Latin

كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 1

Süzlärneñ gomumi sanı 2713
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1614
8.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
14.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
19.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.

ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەت

كۈرەش ۆئلمەيدۇ


بىرىنچى نەشرى- يىل سېنتەبىر- 2019

مۇندەرىجە
چولپان تۇغۇلدى003..............................................................................
سەپەر 010..................................................................................................
كۇچادا قېلىش 023.................................................................................
بالىلىق چاغالر 028..................................................................................
سۇلتانجان تۇتقۇندا 033........................................................................
غۇلجىغا سەپەر 039..................................................................................
چولۇڭقايدىكى كۈنلەر 043....................................................................
كۈرەشنىڭ تۇنجى ناخشىسى 048.......................................................
شىۋىرغانلىق كېچە 052..........................................................................
يۇرتقا قايتىش056...................................................................................
كىچىك شاگىرت 061..............................................................................
گىلەم زاۋۇتىدىكى باال ئىشچى 069....................................................
كەلمىگەن تەلەي 073.............................................................................
ئاقسۇ سەنئەت مەكتەپكە كىرىش076...............................................
ئاقسۇ سەنئەت مەكتەپتىكى كۈنلەر 080...........................................
«غۇنچىالر مۇكاپاتى» پروگراممىسى ۋە ياش چولپان 085.........
ئوقۇش پۈتتۈرۈش مۇراسىمىدا ئورۇندالغان سىمفونىيە 090........
001

كۆزمونچاق ،ھەسرەت ۋە ئېچىنىش095...........................................
ئويۇن قويۇش ئۆمىكى101...................................................................
يەرنى ساتماڭالر106...............................................................................
چەت ئەلگە سەپەر 111..........................................................................
قىرغىزىستاندىكى كۈنلەر116...............................................................
ئېسكىلستۇناغا ماكانلىشىش121..........................................................
شىۋېتسىيە تېلېۋىزىيەسىدە125...........................................................
ئالې مۆللېر ۋە «دۇنيا مۇزىكا ئوركېستىرى»129............................
تېلېفوندىكى جەڭ 134..........................................................................
ماتەم 141....................................................................................................
ئەمەلگە ئاشمىغان ئارزۇالر146.............................................................
كەم قالغان ئىككى ئېغىز سۆز 148.....................................................

002

چولپان تۇغۇلدى
- 1959يىلــى - 7ئاينىــڭ - 21كۈنــى تــۈن كېچــە،
ئۈرۈمچــى شــەھىرى غــەرق ســۈت ئۇيقــۇدا ئىــدى .يۇلتــۇزالر
جىمىرلىغــان كــۆك ئاســمان شــۇنچىلىك ســۈزۈك ،ئەمدىــا
ھۆســنىگە تولغــان تولۇنئــاي شــۇنچىلىك يارقىــن ئىــدى.
شــەھەرنىڭ يــاز كېچىســىدىكى بــۇ ســۈكۈناتى ئادەمگــە
خاتىرجەملىكتىــن كۆپــرەك ۋەھىمىلىــك تۇيغۇ بېرەتتــى .بەلكىم
بــۇ شــەھەردىكى جاھــان غەۋغالىرىدىــن چارچىغــان ئىنســانالر
بــۇ دۇنيانىــڭ غەملىرىدىــن ئۇيقــۇ ئارقىلىــق قۇتۇلماقچــى
بولغانــدۇ .سىياســىي بــوران -چاپقــۇن قاپلىغــان بــۇ شــەھەر
تېخــى يېقىندىــا چــوڭ ســەكرەپ ئىلگىرىلەشــنىڭ زىيىنىــدا
قەلبــى جاراھەتلەنگــەن ئىنســانالرنى ئەمدىــا باغرىغــا باســقان
ئىــدى .ھەممــە ئــادەم ئــۆز ئۆيىــدە بىــر كېچــە بولســىمۇ قېنىــپ
ئۇخلىۋېلىشــنى ئــارزۇ قىالتتــى .بىــراق بــۇ پۇرســەت ســۇلتانجان
ۋە تىلالخانغــا نىســپ بولمىــدى .تىلالخاننىــڭ ئەنســىز
ئىڭراشــلىرى قاتتىــق ئۇيقۇدىكــى ســۇلتانجاننى ئويغىتىۋەتتــى.
003

ئــۇ ئۇيقۇدىــن ئويغاندىيــۇ ئەممــا ،ئۇيقۇنىــڭ شــېرىنلىكىدىن
ئېســىگە كېلەلمــەي ،بىــردەم مەڭــدەپ تــۇرۇپ قالــدى .كېيىــن
ئايالــى تىلالخاننىــڭ ئىڭراۋاتقانلىقىنــى ســىزىپ ،بېرىپــا
چىراقنــى يانــدۇردى .تىلالخــان بىــر قولىــدا تومپايغــان
قورســىقىنى تۇتــۇپ ،كات قىرغىقىــدا ئولتــۇرۇپ ئىڭراۋاتاتتــى.
تىلالخــان ئېغىــر ئايــاق بولــۇپ ،تــوي قىلغىلــى بىــر يىلدىــن
ئاشــقان بــۇ بىــر جــۈپ يــاش ئــەر – ئايالنىــڭ تۇنجــى پەرزەنتى
بــۇ دۇنياغــا كــۆز ئاچماقچــى ئىــدى.
دوختۇرخانىغــا ئاپىرايمــۇ؟– دېــدى ســۇلتانجان ئايالــىتىلالخانغــا.
مەيلــى ،تولغــاق باشــانغاندەك قىلىــدۇ ،قورســىقىمقاتتىــق تولغــاپ ئاغرىۋاتىــدۇ- ،دېــدى تىلالخــان ئىڭــراپ
تــۇرۇپ.
ســۇلتانجان ئايالــى تىلالخاننــى يۆلــەپ تاالغــا ئېلىــپ
چىقتــى .تــاال ئــاي يورۇقىــدا ســۈتتەك ئايدىــڭ ئىــدى .ئــۇالر
ئۈرۈمچــى شــامالباغدىكى ئاپتونــوم رايونلۇق رادىئــو -تېلېۋىزىيە
ئىدارىســىنىڭ ئائىلىلىكلــەر قوروســىدا ئولتۇرىدىغــان بولــۇپ،
دوســتلۇق دوختۇرخانىســىغا بېرىــش ئۈچــۈن خېلــى ئــۇزۇن
يــول يۈرۈشــكە توغــرا كېلەتتــى .بــۇ كېچىــدە قاتناشــمۇ يــوق
ئىــدى .ئىدارىنىــڭ شــوپۇرىنى ئويغىتىــش تېخىمــۇ ئەپســىز
ئىــدى .ســۇلتانجان ئاخىــرى ئايالــى تىلالخاننــى ۋېلســىپىتىنىڭ
004

ئارقىســىغا ئولتۇرغــۇزۇپ ئېلىــپ ماڭــدى ،بىــراق ئــۆزى
ۋېلىســىپىتنى مىنىــپ ماڭســا ،ئايالىنىــڭ يىقىلىــپ كېتىشــىدىن
ئەنســىرەپ ،ۋېلســىپىتىنى يىتىلــەپ ماڭــدى .تىلالخاننىــڭ
ئىڭراشــلىرى ۋە ۋېلســىپىت پىدالىدىــن چىققــان ئــاۋاز ئەمــدى
شــەھەر جىمجىتلىقىغــا ئازىــراق ھايــات بەرگەنــدەك ئىــدى.
ئــۇالر چىنــە زاۋۇتــى ئۇدۇلىغــا كەلگەنــدە يىــراق بىــر يەرلەردىــن
خورازنىــڭ چىللىغــان ئــاۋازى ئاڭالنــدى.
بۇ خورازنىڭ قانچىنچى چىللىشــىدۇ – دېدى ســۇلتانجانئــۆز -ئۆزىگە.
ئىككىنچــى -دەپ جــاۋاپ بــەردى تىلالخــان ئېرىنىــڭســۆزىنى ئــاڭالپ.
ئۇنداقتــا تــاڭ ئېتىشــقا خېلــى بــار ئىكــەن .دوختۇرالرنــىئويغاتقىلــى بولســا بوالتتــى -،دېــدى ســۇلتانجان ئۆز-ئۆزىگــە
غودۇڭشىپ.
ئــۇالر ئالدىرغانچــە يــول ئــۇزۇن بىلىنىــپ كېتىۋاتاتتــى.
ســۇلتانجان ۋېلىســىپىتنىڭ ئارقىســىغا ئــادەم مىنگەشــتۈرۈپ،
يىتىلــەپ مېڭىشــنىڭ نەقــەدەر قىيىنلىقىنــى ئەمــدى ھېــس
قىلىۋاتتاتتــى .ئــۇ ۋېلســىپىتنىڭ تەڭپۇڭلىقىنــى ســاقالپ
مېڭىشــقا تىرىشــىپ ،قــارا تەرگــە چۆمۈلــۈپ كەتكــەن ئىــدى.
ئۇنىــڭ ئۈســتىگە يــول ياســالمىغانلىقى ئۈچــۈن ھــەر قېتىــم
ۋېلىســىپىتنىڭ چاقــى يولنىــڭ ئــوي -چوڭقــۇر يېرىگــە
005

چۈشــكەندە تىلالخــان تېخىمــۇ قاتتىــق ئىڭرايتتــى .بــۇ ئەھــۋال
ســۇلتانجاننى تېخىمــۇ تەمتىرىتىــپ قويۇۋاتاتتــى.
ئــۇالر نوغــاي مەســچىتىدىن ئۆتكەندىــن كېيىــن يــول
دۆڭلىشىشــكە قــاراپ ماڭــدى« .ھېلىمــۇ يــاز بولــۇپ قاپتــۇ،
ئەگــەر قىــش ۋاقتــى بولــۇپ قالغــان بولســا ،قانــداق قىــار
ئىدىــم ،يولنىــڭ ھــەم دۆڭ ھــەم ئەســكىلىكىدە كۆرگىلىكىمنــى
كــۆرەر ئىكەنمــەن ».دەپ ئويلىــدى ســۇلتانجان ئىچىــدە .ئــۇالر
دوختۇرخانىغــا كەلگەنــدە ،ھېلىمــۇ ياخشــى تۇغــۇت دوختــۇرى
ئەمدىــا بىــر تۇغۇتنــى ئاخىرالشــتۇرۇپ ،بىــكار بولــۇپ تۇرغــان
ئىكــەن .تىلالخــان شــۇزامانال تۇغــۇت بۆلۈمىگــە ئەكىرىــپ
كېتىلــدى.
ســۇلتانجان كۈتــۈش زالىــدا قالــدى .ئــۇ ئايالىنــى
دوختۇرالرنىــڭ قولىغــا تاپشــۇرۇپ ،خېلــى خاتىرجــەم بولــۇپ
قالغانىــدى .ئىچىــدە بــۇ دۇنياغــا كــۆز ئاچىدىغــان پەرزەنتىنىــڭ
ســاق ســاالمەت تۇغۇلىشــىنى ،ئايالىنىــڭ تۇغۇتتىــن ســاق -
ســاالمەت چىقىشــىنى خۇدادىــن تىلىــدى .ئارىدىــن قانچىلىــك
ۋاقىــت ئۆتكەنلىكــى ئېســىدە يــوق ،بىــر چاغــدا بىــر سېســتىرا
چىقىــپ:
‐ ئايالىڭىــز ســاالمەت بوشــاندى ،مۇبــارەك بولســۇن بىــر
ئوغۇللــۇق بولدىڭىــز ،بالىمــۇ ،ئانىســىمۇ ياخشــى -دەپ
خــەۋەر يەتكــۈزدى - .بىــراق ھازىرچــە تۇغــۇت بۆلۈمىــدە
006

قالىــدۇ ،ئېلىــپ چىقىدىغانــدا ســىزگە خــەۋەر قىلىمىــز – دېدى
قوشــۇمچە قىلىــپ.
شــۇندىال ســۇلتانجاننىڭ كۆڭلــى جايىغــا چۈشــتى .ئــۇ
جىددىيلەشــكەن كەيپىياتىنــى بېســىپ ،بىــردەم ســەگىدەش
ئۈچــۈن ســىرتقا چىقتــى .تــاال بىــر ئــاز ســالقىن ئىــدى ،ئەممــا
ســۇلتانجان راھــەت ھېــس قىلــدى .ئــاي يەنىــا يــورۇق ئىــدى،
ئــاي نــۇرى ھەممــە نەرســىلەرنى ئېنىــق يورۇتــۇپ تۇراتتــى.
بەلكىــم تــاڭ ئېتىشــقىمۇ ئــاز قالغانــدۇ .ئــۇ ئاســمانغا قارىــدى،
ئاســماندا چولپــان يۇلتــۇزى ئادەتتىــن تاشــقىرى چاقنــاپ
تۇراتتــى« .چولپــان يۇلتــۇزى بەخىــت ۋە خوشــاللىقنىڭ
بەلگىســى ،ئــۇ ئادەتتــە باشــقا يۇلتۇزالرغــا قارىغانــدا روشــەن
ھــەم چىرايلىــق بولىــدۇ ،بەلكىــم ئۇنىــڭ بۈگــۈن بــەكال يارقىــن
چاقنىشــى ئوغلــۇم ئىگــە بولۇدىغــان بەخىتنىــڭ بىشــارىتىدۇ،
ئۇنىــڭ بېشــىغا بەخىــت قۇشــى قونغــاي» ،دەپ دۇئــا قىلــدى
ســۇلتانجان ئىچىــدە.
تــاڭ ئاتتــى ،ئۇپــۇق يــۈزى سۈزۈلۈشــكە باشــلىدى.
ســۇلتانجان دوختۇرخانىغــا قايتىــپ كىرگەنــدە تۇغۇتلــۇق
ئايالــى تىلالخــان بىلــەن يېڭىدىــن تۇغۇلغــان ئوغلــى كارىۋاتتــا
ياتاتتــى .بوۋاقنىــڭ بــۈدرە چاچلىــرى ،چولپانــدەك يېنىــپ
تۇرغــان كۆزلىــرى ،ئاســمانغا ســوزۇلغان يۇمــران قوللىــرى
ئادەمنىــڭ مەســلىكىنى كەلتۈرەتتــى .چولپــان بىلــەن تۇغۇلغــان
007

بــۇ ئوغــۇل كېيىنكــى ۋاقىتــاردا چولپانغــا ئايلىنىدىغانلىقىنــى
كىــم ئويلىغــان دەيســىز.
ئارىدىــن يەتتــە كــۈن ئۆتكەنــدە ســۇلتانجان ئوغلىنىــڭ ئات
قويــۇش مۇراســىمىنى قىلــدى .ئــات قويــۇش مۇراســىمى گەرچــە
ئەينــى چاغنىــڭ شــارائىتى بۇيىچــە ناھايىتــى ئاددىي بولســىمۇ،
لېكىــن قىزغىــن بولــدى .ئــات قويۇش مۇراســىمىدا ئابلىز شــاكىر
قاتارلىــق ئاپتونــوم رايونلــۇق رادىئــو ئىستانسىســىغا يېڭىدىــن
كەلگــەن بىــر تۈركــۈم يــاش ناخشــىچى ۋە ســەنئەتكارالر بــار
ئىــدى .ئــۇالر ئاپتونــوم رايونىنىــڭ ھەرقايســى جايلىرىدىــن
قوبــۇل قىلىنغــان بىــر تۈركــۈم تاالنتلىــق يــاش ســەنئەتكارالر
بولــۇپ ،رادىئونىــڭ ئۇيغۇرچــە ئاڭلىتىــش بۆلۈمىــدە ســەنئەت
ئىشــلىرى بىلــەن شــۇغۇللىناتتى.
ســۇلتانجان ئوغلىنــى قولىغــا ئېلىــپ ،تەكبىــر ئېيتىــپ
كــۈرەش دېگــەن ئىســىمنى توۋلىــدى ،ئولتۇرغــان جامائــەت
كىچىــك كۈرەشــنى قوللىرىغــا ئېلىشــىپ ،بىر-بىرلــەپ
مۇبارەكلەشــتى .شــۇنداق قىلىــپ ،بــۇ دۇنياغــا يېڭىدىــن
ئاپىرىــدە بولغــان بــۇ كىچىــك جاننىــڭ ئىســمى كــۈرەش
بولــدى .ســۇلتانجان بــۇ ئىســىمنى ئەينــى چاغدىكــى سىياســىي
كۈرەشــلەرنىڭ تەســىرىدىن قويدىمــۇ ياكــى كۈرەشــنىڭ
كېيىنكــى چاغالردىكــى كۈرەشــچان ھاياتــى ئۈچــۈن قويدىمــۇ
ئۆزىمــۇ بىلمەيتتــى .ھازىرچــە ئۆزىنىــڭ ئىســمىنىڭ كــۈرەش
008

ئىكەنلىكىنــى ۋە جەمئىيەتتــە زۇلۇمغــا ئايالنغــان سىياســىي
كۈرەشــنىڭ دولقۇنلىرىنــى بىلمەيدىغــان بــۇ جــان شــۇندىن
باشــاپ ئۆزىنىــڭ كۈرەشــچان ھاياتىغــا قــەدەم قويــدى.

009

سەپەر
- 1963يىلى - 3ئاينىڭ - 15كۈنى.

كۈلــرەڭ پوچتــا ماشىنىســى ئاغــى بۇالقنىــڭ تــار ،ئەگــرى -
بۈگــرى ۋە ياســالمىغان تاشــلىق يولــدا ئىغــاڭالپ كېتىۋاتاتتــى.
ماشــىنىنىڭ كېتىۋاتقــان بــۇ تۇرقــى خــۇددى تېنىنــى
كۆتۈرەلمــەي ،ئىغــاڭالپ كېتىۋاتقــان ئېيىققــا ئوخشــايتتى- 3 .
ئــاي مەزگىلــى بولغاچقــا يولالرنىــڭ بــەزى يەرلىرىــدە قــار بــار
ئىــدى .يــاز كۈنلىرىمــۇ ئانچــە كۆڭۈللــۈك بىلىنمەيدىغــان بــۇ
يــول ھازىــر ئادەمگــە تېخىمــۇ زېرىكىشــلىك بىلىنەتتــى .يــول
ياقىلىرىــدا ،تــاغ باغرىلىرىــدا ،تاشــنىڭ يوچۇقلىرىــدا ئانــدا -
ســاندا ئۆســۈپ قالىدىغــان چاكانــدا ،پىچانگــۈل ۋە شــالدىراق
ئوتالرنىــڭ قــۇرۇپ قالغــان شــاخلىرىنىڭ ســوغۇقتا دىردىيىــپ
تۇرغــان بىچــارە ھالىتىنــى كۆرگەندىن باشــقا ھېچقانــداق گىياھ
كۆرگىلــى بولمايتتــى.
ئاغــى بــۇالق داۋىنــى تۇرپاننىــڭ توقســۇن ناھىيىســىدىن
باشــلىنىپ ،كۈمۈشــكىچە ســوزۇلغان تەڭرىتــاغ تىزمىلىرىنىــڭ
010

چۆللىككــە ئىچكىرىلــەپ كىرگــەن قۇرغــاق تاغلىرىدىــن ھاســىل
بولغــان داۋان بولــۇپ ،جەنۇبتىكــى ناھىيــە بازارالردىــن
ئۈرۈمچىگــە ۋە ئۇنىــڭ شــەرقىدىكى ناھىيــە بازارالرغــا ۋە ئــۇ
يەردىــن جەنۇبقــا بېرىشــتا ئۆتمىســە بولمايدىغــان مۇھىــم
داۋان ئىــدى .تارىختــا بــۇ يــەر ئــەڭ قىيىــن داۋانالرنىــڭ بىــرى
ھېســابلىنىپ ،ناخشــا -قوشــاقالرغا قېتىلغــان ئىــدى.

تاغمۇ تاغالردىن ئېگىز،
ئاغى بۇالقنىڭ تاغلىرى.
ئۈستىگە قارالر يېغىپتۇ،
ئاستىدا گۈلباغلىرى.
خەلــق ئارىســىغا تارقالغــان بــۇ ناخشــا ئاغــى بــۇالق
داۋىنىنىــڭ ئاددىــي بىــر تەســۋىرى بولــۇپ ،داۋاننىــڭ ئومۇمىــي
قىياپىتىنــى ناھايىتــى ياخشــى تەســۋىرلەپ بەرگــەن ئىــدى.
ئەممــا ناخشــىدا تەســۋىرلەنگەندەك ئاغــى بــۇالق تاغلىرىنىــڭ
ئاســتىدىكى گۈلباغالردىــن ئەســەرمۇ قالمىغــان ئىــدى .چــوڭ
ســەكرەپ ئىلگىرىلــەش ۋە پــوالت تــاۋالش قاتارلىــق سىياســىي
كۈرەشــلەرنىڭ غەۋغاســى بىلــەن ئاغــى بــۇالق تاغلىرىنىــڭ
ئاســتىدىكى گۈلباغــار ئاللىقاچــان خاراپلىشــىپ ،چــاال كۆيگــەن
رودىالرنىــڭ ئورەكلىرىگــە ۋە ئەخلەتخانىســىغا ئايالنغانىــدى.
بەزىلىــرى قاراقســىز تاشــلىنىپ قالغانلىقــى ئۈچــۈن تەبىئــەت
011

سۆيگۈســى بولمىغان ئىنســانالر تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنغانىدى.
ماشــىنىدا شــوپۇردىن باشــقا ســۇلتانجان ،تىلالخــان ۋە
ئەمدىــا 4ياشــقا كىرگــەن كــۈرەش بــار ئىــدى .ماشــىنىنىڭ
ئىچــى تــار بولســىمۇ ،ماشــىنا ئىچىدە ئولتــۇرۇش كوزۇپتا نەرســە
كېرەكلەرنىــڭ ئۈســتىدە ئولتۇرۇشــتىن كــۆپ ياخشــى ئىــدى.
كۈرەشــنى ئورۇندۇققــا ئولتۇرغــۇزۇش مۇمكىــن بولمىغانلىقــى
ئۈچــۈن ئاپىســى تىلالخــان قۇچۇقىغــا ئېلىۋالغــان ئىــدى .بــۇالر
ئۈرۈمچىدىــن ســۈرگۈن قىلىنىــپ ،ئاقســۇغا كېتىۋاتاتتــى.
ســۇلتانجان ئەســلى قەشــقەر ئوپالدىــن بولــۇپ ،فامىلىســى
قوزىبــاي ئىــدى .يــاش ۋاقتىــدا ئۈرۈمچىگــە ئوقۇشــقا چىقىــپ،
شــىنجاڭ ئىنســىتىتوتىدا ئوقۇغــان ۋە ئوقــۇش پۈتتۈرگەندىــن
كېيىــن ئۇيغــۇر ئاپتونــوم رايونلــۇق رادىئــو ئىستانسىســىنىڭ
ئۇيغــۇر بۆلۈمىــدە خــەۋەر تەھرىــرى بولــۇپ ئىشــلىگەن.
تىلالخاننىــڭ دادىســى خوتــەن قاراقاشــتىن بولــۇپ،
ئىســمى ســىيىتئاخۇن ئىــدى .ســىيتئاخۇن 13يــاش ۋاقىتلىرىدا
ســودىگەرلەرگە ئەگىشــىپ ئۈرۈمچىگــە چىققــان ۋە ئۈرۈمچىــدە
ئولتۇراقلىشــىپ قالغــان .دەســلەپتە باشــقىالرنىڭ دۇكىنىــدا
شــاگىرت بولــۇپ ئىشــلىگەن ،كېيىــن دۇكان ئايرىــپ چىقىــپ،
تىجــارەت قىلغــان .تىلالخــان ئۈرۈمچىــدە تۇغۇلغــان بولــۇپ،
بەيتۇلــاھ مەســچىتى جايالشــقان كۆنچــى مەھەللىســىدە
چــوڭ بولغــان .بەيتۇلــاھ مەســچىتىنىڭ يەنــە بىــر نامــى
012

خوتــەن مەســچىتى بولــۇپ ،بــۇ مەســچىتنى مۇشــۇ مەھەللىــدە
ئولتۇراقالشــقان خوتەنلىكلــەر ســالغان ئىكــەن .تىلالخــان
ئوتتــۇرا مەكتەپنــى پۈتتۈرگەندىــن كېيىــن پوچتــا مەكتەپتــە
ئوقۇغــان ۋە ئوقــۇش پۈتتۈرگەندىــن كېيىــن داشــىمىن(يۇمىالق
دەڭ) پوچتىخانىــدا ئىشــلىگەن.
- 1958يىلىنىــڭ بېشــىدا ســۇلتانجان ۋە تىلالخــان
تەقدىرنىــڭ ئۇچراشتۇرىشــى بىلــەن تــوي قىلغــان .ئــۇالر تــوي
قىلغــان مەزگىللــەر چــوڭ ســەكرەپ ئىلگىرىلــەش ۋە پــوالت
تاۋالش كۈرەشــلىرىنىڭ ئاخىرقى يىللىرى بولۇپ ،ســۇلتانجانمۇ
بىــر مەزگىــل پــوالت تاۋلىغۇچىالرنىــڭ ســېپىدە بولغــان .كېيىن
رادىئــودا تەشــۋىقات ئىشــلىرىغا ئــادەم يېتىشــمىگەنلىكى ئۈچــۈن
ئىــش ئورنىغــا قايتىــپ كېلىــپ ،داۋاملىــق خــەۋەر بۆلۈمىــدە
ئىشــلىگەن .بىــراق - 1960يىلىدىــن باشــاپ خىتاينىــڭ
ســوۋېت ئىتتىپاقــى بىلــەن بولغــان دوســتلۇق مۇناســىۋىتىگە
دەز كەتكەندىــن كېيىــن ،ئاخبــارات ئورنىــدا ئىشــلەۋاتقان بىــر
قىســىم كىشــىلەرگە بولغــان ئاســتىرىتتىن نــازارەت قىلىــش
كۈچەيگــەن .ســۇلتانجان ئەنە شــۇالرنىڭ بىــرى بولۇپ ،ئۇنىڭ
كۈندىلىــك تۇرمۇشــى چەكلىمىگــە ئۇچرىغــان - 1962 .يىلــى
ئىلــى – چۆچــەك ۋەقەســى پارتلىغانــدا نازارەتكــە ئېلىنغــان.
- 1963يىلــى يىــل بېشــىدا سىياســىي جەھەتتــە مەسىلىســى
بــار ،چــەت ئەلــدە تۇغقىنــى بــارالر رادىئــو ،تېلېۋىزىيــە قاتارلىق
ئاخبــارات ئورۇنلىرىــدا ئىشلىســە بولمايــدۇ ،دېگــەن سىياســەت
013

بېكىتىلگەن .شۇنىڭ بىلەن سۇلتانجان بىرىنچى بولۇپ ئۇيغۇر
ئاپتونــوم رايونلــۇق رادىئو ئىستانسىســىدىن قوغلىنىپ ،ئاقســۇغا
ســۈرگۈن قىلىنغــان .ســەۋەبى ســۇلتانجاننىڭ بىــر قېرىندىشــى
1954يىلــى دۆلــەت تەرىپىدىــن ســوۋېت ئىتتىپاقىغــا ئوقۇشــقائەۋەتىلگــەن بولــۇپ ،ئوقــۇش پۈتتۈرگەندىــن كېيىــن ۋەتەنگــە
قايتمــاي تاشــكەنتتە قېلىــپ قالغانىــدى.
بۈگــۈن ئــۇالر ســەھەر ئۈرۈمچىدىــن يولغــا چىقىــپ،
ئائىلــە بويىچــە ئاقســۇغا كېتىۋاتاتتــى .ئۈرۈمچــى بىلــەن ئاقســۇ
ئارىلىقىــدا باشــقا قاتنــاش ۋاســىتىلىرى بولمىغانلىقــى ئۈچــۈن
ئاقســۇغا بارىدىغــان پوچتــا ماشىنىســى بىلــەن يولغــا چىققــان
ئىــدى .شــوپۇر بۈگــۈن كۈمۈشــكە بېرىۋېلىشــقا ئالدىرايتتــى.
كۈمــۈش بازىــرى ئۈرۈمچىدىــن جەنۇبقــا بېرىشــتىكى كىچىــك
بىــر ئۆتــەڭ بولــۇپ ،شــوپۇرالر بــۇ يــەردە چوقــۇم بىــر كېچــە
قونــۇپ ئۆتۈشــى كېــرەك ئىــدى .گەرچــە ئــۇالر ئاغــى بۇالقنىــڭ
داۋىنىدىــن چىقىــپ بولغــان بولســىمۇ ،لېكىــن يــول ناچــار
بولغانلىقــى ئۈچــۈن يولــى ئاۋۇمايۋاتاتتــى .تىلالخانمــۇ يــول
ئازابىدىــن بەللىــرى ئاغرىــپ ،بىــر دەم ســوزۇلۇپ يېتىۋېلىشــقا
شــۇنچىلىك تەقــاززا بولۇۋاتاتتــى .تىلالخــان يەنــە ئېغىــر
ئايــاق بولــۇپ ،قورســىقىدىكى بالىغىمــۇ يەتتــە ئايلىــق بولــۇپ
قالغانىــدى .ئۇنىــڭ ئۈســتىگە كۈرەشــمۇ ھېلىدىن-ھېلــى
قۇچۇقىغــا چىقىۋېلىــپ ،بــەك ئــاۋارە قىلىــپ كېتىۋاتاتتــى.
ئــۇالر قۇيــاش ئولتــۇرۇپ ،شــام ۋاقتىدىــن ئۆتكەنــدە كۈمۈشــكە
014

كېلىــپ ،ئــاران تەســتە ياتاققــا ئورۇنالشــتى.
ئاقســۇغا يــول تېخــى ئــۇزۇن ئىــدى .ئەتىســى ئورنىدىــن
تــۇرۇپ يولغــا چىقىــش ئۈچــۈن خېلــى ئــۇزۇن ۋاقىــت كەتتــى.
ماشــىنىنىڭ موتــور ســۈيىنى ئېرىتىــپ ،ئــوت ئالــدۇرۇش ئانچــە
ئاســان ئەمــەس ئىــدى .ھــەر ھالــدا بۈگــۈن ئانچــە قىيىنچىلىــق
بولمىــدى .ئــۇالر يولغــا چىققــان ۋاقتىــدا كــۈن چىقىــپ
بولغانىــدى .ئەمدىكــى نىشــان كــورال ئىــدى .بۈگــۈن كــەچ
كىرگۈچــە كورلىغــا بېرىۋالســا ،كورلىــدا بىــر كېچــە قونــۇپ،
ئەتىســى كەچكىچــە ئاقســۇغا ئۇالشــقىلى بوالتتــى .بىــراق
قېرىشــقاندەك كۈمۈشــتىن كېيىنكــى تــاش يــول ئانچــە ياخشــى
ئەمــەس ئىــدى .يولالرنىــڭ بــەزى يەرلىــرى پۈتۈنلــەي بۇزۇلــۇپ
كەتكەنىــدى .مــەن ئالدىرايمــەن ماڭغىلى ،ئېشــىكىم ئالدىرايدۇ
ياتقىلــى دېگەنــدەك ،شــوپۇر ئالدىرغانچــە ماشــىنىنىڭ مېڭىشــى
بــەك قواليســىز بولۇۋاتاتتــى ،ئۇنىــڭ ئۈســتىگە تىلالخــان
ئېغىــر ئايــاق بولغانلىقــى ئۈچــۈن ماشــىنىنى ئۇنچىلىــك قوپــال
ھەيدەشــكىمۇ بولمايتتــى .ماشــىنىدا ھــەر كىــم ئــۆز خىيالــى
بىلــەن ئىــدى .شــوپۇر بۈگــۈن كورلىغــا بالــدۇراق بېرىۋېلىشــنى
ئوياليتتــى ،تىلالخــان قورســىقىدىكى ھامىلىنىــڭ تىنىمســىز
ھەرىكەتلىرىدىن بىئارام ئىدى ،ســۇلتانجان ئاقســۇغا بارغاندىن
كېيىــن نېمــە قىســمەت ،تەقدىرگــە مۇپتىــا بولىدىغانلىقىنــى
ئويــاپ تىگــى يــوق خىيالالرغــا غــەرق بولغانىــدى .ماشــىنا
تاشــلىق يولــدا ئىغــاڭالپ ئاســتا كېتىۋاتاتتــى .ســۇلتانجان
015

تاشــكەنتتە تــۇرۇپ قالغــان ئىنىســىدىن خاپــا ئىــدى .ئەگــەر ئــۇ
ئۈرۈمچىگــە قايتىــپ كەلگــەن بولســا ،بۇنــداق ســۈرگۈنگە دۇچار
بولماســتىم ،دەپ ئوياليتتــى ئىچىــدە .بىــراق بىردەمدىن كېيىن
بــۇ خىيالىدىنمــۇ يالتىياتتــى .ئەگــەر ئــۇ قايتىــپ كەلگــەن
بولســا ،نېمــە كۈنلەرنــى كۆرەتتــى ،ئۇنىڭغا ئوخشــاش ئوقۇشــقا
كېتىــپ ،قايتىــپ كەلگەنلــەر نېمــە كۈنلەرنــى كۆرۈۋاتىــدۇ.
بىــر ھېســابتىن قېلىــپ قالغىنىمــۇ بوپتــۇ ،ئــۇ بولســىمۇ بــۇ
ئازاپتىــن قۇتۇلــدى .بــۇ زېمىنــدا يەنــە قانداق ئۆزگىرىشــلەرنىڭ
بولىدىغانلىقىنــى كىــم بىلىدۇ .ســۇلتانجاننىڭ خىياللىرى ئاســتا
ئاســتا ماشــىنا ئارقىســىدا قېلىۋاتقــان چۆللــەردەك چەكســىز،قۇرغــاق ۋە تۈگىمــەس ئىــدى.
قۇيــاش تەڭرىتېغىنىڭ چوققىســىغا يېقىنــاپ قالغان ئىدى.
قۇيــاش يەنــە ئــازراق سىلجىســا ،تاغنىــڭ كەينىگــە ئۆتــۈپ
كېتىدىغانــدەك قىالتتــى .بــۇ كــۈن پېتىۋاتقانلىقىنىــڭ ،ئالەمنــى
قاراڭغۇلــۇق قاپاليدىغانلىقىنىــڭ بىشــارىتى ئىــدى .چۆلنــى
قاراڭغۇلــۇق قاپلىســا ،ئادەمگــە ســۈرلۈك كۆرۈنىــدۇ .ئــۇالر ئامــال
بــار كورلىغــا بالــدۇرراق بېرىۋېلىشــنى ئوياليتتــى .بىــراق ئــۇالر
تېخــى قــارا شــەھەرگىمۇ كەلمىگــەن ئىدى .ھېلى دادىســىنىڭ،
ھېلــى ئاپىســىنىڭ قۇچۇقىــدا تىپىــرالپ بواللمايۋاتقــان كىچىــك
كــۈرەش ئۈچــۈن ماشــىنىنىڭ تــار كوزۇپــى ئىچىــدە كــۈن -
كۈنلــەپ ئولتــۇرۇش تولىمــۇ ئازاپلىــق ئىــش ئىــدى .ئۇنىڭچــە
بولســا ،ھازىــرال ماشــىنىدىن چۈشــۈپ كــەڭ دالىــدا ئۇياقتىــن -
016

بۇياققــا يۈگــۈرۈپ ،قىيغىتىــپ ئوينىغۇســى بــار ئىــدى .ئۇنىــڭ
يۇمــران ،پــاك قەلبــى ئاتا-ئانىســىنىڭ دەردىنــى ،نېمىلەرنــى
ئويالۋاتقانلىقىنــى نەدىــن بىلســۇن!؟ ئــۇ بالىلىقنىــڭ غەمســىز
زېمىنىــدا ئۆزىنىــڭ ئويۇنــى بىلــەن بەنــت ئىــدى.
زېمىنغــا ئالەمنىــڭ قــارا پەردىســى يېيىلىــپ ،يىراقتىــن
چىراقالرنىــڭ غــۇۋا نۇرلىــرى كۆرۈنۈشــكە باشــلىدى.
‐ قــارا شــەھەرگە ئــاز قالــدۇق -دېــدى شــوپۇر- ،يەنــە
يېرىــم ســائەتلەردىن كېيىــن قارا شــەھەر دەرياســىدىن ئۆتىمىز.
تەلىيىمىزگــە قــارا شــەھەر دەياســىنىڭ كۆۋرۈكــى ســاق بولســا
ياخشــى بوالتتــى.
شــوپۇرنىڭ چىرايىــدا قاراشــەھەرگە ئــاز قالغانلىقىدىــن
خوشــاللىنىش ئىپادىلىــرى جىلــۋە ئەتســىمۇ ،ئەممــا كۆڭلىــدە
يەنــە بىــر تەشۋىشــمۇ بــار ئىــدى .چۈنكــى ھــەر يىلــى - 3
ئــاي مەزگىلدىــن باشــاپ قــارا شــەھەر دەرياســىدا تاشــقىن
بوالتتــى .تــاغ تەرەپتىــن ئېرىــپ كېلىدىغــان ئەگىــز ســۇلىرى
دەريــا ســۈيىگە قوشــۇلۇپ ،ئېقىنغــا پاتماي قاالتتى .ئەســلىدىن
ئانچــە ئېگىــز ياســالمىغان ياغــاچ كــۆۋرۈك ســۇ بىلــەن ئېقىــپ
كەلگــەن مــۇز پارچىلىــرى ۋە چــاۋا -چاتقىالرغــا تولســالغۇ
بولــۇپ ،ســۇنى ئېقىندىــن تاشــۇرىۋىتەتتى .بەزىــدە كــۆۋرۈك
بىرقانچــە كــۈن ســۇنىڭ ئاســتىدا قالســا ،بەزىــدە كۆۋرۈكنــى
ســەل ئېلىــپ كېتەتتــى.
017

ماشــىنا قــارا شــەھەر دەرياســىغا يېقىنالشــقانچە ،قاراشــەھەر
دەرياســىدىن كېلىۋاتقان ئۈزۈك -ئۈزۈك شــاۋقۇنالر ئاڭلىنىشــقا
باشــلىدى .ئادەتتــە قاراشــەھەر دەرياســى قارىماققــا شــۇنچە
جىمجىــت ئاقىدىغانــدەك كۆرۈنســىمۇ ،ئەممــا ئاســتى بــەكال تېــز
ئاقاتتــى ،شــۇڭا تــاغ تەرەپتىــن ئېقىــپ كەلگــەن ھەرقانــداق
بىــر نەرســە ســۇ ئاســتىدىكى نەرســىلەرگە ئۇرۇلىشــى بىلــەن
قاتتىــق شــاۋقۇن چىقاتتــى .يولنــى ماشــىنىنىڭ چىرىقىدىــن
باشــقا يورۇتقــۇدەك ھېچقانــداق باشــقا يورۇقلــۇق يــوق ئىــدى.
ماشــىنا كۆۋرۈككــە يېقىنــاپ قالغانىــدى.
‐ خۇداغــا شــۈكرى – دېــدى شــوپۇر نەپىســىنى تولــۇق
قويۇۋېتىــپ - ،كۆۋرۈكنــى ســۇ بېســىپ كەتكەنمىــدۇ ،دەپ
بــەك ئەنســىرىگەنىدىم ،ســۇ تېخــى ئــۇ دەرىجىــدە ئۆرلىمەپتــۇ.
كۆۋرۈكتىــن خاتىرجــەم ئۆتىدىغــان بولــدۇق.
‐ بەلكىــم مەزگىلــى يېتىــپ كەلمىگــەن بولســا كېــرەك -
دېــدى ســۇلتانجان شــوپۇرغا قــاراپ -،ئادەتتــە ئەگىــز ســۈيى
نورۇزدىــن باشــاپ ئەۋجىگــە چىقىــدۇ .گەرچــە نــورۇز ئېيــى
كىرگــەن بولســىمۇ ،ئەممــا ھــاۋا تېخــى ئىللىمىــدى ،ئۇنىــڭ
ئۈســتىگە باھــار بــۇ يىــل كېچىكىــپ كېلىدىغانــدەك قىلىــدۇ.
‐ كۆڭلۈمدە بىر ئەنسىرەش بار ئىدى ،ئەمدى كۆۋرۈكتىنمۇ
ســاالمەت ئۆتۈۋالــدۇق .كورلىغــا بارىمىــز دېســەك بــەك كــەچ
قالغۇدەكمىــز ،بۈگــۈن كېچىنــى تاشــدەندە ئۆتكۈزســەك –
018

دېــدى شــوپۇر كۈلۈمســىرەپ -.ئەممــا ئەتــە بەكــرەك ســەھەر
قوزغىاليلــى ،بولمىســا ،ئاقســۇغا يېتىــپ بارالمايمىــز.
شــۇنداق قىلىــپ ،ئــۇالر ئاخىــرى تاشــتەندە قونــدى .تــار
قەپەســگە ســولىنىپ قالغــان شــىر بالىســىدەك تىــت -تىــت
بولــۇپ كەتكــەن كــۈرەش ماشــىنىدىن چۈشــۈپال ئۇيــاق -
بۇياققــا ماڭغىلــى تــۇردى ،ئاپىســى تىلالخان كۈرەشــنىڭ يوقاپ
كېتىشــىدىن ئەنســىرەپ ،ئارقىســىدىن قوغــاپ يۈرەتتــى ،ئەمما
قورســىقى خېلى ئېغىرالپ قالغاچقا مېڭىشــى تــەس بولۇۋاتاتتى.
ئۈنىــڭ ئۈســتىگە ماشــىنىدا ھەرىكــەت قىلمــاي ئــۇزاق ئولتــۇرپ
كەتكەچكــە پۇتلىــرى ئۇيۇشــۇپ كەتكــەن ئىــدى .شــوپۇر بىلەن
ســۇلتانجان ياتــاق ئۇقۇشــۇش ئۈچــۈن كۈتۈۋېلىــش بۆلۈمىگــە
كىرىــپ كەتكەنىــدى.
شــۇنداق قىلىــپ ئــۇالر ئەتىســى ئۈچىنچــى خــوراز
چىللىغانــدا يولغــا چىقتــى .تــاڭ ئەمــدى سۈزۈلۈشــكە باشــلىغان
بولغاچقــا يىراقتىكــى نەرســىلەرنى تېخــى ئېنىــق ئىلغــا قىلغىلى
بولمايتتــى .ئــۇالر ناشــتىنى كورلىــدا قىلىشــقا كېلىشــكەن
ئىــدى .ئۇيقىســىغا قانمىغــان كــۈرەش دادىســى ســۇلتانجاننىڭ
قۇچۇقىــدا ئۇخالۋاتاتتــى .ئــۇالر باشــئەگىمدىن ئۆتۈشــىگە تــاڭ
يــورۇدى.
ئــۇالر كورلىــدا خېلــى ئۇبــدان غىزاالنــدى ،ئەممــا كــۈرەش
ئۇيقىســىنى ئاچالمــاي تــۈزۈك بىرنەرســە يېيەلمىــدى .يولــدا
019

كۈرەشــكە بېرىــش ئۈچــۈن نــان ۋە ســۇ ئېلىۋالــدى .چۈشــلۈك
تاماقنــى كۇچــادا يېيىشــنى پىــان قىلــدى .كــورال بىلــەن
بۈگۈرنىــڭ ئارىلىقىــدا چېدىرگــە ئوخشــاش بىرقىســىم بۈگــۈر
ناھىيىســىگە تــەۋە يېزىالرنــى ھېســابقا ئالمىغانــدا يــول يەنىــا
چــۆل باياۋاننىــڭ ئوتتۇرىســىدا داۋام قىالتتــى .چۆلدىكــى
زومچەك-زومچــەك قەبرىگــە ئوخشــايدىغان كىچىــك تۆپىلــەر
ئادەمنــى ئىختىيارســىز تارىــخ قاينىمىغــا باشــاپ كىرەتتــى .بــۇ
زومچەكلــەر چۆللــەردە قەبرىســىز قالغــان قەھرىمانلىرىمىزنىــڭ
تەبىئــەت ئاتــا قىلغــان قەبرىســىدەك بىلىنەتتــى .ئۇالرنىــڭ
ئۈســتىدە ئۆســۈپ قالغــان چاكانــدا ۋە قامغاقــار ئۇالرغــا ســوۋغا
قىلىنغــان گــۈل -چېچەكتــەك كۆرۈنەتتــى« .بىزمــۇ تارىخقــا
ئايلىنىمىــز بىــر كۈنلــەردە ،بىزنىڭمــۇ دەرت-ھەســرەتلىرىمىزنى
يازىدىغــان ئــادەم چىقارمــۇ؟ بىــراق ،تارىخىمىــز ئاساســەن
خاتىرىســىز قالغانىكــەن ،يېزىلغانلىرىنىڭ بىر قىســمى يېغىلىق
يىللىرىــدا ۋەيــران بولغــان بولســا ،يەنــە بىرقىســمى ئەقلــى كور
ســۇپى ،ئىشــان ۋە ئىمــان ئوغرىلىرىنىــڭ قولىــدا جەھەننەمگــە
مەھكــۈم قىلىنىپتــۇ» دەپ ئوياليتتــى ســۇلتانجان ئىچىــدە.
ماشــىنا يولــدا بىــر خىــل ســۈرەت بىلــەن كېتىۋاتاتتــى.
يولــدا ئۇچــراپ قالىدىغــان ماشــىنا ياكــى ئاپتوبۇســار ناھايىتــى
ئــاز ئىــدى .ھەممــە يەرنــى سىىياســىي كــۈرەش قاپلىغــان بــۇ
كۈنلــەردە ھۆكۈمەتنىــڭ رۇخسىتىســىز بىــر يەرگــە بېرىشــمۇ
قىيىــن ئىــدى .رۇخسەتســىز ماڭغانــار نــاۋادا يولــدا تۇتۇلــۇپ
020

قالســا ،ئېغىــر جازالىناتتــى.
‐ بۈگۈرگــە ئــاز قالــدۇق – دېــدى شــوپۇر ئالدىكــى
مەھەللىنــى كۆرســىتىپ تــۇرۇپ- ،بۈگۈردىــن ئۆتســەكال كۇچاغا
كېلىمىــز.
بۈگــۈر تارىختــا قاراخانىيالر بىلەن ئىدىقــۇد ئۇيغۇر ئېلىنىڭ
چېگراســى بولغــان ئىكــەن ،بۈگۈنمــۇ ئاقســۇ بىلــەن كورلىنىــڭ
چېگراســى ئىــدى .يــول بــازار ئىچىدىــن ئۆتمىگەنلىكــى ئۈچــۈن
يــول ياقىســىغا مەخســۇس يولۇچىــار ئۈچــۈن بىــر بېكــەت
ســېلىنغانىدى .بــۇ يەرگــە ئاپتوبۇســارمۇ ،قــارا ماشــىنىالرمۇ
چۈشــەتتى .ئۇالرمــۇ بــۇ يــەردە بىــردەم توختــاپ ئــارام ئالــدى.
كۈرەشــكە نــان ۋە ســۇ بــەردى ،ئۆزلىرىمــۇ ســۇ ئىچتــى .ئاندىــن
يوللىرىنــى يەنــە داۋام قىلــدى.
بۈگــۈر بىلــەن كۇچانىــڭ ئارىلىقــى يــۈز كىلومېتېردىــن
ئاشــاتتى ،باشــقا ئەھــۋال بولمىســا ،ئىككــى يېرىــم ياكــى ئــۈچ
ســائەتلەردە كۇچاغــا كىرىــپ كېتەتتــى .بۈگۈردىــن چىقىــپ،
چۆلدىــن ئۆتســىال كۇچاغــا تــەۋە لەڭگــەر ،بوســتان ياقــا،
ئــۇزۇن مەھەلىلىرىگــە ئۇلىشــاتتى .يولمــۇ ئانچــە زىرىكىشــلىك
تۇيۇلمايتتــى .بىــراق قېرىشــقاندەك ماشــىنا ئــۇزۇن يېزىســىغا
كېلىشــى بىلەنــا تىلالخاننىــڭ قورســىقى ئاغرىشــقا باشــلىدى.
دەســلەپتە يېنىدىكىلەرگــە بىلىندۈرمەســلىككە تىرىشــقان
بولســىمۇ ،ئەممــا ئاغرىــق بارغانچە كۈچىيىۋاتقاچقا ،ســۇلتانجانغا
021

دېمــەي بولمىــدى .ماشــىنىنى توختىتىــپ يول ياقىســىدا بىردەم
ئــارام ئالــدى ،بىــراق ئاغرىــق توختايدىغانــدەك ئەمــەس ئىــدى.
قورســىقى تولغاقتىــن ئاغرىۋاتامدىكــى دېســە ،بــاال تېخــى يەتتــە
ئايلىــق بولغانىــدى .ئاغرىــق ھېــچ توختايدىغانــدەك ئەمــەس
ئىــدى .لېكىــن بــۇ يــەردە تۇرۇۋەرســىمۇ بولمايتتــى .ئاخىــرى
كۇچــا بازىرىغــا كىرىــپ ئــارام ئېلىــش ۋە شــۇ يــەردە تىلالخاننى
دوختۇرخانىغــا كۆرســىتىش قارارىغــا كېلىشــتى .ئــۇالر كۇچاغــا
كەلگەنــدە تىلالخــان ئاللىقاچان بواللماي قالغانىدى .ماشــىنىنى
ئــۇدۇل دوختۇرخانىغــا ھەيدېــدى .كۇچــا دوختۇرخانىســىدا
شــۇ چاغــاردا ئۇمەيراخــان ،ھەمراخــان ،ئابدۇقادىــر ،مەمــەت
ئابدۇلــا قاتارلىــق بىــر قىســىم يېڭىدىــن مەكتــەپ پۈتتــۈرۈپ
كەلگــەن ئىقتىدارلىــق يــاش دوختــۇرالر بــار ئىــدى .تىلالخاننــى
ئــۇدۇل بالىنســتقا ئالــدى .تەكشــۈرۈپ كــۆرۈپ ،ھامىلىنىــڭ
ئورنىدىــن قوزغىلىــپ كەتكەنلىكــى ،شــۇ ســەۋەبتىن بالىنىــڭ
تۇغۇلــۇش ئالدىــدا ئىكەنلىكــى مەلــۇم بولــدى .شــۇنىڭ بىلــەن
ســۇلتانجان ۋە تىلالخانــار كۇچــادا قالىدىغان ،شــوپۇر ئاقســۇغا
قــاراپ يولىنــى داۋامالشــتۇرۇدىغان بولــدى.

022

كۇچادا قېلىش
گۈلشــەن كۇچــادا تۇغۇلــدى .تىلالخــان بالىنىســتقا
ئېلىنغاندىــن كېيىــن ،بــاال تۇغۇلــۇپ ،بوۋاققــا گۈلشــەن ئىســمى
قويۇلغانىــدى .بــاال پەقــەت يەتتــە ئايلىــق بولۇپــا تۇغۇلغانلىقى
ئۈچــۈن ناھايىتــى كىچىــڭ ۋە ئاجىــز ئىــدى .بالىنىــڭ ھەرزامان
چاچىــراپ كېتىــش ئېھتىمالى بار ئىدى .شــۇڭا دوختــۇرالر بالىغا
ئاالھىــدە ئىمتىيــاز بىلــەن قــاراپ ،ئاالھىدە بېقىلىدىغــان يەردە
ئاتــا -ئانىســىدىن ئايرىــپ بېقىۋاتاتتــى .بالىنىــڭ قاچانــاردا
يېتىلىــپ ،ئانىســىنى ئەمگــۈدەك ھالغــا كېلىشــى تېخــى ئېنىــق
ئەمــەس ئىــدى .تىلالخــان گەرچــە دوختۇرخانىدىــن چىققــان
بولســىمۇ ،ئەممــا ھــەر كۈنــى دوختۇرخانىنــى يوقــاپ،
گۈلشــەننىڭ ئەھۋالىنــى ئىگىلــەپ تۇرۇۋاتاتتــى .دوختــۇرالر
بالىنىــڭ ئەھۋالــى ھەققىــدە ئېنىــق بىرنېمــە دېيەلمىگەنلىكــى
ئۈچــۈن ،ئۇالر ئۆزلىرىنىڭ ئاقســۇغا قاچــان ماڭااليدىغانلىقىنىمۇ
بىلمەيتتــى .ســۇلتانجان بــۇ ئەھۋالالرنــى بىلــدۈرۈپ ،ئاقســۇ ۋە
ئۈرۈمچىگــە خــەت يــازدى .خەتنىــڭ جاۋابــى كېلىــش ئۈچۈنمــۇ
023

ھېــچ بولمىغانــدا ئىككــى -ئــۈچ ھەپتــە ۋاقىــت كېتەتتــى.
شــۇنداق قىلىــپ ئــۇالر كۇچــادا بىرمەزگىــل تــۇرۇپ قالــدى.
كۇچــا يېڭــى شــەھەر تېخــى يېڭىدىــن قۇرۇلغــان بولــۇپ ،ئانچە
چــوڭ ئەمــەس ئىــدى - 1958 .يىلــى كۇچانــى ،يەنــى ھازىرقى
كونــا شــەھەرنى ســۇ بېســىپ كەتكەنلىكى ئۈچــۈن ،ناھىيىلىك
ھۆكۈمــەت قــارار ماقۇلــاپ ،كۇچــا بازىرىنىــڭ شــەرقىدىكى
ســايلىققا ھۆكۈمــەت ئورگانلىرىنــى كۆچــۈرۈپ چىقىــپ ،شــەھەر
پەيــدا قىلغانىــدى .شــۇندىن باشــاپ ئەســلىدىكى كۇچــا
بازىــرى كونــا شــەھەر ،يېڭىدىــن قۇرۇلغــان تۇرالغــۇالر يېڭــى
شــەھەر دەپ ئاتالغــان .يېڭــى شــەھەردە ئاساســەن ھۆكۈمــەت
ئورگانلىرىــدا ئىشــلەيدىغان خادىمــار ۋە ئۇالرنىــڭ ئائىلــە -
تاۋابىئاتلىــرى بولغانلىقــى ئۈچــۈن ئەتىگــەن ،ئاخشــامدا ۋە
بــازار كۈنلىــرى بولىدىغــان ســودا -ســېتىق بازارلىرىمــۇ ئانچــە
شــەكىللىنىپ كەتمىگەنىــدى .كىشــىلەر يەنىــا كونــا شــەھەرگە
كىرىپ ســودا -ســېتىق قىلىشــقا ئادەتلەنگەنىدى .ســۇلتانجان
بىلــەن تىلالخــان كۇچــادا تۇرغــان ئىككــى ئــاي جەريانىــدا
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 2
  • Büleklär
  • كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 2713
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1614
    8.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 2860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1636
    7.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    12.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 2903
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1647
    8.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 2863
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1573
    9.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 2823
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1618
    9.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • كۈرەش ۆئلمەيدۇ - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 1868
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1174
    12.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.