Latin

Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44

Süzlärneñ gomumi sanı 3873
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ھەيران بولدۇق .مەن ھال سوراپ ئۇالرنىڭ ئۆيىگە كىردىم .ئۇالر بولغان ۋەقەنى سۆزلەپ
بەردى:
بىز سوۋېت چېگرىسىدىن ئۆتكەندىن كېيىن «قۇتۇلدۇق» دەپ خۇشاللىقتىن
ئىچكىرىلەپ كىردۇق .بىزنى چېگرا ساقچىلىرى توسۇپ قايتىپ كېتىشنى ئېيتىپ قوغالشقا
باشلىدى .بىز ئۇالرنى «بىز ئەمدى قايتىپ كېتەلمەيمىز ،يېنىپ بارساق بىزنى ئۇرۇپ
ئۆلتۈرىدۇ» دەپ يالۋۇردۇق .بالىلىرىمىز ۋە چوڭالرنى كۆرسىتىپ «رەھىم قىلىڭالر» دەپ
ئۆتۈندۇق .لېكىن ئۇالر بەك قاتتىق ئىدى .ھېچ قوبۇل ئەتمىدى .ئىككى كۈن تاالش -
652

تارتىش بىلەن شۇ چېگرىدا تۇرۇپ قالدۇق - 3 .كۈنى بىزلەرنى «كۆمۈر توشۇيدىغان يوغان
قارا ماشىنىغا سېلىپ سىلەرنى ،ئالما -ئاتا شەھىرىگە ئېلىپ بارىمىز» دەپ سوۋېت
چېگرىسىدىن ئىچكىرىلەپ ئېلىپ كەتتى .ھەممىمىز «قۇتۇلدۇق» دەپ راھەتلىنىپ خۇشال
بولدۇق .بىزلەر ئالما ئاتا شەھىرى كۆرۈنەرمىكىن دەپ ئەتراپقا سىنچىالپ قاراپ شەھەر
بىنالىرىنى ئىزدەيتتۇق .لېكىن ماشىنا چۆگلەپ يۈرۈپ ،بىز ئۆتكەن چېگرا بويىغا ئېلىپ
كېلىپ ماشىنىنىڭ ۋاگونىنى كۆتۈرۈپ كۆمۈرنى تۆككەندەك بىزلەرنى تۆكۈپ تاشالپ
ماشىنا كېتىپ قالدى .بىز ئەھۋالنىڭ يامانلىقىنى سېزىپ ،قىيا -چىيا قىلىپ ماشىنىنىڭ
كەينىدىن سوۋېتنىڭ ئىچكىرى تەرەپكە قاراپ يۈگۈردۇق .چېگرا ساقچىلىرى بولسا
بىزگە قارىتىپ قاشقىر ئىتالرنى قويۇۋەتتى .ئۇالر ئوقتەك ئېتىلىپ كېلىپ خەلقنى تاالشقا
باشلىدى .بۇ مۇھىتتىن ئۈمىدسىزلەنگەن خەلق جان قاچۇرۇپ كەينىمىزگە بۇرۇلۇپ
يۈگۈردۇق .بىر بوۋاي بىلەن بىر كىچىك بالىنى ئىتالر تاالپ كەتتى .ئىت چىشلىمىگەن
ئادەم ئاز ئىدى .كۈتۈلمىگەندە يۈز بەرگەن بۇ ئەھۋالدىن ھودۇققان ئادەملەر قېچىپ
بېرىپ قاتتىق ئېقىۋاتقان ئۆستەڭگە ئۆزلىرىنى ئاتتى .بۇ سۇدىنمۇ چىقالماي ئايالالر،
قېرىالر ،بالىالردىن سۇدا غەرق بولۇپ كەتكەنلەر بولدى .شۇنداق قىلىپ يېرىم كېچىدە
مىڭ تەسلىكتە ئۆيىمىزگە يېتىپ كەلدۇق« .بىزگە ئۆزىمىزدىن باشقا ھېچكىم قول ئۇزىتىپ
ياردەم قىلمايدىكەن .بىز ئۇالرغا ئىشىنىپ ئەخمەق بوپتۇق .بۇنىڭ ئۈچۈن بىزگە بېرىدىغان
جازامۇ يەڭگىل بولماس دەپ روھى چىققان ئادەمدەك بولۇشۇپ قاپتۇ .لېكىن خىتاي
ھۆكۈمىتى تاكتىكىلىق ئەمەسمۇ .تەشكىلدىن نەرسە كېرەك ئېلىپ كىرىپ ھال سوراپ
«قىيىنچىلىقىڭالر بولسا تەشكىلگە دېسەڭالر ياردەم قىلىمىز» دەپ چىقىپ كەتتى .لېكىن
ئۇالرغا ھازىرغىچە ھېچكىم ۋە ھېچقانداق يامان پوزىتسىيىدە بولمىدى .بۇندىن كېيىن
قانداق بوالر ،ھەر ھالدا ئۇالرنى بوش قويماسلىقى مۇمكىن دەپ ئۆزىنىڭ كۆزقارىشىنى
سۆزلەپ قويدى.
كېيىنكى ۋاقىتالردا سوۋېتكە ئۆتكەن ئادەملەرنىڭ بارغاندىن كېيىنكى ئەھۋاللىرىنى
ئاڭلىدۇق .چېگرىدا ئۇالرنىڭ ھەممە يېرىنى ئاختۇرۇپ ،پۈتۈن نەرسىلىرىنى ئاختۇرغۇچىالر
«بۇ ياخشى ئىكەن مەن ئالدىم» دەپ بۇالپ -تاالپ بۆلۈشۈۋېلىپ ئۆزلىرىنى بولسا
ئادەم يوق سايالرغا -تاغالرغا ئەۋەتىپ ،ئوقۇش يېشىدىكى بالىالرنى بولسا «دىتدوم»
(يېتىم بالىالر ئۆيى) گە ئاپىرىمىز دەپ رۇسىيىنىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىگە ئېلىپ كېتىپ،
ئاتا -ئانىلىرى بولسا بالىلىرىنى نەگە ئېلىپ كەتكەنلىكىنى ،نېمە ئەھۋالدا ئىكەنلىكىنى
بىلەلمەي ،شۇ ئادەملەر يوق يەرلەردە مال بېقىپ ياشاپتۇ .ئۇالرغا ئايدا بىر مەرتىۋە
يوغان ماشىنىالردا يېمەك -ئىچمەك ۋە كېرەكلىك نەرسىلەرنى يەتكۈزۈپ تۇرىدىغان
653

ماشىنىالردىن باشقا ھېچكىمنى كۆرمەي ،يالغۇز شۇ تۇرمۇشتا تۆت -بەش يىل ياشاپ
ئاندىن خەلق ئىچىگە ئورۇنلىشىپ بالىلىرىنى تاپقان ئىكەن.
التىفنىڭ ئاكىسىنى يالغۇز ئۆزىنى بىر تاغنىڭ ئىچىگە ئاپىرىپ مال باقتۇرۇپ ئۈچ
يىلدىن كېيىن تاغىسى قوشنىسىنىڭ قىزىغا ئۆيلەپ قويغاندىن كېيىن شۇ تاغدا ئۈچ
بالىلىق بولغاندىن كېيىن تاشكەنتكە كېلىپ ئورۇنلىشىپتۇ.

- 76يىلى ياز ۋاقتى
چۈشلۈك تاماقتىن كېيىن التىف ئىشقا بارغۇچە يېرىم سائەت ئۇخلىۋېلىش ئۈچۈن
ئۆيگە كىرىپ كەتتى .يېقىندا ئۈرۈمچىدىن كەلگەن دادام بىلەن ئاپاممۇ بىر ئاز يېتىپ
چىقايلى دەپ كىرىپ كەتتى .مەن ئاشخانىدا ئازاتنى ئۇخلىتىۋاتاتتىم ،پۈتۈن چۆچەككە
جاراڭالپ ئەتراپ ـ ئەتراپتىن ماتەم مۇزىكىسى چېلىندى .مەن ئاڭالپ ھەيران بولدۇم.
نېمە بولغاندۇ؟ نېمە ئۈچۈن ماتەم مۇزىكىسى چېلىنىۋاتىدۇ ،دەپ ئويالپ كوچىغا
چىقتىم ،كوچىمۇ جىمجىت ،قوشنىمىز كۇلىمەننىڭ ھويلىسىغا قارىدىم ،ئۇالرمۇ جىمجىت،
كېلىنى گۈلسۈم ئىشىك ئالدىدا ئىشلەپ يۈرۈپتىكەن ،مېنى كۆرۈپ ئالدىمغا كەلدى.
نېمە بولغاندۇ ماتەم مۇزىكىسى چېلىنىۋاتىدىغۇ؟ دەپ سورىدىم.
گۈلسۈم ئەتراپقا قاراپ ئېھتىيات بىلەن ئاستا ئاۋازدا ماۋجۇشى ئۆلۈپتۇ ،دېدى.
مەن :ئۆلسە كەتسۇن ،دېدىم.
گۈلسۈم كۈلۈپ ئاغزىنى ئالىقىنى بىلەن يېپىپ كىشىلەر ئاڭالپ قېلىشتىن قورقۇپ
يەنە ئەتراپقا قارىدى.
بىزنىڭ ئۆيدىكىلەر رەسمىي ماتەم تۇتۇپ يىغلىشىپ ئولتۇرۇپتۇ .ماتەم بەلگىسىنى
باغالش ئۈچۈن قارا ماتا تاپالماي ئۆينى ئاختۇرۇپ ،ئوڭتەي ـ توڭتەي قىلىۋەتتى ،دەپ
ئاستا ئاۋاز بىلەن پىچىرلىدى.
مەن ئۆيگە كېلىپ تۇرۇشۇمغا قوشنىمىز كۇلىمەن كىرىپ :ئاڭلىدىڭالرمۇ ماۋجۇشى
ئۆلۈپتۇ ،بىزنىڭ داغىستان دادىسى ئۆلگەندەك بولۇپ ،قارىلىق تۇتۇپ ئولتۇرۇپتۇ .سەندە
بىر قارا التا بارمىكىن دەپ كىردىم .خۇدايىم ،داغىستان بىر قىزىق ئادەم ،بەزىدە كىچىك
بالىدەك خاراكتېرى بار ،دەپ كۈلدى .پۈتۈن شەھەر خەلقى ماتەم بەلگىسى قىلىپ
654

قوللىرىغا قارا باغلىۋالدى .بەزى ئادەملەر ماۋجۇشى ئۆلدى! دەپ چىقىپ كوچىنىڭ ئۇ
بېشىدىن بۇ بېشىغا ئۈن سېلىپ يىغالپ يۈرۈشتى .ئىككى كۈندىن كېيىن ماۋجۇشىنىڭ
دەپنە كۈنى دەپ ھەممە ئادەم خەلق مەيدانىغا يىغىلىپ ماتەم مۇراسىمىنى ئۆتكۈزدى.
ئۇ كۈنى پۈتۈن ياز كۆرۈلمىگەن ئىسسىق بولدى .مەيداندا ئۇزاق ئولتۇرغاندىمۇ ياكى
راستتىن قايغۇ بىلەن ھوشىدىن كەتكۈچىلەر كۆپ بولدى .قۇتقۇزۇش ماشىنىسى توشۇپ
يېتىشەلمەي كېتىپتۇ.
- 77يىلى مەن ئۈرۈمچىگە قايتىپ كېلىپ ئىككى ھەپتىدىن كېيىن ئۆيگە بىر ئادەم
كېلىپ «سىزنى مەھەللە كومىتېتىدىن چاقىرىدۇ» دەپ مېنى باشالپ ئېلىپ ماڭدى.
ئۆيدىكىلەر يەنە نېمە ئىش بولدىكىن؟ دېگەن ئەنسىرەش بىلەن قاراپ قالدى .مەن
بارسام ئىش باشقۇرۇش ئۆيىدە ئىككى ئايال بىر ئەر كىشى ئولتۇرىدۇ .مەن ساالملىشىپ
كىرىپ ئولتۇردۇم.
ئۇالر بىز - 5باشالنغۇچ مەكتەپتىن مەسىلە ئىگىلەش ئۈچۈن كەلدۇق ،دېدى.
يۈرىكىم «قات» قىلىپ قالدى .قەييۇم شۇ يەردە ئىدى .تەشكىالت ئىشىنى ئەمدى
چۇۋۇپ يۈرەمدىغاندۇ دەپ ئويلىدىم .بىز قەييۇم مۇئەللىمنىڭ مەسىلىسىنى ئېنىقالش
ئۈچۈن سىزنى ئىزدەپ كەلگەنتۇق .سىز قەييۇمنىڭ تەشكىالتىغا قاتناشقان مەسىلىنى ۋە
سىزنى قوبۇل قىلغانلىقىنى ھەم ئىشلەنگەن ئىشالر ئۈستىدە بىزگە دەپ بەرسىڭىز ،دېدى.
مەن سىز نېمىنى سوراۋاتىسىز ،خاتاالشمىغانسىز ،مەن ئۇنداق ئادەمنى تونۇمايمەن
ۋە تەشكىالت دېگەن نەرسىدىنمۇ خەۋىرىم يوق ،تەشكىالت دەپ مېنى بىر باالغا تىقاي
دەۋاتامسىلەر ،مېنىڭ قەييۇم ئاتلىق بىرمۇ تونۇشۇم يوق ،دېدىم.
ئۇالر بىر ـ بىرىگە قاراپ ئۇ ئادەم سىزنى تونۇيدىكەنغۇ ،دېدى.
مەن:
ــ ياق بۇ يالغان ،ئىشەنمىسىڭىز مېنى يۈزلەشتۈرۈڭ ،يۈرۈڭ ئۇ ئادىمىڭىزنىڭ ئالدىغا
يۈزلىشىش ئۈچۈن بارايلى ،دېدىم.
ــ سىز راستتىن تونۇمامسىز ،دەپ ھەيران بولدى.
مەن يۈزلەشتۈرۈڭ ،يوق يەردە ماڭا تۆھمەت ئارتمىسۇن ،دەپ چىڭ سۆزلەپ
تۇرۇۋالغان ئىدىم ،ئۇالر:
ــ بىز يەنە تەكشۈرۈپ كۆرۈپ ،كېرەك بولسا سىز بىلەن قايتا كۆرۈشەرمىز دەپ كەتتى.
655

شەھەرگە كۆچۈپ كەلگەندىن كېيىن سوفىيە بىلەن غەيشە بەشىنچى باشالنغۇچ
مەكتەپكە ئىشقا ئورۇنالشتى.
بۇنىڭدىن بىر نەچچە كۈن كېيىن مەكتەپ مۇدىرى ئاقۇپ غەيشەدىن:
سىز سۆيۈنگۈلنىڭ سىڭلىسى ئىكەنسىز ،ھە؟ دەپ سوراپتۇ ۋە غەيشەگە بىزنىڭ
مەكتەپتىكى قەييۇم مۇئەللىم «شەرقىي تۈركىستان تەشكىالت» نى تازىالش ھەرىكىتىدە
ھەدىڭىز ئۈستىدە تەشكىالتقا قاتناشقان ،دەپ ماتېرىيال يېزىپ ،كۆپ نەرسىلەرنى
پاش قىلغان ئىدى .مەن ھەدىڭىز توغرىسىدا بۇرۇن خېلى سۆزلەرنى ئاڭلىغان ئىدىم.
ئۇ دەسلەپتىمۇ شۇ «شەرقىي تۈركىستان» تەشكىالتىنى قورۇپ قولغا ئېلىنغان ئىكەن.
ھەدىڭىزنىڭ تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىنكى ئەھۋالىنىمۇ ئاڭلىغان ئىدىم .بۇ ماتېرىيالالر
بارسا ئەلۋەتتە ياخشى بولمايتتى .ئۇالر ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈۋېتىشى ۋە ياكى قولغا ئېلىپ كېتىشى
مۇمكىن دەپ ئويالپ ئۇنىڭ ماتېرىيالىنى كۆيدۈرۈۋەتتىم ۋە قەييۇمنىمۇ ئەر كىشى تۇرۇپ
ئىرادىسىنىڭ بۇنچىلىك بوشلۇقىغا ئاچچىقىم كېلىپ ئۇنى شۇنىڭ ئۈچۈن يېزىغا چوشقا
باققىلى چۈشۈرۈۋەتتىم ،دەپ ئېيتىپ بېرىپتۇ.
ھېيت كۈنى كېلىپ مەن بىلەنمۇ كۆرۈشۈپ كەتتى.

- 78يىلى قىش ۋاقتى
التىف دوختۇرغا كۆرۈنۈش ئۈچۈن ئۈرۈمچىگە كەتكەن ئىدى .كۆپ ئۆتمەستىن ئەل
ئىچىدە «سوۋېت ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستانغا باستۇرۇپ كىرىدىكەن» دېگەن سۆز
تارقىلىشقا باشلىدى .كېيىن بۇ سۆز راستقا ئايلىنىپ ئىدارە ۋە ھەر بىر ئورۇنالردىن
ئادەملەرنى چۆچەكتىن يۆتكەپ كېتىش ئۈچۈن ھازىرالندى .التىفنىڭ ئىدارىسىدىن
كېلىپ ماڭا:
ــ بىزنىڭ ئىدارىنىڭ ئادەملىرىنى «تۆمۈر تام» غا ئېلىپ كېتىمىز ،التىف يوق ،سىز
ھازىرلىنىپ ،ياردەمگە ئادەم كېرەكمۇ؟ دەپ ئۇقتۇرۇش قىلدى.
مەن ئۇالرغا:
— ئۇششاق بالىالر بار ،بۇ سوغۇقتا ھېچيەرگە قوزغالمايمەن ،التىف كەلسۇن! دېدىم.
ھەر بىر ئىدارە ـ ئورۇنالردىن بەلگىلەنگەن يەرگە كۆچىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى ۋە
656

بەزى ئىدارىلەر كۆچۈشكە باشلىدى .خەلق ئۇرۇش خەۋپى بىلەن جىددىيلەشتى .تۇلى،
دۆربىلجىندىكى كىشىلەر تاغار ـ تاغار ئۇنالرنى تالقان قىلىپ ياغالردا قورۇپ ئېلىپ ئۇرۇشقا
ئالدىراش ھازىرالندى .خەنزۇالر بولسا خىتاي ئۆلكىلىرىگە قاراپ قېچىشقا باشلىدى .بىزنىڭ
يېنىمىزدىكى گۇڭشېدا بىر خەنزۇ ئائىلىسى يەتتە بالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئىككىسىنى ئېلىپ
كىچىك بەش بالىنى تاشالپ قېچىپ كەتتى .بەزى خەنزۇ كادىرالر بالىلىرىنى قاچۇرۇپ
كەتكۈزگەن ئىدى .بىر قانچە بالىالر يولدا تۇڭالپ ئۆلۈشكە ئاز قېلىپ دوختۇرخانىالردا
بىر قانچە ئاي داۋالىنىپ چىقتى .بەزى خەنزۇالر يېقىن ئۆتكەن مىللىيالرنىڭ ئۆيلىرىگە
سوۋغاتلىق قىممەت نەرسىلەرنى كۆتۈرۈپ كىرىپ ،ئەگەر دۈشمەنلەر باستۇرۇپ كىرىپ
قالسا سىلەر بىزگە ياردەم قىلىپ بىزنى يوشۇرۇپ قويساڭالر ،دەپ ئۆتۈنۈپ كىرگەنلەرمۇ
كۆپ بولدى.
مەنمۇ ھەر ئېھتىمالغا ھازىرلىق بولسۇن دەپ بالىالرغا پاختىلىق كىيىم تىكتىم .ئىش
ماشىنىسىنى ئىشلىتىش ئۈچۈن رازىيە ئاپپاينىڭ ئۆيىگە كىرسەم ئۆزىمۇ بالىلىرىغا پاختىلىق
پەلەي تىكىپ ئولتۇرۇپتۇ .مېنى كۆرۈپ ،سەنمۇ ئۇرۇشقا ھازىرلىق قىالي دەۋاتامسەن دەپ
كۈلدى .ئىككىمىز ئۇرۇشالر ئۈستىدە خېلى ئۇزۇن پاراڭالشتۇق .رازىيە ئاپپاي ماڭا ئۈچ
ۋىاليەت ئىنقىالبىدىمۇ جەڭچىلەرگە مۇشۇنداق پەلەي ـ پاختىلىق پايپاق تىككەن ئىدۇق.
پاختىلىق پەلەي تىكىۋېتىپ شۇ ۋاقىتالر يادىمغا كەلدى ،دەپ سۆزلەپ بەردى.
پۈتۈن چۆچەك خەلقى ئۈچ ۋىاليەت ئىنقىالبىغا قاتناشقان ئىدۇق .ياشالرنىڭ
ھەممىسى قىز ـ ئوغۇل دېمەستىن جەڭ مەيدانلىرىغا ئاتالندى .ياشقا چوڭ ھەم ئۇششاق
بالىلىرى بار ئايالالر گۇرۇپپىالرغا بۆلۈنۈپ بىر گۇرۇپپىدىكى ئايالالر ئۇرۇش مەيدانىدىكى
جەڭچىلەرنىڭ كىيىملىرىنى يۇيۇپ ،تۈگمىلىرىنى قاداپ ،دەزمال سېلىپ ئۇرۇش مەيدانىغا
يولاليتتى .يەنە بىر گۇرۇپپىدىكىلەر پاختىلىق پەلەي ،پايپاق ھەم كىيىملەرنى تىكىپ
ھازىراليتتى .يەنە بىر تۈركۈم ئايالالر جەڭ مەيدانىغا تام مەشلەردە بولكا نانالر پۇشۇرۇپ
جەڭچىلەرگە ئوزۇق يەتكۈزۈپ بېرەتتى .ياشقا چوڭ ئەرلەر ئات ھارۋىسى بىلەن ئۇرۇش
مەيدانىغا كېرەكلىك نەرسىلەرنى توشۇيتتى .كېچە ـ كۈندۈز ۋەزىپىنى ئورۇنالش ئۈچۈن
تىرىشىپ ئىشلەيتتۇق .ئۇ چاغدا ھەممە خەلق بىر ئائىلىنىڭ بالىسىدەك ئىناق ياشايتتۇق.
ئۇرۇش ۋاقتىدا پۈتۈن ئادەم ئۆزىنى جاۋابكار دەپ بىلىپ بارلىق ئىشنى مەسۇلىيەتلىك
بىلەن ئىشلەيتتى .پۈتۈن شەھەر خەلقى غەلىبە كۈنىنى ئىنتىزارلىق بىلەن كۈتكەن ئىدى،
دەپ سۆزلەپ بەردى.
شۇنداقال ھازىرقى بۇ زىمىستان قىش كۈنى ئۇرۇش بولۇپ كەتسە قانداق قىالرمىز،
657

دەپ پۈتۈن خەلق ئەنسىرىگەن ئىدى .بىراق بۇ دولقۇن كېيىن يوققا چىقتى .سوۋېتمۇ
باستۇرۇپ كىرمىدى .ئۇرۇشمۇ بولمىدى .لېكىن خەلقنىڭ ئاۋارە بولغىنى قالدى .ھېلىقى
ھازىرالنغان تالقانالر قىزىپ كېتىپ يېگىلى بولماي ئىسراپ بوپتۇ.
- 78يىلى التىف شەھەر ئەتراپىدىكى گۇڭشېغا كەتكەن ئىدى .ئۇ قايتىپ كېلىپ
مەندىن - 73يىلى نەنسەندە ھەربىيگە بارغان خۇسەن دېگەن خۇيزۇ بالىنىڭ ھەربىي
قوشۇندا ۋەقە تۇغدۇرۇپ ئۆلگەنلىك ۋەقەسىنى سورىدى .ئۇنىڭ ئاتا ـ ئانىسى چۆچەكلىك
بولۇپ ،مەن بارغان شۇ گۇڭشېدا تۇرىدىكەن ،مەن ئۇالرنى كۆرۈپ كەلدىم دېدى.
ــ ھە ،يادىمغا كەلدى ،دەپ مەن ئاڭلىغانلىرىمنى سۆزلەپ بەردىم .نەنسەننىڭ
(جەنۇبى تاغ) ھەر بىر سايلىرىدا ھەربىي قوشۇنالر ئورۇنالشقان ئىدى .چەۋچىزى سايغا
ئەڭ چوڭ ھەربىي قىسىملىرى جايالشقان بولۇپ ،ئۇ يەرگە مۇسۇلمانالردىن تۆت ياش
يىگىت ھەربىي ۋەزىپە ئۆتەش ئۈچۈن كەلگەن ،قالغانلىرى خىتاي ئۆلكىلىرىدىن كەلگەن
خەنزۇ ھەربىيلەر ئىكەن .ئۇالر پەقەت ھەربىي ۋەزىپە بىلەن كەلگەن بولۇپ ،كېيىن
شەرقىي تۈركىستاندا قېلىپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ كېلىنگەن خەنزۇالر ئىدى .بۇ تۆت
يىگىت خەنزۇالر بىلەن توڭگۇز گۆشى بار تاماقنى يېيىشنى خالىماي ،ئۆزلىرىگە ئايرىم
مۇسۇلمان ئاشخانىسىدا ھاالل تاماق يېيىشنى تەلەپ قىلغان ،شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇالرغا
بىزنىڭ ھەربىي تۈزۈمىمىزگە قارشى چىقتىڭالر ،پارتىيە ،ماۋجۇشىغا قارشى چىقتىڭالر،
دەپ بىر قانچە كۈن كۈرەش يىغىنلىرىنى ئېچىپ ،ئۇالرنى قاتتىق كۈرەش قىلىپ قالپاق
كىيدۈرۈپ ،خەنزۇالر ئاشخانىسىدا بىللە يەيسىلەر ،دەپ ئۇالرنىڭ تەلەپلىرىنى رەت
قىپتۇ .بۇ ئۈچ مىللىي ،بىر تۇڭگان ياش يىگىتلەرنى قاتتىق بېسىم ئاستىغا ئېلىپ قويۇپتۇ.
تۇڭگان يىگىتى خۇسەن تاماقمۇ يېمەي جىم بولۇپ قالىدۇ .بارلىق خەنزۇ ھەربىيلەر بۇ
تۆت يىگىتنى زاڭلىق قىلىپ غۇرۇرىغا تېگىشكە باشالپتۇ .بۇ كىشىلەر ئاغزىدىكى سۆزلەر،
ئۇنىڭدىن باشقا ئىشالر بارمۇ ،بىلمىدۇق.
شۇ ئارىدا كېچىلىك دىجورنى يەنى پوستا تۇرۇش ۋەزىپىسى خۇسەنگە كېلىدۇ.
خۇسەن بۇ ئىككى سائەتلىك پوس ۋاقتىدا پۈتۈن ئىسكىالتتىكى قورالالرنى ھويلىنىڭ
ئوتتۇرىسىغا سېلىنغان پوتەينىڭ ئۈستىگە توشۇپ ،ھەممە قورالالرنىڭ بىرنىمۇ قويماي
ئېلىپ چىقىپ بولىدۇ .ئۇنىڭ دىجۇرنىلىك ۋاقتى توشۇپ ئىككىنچى ئادەمگە ئۆتكۈزگەندە،
خۇسەن بۈگۈن مېنىڭ ھېچ ئۇيقۇم كەلمەيۋاتىدۇ .سېنىڭ ۋەزىپە ۋاقتىڭنى مەن ئۆتەي
كېيىن ئالمىشىپ ئىشلەرمىز دەپتۇ.
ئۇ دىجۇرنىلىك كەلگەن ھەربىي يىگىت ئۇيقۇسىنى ئاچالماي ماقۇل كېيىنكى نۆۋەتتە
658

سېنىڭ ئۈچۈن مەن تۇراي دەپ كىرىپ كېتىپتۇ.
خۇسەن پۈتۈن تەييارلىق پۈتكەندە چوڭ كاپىتان باشلىقالر ياتقان ياتاققا كىرىپ
پىلىموت بىلەن توققۇز باشلىقنىڭ ھەممىسىنى ئېتىپ ئۆلتۈرۈپ بولۇپ ،پوتەينىڭ ئۈستىگە
چىقىپ ئەتراپتا بۇنىڭغا قارشى چىققان پۈتۈن ھەربىيلەرنى قىرىپ ئۆلتۈرۈشكە باشاليدۇ.
تۆت تەرەپتىكى پىلىموتالرنى يۈگۈرۈپ يۈرۈپ ئېتىپ ھەم گراناتالرنى تاشالپ نۇرغۇن
ھەربىيلەرنى ئۆلتۈرۈپ بولىدۇ .بۇنى تۇتۇش ئۈچۈن پوتەينىڭ يېنىغا كەلگەنلەرنى
بىرنىمۇ يېقىن كەلتۈرمەستىن ئېتىشقا باشلىغاندىن كېيىن ھېلىقى ئۈچ مىللىي بالىالرنى
ئەۋەتىپتۇ .ئۇالر خۇسەنگە:
ــ قورالنى قوي ،ئوق چىقىرىشنى توختات! دەپ كەلگەندە:
ــ ئۆلگۈڭ كەلمىسە كەت! دەپ توۋالپتۇ.
ئارىلىقتا ئىككى سائەتتەك ۋاقىت ئۆتۈپتۇ ،تاڭمۇ يۈرۈپتۇ .ئەتراپتىكى پۈتۈن گۇڭشې
خەلقلىرى ئۇرۇش باشلىنىپ كەتتى .قېچىڭالر ،دەپ باال ـ چاقىلىرىنى ئېلىپ تاغالرغا،
قارغاي ئارىسىغا قېچىپ يوشۇرۇنۇشقا باشالپتۇ.
بۇالر قورالسىز قېلىپ شەھەرگە تېلېفون ئارقىلىق ياردەم سوراپ كۈتكەن بۇ ئارىلىقتا
نۇرغۇن ئادەم ئۆلۈپ نۇرغۇن ئادەم يارىلىنىپ كېتىدۇ .خۇسەن ھېچ توختىماستىن ئېتىپ
ئەڭ ئاخىرى ئوق ھەم گراناتالردىن بىرنەرسە قالمىغاندا ئۆزىگە دەپ ھازىرالپ قويغان
تاپانچا بىلەن ئۆزىنى ئېتىپ ئۆلىدۇ.
ئۇ ئۆلگەندىن كېيىن ،خۇسەننىڭ جەسىتىنى يەرگە ئېلىپ چۈشۈپ ئۇنىڭ
جەسىتىگە ھەر بىر ئادەم نەيزە تىقىپ ئۇنى قىيما ـ چىما قىلىپ تاشاليدۇ .خۇسەن
ئۆلۈپ ئون مىنۇتتىن كېيىن شەھەردىن بىر قانچە ماشىنا قوراللىق ھەربىيلەر ۋە دوختۇر
ماشىنىلىرى كېلىپ قاتتىق يارىالنغانالرنى شەھەرگە ــ دوختۇرخانىالرغا توشۇپ ،ئېغىر
بولمىغانالرنى گەنگۇدىكى گۇڭشې دوختۇرخانىسىغا توشۇيدۇ .گۇڭشې دوختۇرخانىسىنىڭ
پۈتۈن بۆلۈملىرى كارىدورالر ،ھەتتا تاالغىچە تىزىلىپ كەتتى ،دېدى .ئۆلگەن ئۆلۈكلەر
چەۋچىزىدىكى ھەربىي ئورۇننىڭ ئىسكىالتلىرىغا ،قورال قويىدىغان ئۆيلەرگە سىغماي
ئۆلۈكلەرنى بىرنىڭ ئۈستىگە بىرنى قويۇپ بىر ھەپتە ئىچىدە يەرلەپ تۈگىتەلمىگەن دەپ
ئاڭلىدۇق ،دەپ سىڭلىم فىردەۋس بۇنداق ئەھۋالنى كۆرمىگەچكە بەكمۇ قورقۇپ ھاياجان
ئىچىدە سۆزلەپ بەردى ۋە قازاقالرنىڭ بەزىلىرى نېمە دېگەن باتۇر ،قەيسەر يىگىت دېسە،
بەزلىرى ئۇنى تىللىدى ،دېدى.
659

چۆچەككىمۇ 20 - 25يىل تۈرمىدە ــ تارىمدا ياتقانالر تۈركۈم ـ تۈركۈم بولۇپ
قايتىشتى .كامالەتكە توشقان گۈزەل ياشلىق ۋاقتىدا كەتكەن باتۇر يىگىتلەر ئاق باش،
ئاق ساقال ،مەجرۇھ بىر بوۋاي بولۇپ قايتىپ كەلدى .ئۇالرنى كۆرگەن چوڭالر ۋەھشىي
سىياسەتنىڭ زۇلۇمى ئاستىدا ئازاب چېكىپ كەلگەن بۇ قېرىنداشلىرىغا قاراپ ئىچى
ئاغرىپ بەزىلىرى يىغالشتى ۋە بەزىلىرى ئۇالرنىڭ كۆڭلىنى ياساش ئۈچۈن تىرىشىپ
ياخشى سۆزلەر بىلەن ئۇالرغا ئۈمىد تۇغدۇرۇشقا تىرىشاتتى .ئۇالرنىڭ بۇ شەھەردىكى
ئۇرۇق ـ تۇغقان ،ئاتا ـ ئانا ،خوتۇن بالىلىرى بىرسىمۇ قالماستىن سوۋېتكە چىقىپ كەتكەن،
شۇنداقال ئۇالرنىڭ قۇرا جاي ماكانىمۇ ھەتتا خىراجەت قىالرلىق پۇلىمۇ قالمىغان ئىدى.
ئۇالر شۇنچە ئۇزۇن يىلالرنى بوشقا بىر تىيىن پۇلسىز ئىشلەپ پۈتۈن ياشلىقىنى،
كۈچىنى ،ساالمەتلىكىنى تۈگىتىپ ئىشلەپ كۈن كۆرەرلىك ھالى قالمىغاندا ھېچقانداق
ئىقتىسادسىز قۇرۇق قول ئۆز يەرلىرىگە قايتۇرغان ،تونۇش ـ بىلىشلىرى ۋاقىتلىق ئۆز
ئۆيلىرىگە ئېلىپ كېلىپ قاراشتى .ھېچكىمدىمۇ ئارتۇق ئىقتىساد يوق ،ھەركىم ئۆز
تۇرمۇشىنى بىر كۈنلۈكىنى بىر كۈن ئۆتكۈزۈپ ياشاۋاتقاندا ،ئۇالرنى قانچە ۋاقىت تۇتۇپ
تۇرالىشى مۇمكىن؟
بىر كۈنى التىف بىلەن ئىككىمىز بازاردىن نەرسە ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن كېتىپ
باراتتۇق .كەينىمىزدىن بىر مەست ئادەمنىڭ خىتاي كوممۇنىستلىرىنى ،ماۋجۇشىنى ئاغزىغا
كەلگەن سۆز بىلەن تىلالپ كېلىۋاتقىنىنى ئاڭالپ ئىككىمىزمۇ كەينىمىزگە بۇرۇلۇپ
قارىدۇق .التىف :ھەي توختا! بۇ خەيرۇلالغۇ دەپ ئۇ ئادەم بىزگە يېقىنالشقۇچە ماڭا
تونۇشتۇرۇپ ،بۇ تارىمدىن يېقىندا قايتقان خەيرۇلال بولىدۇ .بۇ ياش ۋاقتىدا بەكمۇ ئۆتكۈر،
تىرىشچان ،ئەقىللىق يىگىت بولغان ئىكەن .ئۇ 17يېشىدىال سودا شېركىتىنىڭ بوغالتىرى
بولۇپ ،شۇنداق ياخشى ئىشلەپ يۈرگەندە ئۇنىڭ جىنايىتى بار ،دەپ قولغا ئېلىپ ،پۈتۈن
ھويلىسىنى ئۆيىدىكى بارلىق نەرسىلەرنى مۇسادىرە قىلىپ ،ئاتا ـ ئانىسىنىمۇ ھويلىدىن
قوغالپ چىقىرىپ ،بارلىق نەرسىسىنى ئېلىشىغا سېتىپ خىيانەتكە ياتقۇزۇپ ،خەيرۇلالنى
تارىمغا ئېلىپ كېتىپتۇ .كېيىن خىيانەت دېگىنى ناھەق بولۇپ ،پۇللىرىنى يېرىمىدىن ئازنى
ئاتا ـ ئانىسىغا قايتۇرغان ئىكەن .ئەمما خەيرۇلال ئابىزىنى قايتۇرماپتۇ .ئاتا ـ ئانىسى ئامال
قىاللماي ئۆزلىرى سىلىنا ۋاقتىدا سوۋېتكە چىقىپ كېتىدۇ.
خەيرۇلال ئابىزى شۇ پېتى 18يېشىدىن باشالپ تۈرمىدە قالدى ،دەپ ئېيتىپ
بولماستىن ،ئىككى قولتۇقىغا تاياق قىستۇرۇپ ئالغان يېرىم مەست ،يۈزلىرىدىن دۇنيادىن
تويغان ،ئۈمىدسىزلىك ،ھەسرەتلىك قىياپىتى بار ئوتتۇرا بويلۇق ،چاچلىرى تامام ئاقارغان،
660

يۈز ـ كۆزلىرىگە قۇرۇق باسقان ،بىر پۇتى مېيىپ بىر ئادەم تىلالپ ۋارقىرىغان پېتى يېنىمىزغا
يېتىپ كەلدى.
التىف ئۇنىڭغا :ئەسساالمۇئەلەيكۇم خەيرۇلال ئابىزى ساالمەتمۇ سەن؟ دەپ ساالم
قىلدى .ئۇ مۇ قولىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ التىفنىڭ ئالىقىنىغا بىرنى قويۇپ ساالمالشتى ۋە
يەنە ئاغزىنى بۇزۇپ خەنزۇالرنى تىلالشقا باشلىدى .التىف :ھەي خەيرۇلال ئابىزى نېمىشقا
بۇنداق قىلىسەن 25 ،يىل دېگەندە ئاران قايتىپ كەلدىڭ .يەنە ئېلىپ كەتسە پۈتۈن
ئۆمرۈڭ تۈگەيدۇ ئەمەسمۇ ،دىققەت قىل ،دېدى.
ئۇ -مەن شۇنى كۆتىمەن ،ئېلىپ كەتسۇن ،تارتىشىدىغان نېمەم قالدى .ئاتا ـ ئانام
يوق .خوتۇن ـ باال يوق .بىر قورساقتىن چىققان قېرىنداشلىرىم يوق .تۇرار جاي ـ ماكان يوق،
ئىشلەشكە ئىش يوق ،ئوقەت قىلغىلى پۇل ،ساالمەتلىك ۋە يول يوق .ھاياتنىڭ مەن ئۈچۈن
نېمە قىزىقى قالدى .شۇ كاپىر خىتايالر بولمىسا مۇشۇ كۈنگە قاالرمىدۇق .ھاياتىمدىكى
بارلىق نەرسىلىرىمدىن مېنى ئايرىدى ،دەپ ھۆڭگىرەك ئېيتىپ يىغالپ كەتتى .ئىچىم
ئاغرىپ مېنىڭمۇ كۆزلىرىمدىن ئىختىيارسىز ياشلىرىم تۆكۈلدى .بۇنىڭغا قانداقمۇ تەسەللى
بېرىپ ،نېمە ياردەم قىلىش مۇمكىن .كۆڭلۈم شۇنداق يامان بولدى.
ئۆيگە قايتسام سامات ئابىزى بىزگە:
گارمۇنچى خۇسەين ئابىزى تارىمدىن قايتىپ كەپتۇ .مەن بېرىپ كۆرۈشۈپ كەلدىم.
بەكمۇ قىرىپ كېتىپتۇ .ساالمەتلىكىمۇ ئانچە ياخشى ئەمەستەك كۆرۈنىدۇ .قارا دۆڭدە
بىر ئۆتۈكچى تاتار بوۋاي بار ئىدى .شۇنىڭ ئۆيىدە تۇرۇپتۇ .مەن ئۇنى ئەتە بىزنىڭ ئۆيگە
مېھمانغا چاقىرىپ قويدۇم .گارمۇنغا بەكمۇ ئۇستا ،دۇنيادا ئۇنىڭدەك گارمۇن چالىدىغان
ئادەم يوق دېسىمۇ بولىدۇ .يۈرەكلەرنىڭ ئىچىدىكى ئىنچىكە قىللىرىنى تەۋرىتىپ
مۇڭالندۇرۇپ چالىدۇ .ئۇنىڭ چالغىنىنى ئاڭلىساڭ شۇندا بىلىسەن ،دەپ ماختاپ قويدى.
خۇسەين ئابىزىنىڭ سۆزى تۈگىمەستىن ئىشىكتىن جاغغار كىرىپ كەلدى .كىيىمىنى
يېشىۋېتىپ:
بۈگۈن قارادۆڭدە بىر ھارۋىنىڭ ئېتى ئەپقېچىپ كېتىپ خۇسەين گارمۇنچىنى
دەسسەپ كېتىپتۇ .ئۇنى كۆتۈرۈپ ئۆزى چۈشكەن ئۆيگە ئاپىرىپ قويدۇق .ئۇ تۇرغان ئۆي
كىچىككىنە قاراڭغۇ ئۆي ئىكەن دېدى.
سامات ئابىزى ،تىرىكمۇ ئۆزى؟ ھارۋا نەرىنى بېسىپ كېتىپتۇ؟ دەپ سورىدى.
جاغغار ھازىرچە تىرىك ،بېلىدىن بېسىپ كېتىپتۇ دېدى .سامات ئابىزى بېرىپ خەۋەر
661

ئېلىش ئۈچۈن چىقىپ كەتتى.
ئەتىسى خۇسەين ئابىزى ۋاپات بوپتۇ ،دەپ تونۇش -بىلىشلەردىن بىر قانچە كىشى
بېرىپ جىنازىسىنى چۈشۈرۈپ كۆمۈپ قويۇپ كەلدى.
نېمە دېگەن ئېچىنارلىق ئەھۋال ،ئوتتۇز يىلغا يېقىن تۈرمىدە يېتىپ ،ئەمدى ئازات
بولۇپ ،چۆچەككە كېلىشى بىلەن بىر ھەپتە بولماستىن ۋاپات بولۇپ كەتتى .كىشىلەر
ئۇ بىچارىنىڭ تۇپرىقى مۇشۇ يەردىن ئىكەن ،تۇپراق تارتىپ ئېلىپ كەپتۇ ،دەپ ئېچىنىپ
سۆزلىشىپ قويدى.
خۇسەين ئابىزى ياشلىقىدا بەكمۇ ئۇستا گارمۇنچى ھەم چىرايلىق تەربىيىلىك يىگىت
بولۇپ ئۆسكەن ئىكەن .خۇسەين ئابىزى بولمىسا توي ئۆتمەيدىغان بولۇپ ،مەرىكىنى
قىزدۇرۇش ئۈچۈن ھاراققا زوراليدىكەن .ئۇ ھاراقسىز تۇرالمايدىغان ۋە ئايالى بىر ئوغۇل،
بىر قىزى بار گۈزەل ئائىلىسىگىمۇ قارىغۇدەك ھالى قالماي ھاراققا كىرىشىپ كېتىپ
ئەڭ ئاخىرى «ھاراقنى كۆپ ئىچىدۇ» دەپ قولغا ئېلىپ تارىمغا سۈرگۈن قىلىدۇ.
خوتۇن ـ بالىلىرى ،ئاتا ـ ئانىسى سىلىنا ۋاقتىدا سوۋېتكە كەتمەكچى بولۇپ ،خۇسەين
گارمۇنچىنى ئېلىپ كېتىش ئۈچۈن قانچە ئىلتىماس قىلسىمۇ ،تەلەپلىرى رەت قىلىنىپ،
ئامالسىز ئۇالر خۇسەيننى تاشالپ چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولىدۇ .مانا شۇنىڭ بىلەن
خۇسەيننىڭ يىگىرمە بەش يىللىق ئۆمرى تارىم چۆللۈكىدە سۈرگۈندە خار بولۇپ ئۆتىدۇ.
بۇمۇ ئېچىنارلىق ھاياتالرنىڭ بىرسى .بۇنداق بىگۇناھ تارىم چۆللۈكىدىن چىقالماي،
تۇپراق ئاستىغا كۆمۈلگەن ئادەملەر ئازمۇ؟ مۇشۇنداق ۋەيران بولۇپ ،ئۈمىدسىز ھاياتتا
ياشاۋاتقانالر ،ئۆي ـ ماكانسىز ،خوتۇن ـ بالىسىز ،ئۇرۇق ـ تۇغقانسىز ،بارلىق نەرسىدىن
ئايرىلىپ ۋەيران بولغانالر ئازمۇ؟ مانا كىچىككىنە چۆچەككە تارىم تۈرمىلىرىدىن قايتقۇچى
بەختسىز ئىنسانالر بىلەن شەھەر خەلقى غۇلغۇلىغا كېلىپ پۈتۈن ئادەم ئۆزىنىڭ بار
نەرسىلىرىنى كۆتۈرۈپ ئۇالرغا ياردەم قىلىش نىيىتىدە يۈگۈرۈشۈپ يۈرىدۇ.

- 78يىل
ئۈرۈمچىدىن سىڭلىم غەيشە كەلدى .ئۇ بىزگە ئاۋسترالىيىگە كېتىش توغرىسىدا
مەسلىھەت قىلىپ كەلگەن ئىكەن.
75ـ 76ـ يىللىرى مەن تۈرمىدە كۆرگەن سەغىت ئابىزى بىلەن غازرائىل ئابىد
662

دېگەن كىشىلەر ئاۋسترالىيىگە كەتتى دەپ ئاڭلىغان ئىدىم .ئۇالر بىزنى چاقىرتىپ خەت
يېزىپ ،سەغىت ئابىزىالر ئاۋسترالىيىدىكى رەسمىيەتلەرنى ،غازرائىل ئابىزىالر ھوڭكوڭدىكى
ئانكىت ئىشلىرىنى ئۆتەپ ۋىزا ئەۋەتكەن ئىكەن .بۇ خەۋەرنى ئاڭلىغاندىن كېيىن
ئۆيدىكىلەر كېتىش قارارىغا كېلىپ ،بىزنىڭ پىكرىمىزنى بىلىش ئۈچۈن غەيشەنى ئەۋەتكەن
ئىكەن .ئاۋسترالىيىگە كېتىش مەسىلىسى چىقىش بىلەنال التىف ھېچ ئويالنماستىن:
ــ بۇ ياخشى پىكىر ،كېتىش كېرەك ،دەپ ئۆز پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويدى .مەن كەتمەس
تەرەپ بولدۇم.
كۆرمىگەن يەر ،تونۇمىغان ئەل ،ئۆزىمىزنىڭ تۇغۇلۇپ ئۆسكەن بۇ گۈزەل ۋەتەننى،
خەلقنى ،ئەل ـ يۇرتنى تاشالپ نەگە بارىمىز؟ ئەمدى ئۇ يەرگە بېرىپ يېڭى تۇرمۇشنى
باشالش ئوڭايغا چۈشمەيدۇ .تىل بىلمەيمىز ،قولىمىزدا ئىقتىسادىمىز يەنى پۇلىمىز يوق،
دەپ بىرىنچى پىكىردە مەن قارشى بولدۇم.
التىف بىلەن غەيشە ھەر كۈنى ماڭا خىزمەت ئىشلەشكە باشلىدى.
ھەقىقەتەن مېنىڭ تېخى قالپىقىم ئېلىنمىغان ،خەلق نازارىتىدە ياشايمەن .چۆچەكتە
تۇرۇش ئۈچۈن ماڭا پەقەت ئالتە ئايلىق رۇخسەت قىلىپ قەغەز بېرىدۇ .بۇ تونۇشتۇرۇش
بىلەن چۆچەكتە ئالتە ئاي تۇرااليمەن ،بۇ جەرياندا ھەر ۋاقىت يېرىم كېچىدە تەكشۈرۈش
ئەترەتلىرى ئېگىز تام ،يوغان دەرۋازىالردىن چۈشۈپ ئۆيىمىزگە تەكشۈرۈش ئۈچۈن
كىرىپ مېنىڭ چۆچەكتە تۇرۇشقا بېرىلگەن يۇقىرىنىڭ رۇخسەت قەغىزىنى تەكشۈرۈپ
تۇرىدۇ .ئالتە ئايدىن كېيىن قىش ـ ياز دېمەستىن ئۈرۈمچىگە قايتىپ ئۇ يەردە ئالتە ئاي
تۇرمىسام چۆچەككە رۇخسەت قىلمايدۇ ياكى التىفنىڭ نوپۇسىنى ئۈرۈمچىگە ئالمايدۇ.
ئەگەر ئۈرۈمچىدە تۇرمىسام نوپۇسۇمنى ئۆچۈرۈپ نوپۇسسىز قىلىپ قويىمىز ،دەيدۇ .مانا
شۇنىڭ بىلەن يەتتە يىلنى ئۈرۈمچى بىلەن چۆچەك ئارىسىدا ئالتە ئايالپ ياشاپ كۈن
ئۆتكۈزدۈم .ئىشلەش ئۈچۈن خىزمەت ئىزدەپ بارمىغان يەر قالمىدى .ئەڭ ئاخىرىدا
تازىلىق ئىدارىسىدىن «كوچا سۈپۈرۈش» ئىشى بار دەپ شۇ ئىشقا ئورۇنالشتۇرماقچى
بولۇپ ،سۈرۈشتۈرۈپ باقاي دەپ مېدىتسىنا ئىنستىتۇتىغا تېلېفون بېرىپال ،ياق سىزنى ھېچ
يەرگە ئىشقا ئورۇنالشتۇرۇشقا بولمايدىكەن ،سىزگە پەقەت «مەھەللە ساقچىسىدا رېجىم
ئاستىدا قارا ئەمگەك قىلسىڭىز بولىدىكەن ،ئۇنىڭدا بىر ئايدا پەقەت 30سوم مائاش
ئاالاليسىز» دەپ جاۋاب بەردى .شۇنچە ۋاقىت ئاۋارە بولۇپ يۈرگىنىم بىكار بولدى30 .
سوم ئۈچۈن يەنە رېجىمغا كىرىپ مەھەللە ساقچىسىنىڭ ئالدىغا بېرىشنى خالىمىدىم.
ئۇالر ماڭا سېنىڭ ھاياتىڭدا ھېچقانداق ئۈمىد يوق .يەنە نېمىگە تارتىشىسەن؟
663

كېيىنكى ھاياتىمدا ماڭا ياخشى كۈن بولىدۇ ،دەپ ئويالمسەن؟ ياخشىلىقالردىن ئۈمىد
بارمۇ؟ پۈتۈن ئائىلىدىكىلەرنىڭ ئويلىغىنى پەقەت سەن .سېنىڭ كېلەچىكىڭنى كۆزدە
تۇتۇپ كېتىمىز دەۋاتىمىز ،دەپ غەيشە بىلەن التىف چىڭ تۇرغاندىن كېيىن مەنمۇ
ئويلىنىپ قالدىم .ئۇ يەرگە بېرىپ ياخشى كۈن كۆرۈپ كېتىشكە كۆز يەتمەيدۇ .بۇ يەردىكى
تۇرمۇشتىنمۇ ئۈمىد يوق .پەقەت تەۋەككەلتۇ ئەلەلالھ دېمەكتىن باشقا چارە يوق ،دېدىم.
ئاندىن مەن ھازىرقى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەھۋالالردىن دۇنيا خەۋەرسىز ،بەلكى
ئاۋسترالىيىگە چىققاندىن كېيىن ،بۇ ھەقتە بىرلەشكەن دۆلەتلەر بىلەن ئەرەبىستان
قاتارلىق ئورۇنالرغا ئەرز يېزىپ كۆرسەم ،دېگەن ئوي مېڭەمگە كەلدى ۋە يەنە ئۆزۈمنىڭ
بېشىمدىن ئۆتكەن كەچۈرمىشلەرنى يېزىپ چىقسام ،بۇ بىر جانلىق پاكىت دەپ ئويالندىم
ھەم ئاۋسترالىيىگە بېرىپمۇ ھاياتىم بوشقا ئۆتمىسە ،كەتسەك كېتەيلى دېگەن پىكىرگە
كەلدىم .غەيشە بىلەن التىفمۇ خۇشال بولدى.
رەسىمگە چۈشۈپ ئانكىتالرنى توشقۇزۇپ بەردۇق .غەيشە بىر ئاي دېگەندە ئۈرۈمچىگە
قايتىپ كەتتى .يەنە ھاياتتا بىر ئۆزگىرىشنى كۈتۈپ تۈرلۈك پىكىرلەر ئىچىدە ياشاشقا توغرا
كەلدى.

- 79يىلى ماي ئېيى
بىر مېھماندا ساۋاقداشالر بىلەن بىر سورۇندا بىللە بولدۇق .تۇغۇت بۆلۈمىدە
ئىشلەيدىغان دوختۇرالر بىر ـ بىرى بىلەن سېنىڭ كېسەل سەۋەبىدىن ئىشتىن توختاش
مەسىلەڭ قانداق بولدى ،ئامال تاپالىدىڭمۇ؟ دەپ سوراۋېتىپ ئەتراپقا قاراپ قويدى.
قورقما ئاداش ھېچكىم يوق ،دەپ ئۇنى تىنچالندۇردى.
ئادالەت:
ــ سېنىڭغۇ بەختىڭ بار ،قان بىسىمىڭ بولدى .مەن ھېچ سەۋەب تاپالمىدىم.
دوختۇرالرغا ئارقا ئىشىك قىلىشقا توغرا كېلىۋاتىدۇ ،دېدى كەرىمە.
ــ مەنمۇ دوختۇرالرغا ئارقا ئىشىك قىلىپ ئىشىمنى ھەل قىلدىم ،خۇدايىم بۇيرۇسا
دۈشەنبە كۈنى كېسەل سەۋەبلىك پېنسىيىگە چىقىش قەغىزىنى ئالىمەن دەپ كۈلدى،
ئادالەت.
664

مەن ئۇالرنىڭ سۆزىنى چۈشەنمەي قاراپ جىم ئولتۇرغان ئىدىم.
ــ بىلەمسەن سۆيۈنگۈل سىلەر بەختلىك ،خەلقنىڭ كېلەچىكىنى ئالدىن كۆرۈپ
بىلگەن ئىكەنسىلەر ،خەلققە مۇستەقىللىقنىڭ كېرەكلىكىنى ئېيتالىدىڭالر ،ئون يىل جاپا
چەڭسەڭلەرمۇ ،لېكىن خەلق قەلبىدە ھۆرمەت بىلەن ساقلىنىپ قالدىڭالر .مانا ھازىر
بىز سۆزلىگەن سۆزلەرگە ھەيران بولۇۋاتقانسەن .بىز ۋىجدان ئازابىدا ئازابلىنىۋاتىمىز.
شۇڭالشقا ئىشنى تاشالپ كېتىشكە مەجبۇر بولدۇق .بىز قاتىلمىز ،ھەر كۈنى كەم دېگەندە
بىر بالىنى ئۆلتۈرۈشكە مەجبۇرمىز ،ھەر بىر دوختۇرغا ھەر كۈنى بىر بالىنى ئۆلتۈرۈش
ۋەزىپە ،كەم بولسا چارە كۆرۈلىدۇ .قانچە جىق بولسا شۇنچە مۇكاپات سوممىسى بېرىلىدۇ،
دەپ قاتتىق تەكشۈرۈپ تۇرىدۇ ،دېدى.
بۇ سۆز مېنىڭ ۋۇجۇدۇمغا ئېغىر بىلىندى .توۋا خۇدايىم بۇالرنى ئاتا ـ ئانىسى
كۆرمەمدۇ؟ دەپ سورىدىم.
سېمىز ،پاكار بويلۇق ئاق سېرىق كەلگەن خەلىمە:
ــ تۇغۇت بۆلۈمىگە ئەرلەرنى كىرگۈزمەيمىز «ئەرلەر كىرىشكە رۇخسەت يوق» دەپ
ئىشىككە ئۇقتۇرۇش چاپالپ قويۇلغان .ئەرلەر تاشقىرىدا ئايالىنىڭ تۇغۇتىدىن خەۋەر
كۈتۈپ ئولتۇرىدۇ .ئايالالر بولسا تۇغۇتنىڭ ئاچچىق ئازابىدىن بالىغا دىققەتمۇ قىاللمايدۇ.
بۇ ئادەم ئۆلتۈرۈشكە ئەڭ قۇاليلىق پەيت بولىدۇ .ئۆلتۈرۈشمۇ يەڭگىل ،بىر ئىشپىرىس
(ئوكۇل) سۇنى بالىنىڭ مېڭىسىگە ئوكۇل قىلىمىز ،باال ئۆلۈك تۇغۇلىدۇ .ئەمما بۇنىڭ
ۋىجدان ئازابى بىزنى ئۆلتۈرىدۇ .كېچىدە ئۇخلىيالمايمىز .ھازىر بارلىق ئۆمرىمىزنى ۋىجدان
ئازابى بىلەن ئۆتكۈزۈۋاتىمىز .شۇنىڭ ئۈچۈن قىرىق ياشقا كەلمەستىن ئىشتىن بوشاپ
كېتىپ بارىمىز .بۇ يۇقىرىنىڭ بۇيرۇقى ،قىلماسقا مۇمكىن ئەمەس ،ئېغىر چارە كۆرۈلىدۇ.
كېيىن بىرنى ئۆلتۈرۈپ بولدى قىلساڭ قارشىلىق قىلدىڭ ،دەپ كۈنىگە قانچە تۇغۇت
بولسا شۇنىڭ ھەممىنى ئۆلتۈرۈشكە مەجبۇراليدۇ .شۇڭالشقا ئىشتىن بوشاشتىن باشقا
چارە يوق ،دەپ ھەسرەتلىك كۆزلىرى بىلەن گۇناھكار ئادەمدەك يەرگە قارىدى.
ــ مەن :سىلەر مىللىيالرنىڭ بالىلىرىنىمۇ ئۆلتۈرەمسىلەر ،دەپ سورىدىم.
ــ مىللىي ،خەنزۇ دەپ ئولتۇرمايمىز ،تۇغۇلغان بالىنى ئۆلتۈرىمىز ،چۈنكى ۋەزىپە
تولماي قالىدۇ ،دېدى.
ئاتا ـ ئانىسى بالىسى ئۈچۈن داۋا قىلمامدۇ؟ دەپ سورىدىم .ئىنچىكە ئۇرۇق ،ئوتتۇرا
بوي ،قاراقاش ،قارا كۆز ،بۇغداي ئۆڭ كەلگەن كەرىمە:
665

ــ قانداق قىالتتى .بىچارە ئاتا ـ ئانا ئىچ كۆيۈكى ۋە كۆز ياشلىرى بىلەن ئۆلۈك بالىنى
ئېلىپ چىقىپ كېتىدۇ ،دېدى.
بۇ سۆز ماڭا قاتتىق تەسىر قىلدى .بۇ كېلەچەك ئەۋالدالرغا قىلىنغان يوشۇرۇن
ھۇجۇم ۋە قىرغىنچىلىقتۇر .ۋەتەن خەلقى بىلەن باتۇر ،خەلق بىلەن گۈزەلدۇر .بۇ يامان
ئىش بولدى دەپ كۆڭلۈم يامان بولدى .ئۇالر ئىشتىن توختىغان بىلەن بۇ سىياسەت
ئىشتىن توختىمايدۇ ،ئەمەسمۇ؟

- 6ئاي
بىز تۇلى شەھىرىگە يېتىپ كەلدۇق .شوپۇر ماشىنىسىنى توختىتىپ ،تاماق يېيىش
ئۈچۈن ئاشخانىغا كىرىپ كەتتى .دۆربىلجىنگە بارىدىغان ئايالالر ۋە مەن بالى بىلەن
ماشىنىدا ئۇالرنى كۈتۈپ پاراڭلىشىپ ئولتۇراتتۇق .كوچىنىڭ بېشىدا كامال بېكنىڭ
كېلىۋاتقىنىنى كۆرۈپ «بۇ كامال بېكقۇ» دەپ ماشىنىنىڭ دېرىزىسىدىن قاراپ تۇراتتىم.
كامال بېكمۇ توپتوغرا بىزنىڭ ماشىنىنىڭ ئالدىغا قاراپ كېلىۋېتىپ ،مېنى كۆرۈپ:
ــ ۋاي سىز سۆيۈنگۈلمۇ دەپ ئالدىمغا يۈگۈرۈپ كەلدى .مەنمۇ ماشىنىدىن چۈشۈپ
يېقىن دوستلۇق كۆڭۈل بىلەن كۆرۈشتۇق.
مەدەنىيەت ئىنقىالبىنىڭ دولقۇنلىرىدا قانداق بولدىكىن دەپ بىز ساجىدە
بىلەن ئىككىڭالرنى كۆپ ئويلىدۇق .بۇالر قىزالر ،بۇ ئېغىر قىيىنچىلىقالردا چىداشلىق
بېرەلدىمىكىن ،دەپ سىلەرنى ئەسلىدۇق ،دېدى.
مەن ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنى سورىغان ئىدىم .ئۇ ئۇنىڭ نېمىسىنى دەيسىز ،ماڭا
كۆرسەتمىگەن كۈنى قالمىدى .كۈندە كۈرەش ،كۈندە تاياق ،ئېغىر ئەمگەك ،ئۇ ئازدەك
«بىزنىڭ گۇڭشې ئەكسىلىنقىالبچىالرنىڭ تۇرىدىغان يېرى ئەمەس» دەپ مېنى 27قېتىم
ئۇرۇپ كۈرەش قىلىپ تۈرمىگە ئاپىرىپ بەردى.
بىر ـ ئىككى كۈن سۇالپ گۇڭشېغا يەنە ئاپىرىپ بېرەتتى .ئاخىرقى قېتىم تۈرمىگە
ئاپارغىنىدا ئايالىم قورساقلىق ئىدى .ئۇ بوشانغاندا ھېچقانداق دوختۇر قارىماستىن
«ئەكسىلىنقىالبچى» نىڭ ئايالى ئۆلسە ئۆلسۇن دەپ بىرمۇ دوختۇر ياردەمگە كەلمەستىن
ئايالىم تۇغۇت ئۈستىدە ۋاپات بولۇپتۇ .مېنى ئايالىمنىڭ جىنازىسىنى ئوقۇش ئالدىدا
تۈرمىدىن ئېلىپ كەلدى .بۇ ئەھۋال ماڭا قاتتىق تەسىر قىلدى .مەن شۇ جايدىال ئېلىشىپ
666

ساراڭ بولۇپ قاپتىمەن .ئالتە باالم ئاتا ـ ئانىسىز يېتىم بولۇپ ،تەمتىرەپ قالدى .مېنى
خېلى ئۇزۇن ۋاقىت داۋالىتىپ ئاندىن ساقايدىم .شۇنىڭدىن كېيىن ماڭا ئانچە قاتتىقلىق
قىلمايدىغان بولدى ،دېدى.
بىز خېلى ئۇزۇن پاراڭالشتۇق .ئاخىرىدا كامال بېك:
بىزنىڭ قازاق خەلقى بەكمۇ نادانلىقتا ،ئاسارەتتە قېلىپ ياشاۋېتىپتۇ .مەن ئۇالردىن
ماڭا قىلغان زۇلۇمدىن خاپا بولساممۇ ،ئەمما بۇ دەرىجىدىكى نادانلىققا قاراپ ئېچىندىم،
خەلقنى نادانلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش ئەڭ مۇھىم ئىكەنلىكىنى چۈشەندىم ،دېدى.

- 80يىل
بىزنىڭ ئاۋسترالىيىگە قوبۇل قىلىنغان ۋىزىمىز كەلدى .ۋىزىنى قولغا ئالغاندىن
كېيىن ،تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ۋەتەننى ،بىللە ئۆسۈپ ،بىللە ياشىغان ئەل ـ يورتنى ،دوست ـ
يارانالرنى ،ئۇرۇق ـ تۇغقانالرنى ،خەلقىمىزنى تاشالپ ،ئەل ـ يۇرتى تونۇش بولمىغان يىراق
يەرگە كېتىشنىڭ قانچىلىك ئېغىرلىقىنى ھېس قىلدىم .كەتكۈم كەلمەي قالدى ،ھايات
يولى نېمىدېگەن تەس.
التىف ھۆكۈمەتتىن قۇراجاي سېتىش تەستىقىنى ئېلىش ئۈچۈن بارغاندا ،ئاستى ـ
ئۈستى تاختايلىق يوغان ئۈچ ئېغىز ئۆي ،بىر كارىدۇر ،بىر ئاشخانا ھەم ئىككى ئېغىز ئامبار
ئۆيىمىز بار چوڭ ھويلىنى جۇڭگو پۇلىغا بەش مىڭ يۈەندىن ئارتۇق سېتىشقا بولمايدۇ،
دەپ چەكلىمە قىلىپ قويدى .چۈنكى يەر ھۆكۈمەتنىڭ ،يەر ئۈستىدىكى ئۆيلەر سىلەرنىڭ
دەپ ھويلىنىڭ ئالدى ۋە كەينىدىكى ئالمىلىق باغالرنىمۇ ھېسابقا قوشماستىن ھۆكۈمەت
يېرىدە ئۆسكەن دەپ پەتىۋا چىقاردى .التىف بەش مىڭغا سېتىشقا ئۇنىمىدى .شۇنىڭ
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
  • Büleklär
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 1927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1054
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3760
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3776
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
    26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3811
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1726
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3891
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    24.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1768
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3942
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1816
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1875
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1812
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    22.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1836
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1861
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3901
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1806
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1904
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1889
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1793
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3887
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1865
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3908
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1742
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3909
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
    23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 2318
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.