Latin

Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3540
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
17.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
26.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
31.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ئەتىراپىغا يىغىۋالغانالرنى بايقاپتۇ .خەلىقنىڭ بۇ جەھەتتىكى نارازىلىقلىرىنى ئاڭالپتۇ.ماڭا-ماڭا،
نامازشام ۋاقتىدا بىر كاۋاپچىنىڭ دۇكىنىغا كېلىپ قاپتۇ.كاۋاپچىنىڭ ئوتۇنغا كۆزى چۈشۈپ”:ئوتۇن
قانچە؟” دەپ سوراپتۇ .ھۈسەيىن ” چاغالپ بېرەال” دىگەن ھامان .كاۋاپچى “تازا بىر سەھرالىقكەن
بۇ ” دەپ ئويالپتۇ-دە ،ھۈسەيىننىڭ كېلىشكەن گەۋدىسىگە سەپسەلىپ قاراپتۇ.
ئەمىر شەب ھۈسەيىن كاۋاپچىنىڭ قىياپىتىنىڭ خەۋىپلىك ئىكەنلىكىنى بايقاپ،سالۋا تۇمىقىنى
چۆكىرىپ كىيىپ،ئېشەكنى ”:قىغ” دەپ مېڭىشىغا ،كاۋاپچى باشقىالرنىڭ ساال-سۇلھىسى بىلەن
ئوتۇننى ئۆرىرەك باھادا ئاپتۇ،ھۈسەيىنگە ئوتۇننى بالىخانىغا تىزدۇرۇپتۇ .بۇ ئارىدا ۋاقىت
خۇپتەندىن ئوتۇپ قاپتۇ ،كوچىدا كىشىلەرمۇ ئاز قاپتۇ .كاۋاپچى ”:ھوي ئوتۇنچى ،مەيەرگە كېلىپ
قوساقنى تويدۇرۋال” دەپ توت زىخ كاۋاپ بىلەن چاي قويىپتۇ .ئەمىر شەب ھۈسەيىن كاۋاپنىڭ
پۇرۇقىدىن “ھارام مالنىڭ گۆشىمىكىن؟” دەپ شۇبىھلىنىپ ،ئوز نېنىنىال يەپتۇ ۋە ”:پۇل خىجىللىقىم
بار ئىدى ،چىقىم قىلىۋەتسەم ،ھۇنەر دەسمايەم كېمىيىدۇ” دەپ ئۆزرە ئېيتىپ ،كېتىشكە ئالدىراپتۇ.
كاۋاپچى ئەتىراپدا كىشى قالمىغانلىقىنى بايقاپ،گۆش پارچىلىغۇچىغا ”:ئاۋال ساندۇقتىكى پۇلدىن
ئېلىپ بەرگىن” دەپتۇ .ھۈسەيىن ساندۇقنىڭ يېنىغا پۇلنى سانىۋېلىش ئۇچۇن بارغان ئىكەن ،
دەسسەپ تۇرغان ئورنىدىن بىر ئىشىك ئاستى تەرەپكە ئېچىلىپ ،ئۇ يەر ئاستى زىندانغا چۈشىپ
كېتىپتۇ .بۇنىڭ ئىچىدە نۇرغۇن كىشىلەر بار ئىكەن.ئۇالر ھۈسەيىنگە”:ۋاي ئېسىتەي،كېلىشكەنال
يىگىت ئىكەنسەن… ”.دىيىشىپ ئىچ ئاغرىتىپتۇ .ھۈسەيىن ئۇالر بىلەن ئەھۋاللىشىپ ،ئىشىنىڭ
ئۇجۇر بۇجۇرلىرىنى بىلىۋاپتۇ .ھۈسەيىن بۇ يەردىكىلەرنىڭ دىققەتچىلىكىنى تۈگۈتۈش ئۇچۇن ،اليدا
شاھمات ياساپ،ئۇالرغا ئۆگىتىپ ،ئوينىشىپ مەلىكە بولىشىپتۇ.
بىر كۈنى كاۋاپچىنىڭ جاللىتى پىچىغىنى چىشلەپ كىرىپ،ئۇنى-بۇنى مىجىقالپ كۆرىپتۇ.ھۈسەيىننى
گوداڭ بېشىغا سۆرەپتۇ.جالالت ئۇنى باغالپ،پىچاق سۈركىگىلى تۇرغاندا،ھۈسەيىن”:ۋاي ئېسىت
ھۈنەر-بىلىملىرىم،گوش قىلساڭالر ،بىر ئاخشاملىق كاۋاپ بىلەنال تۈگەيمەن ،مۇشۇ ئادەملەر بىلەن
ھۈنەر قىلسام،نەچچە يۇز تىلالغا يارايتتى ،بۇنىڭدىن جىق پايدا ئاالتتىڭىز” دەپتۇ .جالالت”:
ھۈنىرىڭ نىمە؟ تېز ئېيت” دەپتىكەن ھۈسەيىن ”:زىلچا توقۇيمەن” دەپتۇ .جالالت پىچىقىنى
قايتۇرۇپ ،ھۈسەيىننى جايىغا سوالپ قويىپتۇ ۋە كاۋاپچىغا مەلۇم قىلىش ئارقىلىق زىلچا توقۇشقا
كېرەكلىك نەرسىلەرنى تەييارالپ بېرىپتۇ 2 .كېچە كۈندۈز دىگەندە ،ھۈسەيىن ئوتقاشتەك چاقناپ
تۇرۇدىغان بىر پارچە زىلچا توقۇپتۇ .ئۇنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر يولۋاس ،يولۋاسنىڭ بېشىدا خەنجەر
چىشلەپ تۇرغان بىر مۈشۈكنىڭ يولۋاسقا چاڭگال سېلىۋاتقان سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن،سۈرەتلەرنىڭ
قوساق تەرىپىگە ئەبجەد رەقەملىرىنى گۈل شەكلىدە بېرىپ،ئۆزىنىڭ كاۋاپچىنىڭ زىندانىدا
ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپتۇ.

كاۋاپچى زىلچىنى كۆرۈپ كۆزلىرىدىن ئوت چاقناپ كېتىپتۇ”:دەرھال پەردازال،ئىككىنجىسىنى توقۇشقا
كىرىش” دەپتۇ .ئىچىدە ” بازارغا سالىمەنۇ ،دىگىنىمگە ساتىمەن،لېكىن مىڭ تىلالغىمۇ بەرمەيمەن”
دەپ ئويالپتۇ.
ئەمدى گەپنى ئوردىدىن ئاڭاليلى .ھۈسەيىن قايتىپ كەلمىگەندىن كېيىن،بۇبى رابىيە ئەھۋالنى
شاھقا مەلۇم قىلماقچى بوپتۇ .ئۇ “ھۆرمەتلىك شاھ ئاتا،ھەزرەتلىرىگە مەلۇم ،ئەمىر شەبلىرى ھۈسەيىن
خىزمەت يۈزىسىدىن ئىككى ئۇالغ ئوتۇن بىلەن ئوتۇنچى سۈپىتىدە چىقىپ كېتىپ،بەلگىلەنگەن
مۇددەتتە قايتىپ كېلەلمىدى ،قايسى ئىلىمنى ئوقىغان ،ھۈنىرى نىمە ئىدى ،ۋاقىپ بولىشلىرىنى
سورايمەن ،پەرمانلىرىنى كۈتىمەن” دەپ ئىككىلىك خەت يېزىپ ،ھامىلدارلىق بويى بىلەن شاھ
ھوزىرىغا كىرىپ،تەزىم بەجا كەلتۈرۈپ،خەتنى سۇنىپتۇ .شاھ خەتنى ئېلىپ ئوقۇپ،بۇبى رابىيەنى
خاس خانىسىگە باشالپ كىرىپتۇ .ئوردا ئەمىرلىرى”:بىر قانچە كۈندىن بېرى ئەمىر شەب ئوردىدا
ساالمغا ئىشتىراك قىاللمىدى.بۈگۈن ئەتە كۆزى يورۇشنى كۈتۈپ تۇرغان بۇبى رابىيە خېنىكەمنىڭ خاس
كېلىشىدە ئىھتىمال سەۋەب بار” دىيىشىپ پەرمان كۈتۈپ تۇرۇشىپتۇ.
شاھ خاس خانىسىدە ئوغلى ھۈسەيىننىڭ نىكاھلىنىش ئالدىدا ئۆگەنگەن ئىلىم-ھۈنەرلىرىدىن بۇبى
رابىيەنى خەۋەرلەندۈرۈپ ،تېزدىن ئىزدەش چارىسىنى ئويلىشىپتۇ .ئەتىسى شاھ مۇنداق پەرمان
چۈشۈرۈپتۇ“ :بۈگۈندىن ئېتىبارەن ئوردىغا ھەر خىل نۇسخىدىكى زىلچىالر سېتىپ ئېلىنىدۇ.بارلىق
زىلچا توقۇپ ساتقۇچىالر ياكى ئائىلىسىدە زىلچىسى بارالر ئوردىغا ئەكىلىپ كۆرسەتسۇن،زىلچا
سېتىش ئۈچۈن ئوردىغا كىرگۈچىلەرگە زىياپەت بېرىلىدۇ .زىلچا يارىسا دىگەن باھاسىغا ئېلىنىدۇ.
يارىماي قالغاندىمۇ ،شاھنىڭ ئەمىر-پەرمانىنى ئىجرا قىلغانلىقى يۇزىسىدىن كېلىش كېتىش ھەققى
بېرىلىدۇ .يارىغان زىلچىالرنىڭ پۇلى نەق بېرىلىدۇ .ئوردىنىڭ تەستىقسىز بازاردا زىلچا ساتقۇچىالر
شاھنىڭ ئەمىر-پەرمانىغا خىالپلىق قىلغۇچىالر قارىلىپ،جازاغا مۇستەھىق قىلىنىدۇ.”.
بۇ پەرمان ھەممە يەرگە يەتكۈزۈلۈپتۇ .زىلچا كۆرىش ئۈچۈن ئايرىم ئۆي راسلىنىپتۇ.
خەزىنىچى،مېھمان كۈتكىچىلەر تەييار بولىشىپتۇ .شاھنىڭ ئالدىدا بولسا ۋەزىر ئەزەملەر ،ئەمىر
لەشكەرلەر ،ئاالقىلدار قاراۋۇلالر سەپراس بولۇپ تۇرۇشىپتۇ .شاھنىڭ ئەمىر-پەرمانىدىن ۋاقىپ بولغان
خااليىق ھېيتلىق كىيىملىرىنى كىيىشىپ،زىلچىلىرىنى قولتۇقىغا قىسىشىپ،ئوردىغا قاراپ ئېقىشقا
باشالپتۇ.
پەرماننى ئاڭلىغان كاۋاپچى دۇكاننى شاگىرتىغا تاشالپ،ئۆيىگە كىرىپ جابدۇنۇپ،ھېلىقى زىلچىنى
قولتۇقىغا قىسىپ،ئوردىغا يول ئاپتۇ.زىلچا تالالش خانىسىگە كىرىپ زىلچىنى يايغان ئىكەن ،ئوردا
كىشىلىرى زىلچىنىڭ گۈزەللىكىگە ھەيران قېلىشىپتۇ .بۇبى رابىيە زىلچىنى كۆرىپال ئەھۋالنى
چۈشىنىپتۇ”.مانا مۇشۇنداق رەڭدىكى ،مۇشۇنداق نۇسخىدىكى گىلەم قانچە پۇل بولسا شۇنچىلىك
ئالىمىز ” دەپ كاۋاپچىنى زىياپەتكە باشالپ قويۇپ ،زىلچىنى ئېلىپ شاھنىڭ ھوزىرىغا كىرىپتۇ.

قالغانالر كاۋاپچى بىلەن سۆھبەتلىشىپ تۇرۇپتۇ،كاۋاپچى مەغرۇرلۇق بىلەن”:بۇنداق زىلچىنى مېنىڭ
خوتۇنىم توقۇيدۇ،باھاسىغا كېلىشەلىسەكال قانچە دىسە توقۇپ بېرىمىز” دەپتۇ.شاھ كاۋاپچىنىڭ ئۆيىگە
تېزدىن مەخپى ھالدا كىشى ئەۋەتىپ قارىغۇدەك بولسا ،خوتۇنى بويىدىن ئاجىراپ ياتقان ،زىلچا
تۈگۈل ئىشتانباغ توقۇغۇچىلىك تەلەتى يوق ئىكەن.
شۇنداق قىلىپ ،باھالىشا-باھالىشا ،كاۋاپچىنىڭ دىگىنىگە يەتكۇدەك بولغان ئارلىقتا شاھنىڭ
پەرمانى بىلەن كاۋاپچىنىڭ دۇكىنى قورشاۋغا ئېلىنىپ ۋە زىندان ئىشىكى پاچاقلىنىپ ،ئەمىر شەب
ھۈسەيىن باشلىق بەند زىندانالر ئازاد قىلىنىپتۇ .كاۋاپچىنى ھەددىدىن ئاشقان جىنايىتى ئۈچۈن
شەھەر ئايالندۇرۇپ سازايى قىلىپ يۈرگەندە ،شائىرالرنىڭ پارىش زەباندىكىلىرى ”:ھۇنەردار
ھۇنەرسەت ،بى ھۇنەر خارەست” دىيىشسە ،تۇركى زەباندىكلىرى ”:تىكەنكى باش چىقارسا
مەملىكەت گۈلزارىدىن ،سىياسەت تىغى بىلەن باشنى ئۈزمەك كېرەك” دىيىشكەن ئىكەن.
شاھ دار ياسىتىپ ،كاۋاپچىنىڭ پۇلغا تويماس نەپسىگە ھېلىقى زىلچا باھاسىغا كېلىشكەن تىلالنى
ئېرىتىپ ئاغزىدىن قۇيۇپ،دارغا ئېسىپ ئۆلتۈرۈپتۇ.
ئەمىر شەب ھۈسەيىن پاجىئەدىن قۇتۇلۇپ ،ئۆز مەرتىۋىسىگە ئولتۇرغاندىن كېيىن ،شاھى ئەھرام”:
ھازىردىن باشالپ ھەر بىر باشقا مىڭ خىل ئىلىم-ھۈنەر ئازلىق قىلىدۇ .ھاياتلىقىدىن-ماماتلىققىچە
ھەر قانداق ئەر-ئايال ئىلىم-ھۈنەر ئۆگىنىپ ئۆزىنى قەدىرلىسۇن .كىمكى ئىلىم-ھۇنەر ئەھلى
بولۇشقا ئادەتلەنمەيدىكەن ،سېلىقنىڭ كۆپ قىسمى شۇالردىن ئېلىنسۇن ،چۈنكى مۇنداق كىشىلەر ئۆز
ئۆزىنى خار قىلغۇچىالردۇر” دىگەن پەرماننى چۈشىرىپتۇ.
.8مەھمۇدنىڭ تەۋەللۇتى
شاھى ئەھرام ئوغلى ھۈسەيىن بىلەن دېھقاننى ئەشرەپ مولال سەيپىدىن ئاكىنىڭ قىزى بۇبى رابىيەنىڭ
سەمىمى مۇھەببىتىدىن ۋىسال چەشمىسىدىن سۇ ئىچىپتۇ .شاھ ئوردىسىغا بۇبى رابىيەنىڭ كېلىن بولۇپ
كېلىشى،سەلتەنەتتىكى ئادالەتنىڭ روناق تېپىشىغا،يۇرتنىڭ مەمۇر،ئەلنىڭ بەختىيار بولىشىغا سەۋەب
بوپتۇ.
بۇبى رابىيە ھامىلدار بولۇپ،ئارزۇ ئاسمىنىدا پەرزەنت سۇبھىسى ئاقىرىشقا باشالپتۇ.ئەمىر شەپ
ھۈسەيىن ئايالىنىڭ يەڭگىش ئىپادىسى بىلىنگەچكە،شاھ ئاتىسىغا ھۆزرە بايان قىلغان ئىكەن ،بۇبى
رابىيە ئاتىسى مولال سەيپىدىن ئاكا ئالدىغا ئاسراپ ئەۋەتىپتۇ.توققۇز ئاي،توققۇز كۈن،توققۇز سائىتى
توشقاندىن كېيىن،بۇبى رابىيە ئاتىسى سەيپىدىن ئاكىنىڭ سۆسەر ئاغزى ئازىخ كەنتىدىكى باغۇ
ئەرەملىك ھويلىسىدا پەيشەنبە كۇنى قۇببەيلى سەھەردە ئاپتاپ سۈرەتلىك بىر پەرزەنت
تۇغۇپ،تىنچ-ئامان،ساق-ساالمەت ككزى يورۇپتۇ.
مولال سەيپىدىن ئاكا توغۇت ئانىلىرىدىن”:بۆرىمۇ تۈلكىمۇ؟” دەپ سورىغان ئىكەن.ئۇالر ”:بۆرە”
دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ.ئوغۇلنىڭ ھەمرىيىنى ياچاق بىلەن كۆمگەندىن كېيىن،مولال سەيپىدىن ئاكا

سۆيىنىپ “قۇددىسى شاھ ئەھرام بىلەن كۈيوغلى ئەمىر شەب ھۈسەيىنگە خوش خەۋەر قىلىمەن” دەپ،
بېغىدىكى يېڭىال پىشقان ئۆرۈكتىن بىر سېۋەت قاچىالپ يولغا راۋان بوپتۇ.
شاھ ئەھرام شاھزادىلىرى بىلەن ئوپال ئارت “قىرىق بۇالق” ئەتىراپىغا شىكارغا بارغان ئىكەن،
تاغدىكى ھاڭ ئۈستىدىن ئىرغىغان ئاتنىڭ تۇۋىقى تېيىلىپ كېتىپ،شاھ ئېتى بىلەن ھاڭغا چۈشىپ
كەتكەن.لېكىن،ئات قازا تېپىپ،شاھ ئۆزى ساالمەت قالغان مەھەلىدە مولال سەيپىدىن ئاكا يېتىپ
كېلىپ،ھۈسەيىن باشلىق ئەمىرلەر بىلەن قۇچاغلىشىپ كۆرىشىپتۇ .قۇۋانچىلىق خەۋەرنى شاھقا ۋە
كۈيئوغۇلغا يەتكۈزۈپتۇ.
شاھ ئۆزىن ىڭ زور پاالكەت ۋە دىشۋارچىلىقتىن ساالمەت قالغانلىقى ،يېڭى نەرۋىسىنىڭ دۇنياغا
كەلگەنلىكى شەرىپىگە شىكارغا مىنىپ چىققان 41يىگىتنىڭ ئاتلىرىنى نەزىر قىلىپ،شۇكرانىسىغا
دۇئا-تەكبىر ئۆتكۆزۈپتۇ .سەيپىدىن ئاكىغا ئاجىخ بېرىپ تارتۇقالپتۇ ۋە”:بۈگۈندىن ئېتىبارەن
شەنىڭ ىز خوجا سەيپىدىن بۇزرۇك بولغاي،بۇبى رابىيە قىزىمىزنىڭ ئوغۇل پەرزەنت كۆرگىنىگە مۇبارەك
بولغاي” دەپتۇ.ھەممەيلەن خوجا سەيپىدىن بۇزرۇك بىلەن ئەمىر شەب ھۈسەيىننى تەبىرىكلىشىپتۇ.
شاھ يەنە پەرمان چۈشىرىپ،ئەمىر شەب ھۈسەيىنگە ئەمىر سۇلتان مەرتىۋىسىنى بېرىپتۇ.
.9ئات تويى
شاھ ئەھرام پۇتكۇل ئەلدىكى ئاتاقلىق مۇنەججىم،مولال-ئۆلىما ۋە يۇرت كاتتىلىرىنى
يىغىپ،نەۋرىسىگە ئىسىم قويۇش تويى ئۆتكۈزمەكچى بولۇپ،ئاكبىرالرغا خەۋەر بېرىپتۇ .ھەممە
يىغىلىپ “ئات تويى” نى كاتتا زىياپەت-تەنتەنە بىلەن “قىزىل مەسچىت ئاتام” دىكى ئوردىدا
ئۆتكۈزۈپتۇ .زىياپەت ئاخىرىدىكى دۇئايى خەيرىدىن كېيىن،شاھنىڭ يېڭى نەۋرىسى تۈرۈك
خاقانلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئادىتى بويىچە ئاق كىگىزگە ياتقۇزۇلۇپتۇ.ئۇنى بىر توققۇز سىپاھ
كۆتۈرۈپ،ئوردا مېھمانخانىسىنىڭ ئوتتۇرسىغا ئەكىرىپ،يەردە قويماي كۆتۈرۈشۈپ تۇرۇپتۇ.
سورۇن ئەھلى ۋە خوجا سەيپىدىن بۇزۇرۇك قاتارلىق مېھمانالرنىڭ ھەممىسى ”:قۇتلۇق بولسۇن
شاھىمىزغا ” دەپ مۇبارەكبادلىق قىلىپتۇ .ئاندىن ۋەزىر ئەزەم بوۋاقنى قولىغا ئېلىپ،پىشانە ۋە
تاپانلىرىغا سۆيۈپ ”:شاھزادە يەتتە ئىقلىمغا شاھ بولغاي” دەپتۇ .بۇنى ئاڭالپ شاھى ئەھرام مىيىقىدا
كۈلۈپتۇ .ئىككىنجىسى بوۋاقنى قولىغا ئېلىپ ”:كاتتا باھادىر ۋە ئەقىللىق بولىشى-قۇالقنىڭ
چوڭلىقى،پىشانىسنىڭ كەڭلىكىدىن بىلىنىپ تۇرۇدۇ .ئەلۋەتتە،بۇ خاسىيەت شاھزادىغا خاستۇر” دەپتۇ.
شاھقا

بۇ

سۆزمۇ

بىر

نەۋى

تۇيۇلغاندەك،

قىياپەت-بەشىرسىدىن

كۆرۈنۈپ

تۇرۇپتۇ.ئۈچۈنجى،تۆتى نجى،بەشىنجى،ئالتىنجىلىرىمۇ شاھقا ياخشى كۆرىنىش ۋە خوشامەتتىن يېقىشلىق
سۆزلەرنى سېخىلىق بىلەن تۆكۈشكە باشالپتۇ .يەتىنجى نۆۋەتتە شاھنىڭ قۇدىسى مولال سەيپىدىن ئاكا
نەۋرىسىنى قولىغا ئېلىپ ”:تەڭرىم بىزگە بىر يېڭى مېھماننى ئاتا قىپتۇ -.دەپتۇ ئاندىن:

تەڭرىدىن ئەلچى كېلىپتۇر سانى يوق،
ئەلچىنىڭ مىنگەن ئېتىنىڭ جانى يوق.
ئەلچىگە جۇپ قوي بېرىپتۇ تەڭرىمىز،
پوستى بارۇ،گۆشتى بار،ئۇستىخانى يوق”.
دىگەن نەزمىنى ئوقىغاندىن كېيىن ” .مەن تەڭرىگە مىڭ مەرتىۋە شۇكۇرلەر بەجا كەلتۈرمەن.
ئاتا-ئانىالرنىڭ بالىلىرىغا بەخشەندە قىلىدىغان ھەرقانداق بايلىقى ئىلىم ۋە ئەدەپ ئۆگۈتۈشتىن
ئەۋزەل ئەمەستۇر .نەۋرىمىز تەڭرىم نىسىپ قىلسا ،تەربىيىمىز بىلەن ئالىم بولغىسىدۇر ”.دىگەن
ئىكەن .پۈتكۈل مېھمانخانىدىكىلەر “بارىكالال” توۋلىشىپ كېتىپتۇ .ئارقىدىنال “ئالالھۇ ئەكبەر!…”.
دىگەن تەكبىر ساداسى ئاسمانغا كۆتۈرلۈپتۇ.
شاھنىڭ خوشاللىق يېشى كۆز چانىقىدىن ئىختىيارسىز ھالدا ئېقىپ،نورۇز بۇالق سۈيىدەك ئېتىلىپ
چىقىپتۇ .شاھ يۈگۈرۈپ كېلىپ مولال سەيپىدىننى قۇچاغالپ ،يېڭى نەۋرىسى بىلەن بىللە
كۆتۈرۈپ،چۆگىلىتىپ ،ئاندىن يەرگە دەسسىتىپتۇ.
شاھى ئەھرام نەۋرىسىنى قولىغا ئېلىپ باش-كۆزلىرىگە سۆيىپتۇ .كېيىن خااليىققا قاراپ:
“ئىلىم ئىلەدۇر نىزامى ئالەم،
ئەدەپ ئىلەدۇر كامالى ئادەم”.
دىگەن نەزمىنى ئوقۇغاندىن كېيىن -.مەن يەتتە ئىقلىمغا شاھلىقتىن ئەۋالدىمنىڭ ئالىم بولغىنىنى
چوڭ دەرىجە دەپ بىلىمەن .ئالىملىق ئىككىال دۇنيا نىجاتلىقى ۋە شاھلىقىدۇر .مېنىڭ دىلىمدىكى
ئارزۇيىمنى ۋەلى (ئالدىن بىلگۇچى -كارامەت قىلغۇچى) گە ئوخشاش قۇدۇمىز مولال سەيپىدىن تاپتى.
مەن بەكمۇ رىزا بولدۇم .شۇڭا ،بۈگۈندىن باشالپ ،بۇ كىشىنىڭ نامى پۈتكۈل ئەل “سەيپىدىن
ۋەلىيۇلال” دەپ ئاتىغاي -.دەپ پەرمان قىپتۇ .ھەممە بەيەكبار تەزىم بىلەن ”:خوپ!” دەپ رىزالىق
بىلدۇرۇشىپتۇ.
ئۇنىڭدىن كېيىن ،شاھى ئەھرام مۇنەججىملەرگە قاراپ ”:بىزنىڭ شان-شەۋكىتىمىزگە بۇ ئوغۇلنىڭ
دۇنياغا كۆز ئاچقانلىغى يەنە شەرەپ قوشتى .قەنى،مۇنەججىم-ئولىمالىرىمىز ئىسىم بەلگىلەيلى”
دەپتۇ .ھەر كىم ئۆز مۇتائىئەلىرىنى ئوتتۇرغا قويۇشۇپتۇ .ئولىماالردىن بىرى ”:شاھ جانابلىرى بۈگۈن
ئىلىمۇ ئەرپانپەرۋەرلىكلىرىنى ئايان قىلىپ ،ئارزۇلىرىنى شاھلىقتىن يوقىرى تۇتۇپ ،بىزگە ساداقەت
يولىنى كۆرسەتتىلە،ئىلىم ئەھلىلىرى تولىمۇ مەمنۇن بولدۇق،شۇڭا سىلىدەك شاھىمىزنىڭ دەۋرى بىلەن
ماختىنىمىز .ھەم مىمىز مۇشۇ ماختىنىش ۋە مەمنۇنىيەتلەرىمىزگە شۈكرىلەر بەجا كەلتۈرۈپ،ۋەدىمىزگە
ۋاپا قىلىمىز .بىزنىڭ مۇشۇ نىيەت-مۇددىئامىزنى ئۇقتۇرۇش ئۈچۈن ،قۇتلۇق قەدەملىك پەرزەنتىمىزگە
باش ھەرىپتىن ئىبارەت بولغان “مەھمۇد”(ماختىغۇچى) دىگەن ئىسىم قويۇشنى ئىلتىجا قىلىمىز .بۇ
ئىسىم ئۇلۇغ ئەلچىنىڭ -5ئىسىمى ۋە ھەر بىر ھەرىپىگە خاسىيەتلىك مەنىلەر يوشۇرۇنغاندۇر.

بىرىنجى ھەرىپ “م” مېھرى-شەپقەت ،مۇرۇۋۋەت ،ماھارەت،مەمنۇنىيەت دىگەن مەنىلەرنى
بىلدۇرۇدۇ”.ھ” ھەمدۇسانا ئېيتقۇچى ،ھاياتبەخىش ،ھايالىق،ھازىر ،ھۆر،ھېلىم دىگەن مەنىلەرنى
بىلدۇرۇدۇ“ .م” مۇددىئا ،مۇراد-مەخسەد ،مۇنىس ،مېھرىبان،مەرد،مەغرۇر ،مۇرادىغا ئېرىشكەن
دىگەن مەنىنى بىلدۇرۇدۇ”.ئۇ” ۋاپادار ،ۋايىغا يەتكۈچى،نەسەبنىڭ ۋارىسى،ئىلىمنىڭ ۋارىسى
دىگەن مەنىلەر بىلدۇرۇدۇ“ .د” دادىل ،دىيانەتكار،دىلكۇشاھ،ئىلىم-بىلىم ھۈنەر-ماھارەت بىلەن
ماختانغۇ چى ،شۆھرەت قازانغۇچى ،داھى راخ ،يول باشلىغۇچى دىگەن مەنىلەرنى بىلدۇرۇدۇ – .دەپ
ئىزاھ بېرىپتۇ.
شاھ ئەھرام خااليىق موتىۋەرلىرى ئالدىدا.
– ئۇنداق بولسا ،كۆز نۇرىمىز بولغان نەۋرىمىزنىڭ ئىسمى مەھمۇد ئىبنى ھۈسەيىن بولسۇن -.دەپ
دۇئاغا قول كۆتىرىپتۇ .ھەممەيلەن “قۇتلۇق ..قۇتلۇق…” دەپ مۇبارەكلىشىپتۇ.
ئاخىرىدا ،شاھى ئەكرام ”:ئوغلىمىز ھۈسەيىن بۇ مۇبارەك پەرزەنت ھۆرمىتىدىن بۈگۈندىن باشالپ
سۇلتان ھۈسەيىن دەپ ئاتالسۇن ،خااليىق ئىچىدە ئىلىم ۋە ھۇنەر شۇنداق روناق تاپسۇنكى ،ئىلىم
ھۇنەر بىلىمىگەن بىرەر كىشى سەلتەنەتىمىز تەۋەسىدە كۆرۇنمىگەي .ھەر قانداق كىشى ئىلىم-ئەخالق
ئىگىسى بولۇپ ،پەرزەتتىنى ئارتتۇرۇپ ،ئۆزىنىڭ ئىنسانى بىباھالىقىنى كۆرسەتكەي،كىمكى
ئىلىم-ھۇنەر ئەھلى بولىشقا ئادەتلەنمەيدىكەن ،ئۇنداقالر ئۆزىنى ئۆزى خار قىلغۇچىالردۇر .ئىلىمۇ
ئىرپانغا قىيا باققۇچىالرنى ھاشارغا ھەيدەپ،ئۇالرنىڭ سېلىقىنى ئېغىرالتقاي” دەپ پەرمانى ئالىي
قىپتۇ.
.01مەھمۇدنىڭ بوۋاقلىق دەۋرى
شاھزادە مەھمۇد تەلپۈنگەندە،شاھى ئەھرام قۇۋانىپ بىر توقسان قوي ئۆلتۈرۈپ،ئەنئەنىۋى ئادەت
بويىچە “ھەقىق تويى” قىپتۇ .پىشۇرۇلغان گۆشنىڭ سوڭەكلىرىگە تىغ تەگكۈزمەي بېغىشلىرىدىن
ئاجىرتىپ،مېھمانالرغا

ئۆز

اليىغىدا

تارتۇقالپتۇ.ئۇنىڭدىن

كېيىن،ئۇستىخاننىڭ

ھەممىسىنى

يىغىپ”كېپەنلەپ” ،بالىنىڭ ئۆمرى ئۇزاق بولسۇن ئۇچۇن “قىزىلچاي ئاتام” دىكى زەرەتكارلىققا
“دەپنە” قىلىپ،پاتىھە بېرىپتۇ.
مەھمۇدنىڭ دەسلەپكى قىرىق چېچىنى ئالدۇرغاندا،ئېلىنغان چاچنىڭ ئېغىرلىقى بىلەن باراۋەر
ئالتۇننى ساتىراش ئۇستامغا بېرىپتۇ،سورۇن ئەھلىگە ئالتۇن ئاياقتا دىنار ھەدىيە قىپتۇ .بوۋاقنى
بۆشۈككە بۆلىگەندە قارا باسمىسۇن ئۇچۇن،بۆشۈك ئاستىغا (ئوۋۇدا ئاستىغا) كۆمۈش خەنجەر ،ئوقيا ۋە
تۇز سېلىپ بۆلەپتۇ .تىلى چىقىشقا تەمشەلگەندە،خوراز ئالدىغا ۋە قارلىغاچقا تەلپۇندۇرۇپتۇ.باتۇرلۇق
نىشانى بولسۇن ئۇچۇن ،ئەنئەنىۋى ئادەت بويىچە نىياز قىلىپ،سىكىلەك قويدۇرۇپتۇ.

بىر كۇنى بۇبى رابىيە ئاپتاپ ئۆتۇش بىلەن خەستىلىگەنلىكتىن ،شاھ مەھمۇدنى ئەمدۇرۇش ئۇچۇن
ئىنىكانا ئىزدەپتۇ.لېكىن ،بۇبى رابىيە:
– بالىنىڭ ئانىسى ئۇنى تۇققان مەنال ئەمەس،بەلكى ئوغلۇمنى ئېمىتكەن خوتۇنمۇ ئانىلىققا
مۇناسىپ.كائىناتقا قۇياشنىڭ تەسىرى قانداق بولسا ،ئەۋالدىغا ئانىنىڭ تەسىرى ھەم شۇنداقتۇر.قۇش
بالىلىرى ،تايچاق ،بوتىالق،قوزا-مەچەرەكلەرنىڭ ھەممىسى ئالدى بىلەن ئاتىسىنى ئەمەس ،
ئانىسىنى تونۇيدۇ .ئانا تەرىپىدىن ساغالم،ئىلمى،ئەخالقى تەربىيە كۆرمىگەن باال دۇنيانىڭ ھەممە
ئىلىمىنى ئۇقسا ،دىۋانىالرنى تولدۇرغاندەك مەلۇماتنى مىڭىگە جايالشتۇرسا،ئۇ ھەتتا پەيالسۇپ
بولسىمۇ،ئەمما ھەقىقى ھايات ئادىمى،ئىلىم،ئەخالق،دىن ئادىمى بواللمايدۇ.بىر مىمار(تامچى)
ئۇستام تامنىڭ ئۇل خىشىنى مايماق قويسا،ئۇنىڭ تېمى ئاسمانغا تاقاشسىمۇ مايماق چىقىدۇ .ئوغلۇم
مەھمۇد خاندانلىقىمىزنىڭ نەشەئىسى ،ھاياتىمىزنىڭ مىۋىسى ،تاناسىل ۋە تەكسىر مەۋزىئىدە
ئۆمرىمىزنىڭ غۇنچىسىدۇر .شۇڭا ،ئۆزۈم قارىشىم ۋە ئەمدۇرۇشىم كېرەك -،دەپ ،ئوردىدىن تاپقان
ئىنىكئانىنى رەت قىپتۇ.
بۇبى رابىيە ئوغلى مەھمۇد تەلپۈنگەندە ئاۋايالپ،تەمتەم ماڭغاندا ئارقىسىدا يۈرۈپ،يىقىلسا
يۆلىمەي،ئوزى تۇرۇشنى،جۇرئەتنى ئۆگىتىپ .مېيىپ،مەجرۇھ ،مەلغۇن قىلماي،تەتە ئېتىپ ئايىغىنى
تېز چىقىرىپتۇ .بالىنىڭ ئالىغاي بولۇپ قالماسلىغى ئۇچۇن،بىر نەچچە مەرتىۋە چېچىنى ياندۇرۇپتۇ.
ھاپ قوۋۇز بولۇپ قالماسلىغى ئۇچۇن،ئوڭ-سولدىن ئەمدۈرۈپتۇ،ساغالم ئۆستۈرۈپتۇ.
بالىلىق چېغىدىن ئىنساپلىق يېتىلگەن مەھمۇد ئانىسىنىڭ ھەرقاچان ئوڭ بېغىرىنى (بەغىرداق،لىپتىك
دىگەنلىك .ئۇنى ئۇيغۇرالر بەك بۇرۇن ئىشلەتكەن) ئېمىپ ،سول قىسمىنى سىڭلىسى ئۇچۇن
قالدۇرغان دىگەن رىۋايەت بار.
نىزاقەتنى ئادەت قىلغان بۇبى رابىيە دائىم بېغىرىنى پاكىز يۇيۇپ تاھارەت ۋە پاكلىق بىلەن
ئېمىتكەن.ئوغلى ئالدىدا يالغان سۆزلەش،بو-بو قىلىش ،بىر نەرسىنى يوشۇرۇپ قويۇش،شىتىلىق
قىلىش،ياتاق كىيىملىرى بىلەن كۆرىنىشتىن ساقالنغان،مەھمۇدقا ئېچىغان،بۇزۇلغان سۈتلەرنى
ئەمدۈرمىگەن.
ئەمچەكتە بالىلىرى بولغان ئايالالرغا يېقىنلىشىش ،خاتۇنالرنىڭ سۈتىنى بۇزۇدۇ .بۇ سۇت بالىالرنىڭ
مىجەزىنى بۇزۇدۇ.
بۇبى رابىيە ساماۋى كىتاپ “قۇرئان كەرىم” نىڭ ئەمىرى بويىچە،بالىنىڭ ئانىدىكى سۈت ھەققى
ئىككى

يىل

ئىكەنلىكىنى

بىلسىمۇ،

ئەمما

ئۆزىنىڭ

كېيىنكى

پەرزەنتىگە

ھامىلدارلىقى

بىلىنگەچ،ئوغلىنىڭ چوڭ سىپاھلىققا قاتناشقىنىدا ئات چېپىشقا يارىماس بولۇپ قالماسلىقى
ئۈچۈن،شاھزادە ھۈسەيىننىڭ مەسلىھەتى بويىچە ئوغلىنى سۈتتىن توختاتقان.
مەھمۇدنىڭ تىلى چىققاندىن كېيىن بۇبى رابىيە ھەر كۈنى ئۇنى ئەتتىگەندە تۇرغۇزۇپ:

.0يالغان گەپ رىزقىنى يەيدۇ.
.3شاراپ ئىماننى يەيدۇ.
.2غەم ئۆمۈرنى يەيدۇ.
.4سەدىقە باالنى يەيدۇ.
.5توۋۋا گۇناھنى يەيدۇ .دىگەن سۆزلەرنى تەكرار ئېيتىشنى ئادەتلەندۈرۈپ،مەكتەپكە بېرىشتىن
بۇرۇن ئۆگۈتۈپ بولغان…
.00مەھمۇدنىڭ مەكتەپكە كىرىشى
مەھمۇد تۆت ياش،تۆت ئاي،تۆت كۈنلۈك بولغاندا “كونا قورغان” دىگەن جايدىكى ئىككى ھېيت
نامىزى ئوقۇلىدىغان كاتتا جامە قېشىدىكى مەكتەپكە تەنتەنە بىلەن ئېلىپ بېرىلىپتۇ.
مەكتەپكە مەھمۇدنى ئېلىپ بېرىشتا،بوۋىلىرى شاھى ئەھرام بىلەن سەيپىدىن ۋەلىيۇلال ئوڭ ۋە سول
قوللىرىنى يېتەكلەپتۇ،ئەمىر سۇلتان ھۈسەيىن يولنىڭ ئىككى تەرىپىدە تۇرغان خااليىقالرغا خونچىدە
كۆتۈرگەن كۈمۈش دىنارنى ھەر دوقمۇشتا ئوغلىنىڭ بېشىدىن ئۆرۈپ چېچىپ بېرىپ،ساخاۋىتىنى
كۆرسىتىپتۇ.

ئۇالر

دەرسخانىغا

كىرىپ،ئۇستازالرغا

ساالم

قىلىپ،ھال-ئەھۋال

سورىغاندىن

كېيىن،پەرزەنتى مەھمۇدنى خەلپىتىمگە تاپشۇرۇپ ”:پەرزەنتىمىز ئۈچۈن ئاتىالردا بولىدىغان
ئىككىنچى ھەققى،يەنى ئىلىم تەلىم بېرىشنى بۈگۈن سىلىگە تاپشۇرۇپ ئادا قىلىشقا
كەلدۇق.ئۇمۇدىمىز زايە بولمىغاي” دەپتۇ.
ئەمىر سۇلتان ھۈسەيىن مەكتەپتىكى ساۋاقداشالرغا بىر ئېتەكتىن ياڭاق،بىر توققۇزدىن تۇخۇم،توققۇز
پۇلدىن يارماق تارقىتىپتۇ .ئۇستازىنى بىر ئات،دەستا(سەللە)،ئېرقىدىن تىكىلگەن تون،كىمسەندىن
تىكىلگەن مەسە-كاالچ بىلەن تارتۇقالپتۇ .ئۇالر بىر ئاز ئولتۇرۇپ دەرس ئاڭلىغاندىن كېيىن ،ئۇستازغا
ساۋاقداشالرنى “ساالۋات”قويۇپ بېرىش تەكلىپىنى بېرىپ قايتىشىپتۇ.
.03ئائىلە تەربىيەسى
مەھمۇد كىچىكىدە ئائىلىسىنىڭ ياخشى تەربىيەسىنى ئالغان ئىكەن.ئۇنىڭ دادىسى ئەمىر سۇلتان
ھۈسەيىننىڭ تونىشىچە ،بالىنىڭ ئاتىدىكى ھەقلىرى مۇنداق ئىكەن.
.0چىرايلىق ئىسىم قويۇش.
.3سۈت ئەمدۈرۈشنى چىرايلىق تامامالش”ئانا سۈتى تەركىبىدە ياغ،شىرنە،تۇخۇم ئاقسىلى،تۇز
ماددىلىرى ۋە مەدەنلەر بار”،ھااللدىن رىزىقلەندۇرۇش.
.2ئىلىم-تەلىم بېرىش،ئوقۇش-يېزىشنى ئۆگۈتۈش.
.4سۇ ئۈزۈشنى،ئوقيا ئېتىشنى،ئەدەپنى ئۆگۈتۈش.

.5باالغەتكە يەتكەندە،ئاتا-ئانىنىڭ ئەمىرىنى بېجىرىشتىن ئىبارەت.
مەھمۇدنىڭ زېھنى زاكاۋىتى كىرگەندىن باشالپ،ئىلىم-ھۈنەرنىڭ قەدرىگە يەتكەن ئەمىر سۇلتان
ھۈسەيىن ئوغلىنىڭ تۈرلۈك ھەۋەسلىرىگە زەن سېلىپ،ئۇنىڭ ئوقۇش قىزغىنلىقىغا كۆزى يېتىپتۇ.ئۇ يەنە
“مەخسۇس تەربىيلىگۈچى” تەيىنلەپ ،مەھمۇدنىڭ ئىلىم ئۆگىنىشىگە ئاالھىدە كۆڭۈل بۆلۇپتۇ.
مەھمۇد مەكتەپكە كىرىپ،ئوز ئارزۇسىنىڭ تۇنجى ئىشىكى ئېچىلغاننى كۆرگەن مەرىپەتلىك
ئايال-بۇبى رابىيە ئوغلىنى ھەر كۈنى سەھەردە تۇرغۇزۇپ،ئۇنىڭ يۈز كۆزلىرىنى يۇيۇپ،ئۇچىسىغا
شاھزادىلەرگە اليىق تون ،كىمسەندىن تىكىلگەن ئۆتۈك كەيدۈرۈپ ،بېلىگە كۆمۈشتىن ھەل بېرىلگەن
بەلۋاغ باغالپ،يېنىغا شاپگىرلىق سەنئىتى نامايەن قىلىنغان كۆمۈش خەنجەر ئېسىپ،بېشىغا اليىقىدا
دەستار كەيدۈرۈپ،ناشتىلىق بەرگەندىن كېيىن مۇنداق دىگەن-:ئوغلۇم ،سىز بىزنىڭ ئۈمۈدىمىز،
ئىلىمنى مەكتەپتە ئۇستازىڭىزدىن ئۆگەنسىڭىزمۇ،ئەمما ئەدەپ-ئەخالقنى مەندىن ئۆگىنىشىڭىزنى
ئۈمۈد قىلىمەن.خالى جايغا بېرىپ يەڭگىللىمەك،يۈز كۆز،ئېغىز-بۇرۇن،قول-پۇت،ئولتۇرغان جايالرغا
قەدەر

پاكىز

ئاز-ئازدىن

يۇماق،ۋاختىدا

تاماق

يەپ،

مەكتەپكە

يۈرۈشكە

تەييار

بولماق،ئاتا-ئانا،ئۇستاز ۋە چوڭالرنى كۆرگەندە “ئەسسىالمۇ ئەلەيكۇم” دەپ ساالم بەرمەك،ئاداشالر
ۋە

ساۋاقداشالرغا

قىلماسلىق،چوڭالر

مېھرىبان
گەپ

“مەن

بولۇپ،ئۇالرغا
قىلىشىۋاتقاندا

شاھزادە

شەككالىق

دەپ

ئاتىكاچىلىق

تۇرسام”

قىلماسلىق،كىشىلەرنىڭ

نەرسىلىرىنى

ئېلىۋالماسلىق،يامان غەرەزلىك كىشىلەر بىرەر نەرسە بەرسە ئالماسلىق،يامان ۋە بىھۇدە تىلالرنى
ئۆگەنمەسلىك قاتارلىقالر ياخشى ئادەت ۋە ياخشى قىلىقالردۇر.سىز بۇ دىگەنلىرىمنى قۇلىقىڭىزدا
ئوبدان تۇتۇڭ.
مەھمۇد بوينىغا دەسلىپىدە كاال تاغىقىدىن ياسالغان “تاختا”،كېيىن “جىلىت” ،ئۇنىڭدىن كېيىن
بەلۋاققا تاقالغان “قەلەمدان” نى ئورۇنالشتۇرۇپ،ئۇنى ئاالھىدە تەيىنلەنگەن ئىككى ئاتلىق سىپاھقا
تاپشۇرۇپ،ھەر كۈنى مەكتەپكە ئەۋەتىپتۇ.
مەھمۇد ھەر كۈنى مەكتەپتىن قايتىپ ئۆيىگە كەلگەندە،ئانىسى بۇبى رابىيە ئۇنى ئىلىم-ھېكمەت
ئۆگىنىشكە دەۋەت قىلىپ،بەت ئەخالق (يامان قىلىق) الرنى قىلماسلىققا ۋە ئۇنىڭدىن ساقلىنىشقا
ئادەتلەندۈرۈپتۇ.مەھمۇد

ئۆزىمۇ

تىرىشىپ

ئانىسىدىن

تاماقالرنىڭ

تۈرلىرىدىن

تارتىپ

كىيىم-كەچ،توي جاھاز ناملىرىغىچە ئۆگىنىپتۇ .ئوردىدىن ئاالھىدە تەيىنلەنگەن سىپاھالردىن
سۇاللىلەرنىڭ

ئاتلىرى،ياراغ-ئەسلىھەلەر

ناملىرى،يەر-جاي

ئىسىملىرى،

تاغ-دەرياالرنىڭ

قاپتال،چۈشۈرگۇچلىرىگە قەدەر بىرنىمۇ قالدۇرماي ئۆگەنگىلى كىرىشىپتۇ.
مەھمۇد يەتتە ياشقا كىرگەندە،ئاتا-ئانىسى 41كېچە -كۈندۈز ئەلگە ئاش بېرىپ،پۈتكۈل يۇرتنى،
ھەممە ئايماق ۋە قەبىلىلەرنى قىچقىرىپ”،خەتنە توي” ئۆتكۈزۈپتۇ .تويدا تارتقاندىن

تاشقىرى،ئەلگە ئوغالق تارتىشىش،قوچقار سوقۇشتۇرۇش تاماشىسى ،دارۋاز ،سېھىرگەرلىك،توپۇق
تۇتۇش…… قاتارلىق سورۇنلىرىنى ئۆتكۈزۇپتۇ.
.02مەھمۇدنىڭ ئىجدىھات بىلەن ئوقۇشى.
كىچىكىدىن باشالپ ئۆزىنىڭ بىلىملىك ۋە زېرەكلىكى بىلەن تونىلغان مەھمۇد ئوقۇشقا كىرىپ تۇنجى
تاختا بىلەن ساۋاتنى چىقىرىپ ”،ئا،ب،ت،س ” دىن ئىبارەت ھەرىپلەرنى ئوبدانال ئۆگىنىپتۇ.ئۇ
ئۇستازلىرىنىڭ قومۇش قەلىمى بىلەن قوي تېرىسىدە ئىشلىگەن قەغەزگە يېڭى يىلنىڭ كىرگەنلىكىنى
ئايان قىلىپ ،تۆۋەندىكى نەزمىلەرنى يېزىپ تارقىتىپتۇ.
تېرەكلەر تەڭگە بولۇپتۇ-نەۋ باھار،
بولدى ئالەمگە پەرەھلىك سەرھازار.
كىمكى ئەۋالدىنى مەكتەپكە بېرۇر،
ھور-غىلماندىن تاپار جەننەتتە يار.
بۇ “نورۇزلۇق” نى بوۋىلىرى ئالدىغا كۆتۈرۈپ بارغاندا ،شاھى ئەھرام بوغرا توگە،سەيپىدىن ۋەلىيۇلال
توت چىشلىق ئەرىك قوي،ئەمىر سۇلتان ھۈسەيىن ئوزى مىنگەن “ئارغىماقى بەدەشخان” الرنى
خوشاللىقىدىن تەغدىم قىلىشىپتۇ.
مەھمۇد ئىككىنجى يىلى “مەشەف” نى ،ئۇچىنجى يىلى سان-ساناق ئىلىمى(ھېساپ) گە تەئەللۇق
بىلىملەرنى ۋە ” ھېسابى ئەبجەد” نى يادقا ئۆگۇنىپتۇ .تېز كۈن ئىچىدە تىرىشىپ،ھېسابى ئەبجەد
يولى بىلەن جۈملىلەر تۇزەلەيدىغان بوپتۇ.ئىمام ئەلىنىڭ كەررە غەزەلياتىنى يادالپ،ھېساپ
ئەمەللىرىنى بىلىشنى تولۇقالپتۇ.ئىپتىدائى مەكتەپتىال ئۇ ،ئەرەب غەربى ئاساسىدىكى گۈزەل خەتنى
يىك ياغىچىدىن ئۇچالنغان قەلەم بىلەن بۇغا مۇڭگىزىدىن قىلىنغان دوۋەتتىكى زىغىر يېغى ئىسىدىن
چىقىرىلغان سىياھقا چىالپ مەشىق يېزىشنى ئادەت قىلىپ،خەتتاتلىق ئاساسىنى يارىتىپتۇ.ئۇنىڭدىن
سەل كېيىن “مەھەپ شەرىپ” نى ياد ئېلىشقا باشالپ “قۇررا” بوپتۇ ،چوڭ بولغانچە “مۇھەددىس”
بولۇپ يېتىشىپتۇ.
ساالھىيەتلىك پەرزەنتىنىڭ ئىستىداتىغا قايىل بولغان ئاتىالر مەسلىھەتلىشىپ ،ئۇنى دەسلەپتە
“مەدىرىسەئى ساچىيە” نىڭ مۇددەرىسى ھۈسەيىن پەيزۇلالدا دەرس تەلىم ئالدۇپتۇ.
.04شاھى ئەھرامنىڭ نەسىھىتى

مەھمۇد كىچىك تۇرۇپال خۇش چاقچاق ،چەبدەس ،چانقانلىقى ،ئۇگىنىشتە ئەستايىدىل ۋە
تىرىشچانلىقى ،ئەستە ساقالش قابىلىيىتىنىڭ ئۇستۇنلىكى بىلەن ھەممىنى ھەيرەتتە قالدۇرۇپتۇ،
شاھزادىالر ئۆگىنىش زورۇر بولغان ھەربى ئىلىملەردىن ئات چېپىش،تىغۋازلىق،نەيزىۋازلىق،ۋە
ئۇمۇتۋازلىق،ئوقيا

ئېتىش

قاتارلىق

جەڭ

ماھارەتلىرىنى

دىنى

ئىلىملەردىن

ناماز

سورۇلىرى،ھەپتىيەك،قۇرئان كەرىم،ھەدىس،ئىلىمى شەرىئەتكىچە،دۇنياۋى ئىلىملەردىن ئىلمى
ھېساب،ئىلمى ھەدىسە،ئىلمى ئەبجەد،ئىلمى تەجۋىت،ئىلمى سەرىپ،ئىلمى نەھىۋى،ئىلمى
مەنتىق،ئىلمى نۇجۇم،ئىلمى تىبابەت،ئىلمى تەرىقەت،جۇغراپىيە قاتارلىق زامان ئىلىملىرىدىن كامالى
ماھارەتنى ۋايىغا يەتكۇزۇپ ئىگەللەپتۇ.
مەھمۇدنىڭ يېشى 21غا يېقىنالشقاندا “مەدىرسەئى ھامىدىيە” دىكى ئۇستازى ھوسەيىن ئىبنى
خەلپىنىڭ دۇئاسىنى ئېلىپ ،ئوپال(قىزىل مەسچىتتىكى) ئوردىسىغا قايتىپتۇ .شاھزادە مەھمۇدنىڭ
مەدىرسەنى تۈگۈتۈپ كەلگەنلىكى مۇناسىۋىتى بىلەن شاھى ئەھرام نەچچە توققۇز مال سويۇپ توي
ئۆتكۈزۈپ بېرىپتۇ .ئەمىر سۇلتان ھۈسەيىن ئوغلىغا تون-سەرپاي يېپىپتۇ ،بۇبى رابىيە بەخىت تىلەپ
پىشانىسىدىن سۆيىپتۇ.
زىياپەت ئاخىرىدا ،شاھى ئەھرام نەۋرىسى مەھمۇدنىڭ بېشىنى سىالپ تۇرۇپ”:كۆپ ئۇستازالر ئوز
ئىلىملىرىنىڭ نۇرى بىلەن كۆزۇڭنىمۇ،كۆڭلىڭنىمۇ مۇنەۋەر قىلدى.نۇرغۇن كىتاپ ئوقۇپ،نۇرغۇن
سېھىر-ھېكىمەتلەرنى بىلىۋالدىڭ،لېكىن ،مەن تېخى ئوقىمىغان،ئوقۇمىساڭ بولمايدىغان شۇنداق بىر
بۇيۇك كىتاپ باركى ئۇ بىزنىڭ بىپايان زىمىنىمىز ۋە ئۇنىڭدا ياشاۋاتقان ئۇلۇق خەلقىمىز بوۋىلىرىمىز
“ئۆزىنى بىلمىگەن ئۆزگىنى بىلمەس” دىگەن ئىكەن .سەن ھەممە قەبىلە،ئۇرۇق-ئايماقلىرىمىز،
تاغ-دەريا،ئورمان،يايالق،شەھەر-قىشالقلىرىمىزنى ئارىالپ چىقىپ،ئۇالردىن ئۆگەن ھەم چۈشەن ”
دەپتۇ.
ھەممەيلەن مەھمۇدنىڭ ئىلىمىنىڭ راۋاج تېپىپ كامالەتكە يېتىشىنى تىلەپ دۇئاغا قول
كۆتۇرۇپتۇ”.ئامىن-ئالالھۇ ئەكبەر” دىگەن سادا پۇتكۇل ئوردىنى زىلزىلىگە كەلتۇرۇپتۇ.
.05مەھمۇدنىڭ ئەل كېزىشى
مەھمۇد بوۋىسى شاھى ئەھرامنىڭ تەلىپىنى قانات،دادىسى ئەمىر سۇلتان ھۈسەيىن بىلەن ئانىسى
بۇبى رابىيەنىڭ تىلەكلىرىنى ئىرادە ۋە كۈچ قىلىپ،مۇڭ يولى (مورغ يولى-قۇش يولى) ئارقىلىق
سەپەرگە ئاتلىنىپتۇ .ئۇ ئوغۇز ،چېگىل-قارلۇق ،ياغما ،قىپچاق ،باسمىل ،ياباقۇ ،توخىسى ،ئوغراق،
چارۇق ،چۇمۇل ،قىرغىز قاتارلىق ئۇيغۇر-تۈرۈك قەبىلىلىرىنىڭ تارىخى ،سەرگۇزەشتىلىرى ،تىلى،
تامغا-ئورانلىرى ،ئورۇب-ئادەت ،تۇرمۇش ئاالھىدىلىكلىرى ،ئىسىملىرى ،مۇراسىملىرى ،ياشىغان
زىمىن ،تاغ-دەريا ،كۆل -يايالقالر جۈملىدىن ئۇالرنىڭ ئېتنىك ،ئىجتىمائى ،ئىقتىسادى ،ھەربى

مۇناسىۋەتلىرى ،ئىلمى ۋە پەلسەپەۋى چۈشەنچىلىرى ،ناخشا قوشاق ،داستان ،ماقال -تەمسىللىرىنى
ئىزدىنىپتۇ.
تەھسىلى ئىلىم كامالىتىگە ئېرىشكەن مەھمۇد 05يىل ئىچىدە رۇم ئۆلكىسىدىن تارتىپ ماچىنغىچە
ئۇزۇنلىقى 20311ك م ،كەڭلىكى 08751ك م كېلىدىغان تۈرۈك ئېلىنى كېزىپتۇ ،تۈركى خەلقلەر
ياشاۋاتقان

شەھەر-قىشالق،ئەل-يۇرتنى

تونىپتۇ.

ئالدىغا

ئۇچۇرىغان

ماتىريالنى

توپالپ،خاتىرلەپتۇ،نەزەر دائىرسى تېخىمۇ كەڭىيىپتۇ .ئۇ سەپىرىنى داۋامالشتۇرۇپ،خاقانىيە
ئۆلكىسىدىن يەتتەسۇغا ،يەتتەسۇدىن ماۋەرا ئۇننەھرگە ئۆتۈپتۇ .ئۇ ئاخىرى جەمەتىنىڭ
ئىخالسمەنلىرى ۋە بوۋىسىنىڭ بىر نەۋرە تۇققانلىرىغا سېغىنىپ باغدادقا كەپتۇ.مەھمۇد قەشقىرى
باغدادقا كېلىپ،داۋاملىق ئوقۇپتۇ،كېيىن مۇدەررىس بولۇپ ئىستەداتىنى جارى قىلىدۇرۇپتۇ .ئۇ
مۇكەممەل چۇشەنچىلىرى ۋە چوڭقۇر ئىلىمىي ئىقتىدارى بىلەن يۇكسەك ھۆرمەت-ئىناۋەتكە نائىل
بوپتۇ.
.06مەھمۇد قەشقىرىنىڭ تېسنىپ قىلغان كىتاپلىرى
مەھمۇد قەشقىرى “تۈركىي تىلالر نەھۋىسىنىڭ جەھەرلىرى” ۋە “تۇركىي تىلالر دىۋانى” ناملىق
كىتاپالرنى يازغان .ئۇ،ئەرەبچە يېزىپ چىققان “تۇركىي تىلالر دىۋانى” ناملىق كىتاپنى ئەرەب
ئابباسىيالر خەلپىلىكى ( )0358-750نىڭ -37خەلپىسى ئوبۇلقاسىم ئابدۇلال مۇقدەردى مىئەمرۇلال
(-0175-0174يىللىرى تەخىتكە ئولتۇرغان) غا ئارمىغان (تەغدىم) قىلغان .بۇ چاغدا تۈرۈك تىلىنى
ئۆگۈنىش ئومۇمىي ئىجدىمائى ئېھتىياج ئىكەن .باغداد جەمىيىتىدە تۈرۈك تىلىنى بىلگەنلەرنىڭ
مەسىلىسى ھەل،توققۇزى تەل،ئىناۋىتى يۇقىرى،بوغىزىغالىق ئوقىرى ئىكەن .ئەرز-دادىنى ئېيتىش
ئۈچۈن باغدادقا كەلگەنلەر،ئەمەل تەمەسىدىكى ئەرەب زىيالىلىرى،مەنسەپ دەرىجىلىرىنى
ئۆستۈرۈش يولىدا قولتىغىغا شوتا قىستۇرۇپ يۈرىيدىغانالرنىڭ ھەممىسى تۈرۈكلەرگە خوشامەت ۋە
تەۋەززۇ قىلىشىدىكەن .مۇشۇ ئەمىلىيەتكە ئاساسەن مەھمۇد قەشقىرى ئەرەبلەرنىڭ تۈرۈك تىلىنى
ئۆگۈنىشى ۋە تۈرۈكلەرنى چۇشىنىشىگە ياردەم بېرىش ئۈچۈن،ئۆز ۋەتىنىگە ،خەلقىگە بولغان
سېغىنىشى ۋە ھۆرمەت-ئىپتىخارىنى ئىپادىلەپ بۇ كىتاپنى يازغان .ئۇزۇن ۋە مۇشەقەتلىك
سەپەر،سەرسانچىلىقتا ئىگەللىگەن مەلۇمات ۋە ماتىريالالر بۇ كىتاپ ئۇچۇن مۇھىم مەنبە
بولغان،مەھمۇد قەشقىرى ئۆز كىتابىدا”:ئۆز دەردىنى ئېيتىش ۋە تۈرۈكلەرگە يېقىش ئۇچۇن،ئۇالرغا
تۇركىي تىلىدا سۆزلىشىشتىن باشقا ياخشىراق يول يوق” دىگەندىن باشقا ” تۈركي تىلىنىڭ ئەرەب
تىلى بىلەن بەيگىگە چۈشكەن ئىككى ئاتقا ئوخشاش تەڭ چېپىپ كېتىۋاتقانلىقى” نى يازغان.
چۈنكى،ئەرەبلەر ئىچىدىكى قىسمەن ھاكاۋۇر شەخىسلەر تۈرۈكلەرنى “ئەجەمى”(كېكەچلەر) دەپ
كەمسىتىدىغان

ئەھۋالالر

بولغان.

مەھمۇد

قەشقىرى

يەنە”:ئەدەبى

يادىكارلىق

ۋە

پۈتمەس-تۈگۈمەس بىر بايلىق بولۇپ قالسۇن دەپ،ئۇلۇغ تەڭرىگە سېغىنىپ،بۇ كىتابنى تۈزۈپ چىقتىم
ۋە ئۇنىڭغا “دىۋانى لۇغەتىت تۈرۈك”(تۇركىي تىلال دىۋانى) دەپ ئات قويدۇم” دىگەن.
بىر رىۋايەتتە ئېيتىلىشىچە،تابغاچ بۇغرا قاراخان-ئەبۇ ئەلى ھۈسەيىن ئىبنى سۇاليمان ئارسالنخان
ئەرەب ئابباسىالر خەلپىلىكىنىڭ يېڭى خەلپىسى مۇقتەدى مىئەمرۇلالنىڭ تەخىتكە ئولتۇرغانلىقىنى
تەبرىكلەش ئۈچۈن باغدادقا ئەۋەتكەن ۋەكىللەر ئۆمىكى تەركىبىدە مەھمۇد قەشقىرىمۇ خەلپە
ھوزۇرىغا كىرىپ “تۇركىي تىلالر دىۋانى” نى يېڭى خەلپىگە تەغدىم قىلغان ئىكەن.
.07ئانا ۋەتەن تەشنالىقى
مەھمۇد قەشقىرى يازغان”تۇركىي تىلال دىۋانى” دىگەن كىتاپ،خەلپىلىكىنىڭ بۇيرىقى بىلەن ئوردا
دىۋانخانىسىدا بىر نەچچە نۇسخا كۆپەيتىپ تارقىلىپتۇ .شۇنىڭ بىلەن مەھمۇد قەشقىرىنىڭ
نام-شۆھرىتى دۇنياغا پۇر كېتىپتۇ .لېكىن،نام-شۆھرەت،شاھانە ئىززەت-ئېكرامالر باغدادتا
مۇساپىرچىلىق بىلەن ياشاۋاتقان ئالىمنىڭ قەلبىنى ئىگەللىگەن ئانىسى بۇبى رابىيە ۋە تۇغۇلغان
ۋەتىنىگە بولغان چوڭقۇر سېغىنىشىنى بەزلىيەلمەپتۇ .بۇ كۇنلەردە مەھمۇدنىڭ پۇتكۇل ئەس-يادى
ئانا يادى بىلەن،ۋەتەن يادى بىلەن بەنىت بوپتۇ .يېشى ئۇلغايغانسېرى ئۆزى توپلىغان “دېھقاننىڭ
ياخشىسى چامغۇر تەرىيدۇ،ئادەمنىڭ ياخشىشى ئوز يۇرتىدا قېرىيدۇ” دىگەن خەلق ماقالىسى
يادىدىن كەتمەي،ئۆز يۇرتىنى كۆرۇش ئارزۇسىنىڭ ئوتى بولۇپ تۇتۇشىپتۇ .يۇرتنىڭ ئاپئاق
چامغۇرى،ئاقار دەريالىرى،توتىيا تۇپرىقى كۆز ئالدىدىن نۇر پەردە بولۇپ تىزىلىپ ئوتۇپتۇ.
دەل شۇ چاغالردا مەھمۇد قەشقىرىنىڭ ئىز-دېرىكىنى ئېلىش ئۇچۇن “كارۋان بۇيۇك” يولى بىلەن
سەپەرگە چىققان قورۇل-شائاشۇقلۇق كارۋان بەشى مالىك ۋە ئەسقەر ئىسىملىك ئىككى كىشى باغداد
شەھرىگە كەپتۇ،ئۇالر ئۆزىنىڭ ئۇستازى ۋە شاھزادىسى بولغان مەھمۇد ئىبنى ھۈسەيىننى ئىزدەپ
تېپىپ،زىيارەت قىلىپ،سوڭرە خىزمېتى ئۇچۇن ئارزۇ-مەتلۇپلىرىنى سورىغاندا،ئالىم ئاخىرقى
ئۆمىرىدە ئۆز يۇرتىغا قايتىپ كېتىش ئارزۇسىدا ئىكەنلىكىنى ئېيتىپتۇ.
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 03
  • Büleklär
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3349
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    20.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3540
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    17.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3675
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1801
    15.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3492
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1882
    21.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3543
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1867
    21.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    20.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3547
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1561
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3550
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3702
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1817
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3604
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1808
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3438
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    21.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    18.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    27.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3384
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3558
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1585
    18.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3237
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1741
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1620
    19.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3315
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1662
    20.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3425
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    24.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3582
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1529
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3541
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1656
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3490
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3535
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    20.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1758
    20.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    22.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3495
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1669
    22.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1829
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3324
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1641
    24.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3532
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1815
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1667
    19.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    28.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3507
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3576
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1728
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3472
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1759
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1650
    20.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    30.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Mehmud Qeshqiri We Turkiy Tillar Diwani Heqqide Tetqiqat - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 26
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.