Latin

Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 10

Süzlärneñ gomumi sanı 3550
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ئەنگىلىيەدە بارلىققا كەلدى دېگۈچىلەر « )01( ،ئەنگىلىيە (ئېنگىالد) ھازىرقى زامان پۇتبول
ھەرىكىتىنىڭ بارلىققا كەلگەن جايى .تارىخىي ماتېرىيالالرغا قارىغاندا ،ئوتتۇرا ئەسىر دەۋرىدىال
ئەنگىلىيەدە مۇشۇنىڭغا ئوخشايدىغان تەنھەرىكەت تۈرى بارلىقى ئىسپاتالنغان -09 .ئەسىرگە
كەلگەندە ،بۇ ھەرىكەت ئەنگىليەدە ئومۇملىشىشقا باشلىغان .بۇ ھەرىكەتنىڭ قېلىپلىشىشىغا
مۇھتاجلىق تۈپەيلى -0862يىلى -01ئاينىڭ -36كۈنى مۇناسىۋەتلىك كىشىلەر لوندوندىكى
‹فۇرېيماسىن› دېگەن مېھمانسارايدا يىغىلش قىلغان .ئەنە شۇ ۋاقىتتا مۇنازىرلىشىش ئارقىلىق ئاخىرى

پۇتبول جەمئىيىتى قۇرۇلغان ،يىغىندا پۇتبول جەمئىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىغاندىن باشقا يەنە،
بىر قەدەر قېلىپالشقان مۇسابىقە قائىدىلىرىمۇ بېكىتىلگەن .ئۇ قائىدىلەر دەل ھازىرقى زامان پۇتبول
ھەرىكىتىدە قوللىنىلىۋاتقان پۇتبول قائىدە-تۈزۈملىرىنىڭ ئىپتىدائىي شەكلى ئىدى» |V 18@3 .
دېگەننى ئاساس قىلغان.
تۈركىي مىللەتلەردە بارلىققا كەلدى دېگۈچىلەر « ،مەھمۇت كاشغەرىينىڭ ‹تۈركىي تىلالر
دىۋانى›دىكى täpükسۆزىنى تۇتقا قىلىپ تۇرۇپ چۈشەندۈرىدۇ )00( .بۇنىڭدىن باشقا يەنە‹ ،
تۈركىي مىللىي مەدەنىيىتى › دېگەن كىتابتا ‹ :پۇتبول ،چەۋگەن ئويۇنلىرى ھونالردىن بۇرۇن تۈركلەر
ئارىسىدا ئوينالغان بولۇپ ،كۆك تۈركلەر دەۋرىدە ( مىالدىيە -741 - 541يىلالر ) جۇڭگوغا
تارقالغان › دېيىلگەن» يەنە ،مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ‹ تۈركىي تىلالر دىۋانى ›دا ‹ :ئۇرۇشتا پالۋانالر
نەيزىلەشتى ،باتۇرالرنىڭ بېشىنى توپقا ئوخشاش دومىالتتى› دەپ يېزىلغان .دېمەك ،يۇقىرىقى
تارىخىي مەنبەلەردىن پۇتبول ھەرىكىتىنىڭ شىنجاڭدا خېلى بۇرۇنال مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى
كۆرۈۋاالاليمىز» دېگەنلەرنى ئىسپات قىلىپ قارايدۇ.
يۇقىردا سۆزلەپ ئۆتكىنىمىزدىكىدەك ئۈچ خىل قاراشتىكىلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ ئاساس قىلغۇدەك
دەلىل-ئىسپاتلىرى بار .لېكىن بۇالرنىڭ ئىچىدە زادى قايسىسى توغرا كۆز قاراش ،بۇنىڭغا تېخىچە
ئېنىق بىر بىرلىككە كەلگەن جاۋاب يوق.
تۈزۈلۈشى :تۈزۈلۈش شەكلى ئۈستىدە گەرچە ئازدۇر-كۆپتۇر ئوخشىمايدىغان قاراشالر بولسىمۇ ،لېكىن
ئۇالر پۇتبولنى ئورتاق ھالدا« :يۇمىالق شەكىلدە ،سىرتى ھايۋانات تېرىلىرى ئارقىلىق ياسىلىپ،
ئىچىگە ھاۋا (يەل) ياكى ئۆچكە چۇپۇرى ،ئات يۇڭى ،قوي يۇڭى قاتارلىقالرغا ئوخشاش يۇمشاق
نەرسىلەرنى قاچىالپ ،تېپىش ئۇسۇلى بىلەن ئوينىلىدىغان ئۇيۇن دەپ قارىغان».
ئوينىلىشى )03( :ئىككى كوماندىنىڭ ئۆزئارا قارىمۇقارشى تەرەپتىكى ۋوروتاغا ئاياق بىلەن تېپىش
ياكى باش بىلەن ئۈسۈش ئارقىلىق كۆپرەك توپ كىرگۈزۈش مەقسىتىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان ئىسپورت
ئويۇنى .ئىپتىدائىي ئويناش شەكلى ھازىرقى ئويناش شەكلىدەك ئۇنداق مۇنتىزىم قائىدە ،ئادەم
سانى ۋە ۋوروتا بولۇشالرنى تەلەپ قىلمىغان بولسىمۇ ،لېكىن توپنى قارىمۇقارشى بولغان ئىككى
رايونغا تېپىش ئۇسۇلى بىلەن توپنى كىرگۈزۈپ ئوينىلىدىغانلىقى مەلۇم )02( .چۇ ،چى بەگلىكىدىكى
توپ ئويۇنىنى تەسۋىرلەپ مۇنداق دەيدۇ« :ئۇ زامانالردىكى توپالرنىڭ تېشى تېرىدىن ياسالغان
بولۇپ ،ئىچىگە يۇڭ سېلىنغان .پۇتبول مەيدانى ‹توپ قەلئەسى› دەپ ئاتىلىپ ،ئۇنىڭ ئىككى بېشىغا
‹توپ ئۆيى› ياسالغان (ئۇ يەنە ‹توپ رايونى› دەپمۇ ئاتالغان) ،مۇسابىقە ئېلىپ بارغان ۋاقىتتا،
قارشى

تەرەپنىڭ

‹توپ

ئۆيى›گە

تېپىپ

كىرگۈزۈلگەن

توپ

سانى

ئارقىلىق

كىمنىڭ

ئۇتقان-ئۇتتۇرغانلىقىنى بەلگىلىگەن» (« )04تۈركىي تىلالر دىۋانى»دا« :ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي
قەۋىملەرنىڭ قوزىنى تولۇمچىالپ سويۇپ ،ئۇنىڭ ئىچىگە ھاۋا (يەل) تولدۇرۇپ ئىشلەنگەن توپنى

تېپىش ئۇسۇلى بىلەن قارىمۇ قارشى قەلئەلەرنىڭ ئىچىگە كىرگۈزىدىغان بىر خىل ئويۇن شەكلى بار»
دېيىلگەن .بۇالردىن پۇتبولنىڭ قانداق شەكىلدە ئوينىلدىغانلىقىنى بىلىۋاالاليمىز.
تەپكۈچ ھەققىدە:
تارىخى :تەپكۈچنىڭ تارىخى توغرىسىدا پەقەت مۇنداق بىرال قاراش بار .يەنى ،ئەڭ قەدىمىي ئويۇن
تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ،مەھمۇد كاشغەرىينىڭ «تۈركىي تىلالر دىۋانى»دا بېرىلگەن täpük
سۆزىدىن كەلگەن دەپ قارىلىدۇ .لېكىن بىز بۇ يەردە شۇنىڭغا دىققەت قىلىشىمىز كېرەككىtäpük ،
سۆزى يۇقىرىدا يەنە پۇتبولنىڭ تارىخىنى سۆزلىگەندىمۇ ئىشلىتىلگەن .شۇڭا بۇ خىل قاراشنىڭ
توغرىلىقى توغرىسىدا تېخى يىتەرلىك پاكىت يوق .لېكىن ،تەپكۈچنىڭ ئەڭ قەدىمىي ئويۇن
تۈرلىرىنىڭ بىرى ئىكەنلىكىدە شەك يوق .بۇنىڭغا ئىسپاتەن-3118 ،يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى
تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان« ،ئۇيغۇرالرنىڭ قىسقىچە تارىخى»نى يېزىش گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن
يېزىلغان «ئۇيغۇرالرنىڭ قىسقىچە تارىخى» دېگەن كىتابتا مۇنداق دېيىلگەن« :قاراخانىيالر
دەۋرىدە ،كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىدە تەنتەربىيە ھەرىكىتىگە كىرىدىغان چەۋگەن (ئات توپى)
ئويناش ،تەپكۈچ تېپىش ،داال سەيلىسى قاتارلىقالر بار ئىدى».
تۈزۈلۈشى )05( :مىس داچەن ياكى شۇ چوڭلۇقتىكى ياپىالق مېتالنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى تۆشۈككە توخۇ
پېيى ياكى يۇڭ قىستۇرۇش ئارقىلىق ياسىلىدۇ )06( .بۇنىڭ تۈرلىرىدىن «چاپلىما تەپكۈچ» ۋە
«داچەن تەپكۈچ» ......قاتارلىقالر بار بولۇپ« ،چاپلىما تەپكۈچ» قوي ۋە ئۆچكىنىڭ پارچە-پۇرات
قالدۇق تېرىلىرىدىن توپاقنىڭ كۆزى چوڭلۇقىدا دۈگىلەك كېسىلىپ ،ئۇنىڭ تېرە قىسمىغا باب
كېلىدىغان نېپىز دۈگىلەك تاش تەييارلىنىپ ،جىگدە يىلىمى تەپكۈچنىڭ تېرە قىسمىغا قېنىق
سۈرتۈلگەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئۈستىگە تاش چاپلىنىپ ياسىلىدۇ« .داچەن تەپكۈچ»نى ياساشتا ،توخۇ
ۋە باشقا ئۇچار قۇشالرنىڭ پەيلىرىنى رەتلىك تۈپلەپ ،يىپتا مەھكەم تېڭىپ ،ئاندىن دىئامېتىرى
8-7سانتېمىتىرغىچە كېلىدىغان مىس داچەنگە ئۆتكۈزۈپ ياسىلىدۇ )07( .تەپكۈچنىڭ ياسىلىشىدا
يەنە مۇنداق قاراشمۇ بار‹« :تۈركىي تىلالر دىۋانى›دا :تەپكۈچ دۈگىلەك قوغۇشۇننىڭ تۆشۈكىگە
ئۆچكە چۇپۇرىنى ئۆتكۈزۈپ ياسىلىدۇ» دەپ قارالغان .ئەلۋەتتە ،بۇ نۇقتا بىزنىڭ täpükسۆزىنىڭ
قانداق مەنە بېرىدىغانلىقىنى تېخىمۇ يىقىن دەرىجىدىكى پەرەزگە باشاليدۇ.
ئوينىلىشى )08( :تەپكۈچ ئويۇنى قىزالرغا خاس ۋە قىز-ئوغۇلالرغا ئورتاق بولۇشتەك ئاالھىدىلىككە
ئىگە بولۇپ ،ئۇنىڭ قىز-ئوغۇلالرغا ئورتاق تۈرلىرىنى قىز-ئوغۇل ئۈسمۈرلەر ئارىلىشىپ تۈز تېپىپ
ئوينىسا بولىدۇ ،قىزالرغا خاس بولغانلىرىنى قىزالر تۈز ۋە چا پۇتالپ تېپىپ ئوينىسا بولىدۇ .يالغۇز
ئوينىسىمۇ بولىدۇ ياكى كۆپ كىشلەر بىرلىكتە ئوينىسىمۇ بولىدۇ .ھەرقانداق جايدا ئويناشقا ماس
كېلىدۇ.
täpük .2سۆزىنىڭ تەرجىمىسىگە بولغان كۆز قارىشىمىز:

يۇقىرىدا سۆزلەپ ئۆتكۈنىمىزدەك «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ ئوخشاش بولمىغان ئۈچ خىل
تەرجىمىدە täpük ،سۆزىنىڭ تەرجىمىسىدە ئوخشىماسلىقالر بار .بىز بۇ يەردە ئۈچىلىسىگە ئورتاق
بولغان قىسمىنى ئېلىپ تەھلىل يۈرگۈزىمىز .يەنى« )09( ،قوغۇشۇننى ئېرىتىپ يىك ياكى ئۇرچۇق
شەكلىدە قويۇلۇپ ،ئۈستىنى ئۆچكە چۇپۇرى ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش يۇمشاق نەرسىلەر ئارقىلىق
ئورالغان نەرسە .بالىالر بۇ نەرسىنى تېپىپ ئوينايدۇ» .ئايرىم-ئايرىم چۈشەندۈرۈپ ئۆتسەك:
يىك( :ئىسىم) يىپ ئىگىرىش ئۈچۈن چىداملىق ،قاتتىق ياغاچتىن قىرىپ ياسالغان ئىككى ئۇچى
ئۇچلۇق سايمان( .ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى -6توم -767بەت)
يىكنىڭ ھازىرقى زاماندىكى شەكلى:
ئۇرچۇق( :ئىسىم) ① يىك ② ئېگىرىش فابرىكىسىنىڭ مۇھىم دېتالى( .ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ
ئىزاھلىق لۇغىتى -5توم -733بەت )
چۇپۇر( :ئىسىم) ئۆچكە ،ئىشەك قاتارلىق ھايۋانالرنىڭ يىرىك يۇڭى؛ قىلچىق؛ موي( .سۈپەت)
يىرىك ،چىڭگىلەك؛ غۇژمەك (ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغەت -3توم -713بەت)
دېمەك täpük ،دېگەن بۇ ئىسىم täpدېگەن پېئل ئۆزىكىگە ükدىن ئىبارەت ئىسىم ياسىغۇچى
قوشۇمچىنىڭ قوشۇلۇشى ئارقىلىق ياسالغان بولۇپ« ،تېپىش» دېگەن ھەرىكەت بىلەن بىۋاستە
مۇناسىۋەتلىك .ئەلۋەتتە ،پۇتبول بىلەن تەپكۈچنىڭ ئوينىلىشىغا قارايدىغان بولساق ،بۇ ئىككى
ھەرىكەتنىڭ ھەر ئىككىلىسى توپنى تېپىش ئارقىلىق ئوينىلىدۇ .دېمەك« ،تېپىش» ھەرىكىتى بۇ
ئىككىال خىل تەنتەربىيە ئويۇنىدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان .بۇ ئىككى خىل توپنىڭ تۈزۈلۈش شەكلىدىن
ئېلىپ ئېيتساق پەرقلەر بار .قوغۇشۇننىڭ ئېرىتىلىپ يىك ياكى ئۇرچۇق شەكلىگە كېلىشىگە قارىساق،
تەپكۈچتەك مەنە بەرگەن بىلەن ،ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۆچكە چۇپۇرى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش يۇمشاق
نەرسىلەرنىڭ ئورىلىشى ئارقىلىق ياسىلىدۇ ،دېگەن قىسمى بىزگە پۇتبولنىڭ ئىپتىدائىي شەكلىدەك
تەسىر بېرىدۇ.
گەرچە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا يىك بىلەن ئۇرچۇق ئىككى ئۇچى ئۇچلۇق سايمان بولغىنى
بىلەن ،ئۇ دەۋردە يۇمىالق شەكىلدە ئىشلىتىلدىمۇ بۇ بىزگە نامەلۇم ،تەپكۈچنىڭ ياسىلىشىدىمۇ
قوغۇشۇنغا ئوخشاش نەرسىلەرنى ئېرىتىپ يۇمىالق شەكىلگە كەلتۈرۈپ ئىشلەتكەنلىكى مەلۇم .شۇنىڭ
ئۈچۈن قوغۇشۇننىڭ يىك ياكى ئۇرچۇق شەكلىگە كېلىشى بىزنى بۇ خىل پەرەزگە باشاليدۇ .ئۆچكە
چۇپۇرى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش يۇمىالق نەرسىلەرنىڭ ئورىلىشىدىن قارىغاندا ،پۇتبولدەك تەسىر
بېرىدۇ .چۈنكى ،پۇتبولنىڭ ھەجىمى تەپكۈچنىڭكىدىن چوڭ بولۇپ ،بۇ يەردىكى «ئوراش»نى
داۋامالشتۇرسا پۇتبول ھەجىمدىكى چوڭلۇققا كېلىشى مۇمكىن.
لېكىن بىز بۇ پەرەزلەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ täpük ،سۆزىنى زادى قايسى ئۇيۇننىڭ نامى

ئىكەنلىكىگە بىر نەرسە دېيەلمەيمىز )31( .مەھمۇت كاشغەرىي «تۈركىي تىلالر دىۋانى»دا :توپ
بىلەن ئوينىلىدىغان ئويۇنچۇقالر ئۈستىدە توختىلىپ مۇنداق دېگەن‹« :يۇۋماق› (يۇمىالتماق)
دېگەن سۆزنىڭ ھەر خىل شەكىللىرىگە كۆرسەتكەن ‹ئادەم توپ يۇمۇالتتى›‹ ،ئۇالر بىر-بىرىگە توپ
يۇمىلىتىشتى›‹ ،ئۇ ،توپ يۇمىالتقۇزدى ،دۈگىلەتتۈردى›‹ ،ئۇنىڭ توپ يۇمىالتقۇسى كەلدى› دېگەندەك
مىساللىرى ئومۇمەن يۇمىلىتىپ ئوينايدىغان بىر خىل توپنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتالپ بەرسىمۇ ،لېكىن
توپ بىلەن ئوينىلىدىغان ئويۇنالرنىڭ شەكلى ۋە ئۇسۇللىرى ھەققىدە بىرەر مەلۇماتقا ئىگە بولۇش
مۇمكىن ئەمەس».
شۇڭا ،ئىلمىيلىكن ى تەلەپ قىلىدىغان زىل نۇقتىالرغا تولۇق بولغان ئىلمىي پاكىتالر ئارقىلىق جاۋاب
بېرىشىمىز كېرەك.
«تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ بۇ ئۈچ خىل تەرجىمىسگە كەلسەك ،ھەربىر نۇسخا تەرجىمىنىڭ تەرجىمە
قىلىنىشى ،ئۆزىنىڭ بىلىش ئەھۋالى بويىچە ئەڭ زور تىرىشچانلىقىنى كۆرسۈتۈپ ئىلمىي ئەمگىكىنى
سىڭدۈرگەن .شۇڭا täpükسۆزىنىڭ بىرلىككە كەلگەن ،ھەممىنى قايىل قىاللىغۇدەك ،تولۇق
ئىسپاتىنى كۆرسىتىپ بەرمەي تۇرۇپ ،ئىلمىي پائالىيىتىمىز جەريانىدا قااليمىقان ئىزاھات بەرسەك
بولمايدۇ .ئىزاھات بېرىشتە ،بۇ ئۈچ تەرجىمىنىڭ ئوخشاش بولمىغان تەرجىمىسىنى ئىزاھلىۋېتىپ،
ئىلمىي ئىشلەتسەك بولىدۇ .ئۇنداق بىرال ۋاقىتتا ئوخشاش بولغان بىر كىتابنىڭ ئىچىدە ،ئوخشاش
بولمىغان سۆزلەرنىڭ ئىزاھاتىنى بېرىش ئۈچۈن ئوخشاش بولغان بىر سۆزنى ئىشلىتىپ ،بىردەم
ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىدىن ،بىردەم باشقا تىلدىكى يەنە بىر تەرجىمىسىدىن پايدىالنساق توغرا
بولمايدۇ.
ئىزاھات :دەسلەپتە ماقالىنى يېزىشنى ئويلىغاندا täpük ،سۆزىنىڭ تەرجىمىسىنى ئېنىق ئايرىپ
چىقىش ئارزۇيۇم بار ئىدى ،لېكىن ماتېرىيالالرنى ۋە قارىخانىيالر خاندانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك بەزى
تارىخىي ماتېرىيالالرنى كۆرۈش جەريانىدا ،بۇ سۆزنىڭ تەرجىمىسىدە كېسىپ بىر نەرسە دېيىش ئۈچۈن
تېخىمۇ كۆپ ماتېرىيالالرنى كۆرۈشكە ۋە تېخىمۇ كۆپ دەللىل-ئىسپاتالرنى توپالشقا توغرا
كېلىدىغانلىقىنى چوڭقۇر ھېس قىلدىم .مېنىڭچە مەن توپلىغان ماتېرىيالالردىن تېخى بۇ سۆزنىڭ
تەرجىمىسىگە كېسىپ بىر نەرسە دېمەك تەس .شۇڭا مەن باشقا بىر جەھەتتىكى كۆز قارىشىمنى
گەۋدىلەندۈردۈم.
پايدىالنغان ماتېرىيالالر:
« .0مىڭ يىل بۇرۇن ،مىڭ يىل كېيىن مەھمۇد كاشغەرىي ۋە ‹دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك›» -شۈكرۈ خالۇك
ئاكالىن ،تۈركىيە-3118( ،يىلى ،ئۇيغۇرچە ۋە تۈركچە نۇسخىسى)
« .3تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نى نەشرگە گۇرۇپپىسى
(شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشىرى-0981 ،يىلى-8 ،ئاي ،بېيجىڭ)

« .2تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ ئىنگىلىزچە تەرجىمىسى ( -0توم-395 ،بەت)
« .4تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ تۈركچە تەرجىمىسى ( -0توم-288 ،بەت)
.5ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ 6توملۇق ئىزاھلىق لۇغىتى
ئىزاھاتالر:
( )0بۇ يەردە «تۈركىي تىلالر دىۋانى» دېگەن سۆز كىتابنىڭ ئىسمى شەكلىدە ئېلىنغانلىقى ئۈچۈن
«دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك» دەپ ئېلىندى .باشقا ئورۇنالردا بىردەك «تۈركىي تىلالر دىۋانى» دەپ
ئېلىندى.
(« )3ئۇرچۇق» بىلەن «يىك»نىڭ ئىزاھاتى -2بۆلەكتە تەپسىلىي چۈشەندۈرۈلىدۇ.
(« )2چۇپۇر» سۆزىنىڭ ئىزاھاتىمۇ -2بۆلەكتە تەپسىلىي چۈشەندۈرۈلىدۇ.
(« )4تۈركىي تىلالر دىۋانى» ۋە ئۇنىڭغا تۈزۈلگەن ئىندىكېسالر ـ سابىت رۇزى ( «بۇالق» ژۇرنىلىنىڭ
-3100يىللىق -5سان)
(-0985 )5يىلى يېزىلغان كىتاب بولغانلىقى ئۈچۈن «بۇندىن 911يىل بۇرۇن» دەپ يېزىلغان.
( )6دۇنيا تەنتەربىيە تۈرلىرىنىڭ تاجىسى «پۇتبول» ـ ۋېي شېسىن تۈزگەن ،زەيدۇلال ھۇشۇر
تەرجىمىسى (-0986يىلى -03ئاي .خەلق تەنتەربىيە نەشىرىياتى)
( )7دۇنيا تەنتەربىيە تۈرلىرىنىڭ تاجىسى «پۇتبول» ـ ۋېي شېسىن تۈزگەن ،زەيدۇلال ھۇشۇر
تەرجىمىسى (-0986يىلى -03ئاي .خەلق تەنتەربىيە نەشىرىياتى)
( )8دۇنيا تەنتەربىيە تۈرلىرىنىڭ تاجىسى «پۇتبول» ـ ۋېي شېسىن تۈزگەن ،زەيدۇلال ھۇشۇر
تەرجىمىسى (-0986يىلى -03ئاي .خەلق تەنتەربىيە نەشىرىياتى)
( »百度知道« )9تورى
(« )01شىنجاڭ تەنتەربىيە تارىخىي ماتېرىيالالر» ژۇرنىلىنىڭ مۇناسىۋەتلىك سانى
( )00شىنجاڭنىڭ مىللىي تەنتەربىيەسى ـ «شىنجاڭ مىللىي تەنتەربىيەسى»نى تۈزۈش گۇرۇپپىسى
(خەلق تەنتەربىيە نەشرىياتى-0985 ،يىلى -9ئاي)
( )03ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى (-0توم-740 ،بەت)
( )02دۇنيا تەنتەربىيە تۈرلىرىنىڭ تاجىسى «پۇتبول» ـ ۋېي شېسىن تۈزگەن ،زەيدۇلال ھۇشۇر
تەرجىمىسى (-0986يىلى -03ئاي ،خەلق تەنتەربىيە نەشرىياتى)
( )04شىنجاڭنىڭ مىللىي تەنتەربىيەسى ـ «شىنجاڭ مىللىي تەنتەربىيەسى»نى تۈزۈش گۇرۇپپىسى
(خەلق تەنتەربىيە نەشرىياتى-0985 ،يىلى -9ئاي)
( )05ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى (-3توم-002 ،بەت)
(« )06ئۇيغۇر ئۆسمۈرلىرىنىڭ ئەنئەنىۋىي ئويۇنلىرى» – مۇھەممەت ئابلىز بۆرەيار ،يۇنۇس يولداش
(قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى -0991يىل -00ئاي) ۋە «ئۇيغۇر ئويۇنلىرى» -سابىرجان سىيىت

(شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى -3112يىل -2ئاي)
(« )07تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ ئۇيغۇرچە نۇسخىسى (-0توم-510 ،بەت)
(« )08ئۇيغۇر ئويۇنلىرى» -سابىرجان سىيىت (شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى -3112يىل -2ئاي )
( )09بۇ يەردە گەرچە «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ تۈركچە نۇسخىسىدىكى ئىزاھاتى بويىچە
ئېلىنسىمۇ ،لېكىن قالغان ئىككى نۇسخىسىغىمۇ ئوخشاشلىقى بار .شۇڭا بۇ يەردە تۈركچە نۇسخىسى
ئېلىندى.
(« )31تۈركىي تىلالر دىۋانى»دىن -00ئەسىردىكى خەلقلەرنىڭ ئىجتىمائىي مەدەنىيەتىگە نەزەر ـ
رېشات گەنچ (تۈركىيە) ،تۇرسۇنئاي ساقىم تەرجىمىسى (مىللەتلەر نەشرىياتى -3101يىلى -03ئاي
نەشىرى-201 ،بەت)

-00قۇتلۇق ھاجى شەۋقىي ۋە ‹‹تۈركىي تىلالر
دىۋانى››

قۇتلۇق ھاجى شەۋقىي
مۇھەممەتتۇرسۇن سىدىق

‹‹تۈركىي تىلالر دىۋانى ››-00-ئەسىردە ياشىغان بۈيۈك ئۇيغۇر تىلشۇناس ئالىمى مەھمۇد قەشقىرى
تەرىپىدىن يېزىلغان ئىنىسكلوپىدىيە خاراكتېرىلىك تۈرك تىلى لۇغىتى بولۇپ-00 ،ئەسىر ئۇيغۇر
مەدەنىيتىنىڭ ئومۇمىي قامۇسى ھېساپلىنىدۇ.
‹‹ تۈركىي تىلالر دىۋانى ›› دۇنياغا كەلگەن مىڭ يىلنىڭ مابەينىدە ،تارىخنىڭ بوران-چاپقۇنلىرى
ئىچىدە ئىلىم دۇنياسىغا بىردە ئاشكارا بولۇپ ،بىردە يوشۇرۇلۇپ ،ئالىمالر تەرىپىدىن يۈكسەك
دەرىجىدە ئىلمىي مەدھىيە ،ئېتراپقا ئېرىشكەن ،ئەتىۋارالپ ساقلىنىشقا ،قەدىرلەپ ئوقۇلۇشقا
مۇيەسسەر بولۇپ كەلگەن ‹‹ .دىۋان ›› ئەسلى ئەرەپچە يېزىلغانلىقتىن دەسلەپتە باغداد ،مىسىر
قاتارلىق ئەرەب ئەللىرى ئالىملىرى تەرىپىدىن ئوقۇلۇپ ،مۇتالىئە قىلىنىپ كەلگەن بولۇپ① ،ئىلىم

دۇنياسىغا تولۇق مەلۇم بولۇشى تېخى مۇشۇ ئەسىرنىڭ بېشىدىكى ئىش.
ھىجىرىيىنىڭ ( 466مىالدىيە-)0174-0172يىلى باغدادتا يېزىلىپ قولدىن چىققان بۇ ئەسەر
كېيىنكى دەۋرلەردە كۆپ قېتىم كۆچۈرۈلۈپ تارقالغان بولسىمۇ ،بىزگىچە بۇ ئەسەرنىڭ پەقەت بىرال
نۇسخىسى يېتىپ كەلگەن.
مىالدىيە -0366يىلى(‹‹دىۋان››يېزىلغان ۋاقىتتىن 093يىل كېيىن) ئىرانلىق مۇھەممەت بىننى
ئەبۇبەكرى ئىبنى ئوبۇلفەتھى تەرىپىدىن سۈرىيىنىڭ دەمەشىق شەھىرىدە مەھمۇت قەشقىرىنىڭ ئۆز
قوليازمىسىدىن كۆچۈرۈلگەن بۇ نۇسخا -0901يىللىرى تۈركىيىنىڭ ئىستانبول شەھرىدىن تېپىلغان
بولۇپ ،بۇنى ئوسمانلى ئېمپىرىيىسىنىڭ ۋەزىرلىرىدىن نازپىبەينىڭ ئائىلە تەۋەلىرىدىن بولغان بىر
ئايال ساقلىغان ۋە تۇرمۇش ئېھتىياجى بىلەن كىتابپۇرۇش ئارقىلىق -0904يىلى دىيارى بەكرىلىك
ئەلى ئەمىرگە ساتقان .تۈركىيىنىڭ كىلىس ۋىاليىتىدىن مۇئەللىم رىفئەت بىلگە بۇنى ئاڭالپ ،ئەلى
ئەمىرنىڭ ماقۇللىقىدىن ئۆتكۈزۈپ ،بۇ ئەسەرنى -0907 ،-0905يىللىرى ئۈچ توم ھالدا مىخ
مەتبەئەدە باستۇرغان.ئەنە شۇنىڭ بىلەن بۇ ئەسەر پۈتۈن دۇنياغا مەلۇم بولۇپ ،تېزلىكتە ئالىمالرنىڭ
دىققىتىنىى قوزغىدى.
-0941 ،-0921يىلالردا ،مارتىن ھارتمان ،بىروككېلمان قاتارلىق نېمىس ئالىملىرى ،بېسىم ئاتاالي،
دەھرى دىلچىن قاتارلىقالر ۋەكىللىكىدىكى تۈرك ئالىملىرى بۇ ئەسەرنى بەس-بەستە تەتقىق قىلىپ،
ئىلمىي ماقالىلەر يېزىشتى ،ئېندىكىس ئىشلىدى ھەم نېمىس ،تۈرك تىللىرىغا تەرجىمە قىلىشتى.
بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىتتىن بۇيان ،كۆپلىگەن ئەللەر ئالىملىرى ئوخشىمىغان ھالەتتە تەتقىق
قىلىشىپ ،ھېلىھەم تەتقىقاتىدىن قانائەتلەنمەي باش قاتۇرۇۋاتقان بولسىمۇ «تۈركىي تىلالر
دىۋانى»يەنىال ئۇالرنىڭ نەزەرىدە ئوتتۇرا ئەسىر تۈركىي خەلقلەر مەدەنىيىتىنىڭ يېگانە
نامايەندىسى ھالىتىدە چاقناپ تۇرماقتا.
ئەپسۇس ،ئالىمالرنىڭ نەزەرىدە ئەنە شۇنداق يۇقىرى ئورۇندا تۇرىدىغان بۇ ئەسەر بۇنىڭدىن مىڭ
يىلالر ئىلگىرى بىر ئۇيغۇر ئالىمى تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇشىغا قارىماي ،خەلىقىمىز بۇ ئەسەرنى
تولىمۇ كېچىكىپ بىلدى.
مۇشۇ ئەسىرنىڭ بېشىدا خەلقىمىزنىڭ «تۈركىي تىلالر دىۋانى»ۋە مەھمۇد قەشقىرىنىڭ خەلقىمىزگە
تونۇشتۇرۇلىشىغا دائىر بەزى ئىنچىكە مەسىلىلەرنى ئايدىڭالشتۇرۇشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
« بىر زامانالردا ،ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنىڭ بىپايان باغرىدا ئارغىماقلىرىنىڭ تۇياقلىرىدىن ئوت چاچرىتىپ،
سەييارىلەردەك ئەركىن ۋە بىماالل ياشاپ ئۆتكەن ،شۇنداقال كۆزنى قاماشتۇرىدىغان مەدەنىيەت
مۆجىزىلىرىنى يارىتىپ ،تۈركۈم –تۈركۈم مەرىپەت يۇلتۇزلىرىنى چاقنىتىپ ،مەدەنىيەت ئاسمىنىنى
بېزىگەن» خەلقىمىز «يىپەك يولىنىڭ چۆلدەرىشى بىلەن تەڭ كۆتۈرۈلگەن ئەسەبىي ئىشانچىلىق،
دىنىي خۇراپاتلىق ،مۇتەئەسسىپ نادانلىق ،دەم كوتا – قۇلچىلىق ،تۈگىمەس ھەم ئەرزىمەس

تەپرىقىچىلىك ،شۇنداقال زۇلۇم –زااللەت قۇيۇنلىرى ئىچىدە قارا تەقدىرنىڭ قۇچىقىغا يىقىلغان»②
بولۇپ ،مەنىۋى تۇرمۇش دېگەنلەردىن سۆز ئاچقىلى بولمايتتى.
خەيرىيەت–09« ،ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە –31ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە ،ئەيتاۋۇر باشقا
ئەللەردە ياڭرىغان مەرىپەت قوڭغۇرىقىنىڭ ساداسىدىنمۇ ياكى ئۆز قېرىنداشلىرىنىڭ دەھشەتلىك
خورەك ئاۋازىدىنمۇ بەزى ئەقىل –ھۇشى ۋە ئىمان – ئېتقادى سەزگۈر كىشىلەر بالدۇر
ئويغىنىپ»③خەلقىمىزنىڭ دەردىگە داۋا ئىزدىدى .ئىلىم ئىزدەش ياكى سودا–تىجارەت قىلىش يولى
بىلەن جاھان كۆرگەن بىر تۈركۈم ئۇيغۇر ئەزىمەتلىرى بۇ ئىزدىنىشنىڭ يول ئاچقۇچىلىرى بولۇپ
قالدى.
يېقىنقى زامان تارىخىمىزدىكى مەشھۇر دېمۇكىراتىك شائىرلىرىمىزدىن بىرى ،تارىخچى ۋە
نەشىرىياتچى قۇتلۇق ھاجى شەۋقى مانا مۇشۇ ئىزدىنىشكە يېقىندىن ھەمكار – مەدەتكار بولغان بىر
ئەزىمەت ئىدى.
ھاياتىنى پۈتۈن ئۆمرى غەپلەتتە قالغان مىللەتنى ئويغىتىش يولىدا مەرىپەت تارقىتىش ،مىللىي
مەدەنىيەت ئويغىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن مىللىي نەشىرىياتچىلىق ،مەدەنىي ئاقارتىشتەك
مەنىۋى كۈرەشلەرگە ئاتاپ ،شۇ كۈرەشلەر ئىچىدە ئۆزىنىڭ ساپ مىللىي غۇرۇرى ،پاك ئىمان–ئېتقادى
بىلەن ياشىغانلىق «گۇناھى»ئۈچۈن ھۆكۈمران جاھالەت كۈچلىرى تەرىپىدىن شېھىت قىلىنغان بۇ
مەرىپەت –مەدەنىيەت جەڭچىسى – 0876يىلى قەشقەر شەھرىنىڭ قازانچى مەھەللىسىدە
ئابدۇرېھىم بەگ ئىسىملىك مەرىپەتپەرۋەر يەرلىك ئەمەلدار ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن .ئوقۇش
يېشىغا توشقاندىن كېيىن قەشقەردىكى مەدرىسلەردە ئوقۇپ ،ئىلىم تەھسىل قىلىپ ،ئەرەب–پارس
تىللىرىنى پۇختا ئىگىلىگەن–0918 .يىلى ئاتىسى بىلەن بىللە سەئۇدى ئەرەبىستانغا ھەج قىلغىلى
بېرىپ ،قايتىشىدا مىسىردىكى «جامىئۇل ئەزھەر دارىئۇلۇم»ىغا ئوقۇشقا كىرىپ مەخسۇس ئەرەب
تىلى ۋە ئىسالم قانۇنلىرىنى ئۆگەنگەن .ئوقۇشنى تۈگەنكەندىن كېيىن تۈركىيىگە كەلگەن .شۇ
چاغالردا تۈركىيىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئىسالھاتچىلىق (جەدىتچىلىك) ھەرىكىتى تۈركىيىنىڭ ھەر
قايسى جايلىرىدا ئۆزگىچە يېڭى مۇھىتنى–جۇش ئۇرۇپ راۋاجالنغان ئىجتىمائىي تەرەققىيات
مەنزىرىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەنىدى .جاھان كۆرۈپ مەلۇم جەھەتلەردە يېڭىچە ئىدىيۋى تونۇشقا
كېلىۋاتقان قۇتلۇق ھاجى بۇ يېڭىچە مەنزىرىنىڭ تەسىرىدە ئىستانبولدا قېلىپ ،ئۇ يەردىكى بىر ئالىي
بىلىم يۇرتىغا كىرىپ ئوقۇغان .مۇشۇ جەرياندا تۈركىيىدە مۇستاپا كامال باشچىلىقىدا ئېلىپ
بېرىلىۋاتقان

جاھالەتكە،

قاالقلىققا،

مۇتەئەسسىپلىككە

قارشى

يېڭىالش

(ئىسالھات–جەدىتچىلىك)كۈرىشى قۇتلۇق ھاجىغا زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىدۇ.ئۇ ئۆز يۇرتىدىكى
قېرىنداشلىرىنىڭ نامرات ،قاالق ھالىتىنى–قۇللۇق تۇرمۇشىنى پەقەت ئىلىم–مەرىپەت ئارقىلىق
خەلقنىڭ روھىي– مادارىنى قوزغاپ ،يېڭىلىققا يېتەكلىگەندىال ئۆزگەرتكىلى بولىدىغانلىقىنى كۆرۈپ

يېتىدۇ.
ئىستانبولدا ھەر قايسى ئىلىملەرنى ئۆگىنىش جەريانىدا ،تۈرك ئەللىرىنىڭ تارىخى ،مەدەنيىتىگە دائىر
بىلىملەرنىمۇ چوڭقۇر ئۆگىنىپ ،ھەر جەھەتتىن بىلىمىنى مۇستەھكەملەيدۇ–0907.يىللىرى ۋەتەنگە
قايتىپ كەلگەن قۇتلۇق ھاجى ۋەتەن ،مىللەتنى جاھالەت ئىسكەنجىسىدىن قۇتۇلدۇرۇش ھەققىدە
باش قاتۇرۇپ ،مەلۇم نىيەت– مەقسەتلەرنى كۆڭلىگە پۈكۈش بىلەن بىللە ،شۇ يىللىرى تۈركىيىدە
بېسىلغان «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نى مىللەتنىڭ قىممەتلىك بايلىقى دەپ قاراپ بىرگە ئالغاچ كېلىدۇ.
قەشقەرگە كەلگەندىن كېيىن مىللەتپەرۋەر ،مەرىپەتپەرۋەر بايالر ۋە زىيالىيالر بىلەن مەسلىھەتلىشىپ،
ھەر جەھەتتىن پۇختا تەييارلىق قىلىپ ،بىر يىلدىن كېيىن يەنى –0908يىلى مىخ مەتبەئەدە «ئاڭ
گېزىتى»نى نەشىر قىلىپ ،ۋەتەنپەرۋەرلىك ،دېمۇكىراتىك ئىدىيىنى تەشۋىق قىلىدۇ.مىللىي ئويغىنىش،
جاھالەتكە قارشى تۇرۇش ،ئىلىم– مەرىپەت ئۆگىنىش بۇ گېزىت ياڭراتقان جاراڭلىق سادا
بولغانلىقتىن بىر مەزگىل چىقىپال ،ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن پېچەتلىنىپ ،توختىتىپ
قويۇلىدۇ.
قۇتلۇق ھاجى شەۋقى «ئاڭ» گېزىتىنىڭ پېچەتلىنىشى بىلەن تەڭال ،ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىپ،
قەشقەردىكى مەرىپەتپەرۋەر بايالرنىڭ ياردىمىدە مولال نازىم ،نورۇز يۈسۈپى قاتارلىق شائىرالر بىلەن
بىرلىشىپ ،مللىي ئويغىنىش ،ئىلىم– مەرىپەت ئۆگىنىش مەزمۇن قىلىنغان جەڭگىۋار شېئىرلىرىنى
توپالم قىلىپ« ،ئويغان ۋە ئىنقىالب ئەشئارلىرى»« ،ئاسارەت ۋە زااللەتكە ئوت ياق» دېگەن نامالر
بىلەن –0931ۋە –0934يىللىرى مىخ مەتبەدە باستۇرۇپ تارقىتىدۇ④.
خەلققە مىللىي مەدەنىيەتنى تونۇتۇش ،ئەجدادالر روھىنى تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق مىللىي روھنى
ئويغىتىش ،ئەزىز ۋەتەننىڭ ،ئانا ماكاننىڭ قەدىر– قىممىتىنى تونۇتۇش– قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ
مۇشۇ يىلالردىكى مىللىي ئويغىنىش ھەرىكىتىدىكى ئۆزگىچە پائاليىتىدۇر.
قۇتلۇق ھاجى شەۋقى ۋەتەن– مىللەتنىڭ قەددىنى كۆتىرىش يولىدىكى بۇ پائاليەتلىرىنىڭ ئېھتىياجى
بىلەن «تۈركىي تىلالر دىۋانى»ۋە مەھمۇد قەشقىرى توغرۇلۇق خەلقىمىزگە تۇنجى مەلۇمات بەرگەن
ئىلىم ئىگىسى بولۇپ قالىدۇ.
ھازىرغىچە «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىلىرى توغرىسىدا ئىزدىنىشتە بولغان
تەتقىقاتچىالر بۇ ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنىڭ –0941يىلالردىن كېيىن قولغا ئېلىنغانلىقىنى
تىلغا ئېلىپ –21 ،يىلالردىال قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ بۇ ئەسەرنى تەرجىمە قىلىپ ،تونۇشتۇرۇش
يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشىپ كەلدى⑤.
دەرۋەقە ،بۇ ھەقتىكى مەلۇماتالر يېتەرلىك بولمىسىمۇ ،لېكىن قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ بىزگىچە يېتىپ
كەلگەن بەزى ئەسەرلىرىدىن ۋە مەھمۇد قەشقىرى مازىرى توغرىسىدىكى مۇناسىۋەتلىك
خاتىرىلەردىن بۇ ھەقتە خېلى ئىشەنچلىك تونۇشقا ئاساس تاپااليمىز.

مەلۇمكى ،قۇتلۇق ھاجى شەۋقى باشقا ئىلىملەرنى ياخشى ئۆگىنىپال قالماستىن ،ئۆز مىللىتىنىڭ
تارىخىنى پۇختا بىلىشىنىمۇ مۇھىم ئورۇنغا قويۇپ ،بۇ ھەقتە كۆپ ئۆگىنىش ،ئىزدىنىشلەردە بولغان.
ئۇنىڭ تۈركىيىدىن قايتىشىدا «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نى بىرگە ئېلىپ كېلىشىمۇ مەقسەتسىز ئەمەس
ئىدى .ئۇ يەنە –0926يىلى قەشقەر شەرئى مەھكىمىسىنىڭ قازىسى ،داڭلىق ئالىم مولال سادىق
ئەلەم ئاخۇنۇم تەرىپىدىن يېزىپ قالدۇرۇلغان مەھمۇد قەشقىرى مازىرىغا كىتاب ۋەخپە قىلغانلىق
ھەققىدىكى تارىخىي ھۆججەتنى تېپىپ ساقلىغان⑥.قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ «قەشقەر» ناملىق
غەزىلى خەلقىمىزگە مەھمۇد قەشقىرى ۋە
«تۈركىي تىلالر دىۋانى»ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن ،ئەينى ۋاقىتتا ئاشكارا ئېالن قىلىنغان تۇنجى
ئەسەردۇر:
كۆرمىگىل قەشقەرنى كەم بۇ جايدا مەردانالر ياتۇر،
ھەزرىتى سۇلتان ساتۇق بۇغرايى خاقانالر ياتۇر.
خەلق ئۈچۈن قۇربان بولۇپ ،دۈشمەن بىلەن قىلغان كۈرەش،
ئول شەھىدۇ قەھرىمان ئالىپ ئارسىالنالر ياتۇر.
نۇر چېچىپ «قۇتادغۇبىلىك» خەلقنى قىلغان بەختىيار،
خاس يۈسۈپ ھاجىپقا ئوخشاش ئەھلى ئىرپانالر ياتۇر.
يادىكار ئەيلەپ جەھانغا يازدى «دىۋانى لۇغەت»،
مەھمۇدىل قەشقىرى كەبى ئەھلى شەرەپشانالر ياتۇر.
ئەيلىگەن شەۋقىنى مەپتۇن ئەل ئۈچۈن نۇرالر چېچىپ،
بۇ شەھەردە كۆپلىگەن خەلق ئوغلى ئىنسانالر ياتۇر.

مانا بۇ يالقۇنلۇق مىسراالر قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ يۈكسەك ۋەتەنپەرۋەرلىك ھېسياتىنىڭ مەھسۇلى
بولۇپ قالماستىن ،مىللىتىمىز تارىخى ھەققىدىكى نىسبەتەن كەڭ ھەم چوڭقۇر ئىزدىنىشنىڭ مەھسۇلى
ئىدى .مۇشۇنداق شەكىللەر ئارقىلىق مىللىتىمىزگە ئۆز تارىخىنى تونۇتۇپ ،مىللەتنىڭ شانلىق تارىخى،
مەدەنيىتىنى ،باتۇر ،پاراسەتلىك ،كۆرەشچان ئوغالنلىرىنىڭ ،ئالىملىرىنىڭ پائاليەتلىرىنى كەڭ
تەشۋىق قىلىپ ،مىللەتنى ئەجدادالر ئىزىدىن مېڭىپ ،ئىلىم– مەرىپەت بىلەن قۇراللىنىپ ،قۇللۇق–
مەھكۇملۇق قالپىقىنى چۆرۈپ تاشالپ،قەد كۆتۈرۈش يولىغا مېڭىشقا رىغبەتلەندۈرۈش ،يېتەكلەش
مەقسىتىدە

«تۈركىي

تىلالر

دىۋانى»نى

ئەرەبچىدىن

ئۇيغۇرچىغا

تەرجىمە

قىلىشقا

كىرىشكەن⑦.ئەسەرنى تەرجىمە قىلىش جەريانىدا مەھمۇد قەشقىرىنىڭ مىڭ يىلالر ئىلگىرى تۈرك
(ئۇيغۇر)تىلىنى دۇنياغا تونۇتۇش ئۈچۈن قانچىلىك ئىجتىھات قىلغانلىقىنى ،توسالغۇالر ئالدىدا
قانچىلىك جاسارەت كۆرسەتكەنلىكىنى چۈشىنىپ يەتكەن قۇتلۇق ھاجى شەۋقى مۇشۇنداق بىر
ئەسەرنى تەرجىمە قىلىشنىڭ ئۆزىگە نېسىپ بولىۋاتقانلىقىدىن چەكسىز ئىپتىخارلىق ھېس قىلىپ،
ئەسەرنى ھەرتەرەپلىمە چوڭقۇر ئۆگىنىپ ،تەرجىمىنى ئىمكانقەدەر پىششىق قولدىن چىقىرىشقا
تىرىشقان .ئۆگىنىش جەريانىدا ئوتتۇرا ئەسىرلەردە ئەرەب–پارس تىللىرى بىلەن تەڭ بەيگىگە
چۈشكەن تۈرك (ئۇيغۇر) تىلىنىڭ ھەقىقەتەنمۇ ئىپادىلەش كۈچىنىڭ يۇقىرى ،مەزمۇنغا باي تىل
ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ ،ئىچ– ئىچىدىن سۆيۈنگەن .يەنە بىر تەرەپتىن ،شۇ چاغالردا ئابدۇقادىر
دامولالم قاتارلىق زىيالىيالر يېتەكىلىكىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تىل جەھەتتىنمۇ يېڭىلىققا يۈزلىنىپ،
مىللىي تىلنى ساپالشتۇرۇش (تىلىمىزدىكى ئەرەب -پارس تىلى ئارىالشمىلىرىنى چىقىرىپ تاشالپ،
ئورنىغا مىللىي تىلىمىزدىكى خاس سۆزلۈكلەرنى سەپلەش) ،ئورتاق ئەدەبىي تىل بەرپا قىلىش
ھەرىكىتىنىڭ تۈرتكىسىدە «ئانا تىل نەزمىسى» ناملىق شېئىرنى يېزىپ ،خەلقىمىزگە ئانا تىلنىڭ
قەدىر– قىممىتىنى يەنە بىر قېتىم تونۇتقان:

ئانا تىل بىلگەن كىشىنىڭ ئىززەتىن قىلغۇم كېلۇر،
ئانا تىلنى ئاغزىدىن ئالتۇن بېرىپ ئالغۇم كېلۇر.
بۇ ئانا تىل گەر ئىسە ئامېرىكايۇ ئافرىقىدا،
سەرپ ئېتىپ مىڭالرچە تىلال ئاندا مەن بارغۇم كېلۇر.
ئى ئانا تىل ،بىزگە سەن ئۆتكەن ئۇلۇغلەردىن نىشان،
سەن بىلەن رۇيى زەمىندە ئىپتىخار ئەتكۈم كېلۇر!

تولۇق ۋە ساپ ئۇيغۇر تىلىدا يېزىلغان بۇ شېئىر ھەققىقەتەنمۇ ئىسمى–جىسمىغا اليىق «ئانا تىل
نەزمىسى»دۇر.
–0924 ،-0922يىللىرى يەنە ئارقا–ئارقىدىن «ئەركىن ھايات»« ،يېڭى ھايات» گېزىتلىرىنى
چىقىرىپ تارقىتىپ ،ئۆزىنىڭ مىللەت ،ۋەتەننى زۇلۇم ئىلكىدىن ئازاد قىلىش يولىدىكى ئۇلۇغۋار
ئىستەكلىرىنى تەشۋىق قىلغان قۇتلۇق ھاجى شەۋقى بۇ گېزىتلەردە يەنە ئۇيغۇر تارىخى ،مەدەنىيىتىگە
دائىر ئەسەر ،ماقالىلەرنى يېزىپ ئېالن قىلىدۇ .مەشھۇر تارىخىي ئەسىرى «تارىخى شەھەر ،ۋاقىئاتى
قەشقەر»نى يازىدۇ.

خەلقنى قۇللۇق ئىسكەنجىسىدە تۇتۇپ ،يىلىكىنى شۇراپ ،ئۆزىنى سەمرىتىپ كەلگەن ئەكسىيەتچى
ھۆكۈمەتنىڭ زوراۋان ھۆكۈمرانلىرى ،خەلقنى ئويغىتىش يولىدا پائاليەت ئېلىپ بارغان ئوغالنالرنى
ئۆزلىرىنىڭ كۆزىگە قادالغان مىخ دەپ قاراپ ،ئۇالرنى دەھشەتلىك تۈردە تۇتقۇن قىلىدۇ .شۇ قاتاردا
قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىمۇ قامايدۇ.ئاخىر –0927يىلى –5ئايدا پاجىئەلىك ھالدا ئۆلتۈرىۋېتىدۇ.تارىخ،
مەدەنىيەتكە دائىر مىللىي مىراسلىرىمىزنىمۇ يىلتىزىمىزنى قىرقىشنىڭ بىر يولى سۈپىتىدە يوقىتىشقا
يۈزلەنگەن

جالالت

ھۆكۈمەت

سانسىزلىغان

قەدىمكى

كىتاب

جاۋاھىرلىرىمىزنى

يىغىپ

كۆيدۈرىدۇ.قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ توپلىغان كىتاب–ماتېرىياللىرى ۋە يازغان ئەسەرلىرىمۇ شۇ چاغدا
كۆيدۈرۈۋېتىلگەن بولۇپ ،بىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئازغىنە ئەسەرلىرى ئەينى يىلالردا چەتئەل
گېزىت– ژۇرنالالردا ئېالن قىلىنغان ۋە بەزى پىشقەدەملىرىمىزنىڭ خاتىرىسىدە ساقلىنىپ
قالغانلىرىدىن ئىبارەت.
يېقىنقى زامان مەدەنىيەت تارىخىمىزدا مىللەت ،ۋەتەن ئۈچۈن كۈرەش قىلىش ،ئېزىلگەن مىللەتنىڭ
شانۇ شەۋكەتلىك تارىخىي مىراسلىرىنى ھەققىي قەدىرلەش ،توپالش ،تونۇتۇشنىڭ ئۆچمەس
نامايەندىسى سۈپىتىدە پائاليەت قىلغان مەرھۇم قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نى
تەرجىمە قىلىشتىن ئىبارەت بۇ ئەھمىيەتلىك ئەمگىكى زۇلمەتلىك زاماننىڭ ۋاپاسىزلىقى تۈپەيلى
ئاخىرلىشالمىغاننىڭ ئۈستىگە ئىز– دېرەكسىز يوقتىۋېتىلگەن بولسىمۇ ،بىز يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ
ئۆتكەن پاكىتلىق قاراشالر قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ «تۈركىي تىلالر دىۋانى»دىن ئىبارەت مىللەتنىڭ
بىباھا ئەڭگۈشتىرىگە خېلى بۇرۇندىنال چوڭقۇر ئىپتىخار ۋە ئىخالستا بولۇپ ،بۇ ھەقتىكى مەلۇماتالرنى
توپالش ۋە ئىزدىنىش يولىدا كۆپ ئەجىر قىلغانلىقىنى موقىمالشتۇرىشىمىزغا ئىمكان بېرىدۇ.
ھازىر قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ «تارىخى شەھەر ،ۋاقىئاتى قەشقەر» ناملىق تارىخ كىتابى ئاپتونۇم
رايونلۇق مۇزېيدا ساقالنماقتا.ئۇيغۇرالرنىڭ ،جۈملىدىن قەشقەر رايونىنىڭ قەدىمدىن ھازىرغىچە
بولغان تارىخى بىرقەدەر مۇپەسسەل يۇرۇتۇلغان بۇ كىتابنى ھازىرچە كۆرۈپ پايدىلىنىش شارائىتىغا
ئېرىشەلمىسەكمۇ ،بۇ ئەسەردە «تۈركىي تىلالر دىۋانى» ۋە مەھمۇد قەشقىرى ھەققىدە خېلى تەپسىلىي
بايانالر يوق دەپ ئېيتالمايمىز.
شۇڭا ،بىز –31ئەسىرنىڭ –21يىللىرىدا قۇتلۇق ھاجى شەۋقىدىن ئىبارەت بۇ مىللەت سۆيەر
ئوغالنىمىزنىڭ «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نى تۇنجى بولۇپ خەلقىمىزگە تونۇشتۇرغان ۋە تەرجىمە
قىلغانلىقىنى مۇقىمالشتۇرۇپ ،مەدەنىيەت تارىخىمىز سەھىپىسىدىن تېگىشلىك ئورۇن بېرىش بىلەن
بىرگە ،ئەجدادالر تارىخىنى بىلىش ،ئەجدادلىرىمىزدىن قالغان بىباھا مىراسلىرىمىزنى قەدىرلەش،
ئۆگىنىش ۋە تەتقىق قىلىشتا قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئەمەلىي پائاليەتلىرىنى ئۈلگە
قىلىشىمىز الزىم.

ئىزاھاتالر:
①«تۈركىي تىلالر دىۋانى» – 0توم ،شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى – 0980يىل نەشىرى ،كىرىش سۆز
– 42 ،- 43بەت.
②③ م .سىيىت ،ي .رۇزى« :مەمتېلى ئەپەندى» شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى – 0997يىل نەشىرى،
سۆز بېشى – 2 ،-3بەت.
④ ن.زامان« :ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدىكى ۋەتەنپەرۋەرلىك روھ»« ،تارىم» ژۇرنىلى
–0986يىل –00سان –003بەت.
⑤ غ .سەدىۋاققاسوپ‹« :تۈركىي تىلالر دىۋانى›نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ھەققىدە»،
«بۇالق»-0997يىل – 0سان –008بەت.
⑥ مەزكۇر ھۆججەتنى يېقىنقى يىلالرغىچە ساقالپ ،مەھمۇد قەشقىرى مازىرىنىڭ ئېنىقلىنىشنغا زور تۆھپە
قوشقان پېشقەدەم تارىخچى ئۆلىما ،قۇتلۇق ھاجى شەۋقىنىڭ ئوغلى مەرھۇم ئىمىر ھۈسىيىن قازى
ئاخۇنۇم بۇ ھۆججەتنىڭ ئاتىسى قۇتلۇق ھاجى شەۋقىدىن قالغانلىقىنى ئېيىتقان« .مەھمۇد قەشقىرى»،
قەشقەر ئۇيغۇر نەشىرىياتى – 0965 ،يىل نەشىرى – 97 ،بەت.
⑦ ئەدەبىياتشۇناس ھاجى ئەھمەد كۆل تېكىن ئۆزىنىڭ «دېڭىز ئۈنچىلىرى» دېگەن كىتابىدا قۇتلۇق
ھاجى شەۋقىنىڭ «تۈركىي تىلالر دىۋانى»نى مەمتېلى ئەپەندى بىلەن بىرلىكتە تەرجىمە قىلىشقا
كىرىشكەنلىكى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن« .دېڭىز ئۈنچىلىرى» ،قەشقەر ئۇيغۇر نەشىرىياتى0982 ،
– يىل نەشىرى – 095 ،بەت.
( ئەسكەرتىش :بۇ ھەقتە پاكىتالر يىتەرلىك ئەمەس شۇڭا تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ تەتقىق قىلىشقا توغرا
كېلىدۇ .قۇتلۇق ھاجى شەۋقىينىڭ «تارىخى شەھەر ،ۋاقىئاتى قەشقەر» ناملىق تارىخ كىتابىنى نەشىرگە
تەييارالپ كەڭ خەلق ئاممىسى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈش تېخىمۇ مۇھىم بىر ئىشتۇر).
مەنبە‹‹ :بوالق››-3110يىللىق-0سانىدىن

«-03تۈركى تىلالر دىۋانى» دا ئېيتىلغان ئوتتۇرا
چىن توغرىسىدا
ئاپتور :غالىب بارات ئەرك

-00ئەسىردە ياشىغان بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد قەشقىرى«تۈركى تىلالر دىۋانى»ناملىق ئۆلمەس
ئەسىرىدە چىن ھەققىدە توختۇلۇپ مۇنداق دەپ يازىدۇ:
« tavgaqتاۋغاچ( ،ماچىن) ئېلىنىڭ نامى .بۇ مەملىكەت چىندىن تۆت ئايلىق يېراقلىقتا ،چىن
ئەسلىدە ئۈچكە بۆإلنىدۇ :بىرىنچى يۇقۇرى چىن .بۇ يەر شەرىقتە بولۇپ tavgaqدىيىلىدۇ.
ئىككىنچى ،ئوتتۇرا چىن بولۇپ ،خىتاي hitayدەپ ئاتىلىدۇ .ئۈچىنچى ،تۆۋەن چىن بولۇپ
بارخان دەپ ئاتىلىدۇ .بۇ قەشقەردە ،لېكىن ھازىر تاۋغاچ ماچىن دەپ ،خىتاي چىن دەپ
تۇنۇلىۋاتىدۇ )0(».
«تۈركى تىلالر دىۋانى »« ،قۇتادغۇبىلىك» ھەم خاقانىيە تارىخىنىڭ تەتقىق قىلىنىشىغا ئەگىشىپ
«چىن» ۋە «ماچىن» نامى ھەققىدىكى قاراشالرمۇ ئوتتۇرىغا چىقتﯥ .جۈملىدىن روس شەرقشۇناسى
بارتولېد چىن شىمالى جۇڭگۇنى ،ماچىن جەنۇبى جۇڭگۇنى كۆرسىتىدۇ دەپ قارىسا پېرۇففىسور جاڭ
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 11
  • Büleklär
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3349
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    20.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3540
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    17.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3675
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1801
    15.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3492
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1882
    21.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3543
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1867
    21.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    20.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3547
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1561
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3550
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3702
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3604
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1808
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3438
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    21.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    18.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3558
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1585
    18.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3237
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1741
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1620
    19.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1662
    20.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    24.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3582
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1529
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1656
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3490
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    20.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1758
    20.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3495
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1669
    22.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1829
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1641
    24.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3532
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1815
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1667
    19.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3507
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1728
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1759
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1650
    20.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 26
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.