Latin

Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41

Süzlärneñ gomumi sanı 3909
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
زەكىيە ھوشۇر ئاكىنىڭ ئوغلى ھۈسەننى تەشكىالتتا بار دەپ قىيناپ ـ قىستىغان
ئىكەن ،ئېسىلىپ ئۆلۈپ ئالدى ،دەپ ئۆلۈكنى ئېلىپ كېتىپ ئاتا ـ ئانىسىغا بەردى ،دېدى.
مەن ئۇالرغا بىر ئاز ئۆزۈڭالرنى بېسىڭالر دەپ ئىككىسىگە ئىككى چىنە سۇ ئېلىپ
كېلىپ بېرىپ سابىتقا:
ــ مېنىڭچە بولغاندا بۇ ئىشىڭالر توغرا ئەمەس .بىرىنچىدىن ،باشقىالرنى كۆيدۈرۈسلەر،
ئىككىنچىدىن ،سىز ئۆز ئاغزىڭىز بىلەن ئىقرار قىلسىڭىز ،ئۇ بىر ئىسپات تەلەپ قىلمايدىغان
پاكىت ھەم سىزنىڭ ئەنزىڭىز بولىدۇ ،ئۆزىڭىز ئىقرار بولغان ماتېرىيال ئۈچۈن پاكىت
كېرەك ئەمەس ،شۇ ماتېرىيال بويىچە ھۆكۈم چىقىرىپ قولغا ئېلىپ كېتىدۇ .سىز ئەمەس،
نۇرغۇن ئادەم قولغا ئېلىنىدۇ ،بالىالر ھەم ئايالالر قانداق قىلىدۇ.
ئۇالر ھېچنېمە بىلمەيدۇ ،كىشىلەرنىڭ يۈرىكىنى مۇجۇپ قورقۇتۇپ يىپنىڭ ئۇچىنى
تېپىپ چىقماقچى .ئەگەر ئۇالر بىلگەن بولسا سىلەردىن مەسىلەڭنى تاپشۇر! دەپ سوراپمۇ
607

ئولتۇرمايدۇ ،شۇ زامان قولغا ئالىدۇ .ئويالپ ئىش قىلىڭالر دەپ ئۇالرنى بىر ئاز خاتىرجەم
قىلدىم ۋە ھەرگىز ئاغزىڭىزدىن چىقارماڭ ،يالغۇز ئۆزىڭىز بىلەن كەتمەستىن نۇرغۇن
ئادەمنىڭ ئۇۋالىغا قالىسىز ،نۇرغۇن بالىالرنىڭ يېتىم بولۇشىغا سەۋەبچى ۋە پۈتۈن ئۆمۈر
بويى قارا بولۇپ قالىسىز ھەم پاش قىلىپ قۇتۇاللمايسىز ،ئۆزىڭىز ئېيتقان پاكىت بىلەن
قولغا ئېلىپ كېتىدۇ دەپ قورقۇتۇپمۇ قويدۇم .ئۇالر خېلى غەيرەتلىك ھەم خاتىرجەم
بولۇشۇپ چىقىپ كەتتى .مەن ئۇالردىن ئېيتماسقا ۋەدە ئېلىپ قالدىم .ئۇالر كەتكەندىن
كېيىن پەقەت ئۇخلىيالمىدىم ،چاي قاينىتىپ داستىخانالر ھازىرالپ كۈتۈپ ئولتۇردۇم.
ئىككى سائەتتىن كېيىن خۇشال كۈلۈشۈپ كىردى.
سابىت ماڭا خۇدايىم سىزنى بىز ئۈچۈن ھەيدەپ ئېلىپ كەلگەن ئىكەن .بولمىسا
بىز بەك ئەخمەق بولۇپ قاتتىق خاتاالشقان بولىدىكەنمىز .بىزنىڭ موچاڭدا نۇرغۇن ئادەم
بار ئىدى .ئۇ ئادەملەرنىڭ بېشىغا ئېغىرلىق كېلىپ چوڭ ئىش چىققان بوالتتى .راستتىن
ھېچنەرسىنى بىلمەي گۇمان بىلەن يالغاندىن بىلىمىز دەپ كىشىلەرنىڭ يۈرىكىنى
سۇغۇرۇپ ئېلىشقا ئۇستا ئىكەن ،دەپ بېشىدىن بىر تاغنى ئۆرىگەندەك خۇشال بولۇشتى.
مەن ئۇالرغا مەدەت بولغۇدەك نۇرغۇن سۆزلەر قىلدىم.
زەكىيە ھوشۇر ئاكىنىڭ ئوغلى ھۈسەننى تەشكىالتتا بار دەپ مەسىلە تاپشۇرتۇپ
ئېلىش ئۈچۈن بىر ئۆيگە سوالپ بىر قانچە كۈن قىينىغان ئىكەن - 3 .كۈنى موچاڭدىن
بارلىق خەلقنى مەجلىسكە يىغىپ ھوشۇر ئاكا بىلەن ئايالىنى ۋە ئۇششاق بالىلىرى بىلەن
مەجلىسنىڭ ئالدىنقى ئورۇندۇقىغا ئولتۇرغۇزۇپ شۇ يەردە ھەممە ئادەمگە ۋە ئاتا ـ
ئانىسىغا ھۈسەننىڭ ئۆزىنى ئېسىپ ئۆلۈۋالغانلىقىنى ئۇقتۇرۇپ ،ھۈسەننى شۇ يەردە
كۈرەش قىلىپ ئۆلۈكىنى ئاتا ـ ئانىسىغا بەردى .ئۇالرغا بەكمۇ ئېغىر قايغۇ بولدى.
خەلق قورققىنىدىن ھۈسەننىڭ ئۆلۈكىنى كۆمۈش ئۈچۈن بىرمۇ ئادەم كەلمىدى .ئاتا
ـ ئانىسى يۇيۇپ ئۆلۈكنى ھوشۇر ئاكا كىچىك ئىككى ئوغلى بىلەن جىنازىسىنى ئوقۇپ
ئۆزلىرى ئاپىرىپ كۆمدى .پۈتۈن ئادەم قاراپ تۇرۇپ بىر ئادەم بېرىشقا پېتىنالمىدى .ئۇ
بىچارىلەرگە بەكمۇ ئېغىر بولدى .نېمە دېگەن ئېچىنارلىق ئەھۋال دېگىنە .مېنىڭ يۈرىكىم
بەك ئاغرىدى .مەن يوشۇرۇنچە ئۆيگە كىرىپ ھال سوراپ چىقتىم .ھۈسەننى يوغاندا ئۇنىڭ
ئىككى قولى ،قوۋۇرغىلىرى ،پۇتى يانپاش ئۇستىخانلىرى سۇنۇپ ،پۈتۈن بەدىنى تاياقتىن
قان تاراپ ،كۆپكۆك بولۇپ كەتكەن ئىكەن .بۇ ھالەتتە ئادەم ئۆزىنى ئېسىپ ئېلىشى
مۇمكىنمۇ؟ ئۇالر ھۈسەننى ئۇرۇپ ئۆلتۈرۈپ ئۆلۈكىنى ئېسىپ قويۇپ ،جاھىل مەسىلە
تاپشۇرۇشتىن قېچىپ ئۆلۈۋالدى دېيىشتى .ئالىم دېگەن ئوغلىنى بولسا شەھەردە تۇتۇپ
608

ئالغان ئىكەن ،دەپ زەكىيە ئېچىنغان ھالدا سۆزلەپ بەردى.
بىز يېرىم كېچىگىچە ئاستا ئاۋاز بىلەن ئۇزۇن سۆزلىشىپ ئولتۇردۇق .ئەتىسى تاڭ
سەھەردە مەن كەنگۇغا پىيادە مېڭىپ كەتتىم.

سىخانۇك چىڭ ۋاڭنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ساياھىتى
- 70يىل - 2ئاي قىش ۋاقتى
كامبودژانىڭ دۆلەت باشلىقى سىخانۇك چىڭ ۋاڭ (پادىشاھ) فرانسىيىلىك ئايالى
ۋە ئۆزىنىڭ ياردەمچىسى بىننۇ چىڭ ۋاڭ بىلەن مەملىكىتىدىكى سىياسىي ئۆزگىرىشتىن
قېچىپ جۇڭگوغا باش پاناھ تىلەپ كېلىدۇ .خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇالرنى ئۆز ھىمايىسىگە
ئېلىپ جۇڭگونىڭ پۈتۈن يەرلىرىنى ئېكىسكۇرۇسيە قىلدۇرۇپ ئوينىتىپ ،ياخشى كۈتۈپ
ئالىدۇ.
بۇالرنى تاماشا قىلدۇرۇش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىگە ئېلىپ
كەلگەندە ھەربىي ھالەت بولۇپ ،گۇمانلىق ئادەملەر دەپ يەنە مىللىيالرنى يىغىۋالىدۇ.
ھۆكۈمەتنىڭ گۇمانلىق ئادەملىرى يەنە مىللىيالر ئىدى .ئۇالرنىڭ مەقسىتى شەھەرنى
مىللىيالردىن تازىالش بولدى.
ھەربىي ھالەت ۋاقتىدا شەھەردىن قېچىپ كېتىپ تىنچالندى دېگەندە قايتىپ
كېلىۋاتقانالرنى ھەر بىر ھەربىي ھالەتتە يىغىپ ئېلىپ ماڭاتتى.
بۇ كېچە ئاپام بىلەن كىچىك سىڭلىم ئىككىسىال ئۈچ ئېغىز ئۆيدە يالغۇز قالغان
ئىكەن .چۈنكى نۇرجان ئاكىالرغا ئىدارىدىن ئۆي بېرىپ بىيمىڭ تەرەپكە كۆچۈپ كەتكەن
ئىدى.
يېرىم كېچە بولغاندا ئۆينىڭ ھەممە دېرىزە ،ئىشىكلىرىنى داراڭلىتىپ ئۇرغاندا خۇددى
دۇنيا ئاغدۇرۇلۇپ كېلىۋاتقاندەك دەھشەت ئاۋاز ئاڭلىنىدۇ .چۈنكى ئۆينىڭ ھەر بىرسىدە
ئىككى دېرىزە ،ئۈچ ئۆيدە ئالتە دېرىزە ،بىر ئىشىك ،ھەر دېرىزىدە يوغان تاختايدىن
ياسالغان ياغاچ قاپقاق ،تۆمۈر بىلەن ئۆينىڭ ئىچىدىن تاقاپ قويۇلغان .شۇڭالشقا
دېرىزىنىڭ داڭىلدىشى تېخىمۇ قاتتىق ئاۋاز چىقىراتتى .كىچىك سىڭلىم ئۇيقۇسىدىن
چۆچۈپ ئويغىنىپ ۋارقىراپ يىغالپ كېتىدۇ .ئاپاممۇ ئۇيقۇدىن چۆچۈپ ئويغىنىپ ئۆزىنى
609

بىر ئاز ۋاقىت بىلەلمەي ،ئاندىن:
ــ كىم؟ دەپ ۋارقىراپتۇ.
ــ ئاچ ئىشىكنى ،جۇسادۈي (تەكشۈرۈش ئەترىتى) دەپ ئىشىكلەرنى يەنىمۇ قاتتىق
ئۇرۇپتۇ .ئاپام ئاچچىقلىنىپ:
ــ مېمانچە ئۇرىسىلەر ،ئۆيدە كىم بار دەپ ئوياليسىلەر؟ دەپ ئىشىكنى ئېچىپ بېرىپتۇ.
ئۆيگە ئاغزىغا ماسكا ،كۆزىگە قارا كۆزەينەك تاقىغان ،بېشىغا ھەربىي مالخاينى
چۆكۈرۈپ كىيىۋالغان ،قوللىرىغا قارا پەلەي ،ئۇزۇن قارا قول چىراغ تۇتقان يەتتە ئادەم
كىرىپ كېلىدۇ .سىڭلىم مۇشەررەپ ئاران داسقا ئۈلگۈرۈپ چۈشۈپ بىر داس ياپيېشىل سۇ
قۇسۇپتۇ ۋە پۈتۈن بەدىنى بەزگەكتەك تىترەپ دەسسەپ تۇرالماي باال باشقىچە بولۇپ
قاپتۇ ،ئاپام بېرىپ سىڭلىمنى تۇتۇپ تۇرۇپ:
ــ نېمە! نېمە ئىشىڭالر بار ،مۇشۇنچىلىك قىلىپ جاھاننى تەۋرىتىپ كېلىدىغان
نېمە ئىش بولدى .سىلەر ئادەملەرنى بۇنچىلىك ئاياق ئاستى قىالمسىلەر؟ بۇ بالىنىڭ
يۈرىكى يېرىلىپ ئۆلۈپ قالسا ،قانداق قىلىسىلەر؟ بىزنىڭ كەينىمىزگە نېمە شۇنچە
چۈشۈپ ئالىسىلەر .بىز نېمە ئىش قىلدۇق؟ دەپ ئاچچىقىدىن سۆزلەپ كېتىپتۇ .كەلگەن
ئادەملەرنىڭ ئىچىدىن ئېگىز بويلۇق ئورۇق خەنزۇ خەنزۇچە تىل بىلەن:
ــ سەن بۇ يەردە تۇرۇشقا بولمايدۇ .ئەتىدىن قالماستىن يېزىغا چىقىپ كېتىشىڭ
كېرەك ،دەپ توۋالپتۇ.
ئاپام ئۇالرنىڭ بوي تۇرقىدىن ،ئاۋازىدىن ساقچى ئىدارىسىنىڭ ئادەملىرى ئىكەنلىكىنى
تونۇپ :بىزنىڭ شەھەردە تۇرۇپ بولمايدىغان قانداق يېرىمىز بار ئىكەن .بىز ئەزەلدىن مۇشۇ
شەھەرلىك ،ئۈرۈمچىلىك .مېنىڭ ئاتام بىلەن يولدىشىمنىڭ دادىسى مۇشۇ ھويلىالرنى
ئېلىپ ئۆزى سېلىپ ،مۇشۇ ئۆيلەردە يولدىشىم ،يېنىدىكى قوشنا ھويلىدا مەن تۇغۇلۇپ،
مۇشۇ ئۆيلەردە بىز چوڭ بولغان .بىز باشقا يەردىن كەلگەن كەلكۈندىلەر ئەمەس .ئېقىپ
يۈرگەن قارا نوپۇسالر ئەمەس .بىز شىنجاڭلىق ،ئۈرۈمچىلىك ،يەرلىك خەلقىمىز ،دەپتۇ.
ھېلىقى ئۇزۇن بويلۇق خەنزۇ يەنە ئاچچىق بىلەن:
ــ شەھەردە يامان ،ناچار ئادەملەرنى قالدۇرغىلى بولمايدۇ ،چوقۇم كېتىشىڭالر!
كېرەك دەپ توۋالپتۇ.
ئاپام:
610

ــ گۇڭشېنى بىز كوممۇنىزمنىڭ تىپىك ئۈلگىسى خەلق گۇڭشېسى بەك ياخشى
دەپ ،پۈتۈن ماللىرىمىزنى ،ئۆيدىكى جابدۇقلىرىمىزنى بېرىپ شۇنچە يىل كېچە ـ كۈندۈز
دېمەستىن يەكشەنبە ۋە بايرام كۈنلىرىنى كۆرمەستىن سوتسىيالىزم ،كوممۇنىزمغا بارىمىز
دېسە ،ئۆلۈپ ـ تىرىلىشىمىزگە قارىماستىن ئىشلەپ كەلگەن ئىدۇق .ئۇنى بىز بىر ياخشى
يەر دېسەك ئۇ جىنايەتچىلەر ئەۋەتىدىغان ئىككىنچى تۈرمىمۇ بۇ ،قانداق گەپ .ئۇنداق
يامان يەر بولسا مەن ئۆلسەممۇ بارمايمەن .بىلىپ قوي ،بۇ ھويال بىزنىڭ ھويلىمىز ،مەن
ھېچكىمنىڭ ئۆيىگە كېلىپ ئولتۇرمىدىم .ئۆز ئۆيىمىزدە ئولتۇرۇۋاتىمەن« .تاال مۈشۈكى
ئۆي مۈشۈكىنى قوغالپتۇ» دېگەندەك مېنى قوغلىماقچىمۇ .مەن ئۆلسەممۇ كەتمەيمەن ،بۇ
ئۆيدىن بېشىمنى كېسىپ ئالساڭالرمۇ بەدىنىم بۇ ئۆيدىن چىقمايدۇ .ئاۋۋال سىلەر ماۋۇ
باالمنى دوختۇرغا كۆرسىتىپ داۋاالڭالر! دەپ يىغالپتۇ.
ئاخىر ئۇالر بىر ئاز يۇمشاپ:
ــ باالڭنى ئەتە دوختۇرغا ئاپىرىپ داۋاالت ،دەپ چىقىپ كېتىپتۇ.
باال تاڭ ئاتقۇچە توختىماستىن قۇسۇپ ئۆزىنى بىلەلمەي يېتىپ «دوختۇرالر داۋاالپ
بىر ھەپتىدىن كېيىن بىراز ياخشى بولۇپ قالدى» ئاپام - 67يىلىدىن باشالپ ئۈرۈمچى
شەھىرىگە نوپۇسىمىزنى يۆتكەپ كىرىش ئۈچۈن بارمىغان ئىدارە ،يۈرمىگەن يول ،ئەرز
يازمىغان يەر قالمىدى .ئەمما ھېچقايسىدىن بىر ئۈمىدلىك سۆز چىقمىدى .شىنجاڭنىڭ
رەئىسى سەيپىدىن ئەپەندىگە شەھەر گۇڭشېلىرىغا يۆتكەپ كېلىش ئۈچۈن تەستىق
قەغەز قىلدۇرۇپ «شەھەر گۇڭشېغا خۇدايىم بىزنى يۆتكەپ بەرسىكەن» دەپ چىقىپ
كەتتى .ئەمما بىر يېرىم سائەتكە قالماستىن سولىشىپ يېنىپ كەلدى .مەن ئۇالردىن
قانداق بولدى؟ دەپ سورىدىم.
ــ قانداق بوالتتى؟ ئۇ يەرگىمۇ ئالمىدى ،دەپ سىڭلىم غەيشە ئۆزىنى ئورۇندۇققا
تاشلىدى.
مەن ئۈستەل چېتىدە خەت يېزىپ ئولتۇراتتىم .قەلەمنى قويماستىن ،بۇ ياخشى بوپتۇ،
خۇش خەۋەر ،دېدىم.
ئاپام ساراڭ بولدۇڭمۇ ،گۇڭشېغىمۇ قوبۇل قىلمىدى ،دېسەم ،خۇش خەۋەر دەيسىنا،
بۇ نېمە خۇش خەۋەر بولسۇن دەپ خاپا بولدى.
مەن راستتىن بۇ خۇش خەۋەر ،گۇڭشېغا بىزنى ئالمىدى ،ئەمدى بىزنى شەھەرگە
ئالىدۇ ،دېدىم.
611

ــ بۇ قانداق گەپ ،گۇڭشېغا ئالمىسا شەھەرگە ئاالمدۇ؟ دېدى.
ــ غەيشە:
ــ ھەئە« ،دادام كېسەل گۇڭشېغا ئېلىپ چىقىپ كېتەلمەيمىز .داۋاملىق دوختۇرغا
كۆرسىتىپ داۋاالپ تۇرۇش كېرەك .شۇنىڭ ئۈچۈن شەھەرگە ھەل قىلىپ بەر» دەپ،
شەھەرگە تەستىقلىنىپ ئېلىشقا بولىدۇ ،دېدىم .ئۇالر مېنىڭ سۆزۈمدىن كېيىن:
ــ راست بۇمۇ بولىدىغان يول ئىكەن ،دەپ شۇ كۈندىن باشالپ شەھەر نوپۇسى
ئۈچۈن ھەر كۈنى ئېرىنمەستىن ،تېرىكمەستىن ،زېرىكمەستىن مېڭىشقا باشلىدى .شۇنىڭ
بىلەن ئاپام ،دادام ،كىچىك ئۇكىلىرىمغا ۋاقىتلىق نوپۇس بەردى.

بىننۇنىڭ نەنسەنگە كېلىشى
- 71يىل - 4ئاي ۋاقتى
كەچكى سائەت ئون يېرىم بولدى .يېتىڭالر دەپ ئىنى ـ سىڭىللىرىمغا بۇيرۇق بېرىپ
ئۆزۈم كېچىلىك كىيىمنى كىيىپ ئۇخالش ئۈچۈن ئورۇنغا كىرىپ ياتقان ئىدىم .ئىشىكنى
ئۇرۇپ بىر قانچە ياش قىز ـ ئوغۇلالر كىرىپ كەلدى .بىز شۇ ۋاقىتتا قىزىق بىر سۆز قىلىپ
تازا كۈلۈشۈپ ئولتۇراتتۇق .ئۇالرنى كۆرۈپ كۈلكىمىزنى ئاران تۇتۇپ ،نېمە ئىش ئىكەن؟
دەپ دىققەت بىلەن ئۇالرغا قاراپ قالدۇق .سوفىيە ئۇالردىن:
ــ نېمە ئىشىڭالر بار؟ دەپ سورىدى.
ــ سۆيۈنگۈلنى گۇڭشېغا چاقىرىۋاتىدۇ ،دېدى.
ــ مەن ھازىرلىنىپ چىقاي ،دېدىم.
بىز گۇڭشېنىڭ زالىغا باردۇق .زالدا قوراللىق ئىككى يۈزدەك قازاق مىنبىڭالر تۇراتتى.
ئورۇندۇقتا ئوسمان دوختۇر ۋە يەنە بىر نەچچە ئادەم ئولتۇرۇپتۇ .مېنى شۇالرنىڭ يېنىغا
بېرىپ ئولتۇرۇشقا بۇيرۇدى .مەنمۇ گەپ قىلماستىن شۇالرنىڭ قاتارىغا بېرىپ ئولتۇردۇم.
مىنبىڭالر دوكۇلداپ كىرىپ دوكۇلداپ چىقىدۇ .مۇقىم 50كە يېقىن مىنبىڭ مىدىر
قىلماستىن بىزنى كۆزەت قىلىپ تۇراتتى .بىرەر سائەتتىن كېيىن قوسمان دوختۇر بىلەن
ئىككىمىزدىن باشقىسىنى ئېلىپ چىقىپ كەتتى.
ئوسمان دوختۇر مەن بىلەن قېلىپ قالغىنى ئۈچۈن قاتتىق قىسىلىپ ،چىرايىدىن مەن
612

بىلەن تەڭ بولۇپ قالغانلىقىغا نومۇسالنغانلىقى چىقىپ تۇراتتى .ئۇ تۇرۇپ ـ تۇرۇپ ماڭا
ئالىيىپ قاراپ ئۆزىنى مەندىن پەرقلىق دەپ بىلدۈرگۈسى كەلدى .سائەت بىرلەر بىلەن
ئۇنىمۇ چاقىرىپ ئېلىپ چىقىپ كەتتى .ئوسمان دوختۇر ئۆزىنى چاقىرىپ ئېلىپ چىققان
ئادەمگە «مېنى قۇتۇلدۇردۇڭ» دەپ بېشىغا قوندۇرۇپ قالدى .مەن شۇ ئولتۇرغان پېتى
تاڭ يورۇغۇچە ئورۇندۇقتا مىدىرلىماستىن ئولتۇردۇم .جاھانغا سىغماي گۈلدۈرلىشىپ
يۈرگەن مىنبىڭالر سائەت بىر بولغاندا ئۇيقۇغا چىدىماي سېمونت يەرنىڭ پاسكىنا
بولغىنىغا قارىماسىتىن بىرىنىڭ كەينىدىن بىرسى كېلىپ ئېغىناپ ئۇيقۇغا كەتتى50 .
كە يېقىن مىنبىڭ ماڭا قاراپ مېنى كۆزەت قىالتتى .ئۇيقۇسى كېلىپ ئەسنەيتتى« ،بېشىم
ئاغرىۋاتىدۇ» دەپ شىكايەت قىلىپ قىينىالتتى .تاالغا چىقىپ يەنە كىرىپ كېلەتتى .ئەڭ
ئاخىرى ياتقىلى ئىككى سائەت بولغانالرنى نوقۇپ ئويغىتىپ ئورۇن ئالماشتۇرۇپ ئىككىنچى
تۈركۈمى ئۇيقۇغا كەتتى .مەن ھەيران بولدۇم .بىر مەن ئۈچۈن مۇنچىۋاال مىنبىڭنىڭ نېمە
كېرىكى بار!؟ نېمە ئىش بولدى؟ بىر كېچىدىال مەن شۇنچىلىك قورقۇنچلۇق ئادەمگە
ئايلىنىپ قالدىممۇ؟ شەھەرگە بارسام ئۇ يەردە ،ئەمدى بۇ يەردىمۇ يەنە يىغىۋېلىش
ئوبيېكتىپى مەن .بۇ قانداق كۈن بولدى؟ توۋا خۇدايىم دەپ ،ھەر تۈرلۈك ئويالر بىلەن
بېشىمنى تامغا يۆلەپ مەنمۇ بىر ئاز كۆزۈمنى ئارام ئالدۇرۇپ ،تېخى تاڭ يورۇمىغان بىر
ۋاقىتتا تاالدا ئاۋازالر ئاڭلىنىپ ھەربىي لەننىڭ ئەسكەرلىرى گۇڭشې زالىغا كىرىپ كەلدى.
- 69يىلىدىن باشالپ كېچە سائەت 3 - 12كە قەدەر ماشىنا ۋە تانكىالر بىلەن
ھەربىيلەر كېلىپ نەنسەن تاغلىرىنىڭ ھەر بىر سايلىرىغا كىرىپ قۇمغا سىڭگەن سۇدەك
تاغ ئىچىگە كىرىپ يوق بولۇپ كېتەتتى .ئۇ كەلگەن ماشىنا ،تانكىالر سايدا تىزىلىپ كەتسە
بوالتتى .ئەمما كۈندۈز ئۇالرنى كۆرۈپ بولمايتتى .نەگە بېرىپ جايلىشىۋاتقاندۇ؟ دەپ
ئويالپ ھەيران بوالتتىم .بەزى كىشىلەر بۇالر تاغنى تېشىپ يول ياساپ غۇلجا تەرەپكە
كېتىۋېتىپتۇ دەيتتى .ئەمما بۇمۇ ئەقىلگە توغرا كەلمەيتتى .بۇنداق قاتمۇ قات جايالشقان
تاغ تىزمىلىرىنى تېشىپ ئۆتۈش ئوڭاي گەپ ئەمەس ئىدى .بەزىلەر بۇالر تاغنى ئويۇپ
گەمە ئۆيلەر ياساپ ئۆيلىرىنى تانكا ،ماشىنىلىرىنى قارىغايالر بىلەن بېسىپ ئۆزلىرىمۇ
قارىغاينىڭ شاخلىرىنى بېشىغا كىيىپ كىشىلەرگە كۆرۈنمەي يۈرىدىكەن .ئەگەر بىلمەي
بېرىپ قالسا قوغاليدىكەن دەيتتى .ھەربىي لەن دېگىنىمىز مانا شۇ ھەربىيلەر ئىدى.
ئۇالر يەردە ياتقان ئىككى يۈزدەك مىنبىڭالرغا ۋە ئۇالرنىڭ ئالدىدا ئولتۇرغان ماڭا قاراپ،
ھەربىي باشلىق مىنبىڭالردىن:
ــ نېمە سىلەر بۇنداق ئەتىگەن كەلدىڭالر .بۇ يەردە نېمە قىلىۋاتىسىلەر دېگەن
ئىدى ،بىر مىنبىڭ چاال خەنزۇ تىلى بىلەن:
613

ــ ماۋۇ ئەكسىلىنقىالبچى قىزنى ساقالپ ئولتۇردۇق ،دېدى.
ھەربىي باشلىق ماڭا قاراپ ھەيران بولدى.
ــ بۇ قىزنى ئۆيىگە قايتۇرۇڭالر ،دېدى.
مىنبىڭالرنىڭ باشلىقى ھەربىي باشلىقنى چەتكە تارتىپ ،مېنى ئۇنىڭغا تونۇشتۇرۇپ
كۆپ سۆزلىدى .شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ ھەربىي باشلىق مېنى بۇ جايدىن يىراق «توپ تېرەك»
كە ئاپىرىپ قويۇشقا بۇيرۇدى .شۇنىڭ بىلەن مېنى «جور» دەپ باشالپ تاالغا ئېلىپ
چىقتى .ئىككى ئاتلىق مىنبىڭ بىزنىڭ يېنىمىزغا كەلدى.
خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ باشلىقى ماڭا:
ــ ھازىر سېنى «توپ تېرەك» كە ئېلىپ بارىدۇ ،ئىشتىن چۈشكەندە قايتىپ كەلسەڭ
بولىدۇ ،دەپ ئۇقتۇردى.
بۇ ئىككى ئاتلىق مىنبىڭ مېنى ئاتنىڭ ئالدىغا سېلىپ چاپتۇرۇپ ،خەلققە ھەيۋە
سالماقچى بولۇپ ،ماڭا «تېز جۇردىمىن» «جۇرمەيسىڭمە» ھاي ـ ھوي دەپ قىيقاس
سېلىپ پۈتۈن تاغالرنى جاراڭلىتىپ توۋاليتتى ۋە شۇنداقال كىشىلەرنىڭ تاتلىق
ئۇيقۇسىنى بۇزاتتى .بىراق مەن ئۇالر ئويلىغاندەك ئاتنىڭ ئالدىغا چۈشۈپ يۈگۈرمىدىم.
چۈنكى دوختۇرنىڭ ئېغىر ئەمگەك قىلىشقا يارىمايدۇ ،دەم ئېلىپ داۋاالنسۇن دەپ ئۈچ
ئايلىق قىلىپ بەرگەن قەغىزى بار ئىدى .ماڭا شۇ ئىسپىراپكىنى يېزىپ بەرگەن شۇ
ساۋاقدىشىم رىشىتكە ھەر دائىم رەھمەتلرىمنى ئېيتىپ تۇرىمەن ،كۆپ رەھمەت ،مېنىڭ
قىيىن مىنۇتلىرىمدا ئەسقاتتى .ئىشلەپچىقىرىش ئەترىتى بىلەن توپ تېرەكنىڭ ئارىلىقى
يەتتە كىلومېتىر بولۇپ ،بۇ ئارىلىق ئىككى تاغنىڭ ئوتتۇرىسى دېھقانچىلىق مەيدانى ئىدى.
شۇڭالشقا كۈن چىققۇچە بۇ ئورۇنغا بارماسقا تىرىشىپ «مەن ئاغرىق تېز ماڭالمايمەن» دەپ
شۇنداق ئاستا ماڭدىمىكىن ،ئۆمرۈمدە بۇنداق ئاستا مېڭىپ كۆرمىگەن ئىدىم .مېنىڭ بۇ
مېڭىشىمغا ئاتالر ھېچ ئەگىشىپ ماڭالمايتتى ،ئالدىغا چېپىپ كېتەتتى .مىنبىڭالر ئاتالرنى
باشقۇرالماي ئاۋارىچىلىقتا قالدى .گۇڭشېدىن قاراڭغۇدا چىققان ئىدۇق .ئىشلەپچىقىرىش
ئەترىتىگە كەلگەندە تاڭ يورۇدى .بۇ مىنبىڭالر مېنى ماڭغۇزالماي جېنىنىڭ بىرىچە
توۋاليتتى .تاالدا كاال سىغىۋاتقان ئايالالرمۇ ئاۋازىدىن قورقۇپ چېلەكلىرىنى كۆتۈرۈپ
ئۆيگە قېچىپ كىرىپ كېتەتتى .ئۆيلىرىدە يېنىپ تۇرغان چىراغلىرىنى ئۆچۈرۈپ ،ئادەملەر
دېرىزىلەردىن مارىشاتتى .ئىتالر قاۋاپ ھۇۋالشقا باشلىدى.
بىز شۇنداق سۆرەن ،چۇقانالر بىلەن ئىشلەپچىقىرىش ئەترىتىنىڭ ئاياغ تەرەپكە
614

كەلگەندە كۈن كۆتۈرۈلۈپ چىقتى .باشتا ئۇالر مېنى قورقۇتۇش ئۈچۈن ئاۋازلىرى يەتكۈچە
توۋلىغان بولسىمۇ ،لېكىن كۈن چىققاندىن كېيىن ئۇالر قورقۇشقا باشلىدى .ئاندىن ئۇالر
ماڭا يالۋۇرۇشقا تۇردى.
ــ سائەت يەتتە يېرىم بولدى .بىز تېخى «لوتوبوسقا»كەلمىدۇق .ئۇالر سائەت
سەككىزلەردە كېلىپ قېلىشى مۇمكىن ،ئۇالر كەلگەندە بىز سېنى ھەيدەپ بۇ يەردە
يۈرسەك ،بىزنى ئۆلتۈرىدىغۇ ،ئەمدى قانداق قىلىمىز ،دېدى.
— قانداق قىلىشىڭدا مېنىڭ ئىشىم يوق .ئۆز ئەھۋالىمغا قاراپ ماڭىمەن دېدىم.
ئاغاتاياۋ بۇالر سىرتتىن كەلگەن كامبودژانىڭ پادىشاھى بىننو دېگەن كىشى ئىكەن.
ئۇالرنىڭ ئالدىدا باالي جۈرگەنىمىز بىزگە ،گۇڭشېمىزدا ،پارتىيىمىزگە ئويات بولدى .بىز
بۇالر كىلگەنچە ماشىنا جولداپ كېتىپ قاالرغا كېرەك ،دېدى.
— نېمە دېسەڭمۇ مەندە ئامال يوق ،مەن كېسەل ،دېدىم.
ئاخىرى ئۇالر راستتىن قورقۇشقا باشلىدى.
ــ ئاغاتاياۋ بىزنى ئاياساڭچۇ ،بىزمۇ ساڭا ئوخشاش بىر ئادەممىز ،بىزنى مىنبىڭ دەپ
بۇ ۋەزىپىنى بەردى ،دېدى.
— بەرگەن بولسا ياخشى بوپتۇ ،مەن قانداق قىلىمەن؟ دېدىم.
ــ ماڭالمىساڭ ئاتقا مىن ،دېدى.
ــ ئېتىڭنى تارت ،مىنەلمەيمەن قورقىمەن ،دېدىم.
بۇ مىنبىڭالر باشقا ئەترەتتىن كەلگەن ياش بالىالر ئىدى .ئۇنداق قىلما ئاغاتاياۋ بىز
سېنى دەپ ئۆزۈڭ كۆردۈڭ شۇنچە مىنبىڭ بىر كېچە ئۇخلىمىدۇق .مانا تۈنۈگۈندىن بۇيان
چايمۇ ئىچمىدۇق .بېشىمىز ئاغرىپ كۆزىمىزنى ئاچالماي ئولتۇرۇپتۇق .بۈگۈن گۈلتىكشەدە
چوڭ تۇي قىلىپ پاقالن سويۇپ ،قىمىز ساپىرىپ ،ئات بەيگىسى بولۇۋاتىدۇ .بىز سېنى دەپ
ئۇ يەرگىمۇ بارالماي قالدۇق .ئەمدى سەن بىزنى سۆزگە قالدۇرما ،كەل ئاتقا مىن ،مېنىڭ
كەينىمدە ئولتۇر ،دېدى.
ــ ياق ،يايداق ئاتقا مىنەلمەيمەن ،دېدىم.
ــ ئۇنداق بولسا ،مەن كەينىگە ئولتۇراي ،سەن ئېگەرنىڭ ئۈستىگە مىن ،دېدى.
ــ ياق ئىككى ئادەم بولۇپ ئاتقا مىنەلمەيمەن ،دېدىم.
615

ــ ئۇنداق بولسا سەن مېنىڭ ئېتىمغا مىن ،بىز ئىككىمىز بىر ئاتقا مىنەيلى دېدى .خېلى
تاالش ـ تارتىش قىلىپ مەن بىر ئاتقا مىنمەكچى بولدۇم .ياردەملىشىپ ئاتقا مىندۈرمەكچى
بولدى .ياق كەلمە ئۆزۈم مىنىمەن دەپ ئەپچىلال ئاتقا مىنىپ ئالدىم ۋە ئاتنى قامچىالپ
چاپتۇرۇپ كەتتىم .ئۇالر ئىككى ئادەم بىر ئاتقا مىنگەنلىكتىن ماڭا يېتىشەلمەي كەينىمدە
خېلى ئۇزاقتا قېلىپ «توختا ئاستا ماڭ» دەپ ۋارقىراپ يۈرۈپ «توپ تېرەككە» يېتىپ
كەلدۇق.
ئۇ ئىككى مىنبىڭ ئۇچرىشىپ چاي ئىچىپ ،ئۇخالپ ئالدى .بىر كۈن مېنى كۆزەت
قىلىپ كەچتە ئىشلەپچىقىرىش ئەترىتىنىڭ ھارۋىسى بىلەن قايتىپ كەلدىم ،ئۇ ئىككى
مىنبىڭمۇ ۋەزىپىسىنى تۈگىتىپ مەن بىلەن قايتىپ كەلدى.

زىقاننىڭ بېشەملىكى
- 71يىلى - 4ئاي
ئەتىگەن ئىشقا چىقىش ئۈچۈن ھازىرلىنىپ تۇراتتىم .تاالدا بىر ئايالنىڭ چىرقىراپ
كىمنىدۇ تىلالپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭالندى.
مەن :تاڭ ئاتماستىن كىمدۇر ئۇ ئاچچىقلىنىپ ۋارقىراۋاتقان ،نېمە بولدىكىن دەپ
قۇالق سالدىم ،قارىسام بىر ئايالنىڭ پەنگىمىڭ (ئەكسىلىنقىالبچى) بۇزۇقنىڭ يۈرگەن
يېرىدە كىشىلەرگە سالىدىغىنى بۇزغۇنچىلىق ،ئەكسىلىنقىالبچىنىڭ ئۆزىال پەنگىمىڭ
بولماستىن ھەممە نەرسىسى ،ئىتى ،كالىسىمۇ پەنگىمىڭ دەپ ماڭا توۋالپ كېلىۋېتىپتۇ.
مەن ھەيران بولدۇم ،يەنە نېمە باال كېلىپ چىقتى دەپ تاالغا چىقتىم 30 - 20 .مېتىر
يىراقلىقتا رامىزاننىڭ ئايالى زىقان چاپان -كۆينەكلىرى ئۇچقان ،كۆزلىرى چەكچەيگەن
ھالدا قوللىرىنى پۇالڭلىتىپ ۋارقىراپ مېنى تىللىغان پېتى بىزنىڭ ئۆيگە قاراپ كېلىۋاتاتتى.
بۇ ئايالغا نېمە بولغاندۇ؟ دەپ زىقانغا قاراپ تۇرۇپ قالدىم .ئۆيدىن سوفىيە ،غەيشەلەر
چىقتى .ئۇ مېنى ئۇرىدىغان پەيلى بىلەن ماڭا قاراپ كېلىۋاتاتتى ،مەن ئەجەبلىنىپ:
ــ زىقان نېمە بولدىڭىز ،تاڭ ئاتماستىن نېمىشقا بۇنداق ئاچچىقلىنىپ كەتتىڭىز؟
دېدىم.
سېنىڭ پەنگىمىڭ كاالڭ مېنىڭ باغالقتىكى كاالمنى ئازدۇرۇپ ئاشلىق ئېتىزىغا
باشالپ بېرىپتۇ .مانا بىكاردىن 40سوم پۇل تۆلەپ چىقاردىم .بۇزغۇنچىنىڭ كالىسىمۇ
616

بۇزغۇنچى ،مېنىڭ 40سوم پۇلۇمنى تۆلە دەپ دېۋەيلەپ كەلدى .قارىسام بىزنىڭ كاال
ئىشىك ئالدىدا باغالقلىق يېتىپتۇ.
— توختا زىقان بىزنىڭ كالىمۇ ئېتىزغا سېنىڭ كاالڭ بىلەن بىللە چۈشۈپتىمۇ؟ دەپ
سورىدىم.
ــ بۇزغۇنچىالر ئۆزلىرى قۇتراتقۇلۇق قىلىپ ئۆزىنى يوشۇرۇپ جىم يېتىۋالىدۇ ،سېنىڭ
كاالڭمۇ شۇنداق ،مېنىڭ كاالمنىڭ باغالق يىپىنى ئۈزدۈرۈۋېتىپ ئۇنى ئېتىزغا باشالپ
قويۇپ ئۆزى قېچىپ كېلىپ يېتىپتۇ ،دەپ ۋارقىراپ كېلىپ ياتقان كالىنى بىر نەچچىنى
تېپىۋەتتى.
ــ زىقان سەن ناھىيىلىك ھۆكۈمەتنىڭ باشلىقىنىڭ ئايالى سەن ،ئەقىل بىلەن ئويالپ
سۆزلىسەڭ بولىدۇ ،دېيىشىم بىلەن:
ــ ھە ،سەن پەنگىمىڭ ماڭا نەسىھەت بەرگۈدەك بولۇپ قالدىڭمۇ؟ قۇيرۇقۇڭنى
كۆتۈرۈپ كۆرەڭلەشكە باشالپسەندە ،سەن پەنگىمىڭ پۈتۈن يامانلىقنى ئادەملەرگە
ئۆگىتىشتىن باشقا ،ھايۋانالرغا ئۆگىتىشكە باشالپسەن ،سۆزمەنلىك قىلىپ كاالڭنى
ئاقالپ بۇ پۇلنى تۆلەشتىن قېچىۋاتامسەن دەپ ،راستتىن ئاچچىقلىنىپ بارمىقىنى
شىلتىپ ئالدىمغا دېۋەيلەپ كەلدى .ئۇ مېنى ئۇرۇشتىنمۇ يانمايدىغاندەك كۆرۈنەتتى.
مەن كەينىمگە داجىپ تۇرۇپ:
ــ زىقان مەن كاالمغا ئەكسىلىنقىالبچىلىقنى ئۆگىتەلىگەندىن كېيىن ،سەن نېمىشقا
كاالڭغا ئىنقىالبچى بولۇشقا ئۆگىتەلمەيسەن ،سەن بىر چوپچوڭ ئادەم ئويالپ سۆزلە،
دېدىم.
ئۇ تېخىمۇ ۋارقىراپ:
ــ سەن قاراپ تۇر .مەن دادۈيگە بېرىپ سېنىڭ نومۇرۇڭدىن 40سوم پۇلنى ئۆزۈمگە
يازدۇرۇپ ئالىمەن ،مېنى ھېچنەرسە قىاللمايدۇ دېمە ،دېدى كەينىگە بۇرۇلۇپ كېتىۋېتىپ.
ــ سەن مۇشۇ قىلغان يامانلىقىڭ ئۈچۈن جاۋاب بېرىسەن .تېخى گەپدانلىق بىلەن
قۇتۇلۇپ كېتىمەن دەپ ئويلىما ،دېدى ۋە مېنى تىلالپ ۋارقىرىغان پېتى كەتتى.
يىللىق ھېساباتقا قارىسام مېنىڭ ئاتمىش نەچچە ئىش كۈنۈمنى زىقانغا ئېلىپ
بېرىپتۇ .بۇ ئادالەتسىزلىكنى كىمگە دەيسەن ،مەن بۇ گۇڭشېدا يەتتە يىل قولدەك ئىشلەپ
بىر تىيىن پۇل كۆرمىدىم .مانا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش يولالر بىلەن بۇالپ تالىنىپ كېتەتتى.
617

- 71يىل ماي ئېيى
بالىالرنىڭ ھەممىسى ئىشقا كەتتى .مىجەزىم بولمىغانلىقتىن رۇخسەت سوراپ ئىشقا
چىقمىغان ئىدىم .سائەت توققۇزدا ئۈرۈمچىدىن ئاپتوبۇس كەلدى .شۇ ئاپتوبۇس بىلەن
جۇيەندىكى (شىنجاڭ ناخشا ـ ئۇسسۇل ئانسامبىلى) نىڭ ئەتىسى ئابلىمىت سادىق بىلەن
ئايالى گۈلسارە كېلىپ توپتوغرا بىزنىڭ ئۆيگە قاراپ كېلىۋاتاتتى .مەن يۈگۈرۈپ چىقىپ
قارشى ئېلىپ ئۆيگە باشلىدىم .تۇخۇم قويمىقى بىلەن چاي بەردىم .ئابلىمىت گۈلسارەنىڭ
ۋاقتى يېقىن ،خۇدايىم بۇيرۇسا كېلەركى ھەپتە يەڭگىپ قاالر دەپ كۈتىمىز .گۈلسارە
مۇشۇ يەردە سىزنىڭ يېنىڭىزدا بولۇشنى خاالپ بالىنى مۇشۇ يەردە كۈتۈپ ئالساق دەپ
ھازىرلىنىپ چىقتۇق ،سىز قانداق قارايسىز؟ دەپ مەندىن جاۋاب كۈتۈۋاتقاندا تاالدىن
قاينىجامالنىڭ توۋلىغان ئاۋازى ئاڭالندى .مەن ئۇنىڭ زېرىكسە بىكاردىن ئۆز ئالدىغا
«سۆيۈنگۈلنى يوقىتايلى ،سۆيۈنگۈل يوقالسۇن» دەپ توۋاليدىغانلىقىنى بىلەتتىم .ھەممە
ئادەم ئۇنىڭغا ئۆگىنىپ قالغان ئىدى ۋە ھېچكىممۇ ئېتىبار قىلمايتتى .خەنزۇالر بولسا
ئۇنى ساراڭ خوتۇن! دەپ ئاتايتتى .بەزى ئادەملەر مەندىن «سەن ئۇنىڭغا نېمە قىلغان
ئىدىڭ ،ئۇ ساڭا نېمىشقا بۇنچىلىك ئۆچ بولۇپ قالدى» دەپ سورايتتى .مەن ئۇنى بۇرۇن
كۆرۈپمۇ باقمىغان ،ھېچقانداق زىددىيەتمۇ يوق ،مەن ئۇنى تونۇمايمەن ،دەپ جاۋاب
بېرەتتىم .قىسقىسى ،ئۇنىڭ بۇنداق توۋالشلىرىغا ھېچكىم كۆڭۈل بۆلمەيتتى.
مەن ئۇنى ئادەتتىكىدەك ۋارقىراۋاتسا كېرەك دەپ كۆڭۈل بۆلمەي ئولتۇرساممۇ،
لېكىن بۇنداق ئاۋازنى ئاڭلىمىغان ئابلىمىت چۆچۈپ تاالغا قۇالق سېلىپ ،ھەيران بولۇپ
ماڭا قارىدى ،مەن ئۇالرنى تىنچالندۇرۇش ئۈچۈن كۈلۈپ:
ــ ھە مۇشۇ يەردە بىر ئايال بار ،ئىچى پۇشۇپ قالسا مېنى يوقىتايلى دەپ شۇنداق
شوئار توۋاليدۇ ،دېدىم .لېكىن ئۇ ئادەتتىكىدەك ئەمەس ،ئۇ غەزەپ بىلەن جېنىنىڭ
بىرىچە چىرقىراپ ،ۋاي بۇ دۇنيا ئەكسىلىنقىالبچىالرنىڭ دۇنياسى بولۇپ كەتتى ،ۋاي
خااليىق ئاڭلىمىدىم دېمەڭالر ،پەنگىمىڭالر باش كۆتۈرۈپ بۇزغۇنچىلىق قىلىۋاتىدۇ ،دەپ
توۋلىغان پېتى ئۆيگە كىرىپ كەلدى.
مەن :قاينىجامال كەل ،ئولتۇر نېمە بولدى ،دەپ ئۇنىڭغا چىرايلىق مۇئامىلە قىلساممۇ،
قاينىجامال ئاچچىقتىن ئۆزىنى تۇتالماي ۋارقىرايتتى.
ــ رىزا باالمنى يەر ئاستى ئۆيگە باشالپ قارا مايلىق قەغەز باالمنىڭ قولىنى كۆيدۈرۈپتۇ.
618

ئەكسىلىنقىالبچىالرنىڭ پۈتۈن ئوي پىكرى قەستلىك ،دۈشمەنلىك ،دەپ توۋالپ تۇرۇشىغا
ئىنىم رىزا ئىشىكتىن يۈگۈرۈپ كىرىپال قاينىجامالنى كۆرۈپ ،كەينىگە بۇرۇلۇپ قاچتى.
ئۇنى كۆرگەن قاينىجامال ئىشىكتىن چىقىپ رىزانى قوغالپ كەتتى .كەينىدىن مەنمۇ
يۈگۈرۈپ چىقتىم .ئۇ تۇتۇپ ئالسا رىزانى ئۆلتۈرمىسىمۇ مېيىپ قىلىپ قويۇشى مۇمكىن
ئىدى .بەش قەدەم ماڭماستىن رىزانى تۇتۇۋالدى ،بالىنى يەرگە ياتقۇزۇپ ئېلىپ ئۈستىگە
ئىككى تىزى بىلەن دەسسەپ ئۇرۇپ ،چىمداپ ،بالىنىڭ كىكىرتىگىدىن سىقىپ ئۆلتۈرۈش
قەستىدە بولۇۋاتاتتى ،مەنمۇ يۈگۈرۈپ كېلىپ قاينىجامالنىڭ يەلكىسىدىن تۇتۇپ يۇلۇپ
ئالغان پېتى بىر چۆرۈپ ئاتقان ئىدىم يەرگە پاالقالپ يىقىلىپ چۈشتى .ئورنىدىن تۇرۇپ
جېنىنىڭ بىرىچە توۋالپ:
ــ ۋايجان ئادەم ئۆلدى! ماۋۇ ئەكسىلىنقىالبچى مېنى ئۇرۇپ كەتتى ،خااليىقالر
قارىمامسىلەر ،دۇنيا ئەكسىلىنقىالبچىنىڭ بولۇپ كەتتى ،دەپ ۋارقىراپ بىزنىڭ ئۆينىڭ
ئۇدۇلىدىكى ئىسكىالت ئۆگزىسىگە الي سېلىپ ئىشلەۋاتقان قىرىقتەك ئادەمگە قاراپ
توۋالشقا باشلىدى.
ــ ۋاي كەلمەمسىلەر ،قاراپ تۇرىسىلەرغۇ دەپ ئۇالرنى ياردەمگە چاقىراتتى .ئۆگزىدە
تۇرغان ئادەملەر ھەممىسى ئىشىنى توختىتىپ قاراپ تۇرغان ئىدى .ئۇنىڭ توۋلىشى بىلەن
بارلىق ئادەم گەپ قىلماستىن ئۆز ئىشلىرىغا چۈشۈپ كەتتى.
ــ سىلەرمۇ ئەكسىلىنقىالبچى تەرەپ بولۇپ كەتتىڭالرمۇ ،دەپ ۋارقىراپ ئاندىن ماڭا
قاراپ:
ــ سەن ئەكسىلىنقىالبچى پۈتۈن خەلقنى زەھەرلەپ ئەكسىلىنقىالبچى قىلىپ بولدۇڭ،
دەپ ماڭا ئېسىلماقچى بولۇپ كەلگەن ئىدى ،مەن ئۇنىڭغا:
ــ بېرىپ ئېيت ،چوڭ ئەترەت ئەنە ،گۇڭشې مانا دەپ كۆرسىتىپ ،قولۇڭدىن كەلسە
ناھىيىگە بار ،جۇڭياڭغا ــ بېيجىڭگە بېرىپ ئېيت دېدىم .ئۇ ئاچچىقىغا چىدىماستىن:
ــ ئويباي ئەكسىلىنقىالبچى دۇنيانى قىراتب جاتىر (دۇنيانى بۇزۇۋاتىدۇ) ھەممە ئادەم
ئەكسىلىنقىالبچىالرنىڭ سۆزىنى قىلىدىغان بولدى ،دەپ توۋلىغان پېتى دادۈيگە قاراپ
كەتتى.
ئابلىمىت رەڭكى ئۆچۈپ ،بۇ كۆڭۈلسىز ئىشقا ھەيران بولۇپ تۇرۇپال قاپتۇ .مەن
رىزانى يېتىلەپ ئابلىمىتنى باشالپ ئۆيگە كىردىم ۋە رىزادىن نېمە بولغانلىقىنى سورىدىم.
بۇندىن بىر يىل بۇرۇن سوۋېت ھۆكۈمىتى شىنجاڭغا باستۇرۇپ كىرىپ ئۇرۇش
619

ئاچسا خەلقنىڭ ئۇرۇشتىن يوشۇرۇنىدىغان ئورنى بولۇشى كېرەك ،دەپ قىشنىڭ قاتتىق
سوغۇقىدا ھەر بىر ئادەم ئۆز ئالدىغا تاغدىن ئۆڭكۈر كوالپ ،يەر ئاستى يوشۇرۇنۇش ئۆيىنى
ياساپ چىققان ئىدى .ئۇ ئۆڭكۈرلەردە بالىالر توشقان تۇتۇپ ۋە يەر ئاستى جەڭ قىلىپ
ئوينايتتى ،ئۇالر نەدىندۇر قارا ماي قەغىزىنى تېپىپ كېلىپ چىراغ ئورنىغا شۇنى يېقىپ
كىرىپ يۈرگەن ئىكەن ،بۈگۈنمۇ ئۇالر يەر ئاستى ئۆيگە كىرگەندە قاينىجامالنىڭ بالىسى
قارا ماي قەغىزىدىن قولىغا ماي تېمىپ قولىنى كۆيدۈرۈۋېلىپتۇ .بۇندىن ئىككى كۈن بۇرۇن
رىزانىڭمۇ قولى كۆيۈپ كەتكەن ئىدى .بىز ئۇنىڭغا ئۇ يەردە ئوينىماسلىقنى ۋە خەتەرلىك
ئىكەنلىكىنى دېسەكمۇ بۈگۈن يەنە بارغان ئىكەن.
ئابلىمىت رىزاغا سۇ ئىچكۈزدى .رىزامۇ بىر كۈن سىرتقا چىقماي قورقۇپ ئۆيدە
ئولتۇردى.
بۇ ئەھۋالنى كۆرگەن ئابلىمىت گۈلسارەگە:
ــ سىنىڭ بۇ يەرگە كېلىپ تۇغىمەن دېگىنىڭ ھەقىقەتەن توغرا ئەمەس ئىكەن.
بۇالر بۇنداق بېسىم ئاستىدا ياشاۋاتسا بىز بۇالرغا ئېغىرلىق سالساق بولمايدىكەن،
قايتىپ كېتەيلى ،بۇ ئادەملەر بەكمۇ نادانلىقتا ،ئاسارەتتە قالغان خەلق ئىكەن ،بۇالرنى
پەقەت ياۋايى ئادەملەر دېسەكمۇ ئازلىق قىلىدۇ .نېمە دېگەن يامان ئۆكتەم ئادەملەر بۇ؟
سىز شۇنچە يىلالر بۇ يەردە قانداقمۇ ياشاپ كەلدىڭىز؟ مەن بولسام بىر كۈنمۇ چىداپ
تۇرالمايمەن ،دەپ بېشىنى چايقاپ كەتتى.
ــ سىياسەت بوشاپ ،ۋەزىيەت ھازىر كۆپ ياخشى بولۇپ قالدى ،دېدىم.
ئۇالر چۈشتىن كېيىن ئاپتوبۇس بىلەن قايتىپ كەتتى.
قاينىجامال دادۈيگە بارسا ناھىيىدىن كادىرالر كەلگەن ئىكەن .قاينىجامال ئۆينى
بېشىغا كىيىپ ۋارقىراپ ئۇالرغا بۇ ھەقتە ئەرزلىرىنى سۆزلەپتىكەن ،ئۇالر قاينىجامالغا:
ــ ھازىر ۋەزىيەت بۇرۇنقىدەك ئەمەس ،سەن خالىغانچە بېرىپ ئۇالرنى ئۇرۇپ ـ
تىللىشىڭغا يول قويۇلمايدۇ .ھەر نەرسە سىياسەت ،قانۇن بىلەن بولىدۇ .بۇرۇن قانۇنسىز
ئىشالر كۆپ بولدى .ئەمدى ئۇنىڭغا يول يوق ،دەپ چىقىرىۋېتىپتۇ.
ئۇ دادۈيدىن چىققاندىن كېيىن بار ئاۋازى بىلەن چىرقىراپ كادىرالرمۇ ئەكسىلىنقىالبچى
تەرەپ بولۇپ كەتتى .ناھىيە ،ھۆكۈمەتمۇ ئەكسىلىنقىالبچىالر تەرەپكە كەتتى ،قانداق
قىلىمىز ،بىزنىڭ سۆزىمىزنى ئاڭاليدىغان ئادەم قالمىدى ،دەپ بىر كۈن توۋالپ يۈردى .بۇ
خەۋەرنى باشقىالر بىزگە يەتكۈزۈپ قويدى.
620

شۇنىڭدىن كېيىن ئۇنىڭ ئاۋازى يوقالدى .كېيىن ئاڭلىسام قاينىجامال 10ـ بالىسىغا
ھامىلىدار ۋاقتىدا تۇيۇقسىزال بىر كېچىدە ئۆلۈپ قېلىپ ،بالىلىرى يېتىم قاپتۇ.
كىشىلەر ماڭا «سېنى يوقالسۇن» دەپ توۋالپ يۈرۈپ ئۆزى دۇنيادىن كەتتى ،دېيىشتى.

- 71يىل - 30دېكابىر
مەن ئىشتىن قايتىپ تۇرۇشۇمغا شەھەردىن غەيشە كەلدى .ئۇ مەن بىلەن
كۆرۈشۈۋېتىپ:
مەن سىزگە شۇنداق ئېسىل ،سىز ياخشى كۆرگەن نەرسىنى ئېلىپ كەلدىم دەپ
ئىشىككە قارىدى .ئۆيگە ساجىدە كىرىپ كەلدى .بىر سېكۇنتتەك كۆزۈمگە ئىشەنمەي
تۇرۇپ قېلىپ ،ئاندىن يۈگۈرۈپ بېرىپ ئۇنى قۇچاقالپ سېغىنغان كۆز ياشلىرىمىز بىلەن
كۆرۈشتۇق .سۆزلەپ سۆزىمىز تۈگىمەستىن بىر كېچە ئۇخلىماي تاڭ ئاتقۇزدۇق .ئۇ مۇ
نۇرغۇن ئېغىر كۈنلەرنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەنلىكىنى ،ئاپىسىنىڭ زاۋۇت تۈرمىسىدە سولىنىپ،
ياتقانلىقىنى سۆزلەپ بەردى .چۆچەكتە ۋىاليەت باشلىقلىرى ۋە بارلىق ئىدارىدىن سۆرەپ
چىققان ئادەملەرنى قالپاق كىيدۈرۈپ كوچىدا سازايى قىلغاندا شەھەر گۇڭشېدىن
ساجىدەنىمۇ ئېلىپ چىقىپ كوچا ئايالندۇرغان ئىكەن .شۇ كۈنى قايتىپ كېلىۋاتقاندا قارا
دۆڭدە بىر قانچە ئۇيغۇر يىگىتلىرى ئالدىدىن چىقىپ بىرسى بەلۋاغ بىلەن ساجىدەنىڭ
يۈزىگە ئۇرغاندا تاسمىنىڭ ئىزى كۆپكۆك بولۇپ ،بىر كۆزىگە قان ئۇيۇپ بىر ئايغىچە كۆزى
قارا بولۇپ ئاغرىپ يۈرۈپتۇ .بۇالرنى سۆزلىگەندە ئىچىم ئاغرىپ ،كۆزۈمگە ياش كەلدى.
ئۇنى قۇچاقالپ كەتتىم .جېنىم دوستۇم نېمە بولسىمۇ ئالالھقا شۈكۈر ،ئۆلمەي ئامان
قالدۇق .بىز ئۈچۈن بۇ ئەڭ چوڭ غەنىيمەت بولدى .مەن شۇنىڭ ئۈچۈن ئالالھقا شۈكۈر
قىلىمەن .ئالالھتىن ئەجەل كەلمىسە ھېچكىم ھېچنېمە قىلىپمۇ ئۆلتۈرەلمەيدىكەن .كۆپ
يەردە ئالالھ بىزنى ساقلىدى .يەنە بىر تەرەپتىن بىزنىڭ مۇشۇ ئالىي روھىمىز ھاياتىمىزغا
يېڭىلمەس كۈچ بەردى .شۇ كۈچ بىلەن ھەرقانداق قىيىنچىلىقنى يېڭەلىدۇق .بىلەمسەن
ساجىدە ،بىز يەنە باتۇر ،دېدىم .ئاندىن بۇندىن كېيىنكى ئىشالر ئۈستىدە سۆزلەپ،
گۇڭەنتىڭغا بېرىپ بۇ قالپاق ۋە رېجىم ئىشلىرىنى ھەل قىاليلى ،دەپ كېلىشتۇق .ئۈچ
كۈندىن كېيىن ساجىدە شەھەرگە كەتتى ھەم كېچىكمەي تېز بار ،دەپ ماڭا تاپشۇردى.
مەن رۇخسەت ئالغاندىن كېيىن بارىدىغانلىقىمنى ۋەدە قىلدىم.
621

ساجىدە :مەن بارغان گۇڭشېدا ئاساسى خەلق خەنزۇالر بولغاچقا مەدەنىيەت
ئىنقىالبىنىڭ دولقۇنى ئانچە كۈچلۈك بولمىدى .شۇڭالشقا مەن جاپا تارتىپ قىينالمىدىم
دېدى .راستتىن بىزنىڭمۇ خەنزۇ ئەترەتلىرىدە ئىنقىالب ئانچە داغدۇغىلىق بولماستىن
تىنچ ئۆتكەنىدى.

- 72يىلى قىش ۋاقتى
مەن رۇخسەت ئېلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن دوختۇرخانىغا باردىم .ئويسىڭ (ئو
دوختۇر) ماڭا «دوختۇرغا كۆرۈنمىسە بولمايدۇ ،تەكشۈرتۈپ كېلىشى كېرەك» دەپ قەغەز
قىلىپ بەردى .شۇنىڭ بىلەن ئۇ ماڭا:
سەن بۇ قېتىم دوختۇرغا كۆرۈنۈپال قايتىپ كەلمەي ھەرىكەت قىل .مۇشۇ تۇرمۇشتىن
قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئۆزۈڭ ھەرىكەت قىلمىساڭ ،بۇالر ھېچ ۋاقىت ساڭا ياخشى كۈن
بەرمەيدۇ .ئۇرۇپ ـ سوقۇپ ئىشلىتىشنى بىلىدۇ .سەن ھۆكۈمەتتىن كۈتۈپ ياتساڭ پۈتۈن
ئۆمرۈڭ مۇشۇنداق قىيىنچىلىقتىن قۇتۇاللماي ياشايسەن ،ئىزدەن ،ھەممە يەرگە بار .ھازىر
سىياسەت ئۆزگەردى .مەركەزدىكى باشلىقالرنى ئەسلىگە كەلتۈرۈۋاتىدۇ .مۇشۇ سىياسەتكە
ئۆز ئىشىڭنى چۈشۈرۈپ ئااللىساڭ مەسىلە يوق ،قۇتۇالاليسەن ،دەپ كۆپ ياخشى سۆز
بىلەن مەسلىھەت بېرىپ يولغا سالدى.
مەن نەنسەنگە قايتسام ئويسىڭ سىچۈئەن مېدىتسىنا ئىنستىتۇتىنى تامامالپ مۇشۇ
يەردە ئىشلەۋاتقانلىقىغا ئۈچ يىل بولغان ئىكەن .ئۇ مېنى بىر ساھەدە ئوقۇغان مېنىڭ
ساۋاقدىشىم دەپ ساۋاقداشلىق مېھرى بىلەن يېقىنچىلىق قىلىپ ھالىمدىن خەۋەر ئاالتتى
ۋە ئېغىر كۈنلىرىمىزدە ئۇ بىزگە كۆپ ياردەم قىلدى .ئۇ كىشىلەرگىمۇ ئوخشاش ياخشى
مۇئامىلە قىالتتى.
ئويسىڭ - 70يىلالردا نەنسەندىكى بىر خەنزۇ قىزغا ئۆيلەندى ،كېيىن ئۇ خىزمەت
يۆتكەش مۇناسىۋىتى بىلەن بىزدىن يىراق يەرگە كەتكەن ئىدى - 73 .يىلىغا كەلگەندە
نېمە سەۋەب بولدىكىن بىلمىدۇق ئېسىلىپ ئۆلۈۋاپتۇ ،دەپ ئاڭلىدۇق.
بىر ئاي دېگەندە كىچىك ئەترەت ،چوڭ ئەترەت ،گۇڭشېالردىن مۇزاكىرە قىلىپ ئاران
بىر ھەپتە رۇخسەت بەردى .مەن بۇنىڭغىمۇ خۇشال بولۇپ ،شەھەرگە كەتتىم.
بېرىپال ئىككىنچى كۈنى ساجىدە ئىككىمىز جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسىگە باردۇق،
622

بۇندىن بۇرۇن ساجىدە ئىككى مەرتىۋە كەلگەندە ماتېرىيال تەكشۈرۈش ئىشخانىسىنىڭ
باشلىقى مۇسا ئىيسا دېگەن ئادەم ئەنزە ئاغدۇردۇڭ ،دەپ ئىشخانىدىن قوغالپ چىقارغان
ئىكەن .بۇ قېتىم ئىككىمىز ئىشىكنى ئۇرۇپ بۆلۈمگە كىرىشىمىز بىلەن پاكار بويلۇق ،سېمىز،
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
  • Büleklär
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 1927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1054
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3760
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3776
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
    26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3811
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1726
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3891
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    24.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1768
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3942
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1816
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1875
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1812
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    22.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1836
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1861
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3901
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1806
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1904
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1889
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1793
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3887
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1865
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3908
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1742
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3909
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
    23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 2318
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.