Latin

Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37

Süzlärneñ gomumi sanı 3908
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ئادەم ھوشىدىن كېتىپ يېتىپ قاالتتى .ئاندىن ئەتراپقا قالغانلىرىمىزنى تىزىپ قويۇپ بىر
چەتتىن قامچىالپ چىقاتتى .ھەر كۈنى بۇ ئىش داۋام قىلىپ كەلدى .بۇ ھەممىمىزنىڭ
جېنىغا تەككەن جان ئازابى بولدى .قېرىالر بۇنداق خار بولۇپ ياشىغۇچە ئۆلسەك ئىدى،
دەپ ئۆلۈم تىلەپ ھۆڭگۈرەك ئېيتىپ يىغلىشاتتى .ئەمما بۇنىڭغا ھېچقانداق چارىمىز يوق
ئىدى.
مانا شۇنداق ئېغىرچىلىقالر ئىچىدە ئېرىقتا ئىككى ئاي ئىشلىدۇق.
مىنبىڭ ئىبراي بىلەن قايار ئۆزلىرى ياش بولسىمۇ ئەمما پادىشاھ زامانىدىكى زالىم
جالالتالرنى ئەسلىتەتتى .ئۇالرنىڭ زەھەرگە تولغان كۆزلىرىنىڭ ئىچىمۇ قىزىل قاندەك
كۆرۈنەتتى .يۈزىدىن بىر رەھىم ـ شەپقەت ياكى كۈلكە كۆرۈنمەيتتى .بۇالر جالالت قېنى
بىلەن سۇغۇرۇلۇپ چوڭ بولغاندەك قىياپىتى كىشى كۆزىگە قورقۇنچلۇق ھەم سۈرلۈك
كۆرۈنەتتى.
ئېرىق ئىشى تۈگىگەندىن كېيىن بوز يەر ئېچىش ئۈچۈن ئىككى تاغ ئارىسىدىكى كەڭ
تۈزلەڭلىكنى ئېچىپ دېھقانچىلىق مەيدانىغا ئايالندۇرۇش پىالنى بىلەن بىر ھەپتە يوغان
ـ يوغان دەرەخ ،قارىغاي ،ھەر تۈرلۈك چىرايلىق گۈل ـ چېچەكلىك ياغاچالرنى قومۇرۇپ
ئېلىش ئىشى بىلەن شۇغۇلالندۇق .ئاخىرقى كۈنى مەن بىلەن ئۈچ ئەر كىشى يوغان ئىككى
ئادەمنىڭ غۇلىچى يەتمەيدىغان يۈز يىلدىن ئوشۇق ياشىغان بىر دەرەخنى قومۇرۇش
ئۈچۈن بىر كۈن ئىشلىدۇق .يەرنى ئىككى مېتىردىن چوڭقۇر كولىدۇق ،دەرەخنىڭ يوغان
يىلتىزلىرىنى ئەتراپتىن ئىككى مېتىر يىراقلىقتىن پالتا بىلەن كېسىپ چىقتۇق.
ئەمما تېرەك ھېچ يىقىلمايتتى ،مىدىرالپمۇ قويمايتتى ،كەچ كىرىپ قالدى .ئاخىر مەن
تېرەكنىڭ ئاستىغا كىرىپ كوالشقا كىرىشتىم .تۆتىمىز تۆت تەرەپتىن كولىدۇق .بىر قارا
تاش تۇرغان ئىكەن ،مەن ئۇنى كوالپ چىقاردىم .ئەترەتتىكىلەرنىڭ «قاچ ـ قاچ ،تېرەك
يىقىلىۋاتىدۇ ،ھاي ـ ھوي» دېگەن ئاۋازىدىن بېشىمنى كۆتۈرۈپ قارىسام مېنىڭ ئۈستۈمگە
قاراپ يىقىلىپ كېلىۋېتىپتۇ ،تېرەكنىڭ يوغان يىلتىزى مېنى مىجىپ يوق قىلىدىكەن،
چاققانلىق بىلەن ئۆمىلەپ چېكىندىم .لېكىن چىقىپ ئۈلگۈرەلمىدىم .تېرەك شالدۇر ـ
548

شۇلدۇر قىلىپ يىقىلىپ چۈشتى .كىشىلەر «ۋاي ئۆلدى ،ۋاي ئۆلدى» دەپ توۋلىشاتتى.
قىسقا ۋاقىت ئىچىدە نېمە بولغىنىمنى بىلەلمەي قالدىم .قارىسام يىقىلغان دەرەخنىڭ
ئاستىدا ياتىمەن ،ۋاي خۇدايىم مەن ئۆلدۈممۇ؟ دەپ ئۆزۈمنى تىڭشىدىم ،پۇت ـ قولۇم
ھەرىكەت قىلىۋاتىدۇ .تىرىك ئىكەنمەن ،دەپ ھاياتلىقىمنى بىلىپ ،شۇنداق قورقتۇمكى
دەرەخنىڭ ئاستىدىن قۇتۇلۇپ چىقىش ئۈچۈن ئالدىراپ كەتتىم .شاخالرنىڭ ئارىسىنى
قولۇم بىلەن ئېچىپ چىقىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقانلىقىمنى كۆرگەن خەلق «ۋاي تىرىك
ئىكەن» دەپ شاخالرنى قايرىپ ئېچىپ بەردى ،مەن ئۆمىلەپ چىقتىم .پۇت ـ قولۇمدا ھېچ
كۈچ يوقتەك ئولتۇرۇپ قالدىم.
پۈتۈن ئادەم ئىشلىرىنى تاشالپ دەرەخنىڭ ئەتراپىدا مېنى ئۆلدى ،دەپ قاراپ تۇرغان
ئىكەن .ھەممىسى خۇشال بولۇپ ،بىر ئېغىزدىن ھال سوراپ:
ئالالھنىڭ قۇدرىتى دېسەك بولىدۇ .يوغان تېرەكنىڭ ئاستىدىن تىرىك چىقىش ئۆزى بىر
كارامەت« .ئالالھ ئەجەل بەرمىسە يوغان دەرەخ بېسىپ ئالسىمۇ تىرىك چىقىدىكەن توۋا»،
«ئالالھ ساقلىدى»« ،پەرىشتە قاقتى» دەپ ھەر بىرسى كېلىپ مەندىن ھال سورايتتى.
ئۇالر مەندىن بىر يەرلىرىڭ ئاغرىمدۇ؟ دەپ ئۆز سىڭلىسىدەك كۆرۈپ غەم قىلىشتى.
دۈمبەمنى ،قوللىرىمنى سىالپ كۆردۈم ۋە ياق ھېچ يېرىم ئاغرىمىدى ،دېدىم.
كىرەيباي مولال كېلىپ «باالماۋ ـ باالپانىم ئالالھ سېنى ساقلىغاندا كارامەت ساقلىدى،
پەرىشتە قانىتىنى سېنىڭ ئۈستۈڭگە ياپمىسا سەن بۇ ياغاچنىڭ ئاستىدىن ئامان
چىقارمىدىڭ!؟ ھېچ بولمىسا پۇتاقالر بىر يىرىڭنى ئاغرىتقان بۇالر ئىدى .كىيىمىڭنىمۇ
ئىلىپ يىرتمىغان ئالالھ سېنى ئۆزى ساقلىدى .سېنىڭ ئالالھنىڭ ئالدىدا بىر قىلغان
ياخشى ئىشىڭ ياكى ياخشى ئەمىلىڭ بولسا كېرەك باالم ،بۇ بىر كارامەت بولدى» دەپ
كۆز ياشلىرىنى سۈرتتى.
پۈتۈن ئادەم ھېسداشلىقىنى بىلدۈرۈپ ھال سوراپ ،ساالمەت قالغىنىمغا خۇشاللىقىنى
بىلدۈرۈپ ،ئارىمىزدىكى بىر قىزىمىزدىن ئايرىلىپ قالدۇقمۇ دەپ بەك قورققان ئىدۇق،
ئالالھ ساقلىدى ،بۇ بىر مۆجىزە بولدى ،دېيىشىپ ئەتراپىمدا توپلىنىپ تۇراتتى.
خەلق ئەسكىرى ئىبراي كېلىپ «سۆيۈنگۈل سېنى ئالالھ ساقلىدى ،سەدىقە بەر.
كەچكى تامىقىڭنى يېمەستىن ئورازانغا بەر» دېدى .ھەممىمىز ھەيران بولدۇق .كىرەيباي
موللىنى «دىن نىقابىغا يۆگىلىۋېلىپ خەلقنى زەھەرلەپ كەلدىڭ» دەپ ئۇرۇپ ھوشىدىن
كەتكۈزۈپ يۈرگەن ئادەم ،بۈگۈن «ئالالھ ساقلىدى ،سەدىقە بەر» دېگىنىگە ھەيران بولدۇم.
549

- 17يانۋار ئورمان ئىدارىسىنىڭ يېنىدىكى قىزىل بايراق ئەترەتتە يول ياساش
ئىشى بولغانلىقتىن بىزنى ئۇ يەرگە كۆچۈرۈپ كېلىشكە توغرا كەلدى .قىش قاتتىق
سوغۇق ،ئەتراپ ئاپاق قار .بىزنى ئورۇنالشتۇرىدىغان ئۆي يوق .ئۇنىڭ ئۈچۈن كۈن پېتىش
تەرەپتىكى تاغنىڭ ئېتەك تەرەپتىن بەش مېتىر كەڭلىكتە 20 ،مېتىر ئۇزۇنلۇقتا 2.5
مېتىر چوڭقۇرلۇقتا بىر سەي ئورىسى كوالپ ،بىر ئىشىك قالدۇرۇپ ئۈستىنى ياغاچ بىلەن
ياپتۇق ۋە ئۈستىدىن ئىككى تۈڭلۈك چىقىرىپ ،بىر ئۆي شەكلىدە كۆكتات ئورىسىنى
ياساپ چىقتۇق ۋە شۇ ئىشىكى يوق ،تاملىرىدىن سۇ چىقىپ تۇرغان زەي ،سوغۇق ئۆيگە
كۆچۈپ كېلىپ ئورۇنالشتۇق .بۇ ھەممىدىن ئېغىر ۋە قىيىن بولدى .چۈنكى قىش بىرىنچى
ئاي ،ياتاق ئۆيىمىزنىڭ ئىشىكى يوق ،زەي ،ئوت قااليدىغان مەشمۇ يوق ،كېچىسى بىرمۇ
كىيىمىمىزنى يەشمەستىن ئاياغ كىيىملىرىمىز بىلەن يوتقانغا كىرىپ ياتساقمۇ كېچىچە
دىرىلداپ توڭالپ ئۇخلىيالماي چىقاتتۇق .بىچارە ياشقا چوڭلىرىمىز ،كۆتۈرۈشكە يەڭگىل
دەپ نېپىز يوتقان ـ كۆرپە ھەم پاالس ئېلىپ كەلگەن ئىدى .سوغۇققا چىدىماستىن
كېچىچە يىغالپ چىقتى .ئىش ئېغىر ،كۈن سوغۇق ،ئۇيقۇسىزلىق بىزنى بەكمۇ قىينايتتى.
مۇشۇ ئورىنى كوالۋاتقاندا ئارىمىزدىن بىچارە ناۋروز ئاغا ئىشتىن قايتىپ كېلىپ يېتىپال
جان بەردى .ئۇ بىچارە ھەر ۋاقىت مېنى كۆرگەندە ئۆزىنىڭ قاتتىق ئاغرىپ يۈرگەنلىكىنى،
ئىشقا بوينىغا يىپ سېلىپ سۆرەپ چىققاندەك ئاران ئىشلەۋاتقىنىنى شىكايەت قىلىپ
يىغالپ ئاالتتى ۋە ئالالھ جېنىمنى ئالسا ماڭا راھەت بۇالر ئىدى ،ئۆلمەي قالدۇققۇ
دەيتتى .ئۇ مەرھۇم ئاغرىقنى ئورۇندا يېتىپ مۇ ئۆتكۈزەلمەي دۇنيادىن كەتتى« .ئالالھ
تائاال ئۇنىڭغا ئىمان بەرسۇن ،ياتقان يېرى جەننەت بولسۇن ئامىن!»
ئەرلەردىن 5 - 4ئادەم بېرىپ گۆرلىكىنى كوالپ يەرلەپ كەلدى ،جىنازا نامىزىمۇ
ئوقۇلماي كۆمۈلدى.
ھەممىمىزگە بەكمۇ كۆڭۈلسىز تۇيۇلدى.
ئۇ مەرھۇم بىزنىڭ كۆڭلىمىزدە ھۆرمەت بىلەن ياشايدۇ.

- 27فېۋرال
بىز ياسىغان ھارۋا يولى تاغ ئارىسىغا جايالشقان چارۋا ئەترىتىگە يېتىپ كېلىپ
قالدى .پۈتۈن ئەترەت خەلقى چىقىپ تاغ ئۈستىدە بىزنىڭ ئىشلىگىنىمىزگە قاراپ تاماشا
550

قىلىپ تۇراتتى .بۇنى كۆرگەن خەلق ئەسكەرلىرى قاپار ،ئىبراي ،قومارالرنىڭ قانلىرى قىزىپ،
سەۋەبسىز چىرقىراپ ،قوللىرىغا نەدىن ئالدىكىن ھارۋىكەشنىڭ ئۇزۇن ساپلىق قامچىسىنى
ھەر بىرسى بىردىن تۇتۇپ ھېچ گۇناھسىز ئىشلەۋاتقان ئادەملەرنى چاراسلىتىپ ئۇراتتى.
ئاغزىغا كەلگەن سۆزلەر بىلەن ھاقارەتلەپ تىلالپ يۈگۈرەتتى ،يېنىمدا ئىشلەۋاتقان
شوقاش بۇالر ئۆزلىرىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئويۇن قويۇۋاتىدۇ دېيىشىگە نەدىن يېتىپ
كەلدى ،ھېلىقى قامچا شارت قىلىپ ئۇ بىچارىنىڭ دۈمبىسىگە تېگىۋىدى ،يەرگە دۈم
چۈشتى .مىنبىڭ قاپار يۈگۈرۈپ كېلىپ ئىككىنى تەپتى .شوقاش بىچارە «ۋايجان» دەپ
چىرقىراپ ئورنىدىن تۇرالماي يېتىپ قالدى ،زەكەرىيە بىلەن ئىككىمىز قولىدىن تارتىپ
تۇرغۇزغان ئىدۇق دەسسەپ تۇرالماي يەنە يىقىلدى« .ئويباي بېلىم» دەپ قولى بىلەن
بېلىنى تۇتۇپ تۇرۇشقا قانچە تىرىشسىمۇ تۇرالمىدى.
ئۇالر يەنە يۈگۈرۈپ يۈرۈپ ئىشلەۋاتقانالرنى قامچىاليتتى .بۈگۈن ياشالرنى بىر ـ
بىرلەپ ئۇرۇشقا باشلىدى .ئۇ ئۇزۇن قامچا بىلەن سۆكەن ،مەجى ،جورسۇن قاتارلىق
بارلىق ياشالرنى قامچىالپ چىقتى .مىنبىڭ ئىبراي ئورازاننى ئىككى قامچا ئورغان ئىدى،
ئۇنىڭ كۆزى ئوت بولۇپ ياندى ،چىشلىرىنى غىچىرلىتىپ ئۆزىنى ئاران باستى.
مىنبىڭالر باش تەرەپكە كەتكەندە ئورازان ئاچچىقىدىن ئاغزىنى بۇزۇپ «ئاۋۇ
غىلجىڭالر نېمە دەپ چىقىپ تۇرۇۋالدى ،شۇ قىزالرغا ئۆزلىرىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن بۇ
مىنبىڭالر قۇتراپ كەتتى» دەپ ئۇ يەردە نايناقالپ كۈلۈشۈپ تۇرغان قىزالرنى تىلالپ
كەتتى.
ياشالرنىڭ ھەممىسى ئىنتايىن خاپا بولۇشتى.
بىزنىڭ ھالىمىزدىن نېمە تاماشا چىقسۇن ،خۇددى مايمۇن ئويۇنى ئويناۋاتقاندەك
چىقىپ قاراپ تۇرغىنىنى دېمەمسەن ،بىگۇناھ بىزگە تاياق يېگۈزدى .ماۋۇ مىنبىڭ دېگەن
نەرسىلەرنىڭ يۈرىكى تاشقا ئايلىنىپ كېتىپ بارىدۇ .ئادەملەرنى ئۇرمىسا تۇرالمايدىغان
دەرىجىگە يەتتى .بۇالردا رەھىم ـ شەپقەت دېگەن يوق بولدى .شۇ كۈندىن باشالپ شوقاش
ئورنىدىن تۇرالمىدى .كېچىچە ۋايجانالپ يىغالپ چىقاتتى« .مەن ئەمدى ساقىيالمايمەن»
دەيتتى ،دېگەندەك ئۈچىنچى ئاينىڭ ئاخىرىدا ئۇمۇ شۇ بەل ئاغرىقى بىلەن دۇنيادىن
كەتتى.
- 2مارت تىيەنسەن ئەترىتىگە يۆتكىلىپ كېلىپ ئۇ يەردە يەنە سۇنى تاققا
ئېلىپ چىقىش ئۈچۈن ئېرىق كوالش ئىشى بىلەن بولدۇق .ئۇ ئەترەتكە كەلگەندە ياشقا
چوڭلىرىمىزنىڭ كۆپ قىسمى ئىشقا چىقالماي ئاغرىپ يېتىپ قالدى.
551

چۈشلۈك تاماق ۋاقتىدا كۇرۇشكامغا سۇ ئېلىپ پاردا پۇشۇرغان نان (موما) نى يەپ
ئولتۇرۇپ يىغالپ ئولتۇرغان ئىڭسەنى كۆرۈپ ،كۇرۇشكامنى كۆتۈرۈپ ئۇالرنىڭ يېنىغا
باردىم.
ــ نېمە بولدىڭىز ،ئاغرىپ قالدىڭىزمۇ؟ دەپ يېنىغا بېرىپ ئولتۇردۇم .ئىڭسە ئاغا
تېخىمۇ ئېزىلىپ يىغالپ كەتتى .ئوغلى مەجى ئۈمىدسىز چۈشكۈن ھالدا يەرگە قاراپ
ئولتۇراتتى .مەن ئۇالرنى بەزلەپ:
ــ كۆڭلۈڭنى بۇزما ،ئىڭسە ئاغا ،ھەممە نەرسە ئۆتۈپ كېتىدۇ .بۇ ھايات دۇنيا بىردە
يۈزىنى بىردە كەينىنى كۆرسىتىدۇ .بۇ ۋاقىتالرمۇ ئۆتۈپ كېتىدۇ .يالغۇز سىز ئەمەس ،ماۋۇ
ئولتۇرغانالرغا قارا ،سەۋر قىل .ئۆلۈمدىن باشقىسى تاماشا دەپ ،بىر كۈن ياشىغىنىمىز
بىر غەنىيمەت ،بىر مىنۇت ياشىدىڭمۇ ئۇمۇ ھايات ،بىز تىرىك ياشاۋاتامدۇق ،بۇ بىر چوڭ
بەخت ،ئالدىمىزدا ئالالھنىڭ بىزگە بېرىدىغان ياخشى كۈنلىرى باردۇ ،كۆڭلۈڭنى بۇزما،
ئۆلۈپ كەتكەنلەرنىمۇ ئويال ،ئۇالرمۇ بىزگە ئوخشاش ئادەملەر ئىدى ،دېدىم.
يېنىمدا چاي ئىچىپ ئولتۇرغان بىر قانچە ياشانغان قېرىالر:
ــ قىزىم راست دەيدۇ ،خۇدايىمنىڭ بىزگە بېرىدىغان ياخشى كۈنى باردۇ ،كۆڭلۈڭنى
بۇزما دەپ بەزلەشتى.
سارى جورغا ئەتراپقا قاراپ قويۇپ ئېھتىيات بىلەن بىز شۇنچە ئۇزۇن يىلالر ،كۈندۈز
ئارام خۇدا بىر چىنە چاي ئىچەلمەي ،كېچىسى خاتىرجەم ئۇخلىيالماي ،مالنىڭ كەينىدىن
يۈگۈرۈپ بىر ـ ئىككى قويدىن بېقىپ كۆپەيتىپ يەتكۈزگەن ئىدۇق .كاشكى شۇ مالالردىن
بىرنى سويۇپ يېگەن بولسام ئارمىنىم يوق ئىدى ،مالنى كۆپەيتىمەن دەپ تاغ ئۆچكىسى
ھەم ياۋايى توخۇالرنى ئېتىپ يەپ ھەم قىشلىق سوقۇم قىلغان ئىدىم .شۇنداق قىيىنچىلىقالر
بىلەن كۆپەيتكەن ماللىرىمنى ھۆكۈمەت يىغىشتۇرۇپ قورۇسى بىلەن ھەيدەپ ئېلىپ
چىقىپ كەتتى .ئۇنىڭ رەھمىتىگە سېلىۋاتقان زۇلۇمىنى دېمەيسىلەر ،مەن بىر ئادەمنىمۇ
ئىشقا سېلىپ زۇلۇم سالمىدىم ،پۈتۈن ئادەم دەم ئېلىپ ئويناپ ياشىغاندا مەن جاپا ـ
مۇشەققەت ئىچىدە مال بېقىش بىلەن ياشىدىم .ئەمدى بۇ كۆرۈۋاتقان كۈنىمىز نېمە؟
ھەيرانمەن دەپ كۆزىگە ياش ئالدى.
يېنىدا ئولتۇرغان قېرىالر :شۇنى دەيمەن ،بىز مۇشۇنداق قىلىپ بېقىپ كۆپەيتكەن
ئىدۇق ،ئەمدى ئۇ بېشىمىزغا بااليىئاپەت بولدى ،دەپ سۆزلەپ تۇراتتى ،ئىشقا كۈشكۈرت
چېلىندى - 3 .ئاينىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە ئىشقا چىقىدىغانالر كۈندىن ـ كۈنگە ئازالشقا
552

باشلىدى .كۆپ ئادەملەر ئاغرىپ يېتىپ كەتتى - 27 .مارت كۈنى چوڭ ئەترەتتىن ئۇقتۇرۇش
چىقىپ ھەر بىر ئادەم ئۆز ئەترىتىگە قايتىدىغان بولۇپ ،خوشلىشىپ ماڭدۇق .ئايرىلىش
ۋاقتىدا قايتىش خۇشاللىقى بولسىمۇ بىر يىلغا يېقىن ئېغىر كۈنلەرنى بىرگە ئۆتكۈزۈپ،
بىر ـ بىرىمىزگە ئاتا ـ باال ،قېرىنداشالردەك يېقىن بولۇپ كەتكەن ئىكەنمىز ،ھەممىسى
رازىلىشىپ يىغالپ خوشالشتى .دېگەندەك بۇالرنىڭ كۆپ قىسمى بىلەن ئىككىنچى
ئۇچراشمىدۇق .چۈنكى ئۇالر ئەترەتلىرىگە قايتىپ بىر يىل ئىچىدە ئۆلۈپ كېتىپتۇ.
مەن ئۆيگە قايتسام بىزنىڭ ئائىلىنى ئىشلەپچىقىرىش ئەترىتىگە يۆتكەپ كەتكەن
ئىكەن .ئۇ ئەترەتنىڭ باشلىقى ماۋەنچىڭ دادامنىڭ كۆڭلى يېقىن ئۆتىدىغان ئادەملىرىنىڭ
بىرسى ئىدى .ئۇ يەرلىك تۇڭگان يەنى مۇسۇلمان خەنزۇ دەپ ئاتىالتتى .ئۇ ئاتا ـ
بوۋىلىرىدىن تارتىپ شەرقىي تۈركىستاندا تۇغۇلۇپ ،ياشاپ كەلگەنلىكتىن قازاق ،ئۇيغۇر
تىللىرىنى ئانا تىلىدەك سۆزلەيتتى .تاشقى كۆرۈنۈشىدىنمۇ ئۇ مىللىيالرغا ئوخشاش ئۇزۇن
بويلۇق ،قاڭشارلىق يوغان كۆزلۈك ئادەم بولۇپ ،يەر ئىسالھات ۋاقتىدىمۇ دادام بىلەن
ئۆگىنىشلەردە بىللە بولغان كونا تونۇشالردىن ئىدى.
ئۇ بىزنىڭ ئائىلىنى ئۆز ئەترىتىگە يۆتكەپ كېلىپ ،باشقا ئەزاالرغا ئوخشاش تەمىنات
ــ ئوتۇن ـ كۆمۈر ،گۆش ـ ياغ ۋە خىراجەت ئۈچۈن پۇل ئاجرىتىپ بېرىپ ئۆيىمىزنىڭ ئىچى
خېلى كۆڭۈللۈك بولۇپ قاپتۇ.
مانا بىزنىڭ ئائىلىدە ئون جان ئادەمنىڭ تۆتىمىزگە پەقەت 29جىڭ ئاشلىق نورما
بېرىپ ،قالغان ئالتە كىشىگە نورما ۋە تېگىشلىك تەمىناتالر بېرىلمىدى .بۇ ئىككى يىل
ئىچىدە تۇرمۇشتا قاتتىق قىينالدۇق .تۇز ،ياغ ،كىرسىن ھەتتا سەرەڭگە ئېلىشقا بىر تىيىنمۇ
پۇلىمىز بولمىدى .قىش كۈنلىرى ئوتۇن ـ كۆمۈر يوق ،ئۆزىمىز ئولتۇرغان ئۈچ ئېغىز ياغاچ
ئۆينىڭ بىرسىنى بوشىتىپ ،قاالپ قىشنى چىقىرىشقا مەجبۇر بولدۇق .شەھەردە ياشاۋاتقان
ئاتا ـ ئانام ئۆيدىكى ساتارلىق بىرەر نەرسە قالمىغاندا سىڭلىم سوفىيە رېشىلىيە ئۆگىنىپ
رېشىلىيە ھەم كېسىپ بېرىلگەن كىيىملەرنى كۆتۈرۈپ ئېلىپ ئاپام بىلەن ئىككىسى كېچە
ـ كۈندۈز تىكىپ شۇنىڭ بىلەن ياشاپ كەلدى .كېيىنكى ۋاقىتالردا ئىنىم سادىق شەھەرگە
كېلىپ ئۇالمبايدا پويىزغا شىبەن تاش قاچىالش ئىشىغا كىرىپ ئون تۆت ياش توشماستىن
ئېغىر ئەمگەكتە ئىشلەشكە مەجبۇر بولدى.
بىر كۈنى ئەتىگەن ئوت قاالي دەپ قارىسام سەرەڭگە تۈگەپ ،نېمە بىلەن ئوت
تۇتاشتۇرۇشۇمنى بىلمەي تۇرۇپ قالدىم .توۋا خۇدايىم ئادەم بالىسى مۇنچىلىك يوقسۇزلۇققا
چۈشۈپ قالىدىكەن .مۇشۇ كۈنگىچە بىر ئادەمدىن ياردەم سورىماي ھەرقانچە قىينالساقمۇ
553

يوقنى بار قىلىپ ھەتتا يوتقان -كۆرپىلەردىكى تۆگە يۇڭىغىچە سېتىپ ياشاپ كەلدۇق.
خىتاي كوممۇنىستلىرى كەلمەستىن بۇرۇن خېلى ھاللىق ئائىلىلەردىن ئىدۇق ،خىتاي
ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىشى بىلەن تاش يول ياسايمىز دەپ ھەر
بىر ئائىلىلەرگە ئالۋان قىلىپ مەجبۇرى پۇل تاپشۇرۇشنى جاكارلىغاندا ،بىزنىڭ ئائىلە
ئاكا -ئۇكا ئۈچ قېرىنداش مىڭدىن ئوشۇق قوي ،يۈزدەك ئات ،كالىنى ھەيدەپ كېلىپ
تاش يول ئۈچۈن تاپشۇرغان ئىدى .ئەمدى 32ئائىلە سىغىدىغان يوغان ھويلىمىزنى
بولسا - 59يىلى بىر كۈندىال ئۆيلەرنى سوتسىيالىستىك ئۆزگەرتىش كىرگۈزدۇق ،دەپ
پۈتۈن ھويلىمىزنى بىزدىن مەجبۇرى تارتىپ ئېلىپ كەتتى .تاش يولدىن كېيىن يىغقان
ماللىرىمىزنى گۇڭشېلىشىش دەپ ھەممىنى يىغىپ ،ئۇ ئازدەك مەن ئائىلىمىزگە قايتىپ
كەلگەندىن كېيىن مېنىڭ قالپاق بىلەن قايتقان سەۋەبتىن ئۆيىمىزگە «قارا ئائىلە» دەپ
تاختاي ئېسىپ قويۇپ ،ئىككى يىل ئاشلىق ۋە بارلىق تەمىناتالرنى توختىتىپ ،مۇشۇ
ھالدىكى يوقسۇزلۇققا چۈشۈپ قالدۇق ،دەپ كۆڭلۈم يامان بولۇپ ،سەرەڭگە قېپىنى
كۆتۈرۈپ تاالغا چىققان ئىدىم ،ئىتىمىز «دادىك» ماڭا ئېسىلىپ ئەركىلەپ بىر ـ ئىككى
قاۋاپ كاال ھويلىسىغا كىرىپ كەتتى.
بۇ كىچىك ۋاقتىدا بىزنىڭ كاال ھويلىدىكى كىگىز پارچىسىنىڭ ئۈستىدە ياتقىنىنى
كۆرۈپ سوفىيە قەغەز ساندۇققا سېلىپ باقتى .ئۇ يوغان قارا يۇڭلۇق تىك قۇالق ،ھوشيار
ئەقىللىق قاشقىر ئىت بولۇپ چوڭ بولدى .ئۇ بىزنىڭ ئۆينىڭ ئەتراپىغا بىرمۇ ئادەمنى
كەلتۈرمەيتتى .كېچىسى باغالقتىن يېشىپ قويۇشىمىز بىلەن كاال ھويلىسىدىن سەكرەپ
ئۆينىڭ ئۆگزىسىگە چىقىپ ،ئەل ياتقۇچە بىزنىڭ ئۆينى كۆزەت قىلىپ ئولتۇراتتى .شۇڭالشقا
بىزمۇ «ۋەتەننى قۇتقۇزۇش» رادىئو ئىستانسىسىنى خاتىرجەم ئاڭاليتتۇق.
«دادىك» يەنە يۈگۈرۈپ چىقىپ ماڭا قاراپ ئىككى قېتىم قاۋاپ قويۇپ كاال ھويلىسىغا
كىرىپ كەتتى .خۇددى ئۇ ماڭا بىر نەرسە كۆرسىتىشنى خالىغاندەك بىلىندى.
ئۇنىڭ كەينىدىن كىرسەم بىر بۇلۇڭغا يوغان بىر تاغار قورۇق ئۇستىخاننى دۆۋىلەپ
قويۇپ ئۇنىڭ يېنىدا ئۆز ئىشىدىن ماختانغاندەك ماڭا قاراپ تۇراتتى .يېنىغا بېرىشىم بىلەن
قۇيرۇقىنى شىپاڭشىتىپ ئەركىلەپ كەتتى .چۈشتە قايتسام ئىنىم ئەھمەد ئۇ ئۇستىخاننى
گۇڭشېنىڭ خام ئەشيا سېتىپ ئالىدىغان دۇكانلىرىغا ئاپىرىپ بىر يېرىم سومغا سېتىپ ئۇ
پۇلغا سەرەڭگە ،شېكەر ،تۇزغا ئوخشاش كېرەكلىك نەرسىلەرنى ئېلىپ كەپتۇ .بالىالر مېنى
كۆرۈپ ،ھەدە كۆردۈڭمۇ خۇدايىم بىزگە بۇ ئىت ئارقىلىق ياردەم قىلدى ،دەپ كۈلۈشتى.
ئۆيگە قايتقاننىڭ ئىككىنچى كۈنى ئەترەت باشلىقى ماۋەنچىڭ بىزنىڭ ئۆيگە كېلىپ
554

«ھازىر گۇڭشېغا يۇقىرىدىن خىزمەت گۇرۇپپىسى كەلدى .ئىشخانىغا بىزنى يىغىنغا
چاقىردى .كىچىك بالىالرنى گۇڭشې ئىشخانىسىغا ئەۋەت ،ئۇالر كىرىپ ئاشلىق نورمىسىنى
بېرىشنى تەلەپ قىلسۇن! قالغان سۆزنى مەن يەتكۈزۈپ بېرىمەن ،بەلكى ئىككى يىللىق
بېرىلمىگەن نورما ئىشى ھەل بوالر» دەپ چىقىپ كەتتى.
ياخشى ئىش بولدى .ئىنىم ئەھمەد بېرىپ ئېيتقاندىن كېيىن بۇنداق ئىككى يىل
نورما بەرمەسلىك خاتا دەپ پۈتۈن ئاشلىقنى تولۇقالپ بېرىشكە تاپشۇرغان ئىكەن.
شۇ كۈنى دوختۇرغا كۆرۈندۈم .پۈتۈن بەدىنىم ئىششىپ كەتكىنىگە قاراپ جىگەر
كېسىلى بولۇشى مۇمكىن دەپ شەھەرگە بېرىپ كۆرۈنۈپ كېلىش ئۈچۈن قەغەز قىلىپ
بەردى ،شۇنىڭ بىلەن بىر ھەپتە ئىچىدە رۇخسەت تەستىقلىنىپ دوختۇرغا كۆرۈنۈش
ئۈچۈن ئۈرۈمچى شەھىرىگە كەتتىم - 2 .دوختۇرخانىغا بارغان ئىدىم .مېنى «جىگەر
كېسىلى» ،دوختۇرخانىدا ياتقۇزۇپ داۋااليمىز ،دەپ بالنىستقا ئېلىپ قالدى .شىيگوبى
تۈرمىسىدە بىللە ياتقان ئەمەت چوڭنىڭ قىزى دوستۇم زۆھرە تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن
ئۇ مېنى ئىزدەپ ئاتا ـ ئانامنىڭ ئۈرۈمچىدە ئىكەنلىكىنى ئاڭالپ يوقالپ كېلىپ ئۇالر
بىلەن داۋاملىق باردى ـ كەلدى ،ئاالقە قىلىپ تۇرغان ئىكەن .مەن دوختۇرخانىدا ياتقان
ۋاقتىدا زۆھرە تونۇش دوختۇرالر ئارقىلىق ياخشى دورىالرنى تېپىپ كېلىپ داۋالىنىشىم
ئۈچۈن كۆپ ياردەم قىلدى .ھەر كۈنى كېلىپ ھالىمدىن خەۋەر ئېلىپ يوقالپ تۇردى،
مەن ئۇنىڭ بۇ ياخشىلىقلىرىنى ھەرگىز ئۇنتۇمايمەن.
بىر يېرىم ئاي دوختۇرخانىدا يېتىپ داۋالىنىپ چىقتىم .لېكىن بىر ئاي دوختۇرخانىغا
كۈندە كېلىپ داۋالىنىپ ھەم تەكشۈرۈپ تۇرۇشقا بۇيرۇدى.
مەن مەكتەپ مۇدىرى ئايىم ئەزىزغا يولۇقاي دېسەم ئۇ دەم ئېلىشتا ئىكەن ،شۇنىڭ
بىلەن ئۆيىگە بېرىپ كۆرۈشۈشنى ئويلىدىم ۋە ئالىي دەرىجىلىك كادىرالر ھويلىسىغا
باردىم ،كوچىدىن كىرىشتىال چوڭ دەرۋازىدا ئىككى خەنزۇ ساقچى ئالدىمنى توسۇپ
كىرگۈزمىدى ،ئۇالرغا مەن ئايىم ئەزىزنىڭ تۇغقىنى ساجىدە چۆچەكتىن كەلدىم ،دېدىم .ئۇ
ئىشىك ساقچىسى دەرۋازا تۆۋىدىكى كىچىك ئۆيگە كىرىپ ئايىم ئەزىزگە تېلېفون بەردى.
يېرىم سائەتتىن كېيىن كىرىشكە رۇخسەت قىلدى .ئۇنىڭدىن كىرگەندىن كېيىن ئوتتۇرا
دەرۋازىدىن يەنە توستى ،شۇنداق قىلىپ ئۈچ ئىشىكتىن ئۆتكەندىن كېيىن ئايىم ئەزىزنىڭ
ئۆيىگە كەلدىم .خىزمەتكار ئايال مېنى باشالپ ماڭدى ،ئىشىكتىن كىرىشتە كەڭ ئازادە
قىزىل تاختاينىڭ ئۈستىگە چىرايلىق گىلەم سېلىنغان كارىدۇر ئارقىلىق تۈردە - 3ئىشىككە
باشالپ كىردى .بۇ مېھمانخانا ئۆي بولسا كېرەك ،بۇ ئۆي خۇددى مەجلىس زالىدەك چوڭ
555

بولۇپ ،ئون نەچچە ئادەم سىققۇدەك ئۈستەل قويۇلغان ئىكەن .مېنى شۇ ئۈستەلنىڭ
ئالدىغا ئېلىپ كېلىپ ئولتۇرغۇزۇپ چىقىپ كەتتى .ئۇ ئايالنىڭ كەينىدىن بىرى چىقسا
بىرى كىرىپ دېگەندەك بىر قانچە ئايالالر ۋە بالىالر كىرىپ قاراپ قويۇپ گەپ قىلماي
چىقىپ كېتەتتى .مېنىڭ كىم ئىكەنلىكىمنى ۋە قانداق تۇغقان ئىكەنلىكىمنى تونۇيالماي
قالسا كېرەك دەپ ئويلىدىم .ئايىم ئاپپاينىڭ سىڭلىسى تۇرسۇنايمۇ كىرىپ چىقتى .يېرىم
سائەتتىن كېيىن مەكتەپ مۇدىرىمىز ئايىم ئەزىزنىڭ ئۆزى كىردى ،ساالملىشىپ بولۇپ:
ــ مەن سىزنى تونۇيالمايۋاتىمەن ،سىز مېنىڭ قانداق تۇغقىنىم بولىسىز؟ دەپ سورىدى.
ــ مەن سىزىڭ تۇغقىنىڭىز ئەمەس ،ئوقۇغۇچىڭىز بولىمەن - 63 .يىلى سىز مەكتەپكە
مۇدىر بولۇپ كېلىشنىڭ ئالدىدا قولغا ئېلىنغان ئوقۇغۇچىالرنىڭ بىرسى سۆيۈنگۈل
بولىمەن .سىزنىڭ ئالدىڭىزغا كىرىش ئۈچۈن تۇغقىنىڭىز دەپ كىردىم كەچۈرۈڭ ،دېدىم.
ھە ،يادىمغا كەلدى ،دەپ شۇنداق ئوچۇق چىراي بىلەن خۇددى بىر يېقىن ئادىمىنى
كۆرگەندەك سۆزلەشتى .مەن ئۆز ئەھۋالىمنى ئېيتىپ مەكتەپكە بارسام سىزنى كەلمىدى
ئۆيدە دېگەنتى ،ئۆيىڭىزگە كېلىپ بولسىمۇ سىز بىلەن بىر كۆرۈشەي دەپ كەلگەنتىم
دېدىم .بىز يېرىم سائەتتىن ئارتۇق سۆزلەشتۇق.
ئايىم ئەزىزنىمۇ مەدەنىيەت ئىنقىالبىنىڭ دەسلەپكى دولقۇنلىرىدا بوينىغا ئەخلەتتىكى
ئەسكى سېسىق چۇخەيلەرنى ئېسىپ ،بېشىغا ئېگىز قەغەز قالپاق ،ئۈستىگە چوڭ خەتلىك
گېزىتلەردىن كىيىم كىيدۈرۈپ ،مېدىتسىنا ئىنستىتۇتىدىن شۇ يازنىڭ ئىسسىق كۈنىدە
شەھەرگىچە پىيادە سازايى قىلىپ ماڭغۇزغان ئىكەن.
ئايىم ئاپپاي ئېچىنغان ھالدا سۆزلىرىمنى ئاڭالپ ماڭا مەن سەيپىدىن ئاكىڭىزغا
ئېيتىپ سىز توغرۇلۇق خەت قىلدۇرۇپ بېرەي ،چارشەنبە كۈنى مەكتەپكە بارىمەن.
مۇدىرىيەت ئىشخانىسىغا بېرىڭ دەپ شۇنداق چىرايلىق مۇئامىلە بىلەن ئىشىككىچە
ئۇزىتىپ چىقتى.
چارشەنبە كۈنى مەكتەپ مۇدىرىيەت ئىشخانىسىغا دېگەن ۋاقىتتا يېتىپ باردىم.
ئىشخانىدا ئايىم ئاپپاي يالغۇز ئىكەن ،دېگەندەك التىف رايوننىڭ رەئىسى سەيپىدىن
ئەزىزنىڭ يېزىپ بەرگەن خېتىنى ماڭا بەردى.
ئۇنىڭدا التىف رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسىگە قارىتىپ مېنىڭ ھەققىمدە
تەكشۈرۈپ ئېنىقالپ الۋجاۋ پرىنسىپى بويىچە چىقىش يولى بېرىلسۇن ،دەپ يېزىلغان
ئىكەن .ئايىم ئەزىزمۇ نۇرغۇن ئۈمىدلىك سۆزلەرنى قىلىپ ياخشى تىلەكلەر بىلەن ،چوقۇم
556

بۇ خەتنىڭ سىزگە ياردىمى چوڭ بولىدۇ ،دەپ ئىشەنچلىك ھالدا سۆزلەپ قالدى.
مەن خۇشاللىقىمدا خەتنى كۆتۈرۈپ گۇڭەنتىڭغا باردىم ۋە ئىش باشقۇرۇش بۆلۈمىگە
كىرىپ ئۆزۈمنىڭ ئىلتىماسىمنى ئېيتىپ خەتنى بەردىم .بۆلۈم باشلىقى خەنزۇ خەتنى كۆرۈپ:
قايسى «ئىتدىنىڭالر» يازسىمۇ ئىناۋەتسىز ،ئۇالرنىڭ ئەمدى ھوقۇقىنىڭ كۈچى يوق
دەپ خەتنى كەمسىتىكەن ھالدا ئالدىمغا ئاتقان ئىدى ،يۈزۈمگە تېگىپ ئۇچۇپ بېرىپ
يەرگە چۈشتى .مەن تۇرغان يېرىمدە قېتىپ قالدىم .ئەمدى ھەممە نەرسە تۈگەپ پۈتۈن
ھوقۇق بۇالرنىڭ قولىغا ئۆتكەن ئىكەن ،دەپ ئويالپ كۆڭلۈم ئەسكى بولدى .ئىڭىشىپ
خەتنى ئېلىپ گەپ قىلماي چىقىپ كەتتىم .كۈتكەن ئۈمىدلىرىم يوق بولۇپ ،كۆڭۈلسىز
قايتتىم .بىر كۈن كېيىن نەنسەنگە قايتىپ كەتتىم.
مەن كېتىپ ئىككى كۈندىن كېيىن بىزنىڭ ئۆيگە مېنى ئىزدەپ بىر ئايال كەپتۇ.
ئۇ ئايال سۈرۈشتە قىلىپ يۈرۈپ سىزنىڭ ئۆينى ئاران تېپىپ كەلدىم .سۆيۈنگۈل
نەدە؟ مەن ئۆزى بىلەن كۆرۈشسەم بۇالتتى دەپتۇ .ئۇ ئايال نەنسەنگە ئىزدەپ بارىمەن،
دېگەن ئىكەن .ئۆيدىكىلەر مېنىڭ ئەھۋالىمنى ئېيتىپ «سىز بارسىڭىز ئۇنىڭغا ئېغىرچىلىق
كەلتۈرۈپ قويىسىز ۋە ئۆزىڭىزنى تۇتۇپ ئاۋارىچىلققا قويىدۇ دېگەندىن كېيىن ئۇ ئايال،
مەن قەشقەردىن سۆيۈنگۈل بىلەن كۆرۈشسەم دەپ كەلگەن ئىدىم ،لېكىن مۇمكىن
بولمىدى ،قەشقەردىكى بارلىق قېرىنداشلىرىمىز ساالملىرىنى يولالپ ماڭا كۆرۈشۈپ
كېلىشنى تاپىلىغان ئىدى ،ئىمكانىيەت بولمىدى ،دەپ كۆڭۈلسىز بولدى ھەم يەنە
مەدەنىيەت ئىنقىالبىدا ئابىلىكىمنى خائىنلىق قىلىپ تەشكىالتنى پاش قىلدى ،دەپ
قەشقەردىكى يولداشالر ئۇنى سۆرەپ چىقىپ «باال گەزەندى» دەپ قالپاق كىيگۈزۈپ
شەھەرنى ئايالندۇرۇپ سازايى قىلدۇق ،ھەممە ئادەم ئۇنىڭغا نەپرەت بىلەن قارايدۇ،
دېدى .مېنىڭ دېگەنلىرىمنى ،بىزنىڭ كۆڭلۈمىزنى يەتكۈزۈپ قويۇڭ .بىز ئۇالرنى قەلبىمىزدە
ھۆرمەت بىلەن ئەسلەيمىز ،دەپ خېلى ياخشى سۆزلەرنى قىلىپ ،ئۆزى بەك ئالدىراش
ئولتۇرماي چىقىپ كەتتى ،دەپ ئاپام ۋە سىڭللىرىم سۆزلەپ بەردى .ئاڭالپ ھەرجايدا
بىزنىڭ دوستلىرىمىز بار ئىكەن ،دەپ خۇشال بولدۇم.

- 69يىل - 28مارت
ئىككىنچى دوختۇرخانىدىن ئوكۇل قويدۇرۇپ قايتىپ كېلىۋاتاتتىم .بەيخۋا دالونىڭ
557

ئالدىدا قىرىق ـ ئەللىككە يېقىن ئادەم دۇرۇلدىشىپ بالىالر قىيا ـ چىيا قىلىپ ئوتتۇرىدا
كېتىۋاتقان ئادەمنى تاماشا قىلىپ باراتتى .مەن «بۇ نېمە بولغان ئادەم ئىكەن» دەپ قاراپ
تۇراتتىم .يېنىمدا تۇرغان ئېگىز بويلۇق ،كەكە ساقال ،ئۇزۇن چەكمەن چاپان ،مەسە ئۆتۈك
كىيىپ ھاسىغا تايىنىپ تۇرغان ئورۇققىنە ئادەم ماڭا قاراپ:
ــ «كۆردىڭىزمۇ ئۆز يۇرتىغا سىغماي چۆللەر كېزىپ ياۋايى بولۇپ كەتكەن ئادەم
ئىكەن .تارىم چۆلىدىن تۇتۇپ كەپتۇ .توۋا خۇدايىم ،بۇ خىتايالر بىزنىڭ خەلقنى نېمە
كۈلپەتلەرگە سالمىدى؟! ئادەمنىڭ يۈرىكى ئېزىلگۈدەك ئىشالر ،ۋاي ....خۇدا» دەپ
ھاسىسىنى توكۇلدىتىپ مېڭىپ كەتتى .ئۇ ئادەمنىڭ سۆزىدىن كېيىن مەن «بۇ ياۋايى»
ئادەمنى يەنە كۆرۈشكە قىزىقىپ كەينىدىن يېتىشىۋېلىش ئۈچۈن ئالدىراپ ماڭدىم .بىراق
ئۇالر مەن يېتىپ كەلگۈچە ئىتتىپاق كوچىسىغا بۇرۇلۇپ كىرىپ كەتتى .ماڭا بىر قىزىق
سىر بولۇپ تۇيۇلدى.
ئۆيگە كەلسەم ئاپام ـ دادامالر چۈشلۈك تاماققا ئەمدى ئولتۇرغان ئىكەن ،ئاپام ئۆز
ئادىتى بويىچە مەندىن:
كىملەرنى كۆردۈڭ؟ دەپ يېڭىلىقالر ھەققىدە خەۋەر تاپقۇسى كەلدى.
مەن يولدا ئۇچراتقان ياۋايى ئادەم توغرىسىدا سۆزلەپ بەردىم.
ئاپام :ھە ،سەن ھېلىقى جاپپار ئاخۇننى كۆرۈپسەندە ،ئۇ تۇرپان باغرىبوليوقلۇق
بولۇپ ،ئەسەيدۇلال دېگەن ئاتاقلىق بىر ئادەمنىڭ تۇغقىنى ئىكەن .ئۇ مامۇت سىجاڭنىڭ
ئەسكىرى بولغانلىقتىن مامۇت سىجاڭ قاچقاندىن كېيىن ،ئۇنىڭ پۈتۈن ئەسكەرلىرىنى
قولغا ئېلىپ شېڭ شىسەي تۈرمىسىدە ھەر تۈرلۈك ئۇسۇلالر بىلەن قىيناپ ئاندىن
ئۇالرنىڭ ھەممىسىنى ماشىنا ـ ماشىنىالر بىلەن تارىم ،تەكلىماكان چۆلىگە ئاپىرىپ نەچچە
يۈزلىگەن ئادەمنى پىلىموتقا تۇتۇپ ،بىرنىمۇ قالدۇرماي ئۆلتۈرۈۋېتىپ قايتىپ كېتىپتۇ.
پىلىموتنىڭ تارتىلدىغان ئاۋازى ،نەچچە يۈزلىگەن ئادەمنىڭ ئاھ ـ زارى پۈتۈن
تەكلىماكان چۆللىرىگە يۈرەكنى ئەزگۈدەك ئېغىر مۇسىبەت بولۇپ ،ئۇزاق ـ ئۇزاقالرغا
ياڭراپ تارقالدى .بۇ چۆلدە ئۆسكەن ھەر بىر گىياھ ئوتالر ۋە توغراقالر بۇ گۇناھسىز
تۆكۈلگەن قانالر ئۈچۈن كۆز ياشلىرىنى تۆكۈپ ماتەم تۇتقاندىن باشلىرىنى ئېگىپ تۇراتتى.
ئەل ئەركىنلىكى ئۈچۈن جەڭ قىلىپ ئۆز ئارمانلىرىغا ئېرىشەلمىگەن بۇ قۇربانالر
ئازادلىق تەشناسىدا تەلمۈرۈپ كۆزلىرى ئوچۇق پارقىراپ قانغا مىلەنگەن ھالدا چۆلنىڭ
ئوتتۇرىسىدا ياتاتتى.
558

بۇالر كىمنىڭ جان جىگەر پەرزەنتلىرىدۇر؟ كىمنىڭ ئەزىز ئەجدادلىرى؟ ۋە كىمنىڭ
يۈرەك تارىلىرى باغالنغان سۆيگەن يارلىرىدۇ؟ ئۇالر نېمە ئۈمىدلەر بىلەن جەڭگە كىرىپ
كۈرەش قىلغان ئىدى؟ نېمە تەقدىر ئۇالرنى كۈتۈپ ئالدى؟
لېكىن بۇ قانلىق ۋەقەدىن ئادەملەر خەۋەرسىز قالدى ،بۇنىڭغا ئوخشاش نۇرغۇن
دەھشەت پاجىئە بىلەن شېھىد بولغان پەرزەنتلىرىنى ئىسسىق باغرىغا باسقان تارىم
چۆللۈكى بۇالرنىمۇ ئۆز قوينىدا ئېلىپ قالدى.
بۇ قۇربانالرنىڭ تەقدىرى ھېچكىمگە مەلۇم بولمىغان بىر سىر بولۇپ قالدى.
قاننى كۆرۈپ ھۆركىرىگەن قوتازالرنىڭ ئاۋازى ۋە ئوق تېگىپ يارىالنغان جايالرنىڭ
ئاغرىشى بىلەن جاپپار ھوشىغا كېلىپ ئۆزىنىڭ قاتتىق ئىڭراۋاتقىنىنى سېزىدۇ .كۆزىنى
ئېچىپ نەدە ياتقانلىقىنى ۋە نېمە بولغانلىقىنى بىلەلمەي قىسقا مىنۇت ئىچىدە ئۆزىنى
يوقاتقاندەك تۇرۇپ قالىدۇ ،ئاندىن ئۇنىڭ قۇلىقىدىن كەتمىگەن پىلىموت ئاۋازى
جاپپارنىڭ يۈرىكىدە جاراھەت بولۇپ قالغان قانلىق پاجىئەنى ئەسلىتىدۇ .ئۇ بېشىنى
كۆتۈرۈپ ئەتراپتا قانغان مىلىنىپ ياتقان شېھىدالرنى كۆرۈپ كۆڭلى قاتتىق بۇزۇلۇپ
يۈرىكى ئېچىشىدۇ.
دۇنياغا كۆز ئېچىپ ھاياتقا تويمىغان قاۋۇل ،چىرايلىق ياش يىگىتلەر مەقسىتىگە
يېتەلمەي ئارمان بىلەن كۆزىنىمۇ يۇمماي ياتاتتى.
جاپپار ئۆزىنىڭ شۇنچە دوستلىرىدىن ئايرىلىپ يالغۇز قالغانلىقىنى كۆرۈپ يۈرىكى
قاتتىق ئاغرىيدۇ .ئۇ «بەلكى ماڭا ئوخشاش ئۆلمەي قالغانالر بارمىدۇ؟» دەپ ئۆمىلەپ
يۈرۈپ پۈتۈن ئۆلۈكلەرنى ئارىالپ چىقىدۇ ،لېكىن بىرمۇ ھايات جان يوق ئىدى.
جاپپار جاراھەتلەنگەن يىرىنى تۇتۇپ ئۆزىنى توختىتالماي خېلى ئۇزۇن ۋاقىت يىغالپ
ئولتۇرىدۇ.
قاننى كۆرۈپ ھۆركىرەپ تۇرغان قوتازالرمۇ جاپپارنىڭ يىغىسىغا قوشۇلۇپ
كۆزلىرىدىن ياش تۆكەتتى .بىر ھازادىن كېيىن جاپپار يارىالنغان مۈرىسى ۋە قوللىرىنىڭ
ئاغرىۋاتقانلىقىنى ھەم قاتتىق ئۇسساپ كالپۇكلىرىنىڭ يېرىلىپ كەتكەنلىكىنى سېزىپ،
ئۆلۈكلەر ئارىسىدىن چەتكە چىقىدۇ .قوتازالر ۋە ئۇالرنىڭ ئارىسىدىكى ياۋايى تۆگىلەرمۇ
جاپپارنىڭ ئەتراپىغا كېلىپ ھېسداشلىق بىلدۈرگەندەك يېقىن كېلىپ ئۇنى پۇراشقا
باشاليدۇ .ئۇنى چۆرىدەپ تۇرغان قوتازالرغا قاراپ قورققۇسى كەلسىمۇ لېكىن ئۇالر بىر
مىدىرلىغان جان بولغانلىقتىن جاپپار مۇشۇالر بىلەن بىللە بولۇشنى ئوياليدۇ .ئارىدىن
559

بىر قوتازنىڭ يېلىنىدىن سۈت ئېقىپ تۇرغىنىنى كۆرۈپ ئاستا شۇ قوتازنىڭ يېنىغا بېرىپ،
سىالپ ـ سىالپ تۇرۇپ سۈتنى ئېمىشكە باشالپتۇ .قوتازمۇ جاپپارنىڭ ئېمىشىگە قارشىلىق
قىلماستىن جىم تۇرۇپ جاپپارغا ئۆگىنىپ قالىدۇ .قاراڭغۇ چۈشۈشى بىلەن قوتازالر
قوزغىلىپ چۆلنىڭ ئىچكىرىكى تەرەپكە قاراپ ماڭىدۇ .جاپپارمۇ ئۇالردىن ئايرىلىپ
قالماسلىققا تىرىشىپ ئۇالر بىلەن كېتىدۇ.
شېھىد بولغان ياش يىگىتلەر قىزىل قانلىرى بىلەن تارىم چۆلىدە ئېچىلىپ،
دولقۇنلىنىپ تۇرغان قىزىل گۈلدەك بولۇپ ،بۇالردىن ئۇزاقالپ ئاستا ـ ئاستا كۆزدىن
غايىب بولىدۇ.
قوتاز ۋە ياۋايى تۆگىلەر ئۆزىنىڭ يېرىگە كېلىپ توختاپ جاپپارنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ
يېتىپتۇ .كۆپ ئۆتمەستىن ساقىيىپ ساالمەتلىكى ئەسلىگە كېلىشكە باشاليدۇ .بۇ ھايۋانالر
جاپپارنى ئۆزىنىڭ بىر ئەزاسىدەك كۆرۈپ ،ئۆزلىرىدىن ھېچ ئايرىماستىن بىللە ياشاپتۇ.
بىرەر خەتەردىن قورقۇپ قاچماقچى بولسا ئۈستىگە مىندۈرۈپ ئېلىپ قېچىپ ،ياتماقچى
بولسا جاپپارنىڭ ئەتراپىنى چۆرىدەپ يېتىپتۇ .جاپپار قوتاز سۈتى ۋە قوشالرنىڭ تۇخۇمى
بىلەن ئوزۇقىنى تېپىپ ئۆلمەس كۈن بىلەن ئوتتۇز نەچچە يىل شۇ تارىم چۆللۈكىدە ياشاپ
ياۋايى ئادەمگە ئايلىنىپ قالىدۇ .ئۇچىسىغا كىيىدىغان كىيىملەر تۈگەپ ،تېرىلەر بىلەن
يۆگىنىپ چاچ ـ ساقاللىرى ئۆسۈپ ،شۇنداق چىرايلىق قاۋۇل بىر ياش يىگىت قورقۇنچلۇق
بىر ياۋايى ئادەمگە ئايلىنىپ كېتىدۇ - 1967 .يىلى خىتاي ھۆكۈمىتى شىنجاڭغا خىتاي
خەلقىنى ئېلىپ چىقىش پىالنىنى قىلىپ ۋە شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە يەر ئاستى ھەم يەر
ئۈستى بايلىقالرنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن پىالنالش ئەترىتىنىڭ تىك ئۇچار ئايروپىالنى تارىم
چۆللۈكىنى چارالپ تەكشۈرۈۋاتقاندا ياۋايى قوتاز ،تۆگىلەرنىڭ ئارىسىدا بىر ئادەمنىڭ
يۈرگىنىنى كۆرۈپ شۇ يەردىال بېيجىڭگە خەۋەر قىلىپتۇ .مەركەزدىن ئۇالرغا:
«بۇ ئادەمنى ئۆلتۈرمەي تىرىك تۇتۇپ كېلىڭالر ،بەلكى ئۇ چەت ئەل ئىشپىيونى
تارىمنى چارالپ يۈرگەن بولۇشى مۇمكىن» دەپ بۇيرۇق چۈشۈرۈپتۇ.
شۇنىڭ بىلەن تىك ئۇچار ئايروپىالن ئارقىلىق ئوندەك موتسىكلىت بىلەن ئادەم
چۈشۈرۈپ ،ئاسماندا تىك ئۇچار يەردە موتسىكلىت بىلەن بىر كۈن قوغالپ يۈرۈپ جاپپارنى
تۇتۇپ توپتوغرا بېيجىڭگە ئېلىپ بېرىپتۇ.
تەرجىمان ئارقىلىق ئۇنىڭ ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى ۋە تارىم چۆللۈكىگە قانداق كېلىپ
قالغانلىقىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن ،بۇ ئادەم كۆپ جاپا چەككەن ئىكەن ،ئۇنىڭغا ياردەم
قىلىش كېرەك ،نەدە تۇرىمەن دېسە شۇ يەرگە ئورۇنالشتۇرۇپ قويۇڭالر ،دەپ ئۇ ئادەمنىڭ
560

ئۆزىنىڭ تەلىپى بويىچە ئۈرۈمچى شەھىرىگە ئېلىپ كېلىپ ئورۇنالشتۇرۇپتۇ ،دېدى.
مەن ئاپامدىن:
سىز ئۇ ئادەمنى كۆردىڭىزمۇ؟ بۇ سۆزلەرنى نەدىن ئاڭلىدىڭىز ،دېدىم.
ئاپام:
ئۇ ئادەم ئىتتىپاق كوچىدا ئولتۇرىدىغان زۆھرەمنىڭ تام قوشنىسى ئىكەن ،كىشىلەر
ئۈزلۈكسىز ئۇ ئادەمنى يوقالپ كىرىپ تۇرىدىكەن ،ئىمىننىڭ ئايالى مەخفۇزە ئىككىمىز
قوشنىالر بىلەن ھال سوراپ كىرگەندە بۇ سۆزلەرنى شۇ جاپپار ئاخۇننىڭ ئۆز ئاغزىدىن
ئاڭلىدۇق ،دېدى.
دادام ئويچان كۆزى بىلەن دېرىزە ئارقىلىق ئاسمانغا قاراپ تۇرۇپ:
ــ ئۇ شېڭ شىسەي شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە ئېغىر زۇلۇمالر سالدى ۋە نۇرغۇن
خەلقنى يوقاتتى ،پۈتۈن باش كۆتۈرگەن خەلقلەرنى ،زىيالىي ،بىلىملىك ،كۆزى ئوچۇق
ئادەملەرنى ۋە قولىدا ئىقتىسادى بار بايالرنى ھەم دىنى خادىمالرنىڭ ھەممىسىنى قولغا
ئالدى .ھەتتا «ھەربىي مەكتەپ» دەپ ئۆزى ئاچقان ،ئۆزى مۇدىرلىق قىلغان بەزى
ئوقۇغۇچىالرنى ھەتتا دارۇلفۇنۇندىكى پۈتۈن ئوقۇغۇچىالرنى ،ئوقۇتقۇچى ،خىزمەتچى،
ئىشچىالردىن نۇرغۇن كىشىلەرنى قولغا ئالدى .ئۇ ۋەھشىي قىيناش ئۇسۇللىرى بىلەن
خەلقنى قىيناپ ئۆلتۈردى .كىشىلەرنىڭ تىرناقلىرىغا قومۇش تىقىپ ،باشلىرىغا توك بىلەن
قىينايدىغان ئەسۋابنى كىيدۈرۈپ قىسقاندا ئادەملەرنىڭ كۆزى ئۈزۈكتەك بولۇپ يەرگە
ساڭگىال چۈشىدىكەن .دادام ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈۋاتقاندەك ئېچىنىشلىق ھالدا شەرقىي
تۈركىستاننىڭ نى ـ نى ياخشى ئادەملىرى ئۇ زالىمنىڭ قولىدا ھاالك بولدى ،دېدى.
ئاپام سۆزگە قوشۇلۇپ ھەيدەر مۇئەللىمنىڭ ئوغلى رۇستەم سايرانى ھەققىدە ئانىسى
زەينەپ ئاپاينىڭ سۆزىنى ئېيتىپ بەردى .ھەيدەر مۇئەللىم بىزنىڭ مەكتەپنىڭ مۇدىرى
ئىدى .ئۇ ئوقۇغان بىلىملىك ،ئالىم ئادەم بولۇپال قالماستىن ،يازغۇچى ھەم شائىر ئىدى،
دېدى .ئۇ تەرەققىيپەرۋەر ھەم تارىخشۇناس ،قىسقىسى شۇ دەۋرىدىكى تاتار ئالىملىرىنىڭ
بىرسى ئىدى ،دەپ داۋامىنى تولۇقالپ قويدى.
شېڭ شىسەي ئۇنى قولغا ئېلىشتىن بۇرۇن ،ئۆزىنىڭ يازغان كىتاب ۋە شېئىرلىرى
بىلەن قانداقتۇر ماتېرىيالالرنى 18ياشلىق ئوغلى رۇستەمگە« ،ياخشى يەردە ساقالپ
قوي» دەپ تاپشۇرغان ئىكەن .قاتتىق قىيناشالرغا چىدىماي ئۆزى ئېيتىپ بەرگەن بولسا
كېرەك ،كۆپ ئۆتمەستىن 18ياشلىق رۇستەمنى قولغا ئېلىپ بىر نەچچە كۈندىن كېيىن
561

ئۇنىڭ ئۆلۈكىنى ئۈرۈمچىدىكى ياڭخاڭ مەسچىتى (تاتار مەسچىتى) گە چىقىرىپ بېرىپتۇ.
قاتتىق قىيناشالر نەتىجىسىدە ئىككى كۆزى ئېتىلىپ چىقىپ مەڭزىگە ساڭگىالپ
چۈشكەن ،پۈتۈن قوۋۇرغا ھەم پۇت ـ قوللىرى سۇنۇپ ،بارلىق تىرناقلىرى يۇلۇپ ئېلىنغان،
بەدەننىڭ ساق يېرى يوق ،قان ئىچىدە ياتقان ئوغلىنى كۆرگەن ئانىسى زەينەپ ئاپا
(بۇرھان شەھىدىنىڭ سىڭلىسى) ھوشىنى يوقاتقان ئىكەن ،شۇ ئوغلىنىڭ ھەسرىتى
ئىچىدە ئۆمۈر بويى كۆزىدىن ياش قۇرۇماي ياشاپ كەلدى ،دېدى .چۈنكى ئۇ ئايال بىزنىڭ
ئاتا ـ بوۋىلىرىمىزدىن تارتىپ قوشنا بولۇپ ،بىللە ياشاپ كەلدى.
دادام يەنە سۆزىنى داۋامالشتۇرۇپ ،ئۇ زالىم ۋەھشىي ئادەملەرنى ھەر تۈرلۈك يولالر
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
  • Büleklär
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 1927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1054
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3760
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3776
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
    26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3811
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1726
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3891
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    24.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1768
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3942
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1816
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1875
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1812
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    22.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1836
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1861
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3901
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1806
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1904
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1889
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1793
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3887
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1865
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3908
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1742
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3909
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
    23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 2318
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.