىلە ئىكەنلىكىنى
بىلىمىز<.يەمەندىن قېچىپ كەتكەن سابىت ئىسىملىك ئادەمنىڭ ئەۋالدلىرى >دېگەن
مەلۇمات ئۇچرىمايدۇ .ئەمدى تۈركلەردىن 0511پەرسەخ زېمىن سېتىۋالغان دېگەن
مەسىلىگە كەلسەك ،بۇ تارىخىي رېئاللىققا تازا ئۇيغۇن كەلمەيدۇ .چۈنكى قەدىمكى تۈركىي
قوۋمالر ۋە ئۇالرنىڭ ئەجدادلىرى زېمىن سېتىشنى ئىنتايىن ئېغىر ئاالتتى.زېمىن ساتقانلىق
ۋەتەن ساتقانلىق دەپ چۈشىنەتتى.
بۇ مەنىدىن ئالغاندا بىز رىۋايەتلەردە ئىپادىلەنگەن بەزى يۈكلىمىلەرگە بىرنىڭ ئىككىگە
بۆلۈنۈش نوقتىئىنەزەرى بىلەن ،تارىخىي نوقتىئىنەزەردىن چىقىپ باھا بېرىپ قوبۇل قىلشىمىز
الزىم.

<ئۇيغۇر> تەبىرى ھەققىدە رىۋايەت

بىر ئادەمنىڭ ئۆزىنىڭ ئىسمىنى بىلىشى قانداق مۇھىم بولسا ،بىر مىللەتكە نىسبەتەن
ئۆزلىرىنىڭ مىللى نامىنىڭ مەنىسى ،ئۆزىنىڭ ئېمولوگىيىسىنى بىلىشى نەچچە ھەسسە مۇھىم
بولغان بىلىش تەلەپلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ .تارىختىكى ناھايىتى چوڭ سىياسىي
بىرلەشمىنىڭ نامى بولغان <ئۇيغۇر>دېگەن مىللى نامغا ھازىرقى ئۇيغۇر مىللىتى ۋارىسلىق
قىلغان .بۇ شەۋكەتلىك نام نۇرغۇن -نۇرغۇن تارىخىي بوران -چاپقۇنالر ئىچىدە تاۋلىنىپ
دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن .ئۇ ھەربىر تارىخىي دەۋرلەردە ئوخشىمىغان مەنىلەردە
ئىزاھالنغان .مەھمۇد كاشغەرىينىڭ <ئۇيغۇر> غا بەرگەن تەبىرى بىزنى بۇ خىجالەتچىلىكتىن
قۇتۇلدۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ .ئۇ ھەم تارىختىكى ئۇيغۇرغا بېرىلگەن تەبىرلەر ئىچىدە ئەڭ
ئىشەنچلىك ،ئىلمىي ئاساسىي كۈچلۈك رىۋايەتلىك تەبىردۇر.
ئۇيغۇر دېگەن بۇ نام قانداق پەيدا بولغان؟ ئۇ ئۆز ئىچىگە قانداق مەنە ۋە مەزمۇنالرنى

يۇغۇرغان ؟ بۇ نام قايسى تارىخىي دەۋردىن بېرى قوللىنىلغان؟ دېگەن مەسىلە ھەققىدە
ھازىرغىچە ئوخشاش بولمىغان خېلى كۆپ كۆز قاراشالر ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسىمۇ،
ئىشەنچلىك تارىخىي خاتىرىلەر ساقالنمىغانلىقى ئۈچۈن تېخى بىرەر كۆز قاراشنىمۇ
مۇقىمالشتۇرىۋېتىشكە ئىمكانىيەت يوق< .ئۇيغۇر >ئاتالغۇسىنى يەنىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا
تەتقىق قىلىشقا توغرا كېلىدۇ .مەن بۇ ھەقتىكى چۈشەنچىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا ياردەم بىرەر
دېگەن مەقسەتتە ھازىرغىچە ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز قاراشالر ئىچىدە <ئۇيغۇر>تەبىرى
ھەققىدە قىسقىچە پىكىر يۈرگۈزىمەن.

()0

<ئۇيغۇر> دېگەن بۇ نام ھازىر شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىنى مەركەز قىلىپ ياشاۋاتقان
ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مىللى ۋە تارىخىي نامى .ھەرقانداق مىللەت ۋە قەبىلە ناملىرىنىڭ پەيدا
بولۇشىدا بەلگىلىك بىر تارىخىي سەۋەب بولىدۇ .يەنە بىر تەرەپتىن ،ھەرقانداق بىر مىللەت
ياكى قەبىلە نامىنىڭ ئىپادىلەيدىغان مەنە ۋە مەزمۇنلىرى بولىدۇ .بىرەر مەنە ۋە مەزمۇننى
ئىپادىلىمەيدىغان مىللەت ياكى قەبىلە بولمايدۇ .بىرەر مىللەتنىڭ نامى شۇ مىللەتنىڭ مىللى
تامغىسى بولۇپ ،ئۇ شۇ خەلقنىڭ مىللىي ئاالھىدىلىكى ،تارىخىي شەكىللىنىش جەريانى ۋە
تەرەققىياتى ،ئېتنوگىرافىيىسى قاتارلىق خېلى كۆپ تەرەپلەرگە مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن.
شۇڭا بىرەر مىللەتنىڭ مىللى نامىنى تەتقىق قىلىش شۇ مىللەتنىڭ تارىخىنى ،مەدەنىيىتىنى
تەتقىق قىلىش بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
-00ئەسىردە ياشاپ ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇلالنغان ئۇلۇغ تىلشۇناس مەھمۇد كاشغەرىي
تۈركولوگىيە ئىلمىگە ئاساس سالغۇچى بولۇش سۈپىتى بىلەن ،ئۆز دەۋرىدىكى تۈركىي
خەلقلەردىن خېلى كۆپ قەبىلىلەرنىڭ ئېتنىك تەركىبى ۋە قەبىلە ناملىرىنىڭ كېلىپ چىقىشى
ھەققىدە بىرقەدەر ئەتراپلىق ئىزدەنگەن ئاپتور .شۇڭا <تۈركىي>ئۇيغۇر
تەتقىقاتى ،جۈملىدىن تۈركولوگىيە ئىلمىي ساھەسى ئۈچۈن يىڭى بىر سەھىپە ئېچىپ بەردى.
<دىۋان>دا ئاالھىدە تىلغا ئېلىنىپ تەبىر بېرىلگەن <ئۇيغۇر> توغرىسىدىكى چۈشەنچە
بىزنىڭ <ئۇيغۇر> نامىنىڭ پەيدا بولۇشى ھەققىدىكى ئىزدىنىشىمىزنى مۇھىم ئاساسالر بىلەن
تەمىن ئەتتى.

مەھمۇد كاشغەرىي <ئۇيغۇر>نامىنىڭ قانداق مەزمۇنالرنى ئىپادىلەيدىغانلىقى ۋە قايسى
تارىخىي ۋەقەلەردە ئوتتۇرىغا چىققانلىقى ھەققىدە مۇنداق مەلۇمات بەرگەن:
ئۇيغۇر بىر ئەلنىڭ ئىسمى( .)4ئۇنىڭ بەش شەھىرى بار ،بۇ شەھەرلەرنى زۇلقەرنەيىن تۈرك
خاقانى بىلەن پۈتۈم تۈزگەندىن كېيىن سالدۇرغان ئىكەن ...زۇلقەرنەيىن ئۇيغۇر ئېلىگە
يېقىنالشقاندا ،تۈرك خاقانى ئۇنىڭغا قارشى 4111ئادەم ئەۋەتكەن .ئۇالرنىڭ قالپاقلىرىنىڭ
قاناتلىرى الچىن قاناتلىرىغا ئوخشايدىكەن .ئوقنى ئالدىغا قانداق ئاتسا ،كەينىگىمۇ
شۇنداق ئۇستىلىق بىلەن ئاتىدىكەن .زۇلقەرنەيىن بۇالرغا ھەيران قاپتۇ ۋە <ئىناند> خورەند -بۇالر باشقىالرغا موھتاج بولماي ،ئۆز ئوزۇقىنى ئۆزى تېپىپ يەيدىغانالر ئىكەن؛
بۇالرنىڭ قولىدىن ئوۋ قېچىپ قۇتۇاللمايدۇ ،قاچان خالىسا شۇ چاغدا ئېتىپ يېيەلەيدۇ>
دەپتۇ .شۇنىڭدىن تارتىپ بۇ ئەل <خۇزخور>دەپ ئاتىلىپتۇ (.)5
يۇقۇرىقى بايانالر مەھمۇد كاشغەرىينىڭ خەلق ئىچىدە ئەۋالدتىن ئەۋالدقا ساقلىنىپ
كېلىۋاتقان <ئۇيغۇر>نامىنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدىكى رىۋايەتكە ئاساسەن ،ۋاستىلىك
ھالدا تەبىر بېرىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ .ئاخىرى ئاپتور <خۇزخور>نىڭ فۇنتېكىلىق ئۆزگىرىش
جەريانىنى ۋە تۈركىي تىلنىڭ فۇنتېكىلىق تەرەققىيات قانۇنىيەتلىرىنى ئىنچىكە تەھلىل قىلىپ،
<ئۇيغۇر> ئاتالغۇسىنىڭ شەكىللىنىشى ھەققىدە ئىلمىي يەكۈن چىقارغان.
بىز ئالدى بىلەن شۇنىڭغا دىققەت قىلىمىزكى< ،تۈركىي تىلالردىۋانى> مەھمۇد كاشغەرىينىڭ
ئۇزاق يىللىق جاپالىق ئىزدىنىشلىرىنىڭ شانلىق مېۋىسى .ئۇ ،بۇ ئەسىرىنى يېزىش ئۈچۈن،
ئەينى دەۋردە تۈ ركىي خەلقلەر ئولتۇراقالشقان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ناھايىتى نۇرغۇن شەھەر ۋە
يېزا-قىشالقالرنى ئارىالپ ئاجايىپ مول ماتىرىيال توپلىغان .بۇ جەرياندا ئۇ ئۇيغۇرالرنىڭ
تارىخىي ئەھۋالى ۋە مەدەنىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك ھەمدە <ئۇيغۇر>دېگەن ئاتالغۇنىڭ كېلىپ
چىقىشى ھەققىدە كۆپلىگەن مەلۇماتالر بىلەن ئۇچراشقان .ئۇ ،توپلىغان مول ماتېرىياللىرىنى
قايتا-قايتا سېلىشتۇرۇش ،تالالش ،تەتقىق قىلىش ئاساسىدا ئوبىيكتىپ رېئاللىققا ،ئىلمىي ۋە
تارىخىي ئاساسقا ئىگە بولغان ئۆرنەكلەرنى يۇلۇپ ئېلىپ ،ئەسىرىگە كىرگۈزگەن .ئۆز
دەۋرىدە <ئۇيغۇر>ھەققىدە كۆپ خىل رىۋايەتلەر تارقالغان بولۇشى ۋە ھەرخىل
چۈشەندۈرۈلۈپ كەلگەن بولۇشى مۇمكىن .مەھمۇد كاشغەرىي بۇالرنىڭ ئىچىدە دۇنيا
تارىخىدا ئەڭ چوڭ ۋەقە بولغان زۇلقەرنەيىننىڭ زور كېڭەيمىچىلىك ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭ ئوتتۇرا
ئاسىياغا بېسىپ كىرىشى بىلەن باغالنغان <ئۇيغۇر>توغرىسىدىكى رىۋايەتنى تالالپ ئېلىپ

كىرگۈزگەن .بۇ رىۋايەتنىڭ ئۆز دەۋرىدىكى باشقا چۈشەنچىلەر ئىچىدە ئىلمىي ئاساسىي ۋە
تارىخىي ئاساسىي كۈچلۈك ،ئاپتورنىڭ شەخىس چۈشەنچىسىگە ئۇيغۇن بولغانلىقى ئېنىق.
يۇقىرىقى رىۋايەت دۇنيا تارىخىدا زور تەسىر پەيدا قىلغان ،تەسىر دائىرىسى نىسبەتەن چوڭ،
تارىخىي

دەۋرى

مىالدىيىدىن

بۇرۇنقى

-4ئەسىردىكى

ماكىدونىيىلىك

ئىسكەندەر

زۇلقەرنەيىننىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قىلغان كېڭەيمىچىلىك ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭغا قارشى تۈركىي
خەلقلەرنىڭ باتۇرانە كۈرىشىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان .ئاپتور پايدىالنغان بۇ رىۋايەت
خەلقىم ىزنىڭ ۋەتەن ئۈچۈن ،ۋەتەننىڭ بىر پۈتۈنلۈكى ،خەلقنىڭ ئەمىنلىكى ئۈچۈن قىلغان
قەھرىمانلىق ئۇرۇشلىرىنىڭ خەلق ئاغزىدا ئەسىرلەردىن بىرى ساقلىنىپ كەلگەن تارىخىي
داستانى ئىدى .بۇ رىۋايەتنىڭ ئومۇمىي مەزمۇنىدىن قارىغاندا ،ئۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ
باتۇرلۇقى ،جەڭگىۋارلىقى قا تارلىق مىللى خۇسۇسىيىتىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بىرىش بىلەن
بىرگە ،ئۇالرنىڭ ۋەتەن ،خەلق ئۈچۈن ئەركىنلىك ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكى ئۈچۈن بولغان
كۈرەشتە ئۆزىنىڭ بارلىقىنى ئاتاشتىن ئىبارەت تارىخىي خاراكتېرى مەركەزلىك ئىپادىلەنگەن.
تارىخىي

پاكىتالردىن

قارىغاندا،

ئىسكەندەر

زۇلقەرنەيىن

مىالدىيىدىن

بۇرۇنقى

-4ئەسىرلەردە ياۋروپادىكى كۆپلىگەن دۆلەتلەرنى ئىشغال قىلىپ ،ئوتتۇرا ئاسىيادا
ياشاۋاتقان تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئۈستىگە باسقۇن قىلىپ كەلگەندە ،تۈركىي خەلقلەر
زۇلقەرنەيىنگە قارشى باتۇرالرچە قارشى كۈرەشكەن ۋە ئۇنى خېلى ئېغىر چىقىمدار قىلغان.
تۈركىي خەلقلەرنىڭ باتۇرلۇقىدىن ھەيران قالغان زۇلقەرنەيىن بۇ خەلقنى بويسۇندۇرۇشنىڭ
مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ھېس قىلىپ ،ئۇيغۇرالر بىلەن سۈلھى تۈزۈشكە مەجبۇر بولغان .بۇ
ئۇرۇشنىڭ غەلبىسى تۈركىي خەلقلەرنىڭ تارىخىدا ئاجايىپ زور ۋەقە بولغان .شۇنىڭ
ئۈچۈنمۇ<تۈركىي>دا زۇلقەرنەيىننىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قىلغان يۈرۈشى بىلەن
مۇناسىۋەتلىك بولغان خېلى مۇھىم رىۋايەتلەر كىرگۈزۈلگەن .بۇ ،تارىخ ئېتىراپ قىلغان
ئومۇمىي پاكىت.
رىۋايەتنىڭ مەزمۇنىدىن بىز ئالدى بىلەن شۇنداق مۇھىم بىر ئىشنى بايقايمىزكى،
<ئۇيغۇر>دېگەن بۇ نام مىالدىيدىن بۇرۇنقى -4ئەسىرلەردىال مەۋجۇت ئىكەنلىكى ۋە
تەسىرى خېلى زور بولغان سىياسىي كۈچ سۈپىتىدە ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرى ھاياتىدا مۇھىم رول
ئوينىغانلىقىنى كۆرۈش مۇمكىن ،بۇ بىر تەرەپ .يەنە بىر مۇھىم تەرەپ شۇكى ،مەھمۇد
كاشغەرىي

پايدىالنغان

رىۋايەتتە

تىلغا

ئېلىنغان<ئۇيغۇر>

بىزنىڭ

ھازىرقى

چۈشەنچىمىزدىكى ئۇيغۇر مىللىتىنى كۆرسىتىدىغان خاس نام ئەمەس ئىدى .ئۇ زۇلقەرنەيىنگە
قارشى بىرلىشىپ كۈرەشكەن چوڭ سىياسىي بىرلەشمىنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى بولغان .بىرەر
نامنى قەبىلىلەر ئىتتىپاقىغا قاتناشقان قەبىلە بىرلەشمىسىنىڭ ھەممىسى ئۆزلىرىگە ئومۇمىي نام
قىلىپ قوللىنىشى ،تارىختا خېلى كۆپ ئۇچرايدىغان ھادىسە .بۇ ھەقتە رادلوف بەزى تارىخي
خاتىرىلەردىكى رىۋايەتتىن پايدىلىنىپ مۇنداق يازغان<:ئۇنىڭغا رىۋايەتلەردىكى تۈركىي
تىلالردا سۆزلىشىدىغان خەلقلەرنىڭ بوۋىسى ئالالغا ئىتىقاد قىلىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ تاغىلىرى،
بۇرادەرلىرى ،ھەمشىرىلىرى قاتارلىق بىرمۇنچە تۇغقان-جەمەتلىرى بىلەنمۇ ئۇرۇش قىلىشقا
توغرا كەلدى .ئۇرۇش جەريانىدا ئۇالرنىڭ بەزىلىرى ئۇنىڭغا ھەمكارالشتى .بەزىلىرى ئۇنىڭغا
قارشى تۇرۇپ ،يېڭىلىپ قالغاندىن كېيىن تىز پۈكتى .ئۇ غەلىبە قىلغانىدىن كېيىن ،زەپەر تويى
ئۆتكۈزۈپ ئۆز قوۋملىرىغا ،جەمەت ئاقساقاللىرىغا ،جەڭچىلەرگە ئىنئام بېرىپ ،بىرلىككە
كەلتۈرۈلگەن بۇ قەلبداشالرنىڭ ئورتاق نامىنى ئۇيغۇر دەپ ئاتىدى .بۇ ئاتالغۇ بىرلەشكەنلەر،
ھەمكارالشقانالر دېگەن ئۇقۇمنى بىلدۈرەتتى .شۇنىڭدىن كېيىن بۇ ئاتالغۇنى قەبىلىلەر
بىرلىكىگە قاتناشقانالرنىڭ ھەممىسى ئورتاق قوللىنىدىغان بولۇپال قالماي ،بەلكى ئۇالرنىڭ
ھەرقايسى تارماقلىرى ۋە ئەۋالدلىرىمۇ ئۆزلىرىنىڭ نامى قىلىدىغان بولدى> ( .)6يۇقىرىقى
رىۋايەتتە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەزمۇن ئوبۇلغارى باھادىرخاننىڭ <شەجەرەئى>
دىكى رىۋايەتلەر ئاساسىدا قويۇلغان بولسىمۇ ،مەھمۇد كاشغەرىي پايدىالنغان رىۋايەتنىڭ
مەزمۇنى بىلەن خېلى كۆپ جەھەتلەردە پەرقلىق بولسىمۇ ،بىراق مۇھىم بىر ئورتاقلىق
شۇكى<،ئۇيغۇر> دېگەن نام ئۆز دەۋرىدە خاس بىر قەبىلىنىڭ نامىال بولماستىن ،بەلكى ئۇ بىر
سىياسىي بىرلەشمىنىڭ ئومۇمىي نامى سۈپىتىدە قوللىنىلغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ .بۇ
ئەھۋالنى ئۇيغۇرالرنىڭ قەھرىمانلىق ئېپوسى <ئوغۇزنامە> دىكى بەزى مەلۇماتالردىنمۇ
روشەن ھېس قىلىش مۇمكىن .ئېپوسنىڭ مەزمۇنىدىن قارىغاندا ،ئوغۇزخان بارلىق تۈركىي
خەلقلەرنى بىر بايراق ئاستىغا يىغىپ ،تۈركىي خەلقلەرنىڭ چوڭ بىرلىشىشىنى ئەمەلگە
ئاشۇرغان قەھرىمان سۈپىتىدە گەۋدىلىنىدۇ .ئوغۇزخان بايرىقى ئاستىغا توپالنغان قەبىلە
يالغۇز ئۇيغۇر قەبىلىسى بولماستىن ،بەلكى ئۇنىڭ ئەتراپىغا ناھايىتى كۆپ تۈركىي قەبىلىلەر
ئۇيۇشقان .ئوغۇزخان پۈتۈن تۈركىي خەلقلەرنى بىرلەشتۈرۈپ بولغاندىن كېيىن ،تەسىر
دائىرىسىنى تېخىمۇ كېڭەيتىش ئۈچۈن يات قەبىلىلەر ئۈستىگە زور كۆلەملىك يۈرۈشكە
ئاتلىنىدۇ .دەل شۇ پەيتتە تەرەپ -تەرەپكە يارلىق چۈشۈرىدۇ .ئۇ يارلىقىدا < :مەن
ئۇيغۇرالرنىڭ خاقانىمەن ،مەن پۈتۈن جاھاننىڭ خاقانى بولۇشۇم كېرەك.)7( >...
دەيدۇ .كۆرۈشكە بولىدۇكى ،بۇيەردە ئوغۇزخان كۆزدە تۇتۇۋاتقان <ئۇيغۇر> ئۆز ئەتراپىغا
ئۇيۇشقان پۈتۈن تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ ئورتاق ئاتىلىشى بولغان.بۇ تىل ئورتاقىلىقى مەھمۇد

كاشغەرىي پايدىالنغان رىۋايەتتىمۇ روشەن سېزىلىپ تۇرىدۇ .رىۋايەتتە <تۈرك>ئاتالغۇسى
بىلەن<ئۇيغۇر>ئاتالغۇسى ئوخشاش قوللىنىلغان< .ئۇيغۇر بىر ئەلنىڭ ئىسمى ،ئۇنىڭ بەش
شەھىرى بار ،بۇ شەھەرنى زۇلقەرنەيىن تۈرك خاقانى بىلەن پۈتۈم تۈزگەندىن كېيىن
سالدۇرغانىكەن> < ،زۇلقەرنەيىن ئۇيغۇر ئېلىگە يېقىنالشقاندا تۈرك خاقانى ئۇنىڭغا قارشى
4111ئادەم ئەۋەتكەن> .دېمەك ،بۇ يەردە <ئۇيغۇر>ئۇقۇمى بىلەن تۈرك ئۇقۇمى
پەرقلەندۈرۈلمەي ئورتاق قوللىنىلغان.
<ئۇيغۇر> نامىنىڭ خېلى ئۇزۇن تارىخىي دەۋرلەرگىچە ئومۇمىي نام سۈپىتىدە قوللىنىلغانلىقىنى
مەھمۇدكاشغەرىينىڭ

باشقا

تۈركىي

قەبىلىلىرىنىڭ

قەبىلە

ناملىرى

توغرىسىدىكى

چۈشەندۈرۈشى بىلەن <ئۇيغۇر> توغرىسىدىكى ئىزاھلىرى روشەن ئىپادە قىلىپ تۇرۇپتۇ .ئاپتور
<دىۋان>دا تىلغا ئالغان بارلىق تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ نامى شۇ قەبىلىلەرنىڭ قەدىمكى
بابىلىرىنىڭ نامىغا قويۇلغانلىقىنى ئېيتىدۇ .بىراق <ئۇيغۇر> دېگەن بۇ نام ئۇيغۇرالرنىڭ
بابىلىرىنىڭ نامىغا قويۇلغان بولماستىن ،بەلكى ئۇنىڭ تارىختىكى مۇھىم سىياسىي ۋەقە بىلەن
باغالنغان ئومۇمىي نام بولغانلىقىنى چۈشەنگىلى بولىدۇ.
<ئۇيغۇر>نامىنىڭ كېينكى تارىخىي باسقۇچالردا ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ خاس نامى بولۇپ
قالغانلىقىغا كەلسەك ،بۇنىڭ تۈرلۈك ئوبىيكىتىپ سەۋەبلىرى بار .مىالدىيىدىن كېيىن تۈركىي
خەلقلىرىنىڭ ھاياتىدا ناھايىتى زور ئۆزگىرىشلەر بولدى .بىر مەزگىل زور بىرلىشىش دەۋرىنى
باشتىن كەچۈرگەن بولسا ،يەنە بىر مەزگىل بۇ چوڭ گەۋدە بۆلۈنۈپ ،پارچىلىنىپ بۆلۈنمە
ھالەتتە ياشىغان .بۇ جەرياندا بەزى قەبىلىلەر باشقىالرغا قوشۇلۇپ كەتكەن .كىچىك-كىچىك
بۆلۈنمە خانلىقالر ئومۇمىي نام بولغان <ئۇيغۇر> ئاتالغۇسىنى قولالنماي ،باشقا-باشقا نامالر
بىلەن ئاتالغان .بولۇپمۇ بۇ خىل ئەھۋال -05-04ئەسىرلەردە خېلى گەۋدىلىك بولغان.
ئۆز-ئارا قوشۇلۇپ ۋە پارچىلىنىش نەتىجىسىدە قەدىمدىن داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان بەزى
قەبىلە ناملىرى ئۆزگەرگەن ۋە يېڭى-يېڭى قەبىلە ۋە مىللەت ناملىرى بارلىققا كەلگەن.
قارخانىيالر دەۋرىدە بارلىق تۈركىي خەلقلەر قەبىلىلەرنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈنال قەبىلە
ناملىرىنى قولالنغاندىن باشقا كۆپ ھالالردا ئۇيغۇرالر ،تۈركلەر دېگەن ئومۇمىي نام بىلەنال
ئاتالغان.

بۇ پىكرىمىزنى ،مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئۆز ئەسىرىگە <ئۇيغۇر>
دىۋانى><،قارلۇق تىلى دىۋانى>ياكى<ئوغۇز>ئەمەس بەلكى< ،تۈركىي تىلالر
دىۋانى>دەپ نام قويغانلىقىنىمۇ روشەنلەشتۈرۈپ بىرىدۇ .چۈنكى< ،دىۋان> غا كىرگۈزۈلگەن
تىل پۈتۈن تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئورتاق ئەدەبىي تىلى خاقانىيە تىلى ئىدى .بۇ چاغدا تۈركىي

خەلقلەر تىل ئاالھىدىلىكى ،ئۆرپ-ئادەت ۋە باشقا مىللىي خۇسۇسىيەتلەرجەھەتتىن ئانچە
پەرقلەنمەيتتى.

دىنىي

ئېتىقاد

تۈپەيلى

قوجۇ

ئۇيغۇرلىرى

بىلەن

قاراخانىيالر

تېررىتورىيىسىدىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەر پەرقلەندۈرۈلۈپ ئاتالغان .مەسىلەن:
مەھمۇد كاشغەرىي قاراخانىيالر تېررىتورىيىسىدىكى خەلقلەرنى <تۈركلەر> دەپ ئومۇمىي نام
بىلەن ئاتىغان بولسا ،قوجۇ ئۇيغۇرلىرىنى بۇ چاغدا بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلغانلىقى ئۈچۈن
<ئۇيغۇر> دەپ ئاتىغان .تۈركىي خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرق
قاراخانىيىالر دەۋرىدىن كېيىن بارا-بارا روشەنلىشىشىكە باشلىدى .ئاخىر بىرقانچە مىللەت
شەكلىدە ياشاش ھالىتىنى شەكىللەندۇردى .چوڭ گەۋدىدىن پارچىالنغان قەبىلىلەر باشقا
نامالر بىلەن ئاتالغان بولسا ،بۇ گەۋدىنىڭ ئۇلىنى تەشكىل قىلغان ئۇيغۇرالر بۇ نامنى
داۋاملىق ساقالپ قالدى.

)(2
مەھمۇد كاشغەرىينىڭ <ئۇيغۇر>تەبىرىدە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللى خاراكتىرى ۋە ئاالھىدىلىكى
خېلى روشەن گەۋدىلەندۈرۈلگەن .رىۋايەتنىڭ باش قىسمىدا ئۇيغۇرالرنىڭ ئات ئۈستىدىكى
چەۋەندازلىقى ،ئوقيا ئېتىشقا ماھىرلىقى ،ئوقنى ئالدىغا قانداق ئاتسا ،كەينىگىمۇ شۇنداق
ئۇستىلىق بىلەن ئاتىدىغانلىقىدىن ئىبارەت مىللى ئاالھىدىلىك ئىپادىلەنگەن.
مەلۇمكى ،چارۋىچىلىقنى ئاساسىي گەۋدە قىلغان قەدىمكى تۇرمۇش شارائىتى ئۇيغۇرالرنى شۇ
ئىجتىمائى مۇھىتنىڭ ئۆزلىرىگە بەرگەن ئىمكانىيەتلىرىدىن تولۇق بەھرىمەن بولۇش ۋە
ئۇنىڭدىن تولۇق پايدىلىنىشقا ئۆگەتكەن .بولۇپمۇ ئات مىنىش ،ئوقيا ئېتىش ماھارىتىنى
ئەينى ۋاقىتتىكى چارۋىچى خەلقلەرنىڭ مۇھىم تۇرمۇش تەلىپى ۋە ياشاش تەلىپى ئىدى .ئۇالر
ئۆزلىرىنىڭ تۇرمۇش ئېھتىياجىنى قامداش ئۈچۈن ئوۋچىلىقتا يېتىلىشى زۆرۈر .ئوۋچىلىق
تۇرمۇشى كىشىلەردىن زېرەكلىك ،باتۇرلۇق ،قورقماس ئىرادە ۋە چەبدەسلىكىنى تەلەپ
قىلىشتىن باشقا ،يەنە قارىغا ئېتىشتا يۇقىرى ماھارەت بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ .شۇنىڭ بىلەن
بىرگە ،ئۇ يۇقىرىقىدەك خۇسۇسىيەتلەرنى يېتلىدۈرۈشنىڭ مەشىق مەيدانى بولىدۇ .يەنە بىر
تەرەپتىن ،ۋەتەن ،خەلقنى سىرتقى دۈشمەننىڭ ھۇجۇمىدىن قوغداش ،تۇرمۇشنىڭ
خاتىرجەملىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇرۇش قورالى ئوقيا ،نەيزە،
قىلىچ ئىشلىتىش ۋە ئات مىنىش ماھارىتىدە يۇقىرى كامالەتكە يېتىش -ھەربىر ئائىلە
ئەزالىرىغىچە مۇھىم بىر ھايات مىزانى بولغان .بۇ مىزانغا پادىشاھتىن تارتىپ ،پۇقراغىچە

ھەممە كىشى ئەمەل قىلىشى الزىم ئىدى.ئۇيغۇر خەلقىنىڭ نەچچە مىڭ يىللىق ئىجتىمائىي ۋە
تەبىئىي تۇرمۇش شارائىتى ۋە ئۇزاق يىللىق يات قەبىلىلەر بىلەن بولغان ئۇرۇش ماھارىتىدە
ئۇالرغا شۇنداق باتۇر ،چەبدەس ،قورقماس ،پىداكار روھ بىلەن يېتىشتۈرۈپ قالماي ،بەلكى
ئۇرۇش ماھارىتىدە ئۇالرغا يۇقىرى كامالەت ئاتا قىلغان .بۇخىل مىللى ئاالھىدىلىك ئەلۋەتتە
ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىننىڭ قوشۇنىنى مەغلۇب قىلىش ۋە ئىسكەندەرنى ھەيران قالدۇرۇشنىڭ
ئەڭ مۇھىم ئاساسى بولغان ئىدى.
تارىخىي پاكىتالرغا نەزەر سالىدىغان بولساقمۇ ،ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئوقيا ئېتىش ،ئات مىنىش
ماھارىتى ناھايىتى يۇقىرى ئىكەنلىكى ھەققىدە ئىشەنچلىك پاكىتالر مەۋجۇت .ئورخۇن بويىدا
قۇرۇلغان قۇدرەتلىك ئۇيغۇر خانلىقى ( )845-646دەۋرىدە شەرقتىكى قارلۇقالر ئۇيغۇر
ئىتتىپاقىدىن چىقىپ كېتىشك ە ئورۇنۇپ ،ئۇيغۇرالر بىلەن قارشىالشقاندا غەربىي ئۇيغۇرالر
شەرقتىكى

قااليمىقانچىلىقتىن

پايدىلىنىپ،

پاراكەندىچىلىك

سېلىشقا

ئۇرۇنغان.

-00ئەسىرلەرنىڭ باشلىرىدا قارلۇقالرنىڭ تىبەتلەربىلەن بىرلشىپ ئېلىپ بارغان ھەرىكەتلىرى
ئۇيغۇر خانلىقنىڭ تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبى ۋە شىمالىدىكى ھۆكۈمرانلىقىغا ۋەھىمە تۇغدۇرۇپ،
ئاي بىلگە قاغاننى بۇ رايونالرغا يۈرۈش قىلىپ ،پاراكەندىچىلىكنى تىنجىتىشقا مەجبۇر قىلغان.
بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشىدا بۇ قېتىمقى يۈرۈش مۇنداق خاتىرىلەنگەن :دەسلەپ شىمالدىكى
كۆنكۇت (قىرغىز)ئېلى 41مىڭدىن ئارتۇق ئەسكەر بىلەن ھۇجۇم قىلدى ،ئەمما خاقان
ئۆسمۈرلۈك ۋاقتىدىن تارتىپال باتۇر ،زېرەك ،مەرگەن بولغانلىقتىن ئاتقان ئوقى زايە بولماي
كۆنكۇرت خانىنى ھەق جايغا قارار تاپقۇزدى< .يىڭى تاڭنامە>ئۇيغۇرالر تەزكىرىسىدىمۇ
<ئۇالر>دېيىلگەن
خاتىرىلەر بار< .كونا تاڭنامە>دىمۇ ئۇيغۇرالرنى <شۇڭقاردەك>دېگەن
مەنىدىكى خاتىرىلەربار .ئەرەب تارىخچىسى مەسئۇدى ئۇيغۇرالرنىڭ باشقا تۈركىي خەلقلەر
ئىچىدە ئەڭ باتۇر ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان .جۇڭگۇ مەنبەلىرىدە خاتىرىلەنگەن
<ئۇيغۇر>نىڭ خەنزۇچە خەت بىلەن ئىپادە قىلىنغان مەنىلىرى ھەم مەھمۇد كاشغەرىينىڭ
يۇقىرىقى تەبىرىدىكى ئۇالر ئەڭ ئەشەددى كاپىرالر ھەم ئەڭ ئۇستا مەرگەنلەردۇر ،دېگەن
مەنە بىلەن خېلى كۆپ ئورتاقلىققا ئىگە .جۇڭگۇ مەنبەلىرىدە ھەرقايسى تارىخىي دەۋرلەردە
ئۇيغۇر نامى ھەرخىل خاتىرىلەنگەن ،مەسىلەن :دىڭلىڭ ،تېلى ،گاۋچاڭ ،خۇ ،روڭ ،دې
قاتارلىق نامالر بىلەن ئاتالغان .كېيىن ئۇيغۇر خانلىقى تازا قۇدرەت تاپقاندا خېلى كۆپ
قەبىلىلەر ئۆزلىرىنىڭ قەبىلە ناملىرىنى تاشالپ <ئۇيغۇر>نى ئومۇمىي نام قىلىپ قولالنغان .
<ئەل>دېگەن كىتابنىڭ -325جىلىدىدا خاتىرىلىنىشىچە ،چىن يۈەننىڭ

-5يىلى (مىالدىيە-789يىلى)تون باغا جۇڭگوغا ئەلچى ئەۋتىپ ،خاننىڭ نامىنى
<شۇڭقاردەك>دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان ئەنئەنىۋى نام -ئۇيغۇر
بىلەن ئاتاشنى ئۇقتۇرغان .شۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر خانلىقى( 回鹘خۇي گۇ) دەپ ئاتىغان .بۇ
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 32
  • Büleklär
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3349
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    20.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3540
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    17.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3675
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1801
    15.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3492
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1882
    21.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3543
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1867
    21.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    20.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3547
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1561
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3550
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3702
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3604
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1808
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3438
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    21.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    18.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3558
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1585
    18.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3237
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1741
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1620
    19.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1662
    20.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    24.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3582
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1529
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1656
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3490
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    20.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1758
    20.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3495
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1669
    22.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1829
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1641
    24.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3532
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1815
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1667
    19.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3507
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1728
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1759
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1650
    20.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 26
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.