Latin

Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 24

Süzlärneñ gomumi sanı 3490
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
31.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
ئەپەندىمنىڭ دوكتور ئاسپىرانتى ،ھازىر گىرمانىيە بامبورگ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىلىم سۆزلەۋاتقان
ئابدۇرەشىت ياقۇپ قاتارلىقالرنى كۆرسىتىش مۇمكىن .مېنىڭچە ،بۇالر بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرىينىڭ
ياراملىق ئەۋالدلىرى ،بىزنىڭ ئىپتىخارلىق ئۈلگىلىرىمىز بولۇشقا مۇناسىپ!
كىشىنى روھالندۇرىدىغىنى شۇكى ،كاشغەرىي روھى بۈگۈنكى كۈندە يالغۇز تىلشۇناسلىق ۋە فىلولوگىيە
پەنلىرى ساھەسىدىال ئەمەس ،بەلكى ئۇ ئىلىمنىڭ باشقا ساھەلىرىدە ،خۇسۇسەن تەبئىي پەن
ساھەسىدىمۇ ئۆزىنىڭ تۈرتكىلىك رولى ئارقىلىق مول ۋە غوللۇق نەتىجە ئىگىلىرىنى ۋە زامانىۋى پەن
ئىجادكارلىرىنى بارلىققا كەلتۈرمەكتە .ئااليلۇق ،خالمۇرات غوپۇر ،تىبابەت ئالىمى ،شىنجاڭ جۇڭگو
تىبابىتى ئىنىستىتۇتىنىڭ پروفېسسورى ،دوكتور ( 24ياش) ،ئۇ -0977يىلى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ
-3يىللىقىدا ئوقۇۋاتقان چېغىدىال ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ ،ئەال نەتىجە بىلەن شاڭخەي
جۇڭگو تىبابىتى ئۇنۋېرسىتېتىغا قوبۇل قىلىنغان .ئۇ مەزكۇر ئۇنىۋېرسىتېتتا ئوقۇغان بەش يىل
جەريانىدا ،باشتىن-ئاخىر ئۆگىنىش نەمۇنىچىسى بولغاچ ،شاڭخەي« ۋېنخۇيباۋ» گېزىتى ئۇنىڭ
نەمۇنىلىك ئىش –ئىزلىرىنى تونۇشتۇرغان .ئۇ -0988يىلى روسچە چەتئەلگە ئوقۇشقا چىقىش
ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ ،روسىيە لېنىنگراد تىبابەت ئۇنىۋېرسىتېتىغا دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇشقا
كىرگەن .ئۇ يەردە ئۇ بىر تەرەپتىن ئوقۇپ ،يەنە بىر تەرەپتىن دەرس سۆزلىگەن .ئۇ روسىيە
دوختۇرلىرى ۋە ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىغا جۇڭگوچە-ياۋروپاچە داۋاالش ئىلىمىدىن 268سائەت
دەرس بەرگەن ۋە روسىيەدە تۇنجى بولۇپ «جۇڭگوچە-غەربچە داۋاالشنى بىرلەشتۈرۈش كافېدراسى»
نى قۇرۇپ ،روسىيىلىك ئاكادېمىكالرنىڭ «شەرقتىن كەلگەن ئاجايىپ تاالنت» دېگەن باھاسىغا
ئېرىشكەن .ئۇ -0992يىلى -3ئايدا 241 ،بەتلىك ئىجادىي خاراكتېرلىك ئىلمىي ماقالىسى بىلەن
دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيە ياقالشتىن مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتۈپ ،دەرىجە ئاتالپ ،روسىيىنىڭ دۆلەتلىك
تىببىي ئىلىم دوكتورى ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن 22 .ياشلىق خالمۇرات غوپۇرنىڭ دەرىجە ئاتالپ

روسىيىنىڭ ئەڭ ئالىي ئىلىم ئۇنۋانىغا ئېرىشكەنلىكىدىن ئىبارەت بۇ مۆجىزە روسىيە تىببىي ئىلىم
ساھەسىنى زىلزىلىگە كەلتۈرىۋەتكەن .سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ «كومسۇمۇل ھەقىقىتى» قاتارلىق
گېزىت-ژورناللىرى ۋە تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى بەس-بەس بىلەن ئۇنى خەۋەر قىلىشقان .ئېلىمىزنىڭ
«خەلق گېزىتى»« ،جۇڭگو ياشلىرى» گېزىتى قاتارلىقالرمۇ خالمۇرات غوپۇرنىڭ ئىش-ئىزلىرىنى ۋە
ئىجادىي مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى ئارقا-ئارقىدىن تونۇشتۇرغان .چۈنكى ،بۇ ئېلىمىزنىڭ چەتئەللەردە
ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلىرى ئارىسىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىش ئىدى .بۇ ھەقتە خالمۇرات غوپۇرنىڭ
يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى ،خەلقئارادا داڭقلىق ئاكادېمىك فېدانسىيۋ ئۆزىنىڭ شىنجاڭ جۇڭگو تىبابىتى
ئىنىستىتۇتىنىڭ باشلىقىغا يازغان خېتىدە « :خالمۇرات غوپۇر جۇڭگوچە داۋاالشتىمۇ ،غەربچە
داۋاالشتىمۇ ئاساسى چىڭ تىببىي ئالىم .ئۇ پەن-تېخنىكىنى پىششىق بىلىدىغان ،بىلىم دائىرىسى كەڭ،
تاالنتلىق ھەمدە يۈكسەك پەزىلەتكە ئىگە دوختۇر .ئۇ پەقەت تۆت يىل ئىچىدىال دوكتورلۇق
پەنلىرىنى ئوقۇپ دىسسېرتاتسىيە ماقالىسىنى يېزىپ بولۇپ ،بىراقال دۆلەت دەرىجىلىك دوكتورلۇقنى
قولغا كەلتۈردى .بۇ ھەقىقەتەنمۇ ئاز ئۇچرايدىغان مۆجىزە .ئادەتتىكى دوكتورالر ئالتە يىلدىن ئون
يىلغىچە ۋاقىت سەرپ قىلغاندا ،ئاندىن دۆلەت دەرىجىلىك دوكتورلۇققا ئېرىشەلەيدۇ.شۇڭا،
خالمۇرات غوپۇرنىڭ مۇۋەپپەقىيتى بىزنى ھەيران قالدۇردى .بۇ مۇناسىۋەت بىلەن سىلەرنى قىزغىن
تەبرىكلەيمەن» دېگەن .خالمۇرات غوپۇر ھازىر شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونى جۇڭگو تىبابىتى
ئىنىستىتۇتىداجۇڭگوچە-غەربچە-ئۇيغۇرچە داۋاالش بىرلەشتۈرۈلگەن نەپەس يولى كېسەللىكلىرىنى
داۋاالش-تەتقىق قىلىش ئىشخانىسى قۇرۇپ ئىشلەۋاتىدۇ .شۇنىڭ بىلەن بىر چاغدا ،ئۇ ھازىر يەنە
شاڭخەي جۇڭگو تىبابىتى ئۇنۋېرسىتېتىنىڭ دوكتور ئاسپرانتلىرىنىڭ يېتەكچىسى ،روسىيە دوكتور
ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى ،ئۇ ھەر يىلى ،روسىيىگە ئىككى قىتىم بېرىپ ،سان-پېتربۇرگ
تىبابەت ئىنىستىتۇتىدىكى روس دوكتورالرغا دەرس ئۆتىدۇ (.يۇقىرقى بايانالر ئەنۋەر ئابدۇرەھىم
يازغان «تەڭرىتاغ ئوغلى دۇنيا ئىلىم مۇنبىرىدە» ناملىق ئەدەبىي ئاخباراتتىن ئېلىندى.قاراڭ:
«شىنجاڭ ياشلىرى» -0994يىللىق -4سان -0بەت)
مانا مۇشۇنداق پوالتتەك ئەمەلىي پاكىتالر ئارقىلىق ،ياش پروفېسسور ،دوكتور خالمۇرات غوپۇر
بۈگۈنكى ئۇيغۇرالرنىڭ خۇددى مەھمۇد كاشغەرىي زامانىدىكى ئۇيغۇرالرغا ئوخشاشال ئۆز ئىقتىقدارى
ۋە ئۆز ئەمگىكى ئارقىلىق پۈتۈن دۇنيانى قايىل قىالاليدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.
يەنە مەسلەن ،تاشپوالت تېيىپ ،جۇغراپىيەشۇناس ،شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى جۇغراپىيە فاكۇلتېتىنىڭ
مۇدىرى ،دوكتور ( 24ياش) .ئۇ -0988يىلى -6ئايدا ،ياپونىيە توكيو تەبىئىي پەنلەر ئۇنىۋېرسىتېتى
يىراقتىن سىزىش تەتقىقات ئورنىغا دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئوقۇشىغا كىرگەن .ئۇ ياپونىيەگە چىقىشتىن
بۇرۇن ئېلىمىزنىڭ شەرقىي شىمال ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىر يىلال ياپونچە ئۆگەنگەنىدى .ياپونىيىدە بولغان
تۆت يىل جەريانىدا ،ئۇ كېنو-تېلېۋىزور كۆرۈش ،ئويۇن-تاماشا بىلەن شۇغۇللىنىشنى پۈتۈنلەي تەرك

قىلىپ ،باش چۆكۈرۈپ ئىجتىھاد ۋە ئېتىقاد بىلەن ئۆگەندى .ئانا يۇرتنى ،ئاتا-ئانا ۋە باال-چاقىنى
سېغىنىشنى تۈرتكە ۋە قۇۋۋەت مەنبەسى قىلىپ تۇرۇپ ئىلىم تەتقىق قىلدى .ئاشۇنداق ئۆگەنگەن ۋە
ئاشۇنداق تەتقىق قىلغانلىقى ئۈچۈنال ،ئۇ -0993يىلى -6ئايدا 23 ،ياش ۋاقتىدا ،ياپونىيە
جۇغراپىيە ئىلمى دوكتورى ئۇنۋانىغا ئېرىشتى .ئۇ ھازىر شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى مەكتەپ باشلىقىنىڭ
ياردەمچىسى ساالھىيتى بىلەن كانادالىق ۋە ياپونيىلىك ئالىمالر بىلەن بىرلىشىپ ،تارىم دەرياسىنىڭ
تۆۋەن ئېقىمىغا جايالشقان رايونالرنىڭ ېپىنچا ئۆسۈملىكلىرىنى قوغداپ قېلىش تەتقىقاتى ۋە مۇھىت
تەتقىقاتى ،شۇنىڭدەك تەبىئىي بايلىقالردىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش تەتقىقاتى قاتارلىقالر بىلەن
شۇغۇلالنماقتا (.بۇ بايانالر ئۆمەر قادىر يازغان « يۇلتۇز ئانا زېمىنگە نۇر چاچتى» ناملىق ماقالىدىن
ئېلىندى .قاراڭ«:شىنجاڭ ياشلىرى» -0994يىللىق -6سان -0بەت)
يەنە مەسلەن ،ئارزۇگۈل ھەمدۇلالھ ،جۇڭگودىكى تۇنجى ئۇيغۇر پاراشوتچى ،تۇنجى ئۇيغۇر ئايال
پودپولكوۋنىك .ئۇ جۇڭگو «-0ئاۋغۇست» پاراشوتچىالر ئەترىتىگە ئەزا بولغان يەتتە يىل ئىچىدە،
جەمئىي 0988قېتىم پاراشوتتىن غەلبىلىك سەكرىگەن .مەملىكەتلىك رېكورتنى تۆت قېتىم بۇزۇپ
تاشلىغان ،ئون مېدال مۇكاپات ئالغان-0978 .يىلى كانادادا مۇسابىقىغا قاتنىشىپ ئەال نەتىجىگە
ئېرىشكەن-0979 .يىلى ئۆتكۈزۈلگەن -4نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدا ،ئۇ
ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن .شۇ قېتىم ،دېڭ شىياۋپىڭ ئۆز قولى بىلەن ئۇنىڭغا مۇكاپات بەرگەن ۋە :
« سىز ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭال ئەمەس ،بەلكى پۈتۈن مەملىكەت ئاياللىرىنىڭمۇ پەخىرى» دېگەن .ئۇ
-0980يىلى ۋە -0985يىلى ئىككى قېتىم شاڭخەي ھاۋا ئارمىيە سىياسىي ئىنىستىتۇتىغا ئوقۇشقا
بېرىپ ،دەرسخانا ،مەكتەپ كۈتۈبخانىسى ،ماتېرىيال بۆلۈمىدە پۈتۈن زېھنى قۇۋۋىتىنى سەرپ قىلىپ
ئۆگەنگەنلىكتىن ،تۆت يىللىق ئوقۇش جەريانىدا ئۆتۈلگەن جەمئىي 81خىل دەرسنىڭ ھەممىسىدىن
91دىن يۇقىرى نۇمۇر ئېلىپ ،شاڭخەي شەھىرى بويىچە « -8مارت قىزىل بايراقدارى» بولغان.
-0987يىلى،جۇڭگودا زىيارەتتە بولغان ئەنگىلىيە ئايال پادىشاھى ئېلزابىت شاڭخەي شەھىرىدە
ئۆتكۈزۈلگەن

«ياغلىقلىقالرغا

مەدھىيە»

ناملىق

كۆرگەزمىدە،

ئارزۇگۈل

ھەمدۇلالھنىڭ

ئىش-پائالىيەتلىرىنى كۆرۈپ ،ئۇنى «جۇڭگونىڭ ئايال قەھرىمانى» دەپ ماختىغان .ئارزۇگۈل
ھەمدۇلالھ مۇنداق دېگەن « :ئىشتا خەنزۇ ئاياللىرى قىاللىغاننى مەنمۇ قىالاليمەن.ئەرلەر
قىاللىغاننىمۇ تىرىشىپ قىالاليمەن بەلكى ئۇالردىنمۇ ياخشى قىالاليمەن» .مانا بۇ – بۈگۈنكى زامان
ئۇيغۇر خوتۇن -قىزلىرىنىڭ دۇنيا ئىلىم-مەرىپەت بەيگىسىدە بەس-بەس بىلەن ئىلگىرلەۋاتقان
مىللەتلەر ئالدىدا جاكارلىغان ئەڭ ياڭراق خىتابى! (يۇقىرىقى بايانالر شاۋياڭ ،جىن رۈييوڭالر
يازغان « جۇڭگولۇق ئايالنىڭ كارامىتى» ناملىق ماقالىدىن ئېلىندى.قاراڭ«:شىنجاڭ گېزىتى»
(ئۇيغۇرچە) -0994يىللىق -21نويابىر -0بەت)
يەنە مەسلەن ،دىلشات ھېۋىزۇلالھ ( 33ياش) ،شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئېلېكترون-ئۇچۇر فاكۇلتېتىنىڭ

ئاسپرانتى .ئۇ مەزكۇر مەكتەپنىڭ فىزىكا فاكۇلتېتىدا ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە،ۋاقىت بولسىال چەتئەل تىل
فاكۇلتېتىنىڭ ئىنگلىز تىلى دەرسىگە ،كەچلىك مۇزاكىرىسىگە ۋە ئىنگلىز تىلى بۇرجىكى كۇرژۇكىنىڭ
پائالىيەتلىرىگە ئاكتىپ قاتنىشىپ ئىنگلىز تىلى ئۆگەنگەن .مەكتەپ پۈتتۈرۈش ئالدىدا ئىنگلىز تىلى
بويىچە ،مەملىكەتلىك -6دەرىجىلىك ئىمتىھاندىن ئۆتكەن .ئۇ يەنە ئۆزلۈكىدىن ياپون تىلى
ئۆگەنگەن .ئۇ ھازىر ئېلېكترونلۇق ھېسابلىغۇدا ،دۆلەتلىك -862پەن-تەتقىقات تېمىسىنىڭ بىر
تۈرى بولغان «ئۇيغۇر تىلىنىڭ تەلەپپۇزىنى پەرق ئېتىش سىستېمىسى»دا ئۆزىنى ئۇنۇتقان ھالدا
ئىشلىمەكتە ،تەتقىق قىلماقتا(.بۇ مەزمۇنالر قەيسەر مېجىت يازغان « مەڭگۈلۈك ياشلىق» ناملىق
ئەدەبىي ئاخباراتتىن ئېلىندى.قاراڭ«:تارىم» ژورنىلى -0994يىللىق -4سان)
يەنە مەسلەن ،كۈرەش ئىبىراھىم ،خىمىيە ،فىزىكا ئالىمى(28ياش).ئۇ -0981يىلى بېيجىڭ پايتەخت
پىداگوكىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خىمىيە فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن-0987 .يىلى قەشقەر پىداگوكىكا
ئىنستىتۇتىنىڭ خىمىيە فاكۇلتېتىتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتقان چېغىدا ،دۆلەتلىك مائارىپ كومىتېتى
تەرىپىدىن چەتئەللەرگە ئوقۇشقا چىقىرىش ئۈچۈن ئۇيۇشتۇرۇلغان ئىنگلىزچە سەۋىيە سىناش
ئىمتىھانىدىن ئۆتكەن .كۈرەشنىڭ فرانسۇز تىلىدىمۇ خېلى ياخشى ئاساسى بارلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ،
دۆلەت ئۇنى -0989يىلى -3ئايدا ،بېلگىيە لېيەژ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئېلېكترون ۋە فوتو ئېلېكترون
سىپىكتروسكوپى تەجرىبىخانىسىغا بىر يىللىق بىلىم ئاشۇرۇشقا ئەۋەتكەن.بۇ بىر يىل ئىچىدە ،بېلگىيەگە
كېلىشتىن بۇرۇن پەقەت بىر يىلال فرانسۇز تىلى كۈچەيتمە كۇرىسىدائوقۇغان كۈرەش ئىبىراھىم كېچىنى
كۈندۈزگە ئۇالپ قېتىرقىنىپ ئۆگىنىش ئارقىلىق ،فرانسۇز تىلى بويىچە سەۋىيىسىنى تەلەپكە اليىق
دەرىجىگىچە ئۆستۈرگەندىن باشقا ،ئىنگلىز تىلى بىلەن ئىلمىي ماقالە يېزىپ ،ئامرېكىدا چىقىدىغان
خەلقئارالىق ئىلمىي ژورنالدا ئېالن قىلدۇرغان .كۈرەشنىڭ مۇنداق تىرىشچانلىقىدىن تەسىرلەنگەن،
مۇنداق ئىقتىدارىدىن سۆيۈنگەن بېلگىيە ئالىملىرى ئۇنىڭ بۇ يەردە داۋاملىق بىلىم ئېلىپ،
دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇشنى تەۋسىيە قىلغان ۋە ئوقۇش ياردەم پۇلى ھەل قىلىپ
بەرگەن.شۇنىڭ بىلەن ئۇ داۋاملىق ئىلگىرلەپ ،ئىنگلىز تىلى ۋە فرانسۇز تىلى بويىچە ،ئاتوم-مالىكۇال
فىزىكىسىغا ئائىت دەرسلىكلەرنى پىششىق ئۆگەنگەن ،كۆپ تەرەپلىمىلىك ئالىي بىلىملەرنى تەھسىل
قىلغان .ئۇ دوكتورلۇق ئۇنۋانى تەلەپ قىلىدىغان ئىلمىي تەجرىبىلەرنى فرانسىيە پارىژ ئوخسەي
دۆلەتلىك ماس قەدەملىك رادىئاتسىيە تەجرىبىخانىسىدا ئىشلەپ تاماملىغان .مۇشۇنداق ئىلىم
كانلىرىدا ئۈچ يىل ئون ئاي ۋاقىت جان پىدالىق بىلەن مەرىپەت قېزىش ئارقىلىق ،ئاخىرى
-0993يىلى -03ئايدا ،بېلگىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيە ياقالش يىغىنىدا،
ئۆزىنىڭ ئىنگلىز تىلىدا يازغان« ئالتە فلورلۇق بېنزىننىڭ يۇمشاق Xنۇرىنى قوبۇل قىلغاندىن
كېيىنكى فوتو-خىمىيە خۇسۇسىيەتلىرى » ماۋزۇلۇق دوكتورلۇق ئىلمىي ماقالىسىنى ئوقۇپ ۋە
ئالىمالرنىڭ ئىنگلىزچە سورىغان سوئاللىرىغا ئىنگلىزچە ،فرانسۇزچە سورىغان سوئاللىرىغا فرانسۇزچە

قانائەتلىنەرلىك جاۋاب بېرىپ«،ئەال ،ياخشى ،ئوتتۇراھال ،الياقەتلىك» دەپ تۆرت دەرىجىگە
بۆلۈنىدىغان بۇ دىسسېرتاتسىيە ياقالشتىن ئەال نەتىجە بىلەن ئۆتۈپ « ،تەبىئىي پەنلەر دوكتورى »
دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن-0992 .يىلى-3ئايدا ،جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيسى بېيجىڭ يۇقىرى
ئېنېرگىيە فىزىكىسى تەتقىقات ئورنىنىڭ ماس قەدەملىك رادىئاتسىيە تەجرىبىخانىسىغا دوكتور ئاشتى
)(博士后ئۇنۋانى ئوقۇشى ۋە تەتقىقاتىغا قوبۇل قىلىنغان ۋە مۇشۇ (-94يىل) -03ئايدا ،شەرەپ
بىلەن دوكتور ئاشتى( يەنى پوستدوكتور ) post doctorئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.ئۇ ئۆزىنىڭ دۇنيا
ئىلىم سورۇنلىرىدا باشتىن كەچۈرگەن ئۆگىنىش ۋە تەتقىقات سەرگۈزەشتىلىرى ھەققىدە توختالغىنىدا« :
پەقەت بەل قويۇۋەتمەي ئاخىرغىچە تىرىشساقال ،باشقىالر بويسۇندۇرالىغان ئىلىم چوققىلىرىنى بىزمۇ
بويسۇندۇرااليدىكەنمىز» دەيدۇ .ئۇ ئۇيغۇردىن چىققان تۇنجى دوكتور ئاشتى بولۇش ساالھىيتى
بىلەن ،ھازىر جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيسى بېيجىڭ يۇقىرى ئېنېرگىيە فىزىكىسى تەتقىقات ئورنىنىڭ
ماس قەدەملىك رادىئاتسىيە تەجرىبىخانىسىدا ئالىي تەتقىقاتچىلىق بىلەن شۇغۇلالنماقتا.
مۇنداق مىسالالر يەنە خېلى بار،بۇ يەردە مۇشۇنچىلىك كۆرسىتىش بىلەن كۇپايىلەندۇق.
مېنىڭچە ،بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرىي ئىلمپەرۋەر ئەجدادلىرىمىزنىڭ شانلىق نامايەندىسى بولسا،
يۇقىرىقىدەك ئەقىدىلىك ،مەرىپەتپەرۋەر ياشالر ھازىرقى زامان ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئىپتىخارى ۋە غورۇر
يۇلتۇزلىرىدۇر .بىز بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرىينى ئەسلەپ ،ئۇنىڭ بۈيۈك قامۇس «دىۋانۇ لۇغاتىت
تۈرك» (تۈركىي تىلالر دىۋانى) ئارقىلىق ،ئالدى بىلەن پۈتكۈل ئۇيغۇر تارىخى ۋە مەدەنىيتى ئۈچۈن
قوشقان تۆھپىسىنى خاتىرىلەۋاتقان ۋاقتىمىزدا ،ئۇ مۆھتەرەم بوۋىمىزنىڭ نۇسرەت ئىزىدىن مېڭىپ ،ئۇ
سەردار بولۇپ يورۇتقان ئىلىم-مەرىپەت مەشئىلىنى ئىگىز كۆتۈرۈپ ،ھەر بىر قەدىمىدە بىردىن
ئەھمىيەتلىك ئىز قالدۇرۇپ ،پارالق نەتىجە يارىتىپ كېلىۋاتقان ياش ئالىمالردىن ئۆگىنىشىمىز ۋە
ئارىلىقنى ئۈزۈلدۈرۈپ قويماي ،ئۇالرغا يېقىندىن ئەگىشىشىمىز الزىم.
4ئىتتىپاقلىشىپ-30،ئەسىرگە بىزمۇ ئىلىم بىلەن قەددىمىز رۇس ھالدا كىرەيلى!ساۋاقداشالر ،ياش دوستالر:
يەنە بەش يىلدىن كېيىن ،ئىنسانىيەت تارىخى -30ئەسىرگە قەدەم قويىدۇ .شۇ تاپتا ،دۇنيادىكى
ھەرقايسى مىللەتلەر سەپلىرىنى تۈزەپ ،ئۆزلىرىنىڭ -30ئەسىردىكى ئورنى ھەققىدە جىددىي ئەمما
ئەمەلىي چەن سوقماقتا .ئالىمالرنىڭ بىردەك قارىشى شۇكى-30 ،ئەسىر پەن-تېخنىكا يۈكسەك
تەرەققىي قىلغان ،مەدەنىيەت يۈكسەك تەرققىي قىلغان ،دېمكۇراتىيە يۈكسەك تەرەققىي قىلغان،
شۇنىڭ بىلەن بىر چاغدا ،پەن-مەدەنىيەت جەھەتتىكى رىقابەتمۇ ئەڭ ۋايىغا يەتكەن ئەسىر بولىدۇ.
21ئەسىردە ،كىمنىڭ پەن-تېخنىكىسى ئۈستۈن ،كىمنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيسى يۇقىرى بولسا ،شۇكۈچلۈك ،شۇ مۆھتەرەم بولىدۇ .پارتىيىمىز ۋە ھۆكۈمىتىمىز جۇڭگونىڭ -30ئەسىردىكى ئىستىقبالى
ئۈچۈن ئۇلۇغۋار پىالنالرنى تۈزۈپ ،سىلە-بىزنى ئالغا يېتەكلىمەكتە.سىلە-بىزدەك ئالىي مەكتەپ

ئوقۇغۇچىلىرىدىن،بىلىم ئەھلىلىرىدىن ۋەتەننىڭ كەلگۈسى ،خەلقنىڭ ئىستىقبالى ئۈچۈن ناھايىتى زور
ئۈمىدلەرنى كۈتمەكتە.
بىز بۈگۈن بۇيەرگە جەم بولۇپ ،بۈيۈك ئەجدادىمىز مەھمۇد كاشغەرىينى خاتىرىلىدۇق ،ئەسلىدۇق ۋە
ئۇ مۆھتەرەم بوۋىمىزنىڭ قۇۋۋىتى ئۇپرىماس خاسىيەتلىك ئەسىرى «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك» (تۈركىي
تىلالر دىۋانى) ئۈستىدە تەتقىقات يۈرگۈزدۇق .مېنىڭچە ،بۇ ھېچقانداق بىر كوزىر كۆرسىتىش پائالىيتى
ئەمەس بەلكى ئۆز-ئۆزىمىزنى تونۇش پائالىيىتى.دېمەكچىمەنكى ،مىڭ يىلالردىن بۇرۇن ،مەھمۇد
كاشغەرىيدەك بۈيۈك ئالىملىرىمىز بولغانىكەن؛ مەھمۇد زامانىدىن مىڭ يىلالر ئۆتكەن بۈگۈنكى
كۈندە ،خالمۇرات غوپۇردەك نەۋقىران ئالىملىرىمىز ھەر ساھەدە ئونالپ تۇرۇپتۇ؛ خۇالسە شۇكى،
بىزنىڭ ھېچبىرىمىز ھېچكىمدىن كەم ئەمەس ،باشقىالر قىاللىغاننى بىزلەرمۇ چوقۇم قىالاليمىز ،بەلكى
ئەڭ ياخشى قىالاليمىز!
ياش دوستالر:
سىلە-بىزنىڭ ئالدىمىزدا پەقەت بىرال يول بار ،ئۇ بولسىمۇ ئىلىم-مەرىپەت يولى ،بىلىمسىزلىك،
نادانلىق بىلەن قەتئىي كۆرەش قىلىش يولى ،ئۆز ئىقتىدارىمىزغا تايىنىپ ئۆزىمىزنى گۈللەندۈرۈش
يولى! شۇنداق ئىكەن ،بىز ئۆزىمىزنىڭ شۇبۇ ئىلىم بېغىدىكى ،شۇبۇ ئۆگىنىش ،ئىقتىدار يېتىلدۈرۈش
سورۇنىدىكى پۇرسىتىمىزنىڭ قەدرىگە تولۇق يېتىشىمىز ،بۇ يەردىكى مۇقەددەس بۇرچىمىزنى ئوچۇق
تونۇشىمىز ،بىرال گەپ -كاشغەرىي روھىنى ئۈلگە قىلىپ ،ئىلىم-پەن ئۆگىنىشى ۋە تەتقىقاتى بىلەن
بەجانىدىل شۇغۇللىنىشىمىز كېرەك .پەقەت شۇنداق قىلغاندىال ،بىز ئاندىن بوۋىمىز مەھمۇد
كاشغەرىينى ياخشى خاتىرىلىگەن ۋە ئېسىمىزدە مەھكەم ساقلىغان ۋە ئۇ مۆھتەرەم بوۋىمىزنىڭ ئىلىم
چىرىغىنى ئۆچۈرۈپ قويمىغان بولىمىز.
ساۋاقداشالر:
بۇ ـــ تەھقىق بۈيۈك مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ،شۇنداقال پۈتكۈل ئۇيغۇرنىڭ ئۈمىدى!
1994يىل -01سنتەبىر ،بېيجىڭ.(بۇ ئىلمىي ماقالە -0994يىلى -03ئاينىڭ -39كۈنى ،مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا
ئۆتكۈزۈلگەن « ئۇلۇغ ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد كاشغەرىي تۈزگەن قامۇس ‹دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك›
مەيدانغا كەلگەنلىكىنىڭ 931يىللىقىنى خاتىرىلەش يىغىنى» دا لېكسىيە قىلىنغان)
(ئېلىندى« :قەشقەر پىداگوگىكا ئىنستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى» -0995يىللىق -3سان)

مېنىڭ كاشغەرىي يىلىم

(ئەدەبىي خاتىرە)
ئابدوروپ پوالت تەكلىماكانىي
مەرھابا ،قۇتلۇق يىل
-3118يىل يانۋار ئېيىنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرىنىڭ بىرىدە ،پاراڭ ئارىسىدا« ،بۇ يىلنى بىرلەشكەن
دۆلەتلەر تەشكىالتى تەرىپىدىن ‹مەھمۇد كاشغەرىي يىلى›> دەپ ئېالن قىلىپتۇ» دېگەن خەۋەرنى
ئاڭالپ قالدىم .يۈرىكىم ئىختىيارسىز ئويناپ كەتتى…
-3ئاينىڭ -05كۈنى ،فاكۇلتېتىمىز رەھبەرلىكى ھەپتىلىك يىغىندا« :بىرلەشكەن دۆلەتلەر
تەشكىالتى پەن-مائارىپ ئورگىنى بۇ -3118يىلىدا ،بۈيۈك تۈركولوگ مەھمۇد كاشغەرىينى ئۆز
ئىچىگە ئالغان 67ئالىمنى دۇنيا مىقياسىدا خاتىرىلەشكە چاقىرىپتۇ .شۇ ۋەجدىن ،تۈركىيە
جۇمھۇرىيىتى تىل-يېزىق كومىتېتى بىزنىڭ ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى فاكۇلتېتىمىز بىلەن ھەمكارلىشىپ،
بېيجىڭدە ‹دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلىنى خاتىرىلەش خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى› ئېچىش
تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى .بىز ئاۋاز قوشۇپ ،مەكتەپ تەشكىلى ئارقىلىق يۇقىرىغا دوكالت يازدۇق.
تەستىقلىنىش ئېھتىمالى ئەڭ كۈچلۈك .شۇڭا ،ھەممىمىز ئىلمىي ماقالە تەيياراليلى .گېزى كەلگەندە .بىز
ھەممىمىز ھەم يىغىن ئىشتىراكچىلىرى ھەم يىغىن ساھىبخانى بولىمىز…» دېدى .رەسمىي ئىش
بېشىدىكى ۋەلىيلەرنىڭ ئېغىزىدىن بۇ گەپنى ئاڭالپ ،نېقەدەر خوشال بولغىنىمنى دېمەيال قوياي…

نېمىشكە خوشال بولمايكى! مەنمۇ بىر كاشغەرىي تۇرسام .كىم بىلىر ،ئەينى زاماندا ،مەھمۇد بوۋام
بىزنىڭ يۇمۇالقشە كۆلبېشى مەھەللىسىدىنمۇ ئۆتكەن بولغىيدى .بىزنىڭ قەدىمجاي ئۈژمىلىك ھويلىمىز
تەرەپكىمۇ ئىللىق تەبەسسۇم ۋە سەمىمىي ئۈمىد بىلەن نەزەر تاشلىغان بولغىيدى…
نېمىشكە خوشال بولمايكى! مەنمۇ ئۇ بوۋىمىز سۇ ئىچكەن تۈمەن ئۆستىڭى ۋە قىزىل دەرياسىنىڭ
سۈيىنى ئىچىپ ،ئۇ نەپەسلەنگەن كاشغەرىيە ھاۋاسىدىن نەپەسلىنىپ چوڭ بولغان ،ئۇ قالدۇرۇپ
كەتكەن تەۋەررۈك ئەسەر «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك» (تۈركىي تىلالر دىۋانى)دىن بىۋاسىتە ئىلىم ئېلىپ
ئۆسۈپ ،ئوڭ بولغان بىر ئۇيغۇر-تۈرك تۇرسام.
-2ئاينىڭ -05كۈنى ،شادلىقىمنىڭ ،خۇشاللىقىمنىڭ سەمەرىسى بولغان «كاشغەرىيشۇناسلىق
ھەققىدە ئون ئىككى سوئال-جاۋاب»نى ھازىرالپ« ،كاشغەرىي ئۇيغۇرشۇناسلىق تورى»دا ئېالن
قىلدىم .ئارقىدىنال« ،جۇڭگو مىللەتلىرى» ژۇرنىلىغا ئەۋەتتىم .مەزكۇر ژۇرنال بۇ ئەسىرىمنى ئۆزىنىڭ
-3118يىللىق -2سانىدا« ،مەھمۇد كاشغەرىي يىلى ۋە كاشغەرىيشۇناسلىق» ماۋزۇسى ئاستىدا،
قىسمەن ئۆزگەرتىش بىلەن ئېالن قىلپ بەردى« .قەشقەر» ژۇرنىلىنىڭ -2سانىدا « كاشغەرىيشۇناسلىق
ئىستىقبالدا» سەرلەۋھىلىك ماقالەم ۋە مەزكۇر ماقالەمنىڭ ئالدىغا بېرىلگەن «ئاپتور ھەققىدە»
تونۇشتۇرمىسى (مەركىزىي خەلق رادىئو ئستانسىسىدىن دىلدار مۇھەممەترېھىم خانىم تەييارلىغان)
ئېالن قىلىندى .بۇ ئەسەرلەر ئەمەلىيەتتە ،مېنى بۇ كاشغەرىي يىلىدا ،كەڭ ئىلىم ئاشىنالىرى بىلەن يىل
بويى ھەمسۆھبەتتە بولۇش ئىمكانىغا ئىگە قىلدىكى ،بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ،مەزكۇر ژۇرنالالرنىڭ
تەھرىراتىغا چىن كۆڭلۈمدىن سەمىمىي رەھمەت ئېيتىمەن!
مەزكۇر سوئال-جاۋاب شەكلىدە يېزىلغان ئىلمىي ماقالەم ئاساسىدا« ،كاشغەرىي يىلى بۇ ،پەخىرلەن
ئۇيغۇر!» ماۋزۇلۇق بىر نەسىر ھازىرالپ-2 ،ئاينىڭ -33كۈنى ،بېيجىڭ مەركىزىي مىللەتلەر
ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇزىكا زالىدا ئۆتكۈزۈلگەن «بېيجىڭدىكى ئۇيغۇرالرنىڭ -3118يىللىق نەۋروز
قۇتلىمىسى» ئەدەبىيات – سەنئەت كېچىلىكىدە ،يۈكسەك ئىپتىخارلىق ۋە يۇقىرى ئىنتوناتسىيە بىلەن
ئوقۇدۇم .بۇ نەسىرىمنى ئاڭلىغان 511دىن ئارتۇق يىغىن ئىشتىراكچىلىرىنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان
ئالقىش ۋە تەنتەنە سادالىرى زالدىن چاڭ چىقىرىۋەتتى…بىر قانچە دەستە گۈل تۇتۇلدى ،مەرھۇم
ئۇستازىمىز خەمىت تۆمۈرنىڭ رەپىقىسى نۇرنىسا خانىم مېنى قۇچاقالپ ،قۇتلۇقالپ سۆيۈپ كەتتى.
بىلدىمكى ،بۇ – بۈيۈك ئەجداد مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ھۆرمىتى ،ئىززىتى ۋە ھىممىتى ئۈچۈن ئىدى.
كۆپ سۆيۈندۈم ،يۈرىكىمدىن غۇرۇرالندىم…

-4ئاينىڭ -05كۈنى ،مەن دەرس سۆزلەۋاتقان -3116يىللىق ئۇيغۇر سىنىپى ئوقۇغۇچىلىرىغا بىر
ئاي ئىچىدە ،ئاتاقلىق يازغۇچى ،تەتقىقاتچى پەرھات جىالن يازغان ۋە شىجاڭ خەلق نەشرىياتى
تەرىپىدىن -0994يىلى نەشر قىلىنغان تارىخىي رومان «مەھمۇد كاشغەرىي»نى ئوقۇپ چىقىشنى
تاپشۇرۇق قىلدىم .ئوقۇپ چىقتىالر .ئاندىن« ،مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئىلىم قارىشى ۋە ئىلم-پەن
بىلەن شۇغۇللىنىشقا تۇتقان پوزىتسىيىسى ۋە ئەمەلىيىتى روماندا قانداق پاكىت ۋە ھېكايىالر بىلەن
بايان قىلىنغان؟»« ،مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئەخالق كۆز قارىشى ۋە ئادەمىي ئەخالق ئەمەلىيىتى
قانداق ۋەقە ۋە مىسالالر بىلەن تەسۋىرلەنگەن؟»« ،مەھمۇد كاشغەرىينىڭ مائارىپ-مەرىپەت
قارىشى

ۋە

ئەۋالدالرنى

تەربىيىلەش

ئەمەلىيىتى

قانداق

ئاساسىدا

پاكىتالر

يورۇتۇلغان؟»…ماۋزۇلىرىدىن بىرنى تالالپ ،بىر پارچىدىن ئىلمىي ماقالە ( 21پىرسەنتلىك مەۋسۇم
ئارىسى سىناق نەتىجىسى بولىدىغان) يېزىشنى تاپشۇرۇق قىلدىم .يازدىالر…ئەڭ مۇھىمى ،ئەۋالدالر
مۇشۇ ئوقۇش ۋە يېزىش ئارقىلىق مۇندىن مىڭ يىل بۇرۇنقى گىگانت ئەجداد بوۋىمىز مەھمۇد
كاشغەرىي بىلەن يانمۇيان ياشىدى…ئۇنى تخىمۇ تەپسىلىي بىلدى ،شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۆزلىرىنىمۇ
باشقىدىن تونىغان بولدىالر…
«بىزمۇ بېرىپ ،بوۋىمىزنىڭ قەبرىگاھىغا گۈللەر قويايلى»
دەرس ئىچى ۋە سىرتىدا تەشۋىق ۋە تەرغىب قىلىپ دېدۇقكى« :ئى ،ئەۋالدالر! كاشغەرىي يىلى بۇ،
ئىپتىخارلىنىڭالر ،شادلىنىڭالر؛ شادلىقىڭالرنى ،ئىپتىخارالنغانلىقىڭالرنى مۇئەييەن بىر ئەمەلىي
ھەرىكەت ئارقىلىق ئىپادىلەڭلەر ،مەسىلەن‹ ،دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلى خاتىرە ئىزنىكى›
ياسىتىڭالر ،باشقا غەلىتە سۈرەتلەر چۈشۈرۈلگەن مايكىالرنى كىيىپ يۈرگەننىڭ ئورنىغا ،مەھمۇد
كاشغەرىينىڭ پورتىرىتى چۈشۈرۈلگەن مايكا قىلدۇرۇپ كىيىڭالر؛ يازلىق تەتىلدىن پايدىلىنىپ،
ئوپالغا بېرىپ ،بوۋاڭالرنىڭ قەبرگاھىنى كۆرۈپ ،سۆيۈپ ۋە سۈپۈرۈپ كېلىڭالر.كىم بىلىر ،سىز-بىزلەر
بۇ ئۆمرۈمىزدە‹ ،دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلى›دىن يەنە بىرنى ياشىيالماسمىز بەلكىم…».
خوشالمەنكى ،بالىلىرىمىز يەنىال بىزنىڭ بالىلىرىمىز-دە! ئۇالر دۇرۇست گېپىمىزنى ئاڭلىدى :بەختىيار
ساۋاقداش ئىللىپىس شەكىللىك دائىرە ئىچىگە نەۋقىران مەھمۇد كاشغەرىينىڭ (غازىي ئەھمەد
ئەپەندىم سىزغان) پورتىرىتى چۈشۈرۈلگەن ،رەسىمنىڭ چۆرىسىگە ۋە ئاستىلىرىغا «-3118يىلنىڭ
دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلى بولغانلىقىنى تەبرىكلەيمىز» دېگەن ئۇيغۇرچە ،تۈركچە ،ئەرەبچە،
خەنزۇچە ،ئىنگلىزچە ۋە ياپونچە خەت بېسىلغان مايكا ئىشلەتتى .مەن باشالپ كىيىپ56 ،
مىللەتلىك مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى قورۇسىدا مەيدىمىزنى كېرىپ يۈردۇق ۋە مۇشۇ
پائالىيىتىمىز

ئارقىلىق،

بۇ

يىلنىڭ

«دۇنيا

مەھمۇد

كاشغەرىي

يىلى»

ئىكەنلىكىنى

مەكتەپداشلىرىمىزغىمۇ بىلدۈرگەن بولدۇق .ئابدۇقادىر مەسلەكداش مەزكۇر رەسىم چۈشۈرۈلگەن
ئىزناكتىن 0111دانە ياساتتى ،غۇرۇر بىلەن كېرىلگەن مەيدىمىزگە ئىپتىخار بىلەن تاقىدۇق.
-6ئاينىڭ -05كۈنى« ،دۇنيا ئاتىالر بايرىمى كۈنى» بولدى .بۇ بىر يەكشەنبە كۈنى ئىدى .مەھمۇد
كاشغەرىي يىلى خاتىرە مايكىسىنى كىيگەن ئوقۇغۇچى-ئوقۇتقۇچىالر جەم بولۇپ ،مەكتەپ باغچىسى ۋە
دەرۋازىسى ئالدىدا ،خاتىرە سۈرەتكە چۈشۈپ ،بۈيۈك ئاتىمىز مەھمۇد كاشغەرىينى رەھمەت بىلەن
ئەسلىگەن ۋە ھۆرمەت بىلەن خاتىرىلىگەن بولدۇق.
-3116يىللىق ئۇيغۇر سىنىپ ئوقۇغۇچىلىرى مەكتەپكە دوكالت يېزىپ ،يازلىق تەتىلدىن
پايدىلىنىپ ،ئوپالغا بېرىپ بۈيۈك بوۋىمىزنىڭ قەبرىگاھىنى زىيارەت قىلىپ كېلىشكە
ئىزىن-ئىجازەت سورىدى .دوكالت مەكتەپنىڭ مۇناسىۋەتلىك رەھبەرلىك ئورگىنى تەرىپىدىن
-6ئاينىڭ

-36كۈنى

تەستىقلىنىپ

چۈشتى.

مەن يېتەكچى

ئوقۇتقۇچى

بولدۇم

شەرەپ

بىلەن-37.ئىيۇن كۈنى ،ئوقۇغۇچىالر يازلىق تەتىلگە قويىۋېتىلدى« .بۇ تەتىلدە ،بىزمۇ بېرىپ،
بوۋىمىزنىڭ قەبرىگاھىغا گۈللەر قويايلى» دېيىشتى ياش ئەۋالدالر كەسكىن قارار بىلەن.
شۇنداق قىلىپ ،مەھمۇد كاشغەرىي بوۋىمىزنىڭ قەبرىگاھ باغچىسىدا -35ئىيۇل كۈنى ئۇچرىشىشقا
ۋەدىلەشكەندىن كېيىن ،ئوقۇغۇچىالر تەتىل قىلىپ ،يۇرتلىرىغا قايتىشتى.
كاشغەرىي يىلىدا سايرامىيمۇ خاتىرىلەندى…
«مەھمۇد كاشغەرىي يىلى دېمەك – ئىلىم مەرىپەت يىلى دېمەكتۇر .ھالبۇكى ،ئالدى بىلەن،
سىز-بىز ئوقۇغۇچى-ئوقۇتقۇچىالر مول مەزمۇنلۇق ئىلمىي پائالىيەتلەر ئارقىلىق ،ئەلمىساقتىن بۇيان
تۇنجى قېتىم بولغان بۇ مۇبارەك كاشغەرىي يىلىنى قىزغىن قۇتلىشىمىز ۋە شۇ ئارقىلىق-3118 ،يىللىق
بېيجىڭ ئولېمپىك تەنتەربىيە يىغىنىغا سوۋغا تەقدىم قىلىشىمىز الزىم!» بىز شۇنداق دېدۇق ۋە
ئەمەلىيەتتىمۇ دېگەنلىرىمىزنى قىلىپ كۆرسەتتۇق.
مەن -3114يىللىق ئۇيغۇر سىنىپىنىڭ ئىلىم يېتەكچىسىلىك ھوقۇقۇمنى ئىسراپ قىلماي ئىشلىتىپ،
سىنىپتىكى 28نەپەر ئوقۇغۇچى ئارىسىدا« ،مەشھۇرئەسەر ‹تارىخى ھەمىدىي› دۇنياغا
كەلگەنلىكىنىڭ 011يىللىقىنى خاتىرىلەش ئىلىم پائالىيىتى» ئېلىپ بېرىشقا چاقىردىم ،ئەۋالدالر
گۇلدىراس ئالقىش بىلەن قىزغىن ئاۋاز قوشتىالر .شۇنداق قىلىپ ،ئوقۇغۇچىالر ئالدى بىلەن ،بۈيۈك
ئۇيغۇر تارىخشۇناسى ،ئالىم مۇسا سايرامىي -0918يىلى يېزىپ تاماملىغان ئىلىم دۇنياسىغا داڭقلىق
ئەسەر «تارىخى ھەمىدىي»نى ،بىر قانچە ئايلىق دەرستىن سىرىتقى ۋاقىتتىن پايدىلىنىپ ،باشتىن

ئاخىر ئەستايىدىللىق بىلەن ئوقۇپ چىقتى ،ئاندىن ،بۇ ئەسەرنىڭ تىل ئاالھىدىلىكى ،ئەدەبىي ۋە
بەدىئىي قىممىتى ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان ھالدا ،ئىلمىي ماقالىالر يېزىپ چىقتى .ئەڭ ئاخىردا،
يېزىلغان ئىلمىي ماقالىالر ئىچىدىن ئالتە پارچە سەرخىل ئەسەرنى تالالپ ،فاكۇلتېت بويىچە
ئۆتكۈزۈلگەن ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا ئوقۇيدىغانغا قارار قىلدۇق.
-6ئاينىڭ -0كۈنى ،يەكشەنبە ،مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات
فاكۇلتېتى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان «تارىخى ھەمىدى دۇنياغا كەلگەنلىكىنىڭ 011يىللىقىنى
خاتىرىلەش ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى» كەچ سائات 7دىن 9غىچە ئۆتكۈزۈلدى ،يۈزگە يېقىن
ئوقۇغۇچى ۋە ئوقۇتقۇچى قاتناشقان بۇ ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا ،ئالتە نەپەر ئوقۇغۇچى « ‹تارىخى
ھەمىدىي›دە ئىستىلىستىك ۋاسىتىلەرنىڭ قوللىنىلىشى توغرىسىدا»« ،مەشھۇر ئەسەر ‹تارىخى
ھەمىدىي› دىن ئۆرنەك ساۋاق ۋە دەرسلەر»« ،ژىرىك ئەسەر ‹تارىخى ھەمىدىي›نىڭ
تىل-ئەدەبىيات جەھەتتىكى مۇۋەپپەقىيىتى»« ،تارىخ كىتابى ‹تارىخى ھەمىدىي›دىكى بايانالردىن
قۇمۇلنىڭ يېقىنقى زامان تارىخىغا نەزەر»« ،كالسسىك ئەسەر ‹تارىخى ھەمىدىي›نىڭ بايان
ئاالھىدىلىكى توغرىسىدا» ۋە « ‹تارىخى ھەمىدىي›دە بايان قىلىنغان ئۇيغۇر يۇرتلىرىنىڭ ئەھۋالى
ۋە ئۇنىڭ رېئال ئەھمىيىتى ھەققىدە» قاتارلىق ماۋزۇالردا يېزىلغان ئىلمىي ماقالىلىرىنى ئوقۇپ ،يىغىن
ئىشتىراكچىلىرىنىڭ مەمنۇنلۇق باھاسىغا ئېرىشتى.
مەن ئاخىردا ،بۇ ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ كونكرېت ئۇيۇشتۇرغۇچىسى بولۇش سۈپىتىم بىلەن،
يىغىننىڭ ئالدى-كەينى ھەققىدە قىسقىچە خۇالسە چىقىرىپ مۇنداق دېدىم “ :بۇ يىلنىڭ بېشىدا،
ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتى رەھبەرلىكى بۇ -3118يىلنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىالتى
پەن-مائارىپ ئورگىنى تەرىپىدىن «دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلى» دەپ ئېالن قىلىنغانلىقىنى
يۈكسەك شەرەپ بىلىپ ،بارلىق ئوقۇتقۇچى ۋە ئوقۇغۇچىالرغا‹ :مەھمۇد كاشغەرىي يىلىنى
ئىلىم-مەرىپەت يىلى قىلىپ ،ئوقۇ-ئوقۇتۇش ۋە ئىلمىي تەتقىقاتنى يەنىمۇ چوڭقۇرالشتۇرۇش
ئەمەلىيىتىمىز ئارقىلىق ،بېيجىڭ ئولىمپېك يىغىنىنى قىزغىن كۈتۈۋااليلى› دەپ چاقىرىق چىقارغانىدى.
بىزنىڭ بۈگۈنكى بۇ پائالىيىتىمىز مەزكۇر چاقىرىققا قوشولغان ئەمەلىي ئاۋاز بولۇپ سانىلدۇ.
مەلۇمكى ،تارىخشۇناس بوۋىمىز ،ئالىم مۇسا سايرامىي خۇددى مەھمۇد كاشغەرىي ،يۈسۈپ خاس
ھاجىپ ،ئەلىشىر نەۋائىي ۋە مىرزا ھەيدەر كوراگان كاشغەرىيالرغا ئوخشاشال دۇنياۋىي ئالىمدۇر.
ئۇنىڭ ئونلىغان ژىرىك ئەسەرلىرىنىڭ جەۋھىرى سانىلىدىغان مەزكۇر «تارىخى ھەمىدىي» بۈيۈك
تارىخشۇناسىمىز مىرزا ھەيدەر كوراگان كاشغەرىى -0551يىلى يازغان «تارىخى رەشىدىي

(ئابدۇررەشىد خان تارىخى)» ناملىق ئەسەردىن كېيىن ،بىر ئۇيغۇر ئالىمى تەرىپىدىن يۈكسەك
مەسئۇلىيەتچانلىق تۇيغۇسى بىلەن يېزىلغان ئۆز ئانا ۋەتىنىمىزنىڭ تارىخى ھەققىدىكى يۈكسەك
نوپۇزلۇق بىر ئەسەردۇر .بۇ ئەسەر ئىلىم دۇنياسىدا ،ئالىم بوۋىمىز تەرىپىدىن –0912يىلى يېزىلغان
«تارىخى ئەمنىييە» ناملىق تارىخ كىتابىنىڭ تولۇقالنغان شەكلى دەپ ھېسابالنماقتا .مۇسا سايرامىي
بۇ ئەسەردە ،تارىخشۇناس ئالىمغا خاس پەزىلەت بىلەن ،شۇنداقال ئەجدادالرغا ۋە ئەۋالدالرغا
بولغان ئەستايىدىل مەسئۇلىيەت بىلەن« ،تارىخى ئەمنىييە» ئاتلىق ئەسەردە چولتا ،ھەتتا خاتا
بايان قىلىنىپ قالغان نۇرغۇن تارىخىي ۋەقەلەرنى يېڭىباشتىن تولۇقالپ ۋە توغرىالپ بايان قىلغانلىقى
بىلەنمۇ يۈكسەك ھۆرمەتكە سازاۋەردۇر .شۇ ئەھمىيەتتىن ،ئالىم مۇسا سايرامىي ئەسەرلىرىنى نەشر
قىلىش ۋە تەتقىق قىلىش ئىشى -31ئەسىرنىڭ بېشىدىال دۇنيا مىقياسىدىكى ئەھمىيەتلىك ئىلمىي
ئەمگەكلەردىن بولۇپ قالغان.
بۇ يەردە ،شۇنى ئاالھىدە ئىپتىخار ۋە سۆيۈنۈش بىلەن قەيت قىلىپ ئۆتۈمىزكى ،يېقىنقى ئون نەچچە
يىلدىن بۇيان ،ئالىم مۇسا سايرامىي ۋە ئۇنىڭ ژىرىك ئەسىرى «تارىخى ھەمىدىي»نى ئىنچىكىلەپ
تەتقىق قىلىشنىڭ ئاۋانگارتلىرى بىز مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى
فاكۇلتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچى-ئوقۇغۇچىلىرى بولۇپ كەلمەكتىمىز .ئااليلۇق ،مەشھۇر ئەسەر «تارىخى
ھەمىدىي»نىڭ تىلى ئۈستىدە ،ئەسلىي قوليازما ئاساسىدا دۇنيا بويىچە تۇنجى بولۇپ ئىلمىي تەتقىقات
ئېلىپ بارغان دوكتور تېزى(دېسسېرتاتسىيە ئەسىرى) بىزنىڭ فاكۇلتېتىمىزنىڭ ئوقۇتقۇچىسى
تەرىپىدىن يېزىلدى؛ «تارىخى ھەمىدىي»نىڭ ئەدەبىي ئۇتۇقلىرى ۋە بەدىئىي ئاالھىدىلىكلىرى
ئۈستىدە ،ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بارغان تۇنجى ماگىستېرلىق تېزى يەنە بىزنىڭ فاكۇلتېتىمىزنىڭ
ئوقۇغۇچىسى تەرىپىدىن يېزىلدى؛ بىزنىڭ فاكۇلتېتىمىز ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقات ئورنى بىلەن
بىرلىكتە پائالىيەت ئۇيۇشتۇرۇپ-0996 ،يىلنى «ئالىم مۇسا سايرامىي يىلى» ئېالن قىلغانىدى؛
-3116يىلى ،فاكۇلتېتىمىز تەشكىللەپ ،ئەسەر ئۇيۇشتۇرۇپ ،فاكۇلتېت ئوقۇغۇچىالر ئۇيۇشمىسىنىڭ
«سادا» ژۇرنىلىنى «ئالىم مۇسا سايرامىي تەۋەللۇتىنىڭ 071يىللىقىغا بېغىشالنغان مەخسۇس سان»
قىلىپ چىقاردى .مانا بۇ قېتىممۇ ،ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتى رەھبەرلىكىنىڭ قىزغىن قولالپ
بېرىشى بولغاچقا ،بۈگۈنكى بۇ «مەشھۇر ئەسەر ‹تارىخى ھەمىدىي› دۇنياغا كەلگەنلىكىنىڭ
011يىللىقىنى خاتىرىلەش ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى»نى داغدۇغىلىق ۋە تولىمۇ ئۇتۇقلۇق
ئۆتكۈزۈلدىكى ،بۇ پائالىيىتىمىز ،مۇشۇ خاسىيەتلىك «مەھمۇد كاشغەرىي يىلى»دا ،پۈتكۈل ئۇيغۇر
دۇنياسى بويىچە ،پىالنلىق ،تەشكىللىك ئېلىپ بېرىلغان ئەڭ ئەھمىيەتلەك ئىلمىي پائالىيەتلەردىن
بىرى بولۇپ قالغۇسى!

شۇنداق ،ئالىم بوۋىلىرىمىز كۆتۈرگەن ئىلىم مەشئەللىرىنى ئۆتكۈزىۋېلىپ ،ئۇالرنى ئۆچۈرۈپ قويماي،
مەرىپەت دۇنياسىدا مەڭگۈ لەپىلدىتىش سىلە-بىز ئوقۇغۇچى-ئوقۇتقۇچىالرنىڭ ،سىلە-بىز ئىلىم
ۋارىسلىرى ۋە مەرىپەت ئىز باسارلىرىنىڭ باش تارتىپ بولماس شەرەپلىك بۇرچىمىزدۇر .بىز بۈگۈن
مۇشۇ بۇرچىمىزنى ئادا قىلىش يۈزىسىدىن ،تولىمۇ ئەھمىيەتلىك ۋە تولىمۇ ساۋابلىق بىر ئىش
قىلدۇق»…
ئەڭ ئاخىردا ،فاكۇلتېت رەھبەرلىكى ۋەكىلى سۆز قىلىپ مۇنداق دېدى« :تەشكىلنىڭ ئىلھامالندۇرۇشى
ۋە قوللىشى ئارقىسىدا ،مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۇيۇشتۇرۇلغان بۇ ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئەمەلىيەتتە،
ئەھمىيەتلىك ئىلمىي پائالىيەت ئارقىلىق ،بېيجىڭ ئولېمپىك يىغىنىغا قىلىنغان ئېسىل سوۋغا
ھېسابلىنىدۇ ،ئەلۋەتتە! ».
تۈرك ئالىمى شۈكرۈ خالۇك ئاكالىن جۇڭگودا…
پروفېسسور ،دوكتور شۈكرۈ خالۇك ئاكالىن ،ئەر-0956 ،يىل -0ئاينىڭ -33كۈنى ،جەنۇبىي
تۈركىيەدىكى ئادانا شەھرىنىڭ تۆپەباغ رايونىدا دۇنياغا كەلگەن .ھازىر ئۇ تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى
تىل-يېزىق كومىتېتىنىڭ مۇدىرى-3118 .يىلنىڭ «دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلى» بولغانلىقىدىن
كاشغەرىيەلىك ئۇيغۇردىنمۇ بەك خوشال بولغان ۋە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى تىل-يېزىق كومىتېتى بىلەن
بېيجىڭ مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتى بىرلىشىپ ،بېيجىڭدا« ،
دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلىنى قۇتلۇقالش خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى» ئۇيۇشتۇرۇش
تەكلىۋىنى ئوتتۇرىغا قويغان جاسارەت ساھىبى زات .ئۇ ئىلىم سۆزلەش ۋە بېيجىڭدا ھەمكارلىقتا
ئېچىلماقچى بولغان « دۇنيا مەھمۇد كاشغەرىي يىلىنى قۇتلۇقالش خەلقئارالىق ئىمىي مۇھاكىمە
يىغىنى» نىڭ كونكرېت ۋاقىت ۋە كۈن تەرتىپلىرىنى كېڭىشىش مۇددىئاسىدا-6 ،ئاينىڭ -06كۈنى
بېيجىڭغا يېتىپ كەلگەنىدى.
شۈكرۈ ئەپەندىنىڭ بۇ قېتىملىق جۇڭگو سەپىرى بار-يوقى بەش كۈنلۈك ۋاقىت بىلەن چەكلەكلىك
ئىدى .شۇڭا بېيجىڭغا يېتىپ كەلدى-يۇ-08،-07 ،ئىيۇن ئىككى كۈننى سەرپ قىلىپ ،ئۇدۇل قەشقەر
ئوپالغا بېرىپ ،مەھمۇد كاشغەرىي مەقبەرىسىنى زىيارەت قىلدى :ئۇ ئون مىڭ كىلومېتىرالپ ئۇزاق
يولنى بېسىپ كېلىپ ،پۈتكۈل تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئورتاق بوۋىسى بولغان مەھمۇد كاشغەرىينىڭ
قەبرىسىگە گۈل قويدى ۋە ئۇنى ئېھتىرام بىلەن ئۆپتى (سۆيدى)-09 .ئىيۇن رەتتىكى كېڭىشىش
ئىشلىرىنى پۈتتۈردى-31 .ئىيۇن كۈنى مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدە ئىلىم سۆزلىدى.

بۇ بىر جۈمە كۈنى ،چۈشتىن كېيىن سائەت 3:21ۋاقتى ئىدى .مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى
كۇتۇبخانا بىناسىنىڭ -05قەۋىتىدىكى 211كىشىلىك دوكالت زالى مەزكۇر ئاناتولىيە يېرىم
ئارىلىدىكى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىدىن كەلگەن ئالىمنىڭ سىياق-ساالپىتىنى كۆرۈش ۋە ئۇنىڭ ئىلىم
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 25
  • Büleklär
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3349
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    20.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3540
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    17.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3675
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1801
    15.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3492
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1882
    21.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3543
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1867
    21.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    20.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3547
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1561
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3550
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3702
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3604
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1808
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3438
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    21.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    18.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3558
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1585
    18.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3237
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1741
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1620
    19.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1662
    20.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    24.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3582
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1529
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1656
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3490
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    20.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1758
    20.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3495
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1669
    22.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1829
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1641
    24.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3532
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1815
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1667
    19.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3507
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1728
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1759
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1650
    20.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 26
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.