Latin

Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29

Süzlärneñ gomumi sanı 3889
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ھالدا قايتىپ چىقتى .بۇرۇن بۇ ئۆيلەرنىڭ ئورنىدا كاڭلىق ئۆي بولۇپ ،تاغام شۇ ئۆيلەرنىڭ
ئورنىغا ئۈچ ئېغىز تاختايلىق ئۆي سالدۇرغان ئىدى .شۇ ۋاقىتتا كاڭنى بۇزماستىن ئۈستىگە
ئۆي سالغانلىقى ئۈچۈن كاڭنىڭ ئورنى قېلىپ قالغان ئىكەن .بۇ كىچىك باتۇرالر شۇ
كاڭنى بۇزۇپ خورۇمغا مىلىنىپ كانايدىن چىققان چۈجىلەردەك بولۇپ چىقىشىپتۇ.
سائەت 12لەر بىلەن بۇالر ئاختۇرۇشنى تۈگىتىپ ئۆيدىكى نەرسىلەرنى ئېلىپ
ماڭغىلى تۇرغاندا ،تاغام بۇ نەرسىلەرنى نەگە ئېلىپ بارىسىلەر؟ بۇ مەن 16يېشىمدىن
تارتىپ ئىشلەپ تاپقان نەرسىلىرىم ،بۇنىڭدا ھېچ كىمنىڭ ھەققى يوق ،بەرمەيمەن دەپ
ئۇزۇن ماجىرالىشىپ ،ئۆي جابدۇق ،كىيىم ـ كىچەكلەرنى ئېلىپ قالدى .شۇنداقتىمۇ
نۇرغۇنلىغان كىتاب ،ئالتۇن جابدۇق ۋە زاكونغا تولدۇرۇپ كۆپ نەرسىلەرنى ئېلىپ چىقىپ
كەتتى.
ئەتىسى ئەتىگەن چوڭ دادام (يەنى دادامنىڭ ئاكىسى زەكىي جىڭلىنىڭ) ئۆيىگە
كىرسەم ئۇالرنىڭ ئۆيىنى ئاختۇرۇۋاتقاننىڭ ئۈستىگە كىرىپتىمەن .مەن كىرىشىم بىلەن
سەن كىم؟ قانداق مۇناسىۋىتىڭ بار؟ نەدىن كەلدىڭ؟ دەپ مېنىمۇ ئۇالرنىڭ قاتارىغا
تۇرغۇزۇپ قويدى.
چوڭ دادامدىن:
ــ ھە سېنىڭ ئىنىڭ بارمۇ؟ ئۇالر نەدە ،دەپ قىستاپ سوراپ بىلگەندىن كېيىن
ئۈچ ئادەم يۈگۈرۈپ چىقىپ كەتتى .بۇالر بىزنىڭ ئۆينى ئاختۇرغىلى كەتتى دەپ كۆڭلۈم
ئەنسىرەپ تۇرالماي كەتتىم .نېمىشقا بۈگۈن كىردىم ،كىرمىسەم بوپتىكەن ،شەھەرگە
رەجەپمۇ ئەسكى ۋاقىتتا كەپتىمەن ،دەپ پۇشايمان قىلدىم .چوڭ دادامنىڭ ئۆيىنى
ئاختۇرۇشمۇ يېرىم كېچىگىچە داۋام قىلدى .ئۆيدىكى نەرسىلەرنىڭ تەڭدىن تولىسىنى ۋە
بىزنىڭ ئىككى ساندۇق نەرسىلىرىمىزنى قوشۇپ ئېلىپ چىقىپ كەتتى.
مانا مۇشۇ بىر كۈننىڭ ئىچىدە يېزا ـ يېزىالردىن ۋە ئۈرۈمچى ئوتتۇرا مەكتەپ
ئوقۇغۇچىلىرىدىن بولۇپ ،ئەقىل توختاتمىغان 17 - 12ياشالر ئەتراپىدىكى ئوقۇغۇچى
بالىالرغا ،بىر پارچە قىزىل التىغا «خوڭۋىبىڭ -كىچىك باتۇر» دەپ يېزىپ قوللىرىغا تاقاپ،
431

پۈتۈن شەھەردە مىڭدىن ئارتۇق ئائىلىگە ئۇقتۇرۇش ئېلىپ بېرىپ ،بارلىق ئائىلىلەرنى
بۇالڭ ـ تاالڭ قىلدى ۋە نۇرغۇنلىغان ئادەملەرنى «ئېلىپ ساتارلىق قىلغان قانۇنسىز
سودىگەر» دېگەن باھانە بىلەن قولغا ئېلىپ كېتىپتۇ ،دېدى.
ئەتىسى چۈش ۋاقتىدا ئىشتىن قايتىپ كېلىۋېتىپ كوچىدا لوزۇنكىالر ئاسقان
ماشىنىنىڭ ئۈستىدە ئىككى مېتىر قالپاق كىيگەن بىر ئادەمنى كۆرۈپ ،قالپاقتىكى خەتنى
ئۇقسام «كاپىتالىست ئابلىز مۇسا باي» دەپ يېزىلغان ئىكەن .ئابلىز ئاكا ماڭا قاراپ
كۈلۈپ تۇرىدۇ .مەنمۇ كۈلۈپ كەتتىم .بوينىدا تىزىغا چۈشكۈدەك ئۇزۇنلۇقتا نەچچە جور
بىلەزۈكنى ئېسىپ قويۇپتۇ .بوينى ئاران كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ ،دېدى .تاغامنىڭ سۆزىنى بۆلۈپ
ئايالى مەخفۇزە ھەدەم ۋاي شۇنداق جىق ئالتۇن بىلەزۈكى بارمىكەن ،دەپ ھەيران بولدى.
تاغام نەدىكى ئالتۇن بىلەزۈك دەيسەن ،سامانىيە ئاپپاي ئېرى ئابدۇلالھ ئابىزى بار
ۋاقىتتا دۇكان ئاچقان .ئۇ ئادەم ئۆلگەندىن كېيىن دۇكاندىكى نەرسىلەر شۇ پىتى قېلىپ
قالغان ئىكەن - 63 .يىلى ئۇالرنى چېگرىدىن قوغالپ چىقارغاندا ئۇالر شۇ دۇكاندىكى
نەرسىلەرنى ئابلىز مۇسا بايغا ئامانەتكە بېرىپ ئوغلى فۇئات تۈرمىدىن چىققاندا شۇ
ئوغلىغا بېرىشنى تاپشۇرۇپ كەتكەن ئىكەن .ئوغلى فۇئات شاڭخەي بىلەن شەرقىي
تۈركىستان ئوتتۇرىسىدا سودا ئېلىپ بارغانلىقى ئۈچۈن بەش يىللىق كېسىپ قولغا ئېلىپ
كەتكەن ئىدى .مانا شۇ مىس بىلەزۈكلەرنى ئابلىز مۇسا باينىڭ ئالتۇن بىلەزۈكى دەپ
خەلققە كۆرسىتىش ئۈچۈن ئېلىپ چىقىپتۇ .بۇ ئىشقۇ كېرەك يوق ،ئەل قاتارىدا ئۆتۈپ
كېتەر ،لېكىن گۈلدەك ئوغلى زايە بوپتۇ.
تاغامنىڭ ئايالى ھەيران بولۇپ ،ۋاي خۇدايىم ئوغلىغا نېمە بوپتۇ دەپ ئەنسىرىگەن
ھالدا سورىدى.
چىن تۆمۈر دېگەن ئوغلى چۈشلۈك دەم ئېلىشتا (بىزنىڭ ئۇ يەردە چۈشلۈك دەم
ئېلىش ئاز دېگەندە ئىككى سائەت بولۇپ ،ئۇ ۋاقىتتا پۈتۈن ئادەم بىر سائەت ئۇخاليدىغان
ئومۇمىي ئادەت ئىدى) ئۇخالۋاتقان ئۆينىڭ ئىچىگە كىرىپ داڭ ـ داڭ ئۇرۇپ ،قوپە ۋاي
بۇرژۇئاز دەپ يولقۇپ تۇرغۇزغاندا ،ئۇيقۇدا ياتقان بالىنىڭ روھى چىقىپ كەتكەن ئوخشايدۇ،
باال قاتتىق چۆچۈپ ئۆزىنى بىلەلمەي قالىدۇ .شۇنىڭدىن كېيىن تاماقمۇ يېمەي ،بىر
ئېغىزمۇ سۆز قىلماي ئېلىشىپ قالغان ئادەمدەك بولۇپ قاپتۇ.
بۇ باال ھەممىدىن چىرايلىق ،ئۆتكۈر ،خۇشچاقچاق ،ئەقىللىق بولۇپ ئۆسكەن ئىدى.
ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇش تۈگىتىشكە ئاز قالغان ئەال ئوقۇۋاتقان باال ئىكەن .پۈتۈن
ئائىلىدىكىلەر قان يىغلىشىپ ئولتۇرىدۇ .ئۇنى كۆرۈپ چىقسام دەرۋازا تۆۋىدە شەرىپە
432

تەتە (بۇرھان جۇشىنىڭ چوڭ ئايالى) نى كۆردۈم .تۈنۈگۈن ئوغلى نۇسرەتلەرنىڭ ئۆيىنى
ئاختۇرغىلى كىرگەندە كىشىلەر چۈشلۈك دەم ئېلىشتا ياتقان تاھىرە دېگەن قىزىنى ئەنە
شۇنداق قىلىپ چۆچۈتۈپ ئويغاتقان ئىكەن ،ئۇمۇ شۇ ئابلىز ئەپەندىنىڭ ئوغلىغا ئوخشاش
بولۇپ قاپتۇ .ئۇالرنىڭ پۈتۈن قايغۇسى شۇ بالىدا بولۇپ تۇرۇپتۇ .شەرىپە تەتە سۆزلەۋېتىپ
تۈگۈلۈپ يىغالپ كەتتى .خۇدايىم ئۆزى رەھىم قىلسۇن ئېغىر ئەھۋال ،دېدى.
شۇ كۈندىن باشالپ ھەر بىر ئىدارە ئورۇن ،مەھەللىلەردىكى ئاكتىپ ئۇنسۇرالر
بىلەن خوڭۋىبىڭ (كىچىك باتۇر) ال بارلىق ئائىلىلەرگە كىرىپ كىشىلەرنىڭ كىتابلىرى ۋە
قۇرانلىرىنى ئېلىپ چىقىپ ھەر بىر ئورۇن ئۆز ئالدىغا ئوت يېقىپ كۆيدۈرۈش ھەرىكىتى
باشلىدى.
پۈتۈن شەھەر خەلقىگە :ئۆيى ئاختۇرۇلمىغان ھەر بىر ئادەم ئۆزلۈكىدىن ئۆيىدە
ساقالپ كېلىۋاتقان قۇران ۋە كىتابالرنى تەشكىل ئورۇنالرغا تاپشۇرسۇن ،دەپ ئۇقتۇرۇش
ئېالن قىلدى .كىمدەكىمكى تاپشۇرماي ئۆيىگە تىقىپ ئالىدىكەن ،ئۇالرنىڭ ئۆيىنى
ئاختۇرۇش قىلىمىز ،ئۆيىدىن قۇران ۋە كىتابالر چىقىپ قالىدىكەن ،ئېغىر چارە كۆرۈلىدۇ.
ئۇلۇغ مەدەنىيەت ئىنقىالبىغا قارشىلىق قىلغان بولۇپ سانىلىپ ،ئەكسىلىنقىالبچى قاتارىدا
چارە كۆرۈلىدۇ ،دەپ ئۇقتۇرۇش ئېالنىنى رادىئوالردا ،مىكروفونالردا ،مەجلىسلەردە ۋە
چوڭ خەت تام گېزىتلىرىدە ئېالن قىلغانلىقتىن ،ھەممە خەلق قورققىنىدىن ئۆيىدە
ماۋجۇشىنىڭ كىتابلىرىدىن باشقا بارلىق كىتابالرنى ،قۇرانالرنى تەشكىل ئورۇنالرغا
تاپشۇرۇپ بېرىپ ئوتتا كۆيدۈرۈلدى.
ھەر بىر ئورۇننىڭ ئاكتىپ ئۇنسۇرلىرى بىلەن خوڭۋىبىڭ -كىچىك باتۇرالر مەھەللە
خەلقىنى مەجبۇرىي ئالدىغا سېلىپ ،شەھەردىكى ھەر بىر مەسجىدلەرگە «ئىنقىالبى
ئۆزگەرتىش ياسايمىز» دەپ لوزۇنكا ،بايراق ۋە داقا ـ دۇمباقالر بىلەن باستۇرۇپ كىرىپ
«دىن نىقابىغا ئورىنىۋېلىپ خەلقنى قايمۇقتۇرغان بۇرژۇئازالرنى يوقىتايلى!
خۇراپاتچىلىققا قارشى تۇرايلى!
ياشىسۇن كوممۇنىزم! ياشىسۇن سوتسىيالىزم! ياشىسۇن ماۋجۇشى» دەپ دىنغا
قارشى خىلمۇ خىل شوئارالرنى توۋالپ ،ئەقىل توختاتمىغان ياش بالىالر ۋە قوتۇر ئاكتىپ
نادانالر قىيا ـ چىيا قىلىپ ،مەسجىد مۇنارلىرىدىكى ئايەتلەرنى يۇلۇپ ئېلىپ تاشلىدى
ۋە مەسجىدتىكى تاۋۇت ـ تاختا راۋانالرنىڭ ھەممىسىنى پالتا بىلەن چىقىپ ۋەتۋەرىكىنى
چىقىرىۋەتتى .تاھارەت ئالىدىغان جايالرنى بۇزۇپ ئىشىكلەرگە يوغان قۇلۇپالرنى سېلىپ،
مەسجىدلەر ئەمدى ھۆكۈمەتكە ئۆتتى ،دەپ مەسجىدنى خەلق قولىدىن تارتىپ ئېلىپ،
433

كارخانا ۋە ھەر تۈرلۈك ئىشلەپچىقىرىش ئورنىغا ئايالندۇرۇۋالدى.
مانا شۇ كۈنلەردە ئۆلگەن ئادەملەر جىنازىسىز ،تاۋۇتسىز زەمبىل ۋە ھارۋىالردا ئوچۇق
ئېلىپ چىقىپ كۆمۈلدى .شۇ كۈنلەردە قىلىنغان تويالر ،توي -مەرىكىسىز ،نىكاھسىز،
ماۋجۇشىنىڭ يىلوسنى (سۆزلىرىنى) ئوقۇپال قىز ـ يىگىتنى ھۇجرىسىغا كىرگۈزۈپ قويۇشتى.
خەلقنىڭ يۈرىكى مۇجۇلۇپ كەتكەنلىكتىن كوچىدا بىر ـ بىرىنى كۆرسە ساالملىشىپ گەپ
قىلىشتىن قورقۇپ ،كۆرمەسكە سېلىپ ئۆتۈپ كېتەتتى .خەلقتە قارشىلىق كۆرسەتكۈدەك
جۈرەتمۇ يوق ئىدى.
سىڭلىم غەيشە تاقىتى قالماستىن سۆزىنى بۆلۈپ ،چوڭ دادامنىڭ ئۆيىنى ئاختۇرغان
كۈنى بىزنىڭمۇ ئۆينى شاڭ يېتىڭدىن (سودا نازارىتى) كېلىپ پۈتۈن ئۆيىمىزنى ئاختۇرۇپ،
ئۆينىڭ تېگىنى كوالپ ئۆرۈۋېتىشكە ئاز قالدى .ئۆينىڭ تېمى قىيسىيىپ قالدى .پۈتۈن
دېرىزىلەرنىڭ ئەينەكلىرى بىر تالمۇ قالماستىن سۇنۇپ چۈشتى .ئۇ كۈنى كۆرسىڭىز بەك
دەھشەت بىر كۈن بولدى ،دېدى.
ئاپام :توختا مەن باشتىن سۆزلەپ بېرەي ،دەپ ۋەقەنى سۆزلەشكە كىرىشتى.
- 11نويابىر شاڭ يېتىڭ (سودا نازارىتى) زەكىي ئابىزىنىڭ ئۆيىنى ئاختۇرغان
كۈنى شاڭ يېتىڭدىن بىر ماشىنا ئادەم دادۈيگە كېلىپ چۈشىدۇ .بۇنى كۆرگەن داداڭ
بۇالر بىكارغا كەلمىدى ،شەھەردىكى ئۆينى ئاختۇرۇش دولقۇنىنى بۇ يەردىمۇ يۈرگۈزۈش
ئۈچۈن كەلدى دەپ ئالدىراش خەۋەرنى يەتكۈزۈپ بولغۇچە ئىشىكتىن دېگەندەك شاڭ
يېتىڭدىن كەلگەن بىر ماشىنا ئادەم بىلەن دادۈيدىن بوغالتىر سالىق ،نەۋەن ۋە قانى
دۈيجاڭ ۋە 50كە يېقىن مىنبىڭالر كەتمەن ،گۈرجەكلەر بىلەن كېلىپ ئۆينىڭ ئەتراپىنى
ئايالندۇرۇپ سەپ بولۇپ تۇردى .ئۇالر ئىشىكتىن كىرىشى بىلەن سالىق:
ــ مىدىرلىما! دەپ توۋالپ بالىالرنى يىلىڭ كىيىم ،ياالڭ ئاياق بىلەن نويابىرنىڭ
قار ياغقان سوغۇق كۈنىدە تاالغا قوغالپ چىقىرىپ قار ئۈستىدە تۇرغۇزۇپ قويدى.
ئۆيگە كىرگەن يىگىرمىدەك ئادەم ئۆيىنىڭ ھەممە يېرىنى ئاختۇرۇشقا باشلىدى .قالغان
يىگىرمىدىن ئارتۇق ئادەم كاال ئېغىلى ،توخۇ كاتىكى ۋە ئامبارالرنى ئاختۇرۇشقا كىرىشتى.
ئۆگزىدىكى سامان ۋە قۇرۇتقان چۆپلەرنى يەرگە چۈشۈرۈپ ،ئۆگزىدىكى تاختايالرنى
ۋە ئۆگزىگە سېلىنغان اليالرغىچە قومۇرۇپ ئاختۇراتتى ۋە كۆمۈرخانىدىكى كۆمۈرلەرنى
تاالغا توشۇپ چىقىپ پۈتۈن يەرنى كوالپ ،توخۇ كاتىكى ۋە ھاجەتخانىغىچە ئاختۇردى.
ئۆينىڭ ئىچىدە ئادەم دەسسىگۈدەك يەر قالمىدى .پۈتۈن نەرسىلەرنى ئاختۇرۇپ ئاستىن ـ
ئۈستۈن قىلىۋەتتى .مېنىڭ كۆڭلۈم تاالدا ياالڭ كىيىم بىلەن ياالڭغىداق بىر تال تاختاينىڭ
434

ئۈستىدە توڭالپ شۈمشىيىپ تىزىلىپ تۇرغان بالىالردا ئىدى .ئاخىرى چىدىماستىن:
بالىالرنىڭ كىيىمىنى ئېلىپ چىقىپ بەرسەڭالر ،بالىالر بەك توڭالپ كەتتى .سوغ
ئۆتۈپ ئاغرىپ قالىدۇ ،دېدىم.
سالىق ئالدىمغا دېۋەيلەپ كېلىپ:
ــ گەپ قىلغۇچى بولما! سېنىڭ گەپ قىلىش ھوقۇقۇڭ يوق! سەنلەر خەلق
دۈشمەنلىرى! دەپ ۋارقىرىۋىدى ،شاڭ يېتىڭدىن كەلگەن ئادەم يېنىدىكىگە ئىشارەت
قىلىپ:
ــ بالىالرنىڭ كىيىمىنى ئېلىپ چىقىپ بەردى .كىيىملىرىنى كىيگەندىن كېيىن
بالىالرغا بىر ئاز جان كىردى .بۇالر تاالدا سوغۇقتىن خۇددى بەزگەك ئادەمدەك تىترەيتتى.
ئەھمەد شۇنداق توڭلىدۇقكى چىشلىرىمىز خۇددى توڭ چىقىرىش ماشىنىدەك
تاقىلداپ كەتتى .بىر ئاز كېچىكسە ۋارقىراپ يىغاليتتۇق ،دېدى.
ئۇالر ئاختۇرۇپ يۈرۈپ ساندۇقتىن ئەھمەدكە چوڭ دادىسى سۈننەت تويىدا بەرگەن
بالىالر ئويۇنچۇق پىلىموتىنى يۇلۇپ ئېلىپ:
قاراڭالر مانا بۇالر قورال ساقلىغان ساندۇقىدا مىلتىق ساقلىغان ،دەپ قولىغا ئالغان
ئىدى .ئۇدۇلدا تۇرغان مىنبىڭ پىلىموتنىڭ ئاغزىنى قولى بىلەن چەتكە ئىتتىرىپ تارت
ئۇنى بىزگە قاراتما ،ئادەم ئۆلتۈرىسەن دەپ ئۆزىنى چەتكە ئالغان ئىدى ،سودا نازارىتىدىن
كەلگەن كادىر:
ــ قويۇپ قوي ،بۇ بالىالر ئويۇنچۇقى ،دەپ ئېلىپ ساندۇققا سېلىپ قويدى .ئۇالر
يەنە ئاختۇرۇپ يۈرۈپ كېپەنلىك بىلەن يۈز سوم پۇلنى تېپىپ چىقتى .پۇلنى كۆرگەن
سالىق :كۆردۈڭالرمۇ ساندۇقىدا مۇشۇنچە پۇلالرنى تىقىپ كەلگەن ،دەپ پۇلنى يانچۇقىغا
سېلىۋاتاتتى ،قاني دۈيجاڭ:
ــ قوي ئالما ،ئۆلۈملۈك ئۈچۈن ھەر كىممۇ ساقاليدۇ ،دەپ سالىقتىن پۇلنى ئېلىپ
ساندۇققا سېلىپ قويدى .كارىۋاتنىڭ ئاستىدىن توك دەزمالنى تېپىپ چىققان مىنبىڭ
توۋالپ كەتتى:
مانا قاراڭالر ،سوۋېت بىلەن ھەر چارشەنبە كۈنى ئاالقىلىشىدىغان رادىئوسىنى تېپىپ
چىقتىم ،دەپ كۆتۈرۈپ كەلگەن ئىدى ،باشقا مىنبىڭالر چۆچۈگەن ھالدا :ھە شۇنداق
دەپ ئىچىگە تارتىپ جىنايەتنىڭ ئۈستىگە چۈشكەندەك بولۇپ ،غەزەپلىك كۆزلىرى بىلەن
435

بىزگە قاراپ چوڭ جىنايەتچىنى تۇتۇپ ئالغاندەك بولدى.
راستتىن بۇ تاغالردا توك دەزمىلىنى ئىشلىتىپ كۆرمىگەنلىكتىن ھېچكىم ئۇنى توك
دەزمىلى ،دەپ بىلمەيتتى .ئۇزۇن توك سىمىنى كۆرۈپ ،ئۇالر ئۇنى رادىئو ،دەپ ئىشىنىپ
قالدى.
سودا نازارىتىدىن كەلگەن ياشقا چوڭ ئادەم ئۇالرنىڭ قولىدىكى توك دەزمىلىنى
ئېلىپ بۇ رادىئو ئەمەس ،بۇ توك دەزمال ،كۆينەكلەرنى دەزمالاليدىغان نەرسە دېدى.
نى دېدى؟ دەزمال نېسى؟ دەپ يېنىدىكى مىنبىڭالردىن سورىۋىدى ،نەدىن بىلەي
دەزمال دەمدۇ گازمال دەمدۇ؟ بىر نېمە دېدى.
ئۆزى بىلمىسە بىز نەدىن بىلىمىز دەپ باشقا نەرسىلەرنى ئاختۇرۇشقا كىرىشتى.
تاختاي ئاستىدا قىشلىق سەي ھەم ئاشلىق ھېسابىدا بېرىلگەن ئۈچ توننا ياڭيۇ بار
ئىدى .ئۇالرنىڭ ھەممىسىنى تاالغا توشۇپ چىقىپ تاختاي ئاستىلىرىنى كوالشقا باشلىدى.
مېنىڭ كۆڭلۈم ئامباردا تىقىپ قويغان قۇرانىمدا ئىدى .شۇنى تېپىپ ئالمىغىيدى،
دەپ ئەنسىرەپ شۇ تەرەپكە كىرىپ چىققانالرغا قاراپ ـ قاراپ قوياتتىم.
بىر ۋاقىتتا سالىق بۇغچامنىڭ بېغىدىن تۇتۇپ قۇرانىمنى يەردە سۆرەپ چىقىپ
كېلىۋاتقىنىنى كۆرۈپ پۈتۈن ۋۇجۇدۇمدا قاتتىق ئۆزگىرىش بولدى .مەن تاھارەتسىز
تۇتماي ئېگىز يەرگە ئېلىپ قويۇپ ،سۆيۈپ ئوقۇپ يۈرگەن قۇرانىمنى خارالپ ،سۆرەپ
كېلىۋاتقىنىنى كۆرۈپ ،دۇنيادىكى ئەڭ يامان جىنايەتنى كۆرگەندىنمۇ ئېغىر بىلىپ:
ــ قۇراننى سۆرىمە! دەپ ۋارقىراپ قۇرانغا ئېتىلىپ بارغىنىمنى سەزمەي قالدىم.
سالىق مېنى ئىتتىرىۋېتىپ قۇراننى سۆرىگەن پېتى ھويلىدىن ئېلىپ چىقىپ كەتتى.
يۈرىكىمنى سۇغۇرۇپ ئېلىپ كەتكەندەك بولۇپ ،كۆزۈمدىن ياشلىرىم تۆكۈلۈپ كەتتى.
شاڭ يېتىڭدىن كەلگەن چېقىر كۆز ئاق پىشماق ياشقىنا بىر باال:
قۇراننى سۆرىسە نېمە بوپتۇ؟ نېمىشقا سەن بۇنىڭغا يىغاليسەن ،دەپ كۆزۈمگە كىرىپ
ئالدى .مەن ئۇنىڭدىن ئېتىڭ كىم؟ دەپ سورىدىم.
ــ سۇاليمان ،مېنىڭ ئېتىمنىڭ ساڭا نېمە كېرىكى بار؟ دېدى.
مەن ،داداڭ سېنىڭ ئېتىڭنى بىكارغا سۇاليمان قويمىغان ،داداڭدىن قۇراننى يەردە
سۆرەپ خارلىسا نېمە بولىدىغانلىقىنى سورا .ساڭا ياخشىالپ ئېيتىپ بېرىدۇ .ئۆزۈڭ بىر
436

مۇسۇلماننىڭ بالىسى ئىكەنسەن ،دېدىم.
مەن سۆزۈمنىڭ ئاخىرىنى چۈشۈرگۈچە ئىشىكتىن سالىق كىرىپ ماڭا دېۋەيلەپ:
ئات بېشىدەك قۇراننى نېمە ئۈچۈن تىقىپ قويدۇڭ ،دەپ ئىشارەت بارمىقىنى بىگىزدەك
قىلىپ كۆزۈمگە تىقىۋەتكىلى تاس قالدى .شاڭ يېتىڭدىن باش بولۇپ كەلگەن باشلىق
سالىقنى بۇياققا كەل! دەپ ئېلىپ كەتتى .پۈتۈن ئۆينىڭ تاختايلىرىنى قومۇرۇپ تاالغا
ئېلىپ چىقىپ تاشلىدى .ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىدىكى لىمنىڭ ئۈستىدە قالغان تاختاينىڭ
تۆپىسىدە داداڭنى تۇرغۇزۇپ قويۇپ:
بىر ھارۋا كۆمۈشنى نەگە تىقىپ قويدۇڭالر ،ئۇنى نېمىشقا ئېيتمايسەن؟ ئەگەر
راستىڭنى ئېيتمىساڭ سېنى قولغا ئالىمىز ،دەپ دېۋەيلەپ كەلگەن ئىدى ،قارىسام داداڭ
روھى چىقىپ كەتكەن ئادەمدەك چۈشكۈن كۆرۈنەتتى.
داداڭ نەدىكى بىر ھارۋا كۆمۈشنى سورايسىلەر؟ دەپ سورىشىغا:
سالىق يەنە چاچراپ كېلىپ :ھە ئۇ كۆمۈشلەرنى نەگە قويدۇڭ؟ راستىڭنى ئېيت
دەپ توۋالپ ،داداڭنىڭ ئالدىغا ئېيتىلغان ئىدى ،ھېلىقى باشلىق ئۇنى قولى بىلەن تارتىپ
تۇرۇپ:
چۆچەكتىن خەسەن ئاق ساقال ھارۋىغا بېسىپ كەلگەن كۆمۈشنى دەيمىز ،دېدى.
داداڭ ئويلىنىپ تۇرۇپ:
ئۇنى ئۆزى سېتىپ پۇل قىلىپ ئېلىپ كەتكەن .بىزدە بىر تالمۇ كۆمۈش يوق دېدى.
ئۇ باشلىق ئەگەر كېيىنكى ۋاقىتتا كۆمۈشنىڭ بارلىقى ئېنىقالنسا سىلەرگە ئېغىر چارە
كۆرۈلىدۇ .بىلدىڭمۇ دېدى.
داداڭ سەمىمىي ھالدا تۇرۇپ بىزدە ئۇ كۆمۈشلەر يوق ،دەپ تەكرارالپ قويدى.
ئۇالر ئىچكىرىكى ئۆيگە كىرىپ ئۆزارا سۆزلىشىۋاتقان پەيتتىن پايدىلىنىپ سالىق ۋە
بىر قانچە مىنبىڭ ھەم قانى دۈيجاڭ داداڭنىڭ ئالدىغا كېلىپ غەزەپلىك كۆزلىرى ۋە
ئاچچىق ئاۋاز بىلەن:
ــ چەتكە باغالنغان ئۇنسۇر سالىخنى يوقىتايلى!
ــ سوتسىيالىزمنى بۇرمىلىغۇچى سالىخنى يوقىتايلى!
ــ پومېشچىك ،باي چارۋىدار ۋە كاپىتالىست سالىخنى يوقىتايلى!
437

ــ گومىنداڭ قالدۇقى سالىخنى يوقىتايلى! دەپ يەتتە تۈرلۈك قالپاقنى كىيدۈرۈپ،
ئەتىدىن باشالپ خەلق نازارىتى ئاستىدا ئېتىزدا ئىشلەيسەن ،دەپ داداڭغا ۋارقىراپ
چىقىپ كەتتى.
ئۆيدىن مېنىڭ ۋە داداڭنىڭ نىكاھ ئۈزۈكى ۋە مېنىڭ ئالتە دانە ئالتۇن ئۈزۈك ۋە بىر
ئالتۇن ھالقامنى ھەم قۇرانىمنى ئېلىپ چىقىپ كەتتى.
ئۆينىڭ تاختايلىرىنى مىخالپ ،قىيسىيىپ كەتكەن ئۆينىڭ تېمىغا تىرەپ قويدۇق.
ياغاچ ئۆي بولغانلىقتىن ئۆرۈلمەي قالغان ئىكەن ،پۈتۈن دېرىزىنىڭ ئەينەكلىرى سۇنۇپ
چۈشكەن ئىدى ،ئۇنىڭ ئورنىغا قەغەز چاپالپ چىقتۇق .تاالغا ئېلىپ چىقىپ قويغان
نەرسىلەرنى كىرگۈزۈپ ئۆيلەرنى رەتلەپ بولغۇچە سائەت بىردىن ئاشتى .ئۇ كۈندىكى
ئەھۋالىمىزنى سەن سورىما ،بالىالر بىچارىلەر ئاچ قورساق تاالدا سوغۇقتا بىر كۈن تۇرۇپ
قاتتىق قىينالدى دەپ ئاپام بالىالرغا قارىغان ئىدى.
ئۇكام ئەھمەد ،شۇ كۈندىكى ئەھۋالنى ماڭا سۆزلەپ بەرمەكچى بولۇپ ،قولىدىكى
قوشۇقنى تەخسىگە قويۇپ ماڭا قارىدى .شۇ ۋاقىتتىكى تەسىرات ئۇنىڭ يۈزىدە ئەكس
ئېتىپ چىرايى جىددىيلەشتى .ئۇنىڭ ئىنچىكە ئۇزۇن قارا قىشى بىلەن ئۆتكۈر كۆزىنىڭ
ئارىسى يېقىنلىشىپ ئۇنى ئۆتكۈر ۋە ئەقىللىق كۆرسىتەتتى .ئاپاق پېشانىسىگە چۈشۈپ
تۇرغان قويۇق قارا بۇدۇر چېچى ئۆزىگە يارىشىپ تۇراتتى .ئۇ خۇددى ئوقۇتقۇچىنىڭ ئالدىدا
تۇرغان ئوقۇغۇچىدەك ئۆزىنى تۇتقان ھالدا سۆزلەيتتى.
ئۆيدىكى قاتتىق ۋارقىرىغان ئاۋازالردىن شۇنداق قاتتىق قورقتۇق ،بەلكى دادام بىلەن
ئاپامنى ئۇالر ئۇرۇۋاتسا كېرەك ،دەپ ھەممىمىز چوقۇرۇشۇپ ئۆيگە قاراپ يۈگۈردۇق.
مىنبىڭالر بىزنى توسۇپ ئۆيگە كىرگۈزمەي تۇتۇۋالدى .بىز قورققىنىمىزدىن يىغالپ كەتتۇق.
مەن ئۇالرنىڭ قولىدىن چىقىش ئۈچۈن يۇلقۇنۇپ باقتىم ،ھېچ قويۇپ بەرمەيدۇ .شۇنىڭدىن
كېيىن مىنبىڭنىڭ قولىنى چىشلەپ ئالدىم .ئۇ ئاغرىغاندىن ۋايجانالپ مېنى قويۇۋەتتى.
مەن يۈگۈرۈپ ئۆيگە كىردىم .كىشىلەرنىڭ ئارىسىدىن ئۆتۈپ قارىسام دادامنى تۇرغۇزۇپ
قويۇپ سالىق مۇشت تەڭلەپ ئۇرىدىغاندەك بولۇپ ۋارقىراۋاتقان ئىكەن .شۇنداق ئىچىم
يامان بولۇپ تىترەپ كەتتىم .ئۇ ئادەمنىڭ پوتىغا كەلتۈرۈپ تۇرۇپ بىرنى تەپتىم ۋە
كىشىلەرنىڭ كەينىگە ئۆتۈپ يوشۇرۇندۇم .ئۇ ئادەم كەينىگە ،ئۇياققا ـ بۇياققا ۋە پۇتىغا
قاراپ قويۇپ يەنە شوئار توۋالپ ۋارقىرىدى .مەن پوتىغا تازا كەلتۈرۈپ يەنە بىرنى تېپىپ
مۆكۈنۈپ ئالدىم .ئۇ خۇددى جەڭدە يەڭگەن قەھرىماندەك بولۇپ ،ھەممىمىزگە كۈلۈپ
قاراپ قويدى ۋە كەينىدىن:
438

ــ دادا ئۇ ئادەم نېمىشقا شۇنچە ۋارقىراپ سىزنى ئورغىلى تاس قالدى؟ دەپ سورىدىم.
ــ دادام قىلغان ئەقىدىسىگە ئېچىنغان ھالدا:
ــ مەن ئۇنى ئوقۇتۇپ بىر يىل ئىچىدە تولۇق بوغالتىر قىلىپ يېتىشتۈرۈپ چىقىم .ئۇ
مېنىڭ ئارقامدىن دادۈيگە بوغالتىر بولدى .مەن تا ھازىرغىچە ئۆزۈم بىلگەن بوغالتىرلىق
بىلىمىمنى تولۇق ئۆگىنىپ كېلىۋاتىمەن .بىلمىدىم ،ئۇ نېمە ئۈچۈن ماڭا بۇنچىلىك
دۈشمەنلىك بولۇپ چىشلىشىپ قالدى؟
«كۈچۈك بېقىپ سەمرىتتىم ،ئىت بولۇپ مېنى قاپتى (چىشلىدى) .مىلتىق بېرىپ
ئۆگەتتىم ،مەرگەن بولۇپ مېنى ئاتتى» دېگەندەك ئىش بولدى ،دېدى.
ئۇ پەقەت شەخسىي مەنپەئەت ئۈچۈن كۈچەۋاتقان ئادەم ،چۈنكى ئۇ سىزنى يىقىتىپ
باش بوغالتىرلىققا ئېرىشىپ ئالسا ،ئۇنىڭ قىلغان ھەر قانداق جىنايەتلىرى ئېچىلمايدۇ ۋە
خالىغانچە ئاممىنىڭ پۇلىدىن خىيانەت قىالاليدۇ .ئۇ پەقەت شۇنى كۆزلەپ ئولتۇرۇپتۇ.
پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلىپ ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن كۈچەۋاتقىنى ،دېدىم.
دادام :مېنىڭ خۇدانىڭ ئالدىدا گۇناھىم بولۇشى مۇمكىن ،لېكىن بىر ئىنسانغا زىيان
يەتكۈزۈپ دىلىنى ئاغرىتمىدىم .قىلچە نەرسىنى خىيانەت قىلمىدىم .شۇنىڭ ئۈچۈن
ئالالھنىڭ ئالدىدا ۋە بەندىنىڭ ئالدىدا يۈزۈم يورۇق دېدى.
مەن دادامدىن :بۇالر ئىزدەپ يۈرگەن نەدىكى بىر ھارۋا كۆمۈش ئۇ؟ دېدىم.
دادام بۇ ئۇزۇن يىلدىكى نەرسە ،زەكىي ئاكامنى سوراق قىلغىنىدىن خەمزەنىڭ
ئېيتقانلىقىنى بىلدۇق .خەمزە ،ئەرىن بۇ ئىككى يېتىم بالىنى مېنىڭ ئاپام بېقىپ چوڭ
قىلغان .بۇ بالىالر بىر چارۋىچى قازاق ئائىلىسىدە دۇنياغا كېلىدۇ .بۇالر كىچىك ۋاقتىدا
دادىسى قوي بېقىپ يۈرگەندە ،چىلبۆرىلەر كېلىپ يەپ كېتىدۇ .قويالرنىڭ بىر تۈركۈمى
بۆرىلەردىن قېچىپ ئۆيگە قايتىپ كەلگەندە بۇنى كۆرگەن خەمزەنىڭ ئانىسى بۆرىلەرنى
قوغالش ئۈچۈن ئۆيدە يېنىپ تۇرغان چۈچۈلىنى كۆتۈرۈپ ئۆيدىن چىقىشى بىلەن توپ
بولۇپ كەلگەن چىلبۆرە خەمزەنىڭ ئانىسى ۋە ئۇنىڭ كەينىدىن چىققان بالىلىرىنىمۇ يەپ
كېتىدۇ.
خەمزە ،زامزا ،ئەرىن دېگەن ئۈچ باال ئۆيدە يوشۇرۇنۇپ ئامان قالىدۇ .يىراق ـ
يېقىندىكى قوشنىالر خەمزەنىڭ ئۆيىگە كەلسە ئۈچ بالىنىڭ ساالمەت قالغانلىقىنى كۆرۈپ
بۆرىدىن قالغان جەسەتلەرنى كۆمۈپ جامائەت ۋەكىلى خەمزە بىلەن ئەرىننى مېنىڭ
دادامغا ياردەم قىلساڭالر ،بوالر يېتىم قالدى ،دەپ ئېلىپ كەلگەندە دادام مەن باقاي دەپ
439

ئېلىپ قالغان ،زامزانى كىمگىدۇر بەرگەن ئوخشايدۇ.
بۇ ئىككى بالىنى دادام بىلەن ئاپام بىزدىن چارە كۆرۈپ باقتى .ياخشى تەربىيىلەپ
ئوقۇتۇپ يېتىشتۈرۈپ چىقتى .تەخمىنەن - 1929يىلى بۇرھان شەھىدى گېرمانىيىدىن
شەرقىي تۈركىستانغا بىرىنچى مەرتىۋە ماشىنا ئالدۇرغاندا دادام بۇالرنى بىر ھۈنەرلىك
بولۇپ قالسۇن ،دەپ ماشىنا ھەيدەش ئۈچۈن شوپۇرلۇق مەكتەپتە ئوقۇتۇپ ،ئەڭ ئالدى
بىلەن شەرقىي تۈركىستاندا ماشىنىنى شۇالر ھەيدىگەن ئىدى .كېيىن تاش يول ئىدارىسى
قۇرۇلۇپ ،قاتناش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلىدى .مەدەنىيەت ئىنقىالبىدا
«كاپىتالىزم يولىغا ماڭغان ھوقۇقدارالر»نى سۆرەپ چىققاندا خەمزەنىمۇ تارتىپ چىقىپ،
قىيىن ـ قىستاققا ئالغاندا ئۇ مۇشۇ كۆمۈش توغرىسىدا پاش قىلىپ ،ھەممىمىزگە مۇشۇ
ئېغىر ئەھۋالالرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى ،دەپ ئۇلۇغ كىچىك تىنىپ دادام ئويلىنىپ ئولتۇرۇپ
قالدى.
ئاپام چاي قويۇۋېتىپ بۇنىڭغىمۇ شۈكۈر .باش ئامان بولسۇن دېگىن .ئەھۋالغا قارىغاندا
ياخشىلىق كۈتۈش قىيىن ئوخشايدۇ .ھەممە يەرگە قارىساڭ خەلق بېشىغا ئېغىرچىلىق
كېلىۋاتىدۇ .تۈرلۈك سىياسەتلەر ۋە تۈرلۈك باھانىلەر بىلەن كىشىلەرگە قالپاق كىيدۈرۈپ،
كوچىالردا ئەل ئوتتۇرىسىدا سازايى قىلدۇرۇپ ئادەملەرنى يۈرەك ئالدى قىلىپ بولدى .بۇ
ئىشنىڭ ئاقىۋىتى قانداق بولۇپ تۈگەركىن تاڭ؟ دېدى.
ھە ،يەنە بىر قىزىق ئىش ــ دەپ سىڭلىم زەكىيە سۆزنى بۆلۈپ :تۇرپان ،توقسۇنالردا
كىشىلەرنىڭ بېشىغا كىيىدىغان دوپپىسىنى ئۆيمۇ ئۆي كىرىپ ئېلىپ چىقىپ تاغدەك
دۆۋىلەپ ئوت يېقىپ كۆيدۈرۈپتۇ ھەم ئەرلەرنىڭ ساقاللىرىنى ،ئايالالرنىڭ چاچلىرىنى
كېسىپ ،ئەر ـ ئايالالرغا ئوخشاش شەپكە ۋە شىم كىيىشكە مەجبۇرالپتۇ .تۇرپاندا ياشقا
چوڭ بىر ئادەم ئۇالرغا:
ــ سىلەر دوپپىنىغۇ كۆيدۈرۈڭالر ،لېكىن بۇ كاللىنىڭ ئىچىدىكىنى قانداق
كۆيدۈرىسلەر؟ دېگەن ئىكەن .ئىنقىالبقا قارشىلىق قىلدى ،دەپ قولغا ئېلىپ كېتىپتۇ دەپ
ئۇلۇغ كىچىك تىنىپ قويدى.
ھە ،ھە بىزدىمۇ بولدى ،دەپ سىڭلىم سوفىيە سۆزگە قوشۇلدى .داقا ـ دۇمباق،
بايراق ،ماۋجۇشىنىڭ رەسىمىنى كۆتۈرۈپ ئۆي ـ ئۆيلەرگە كىرىپ ،قۇران ۋە ھەر قانداق
كىتابالرنى ،ناخشا تەخسىلىرىنى ،قولدا تىكىلگەن كەشتىلەرنى ،توقۇلغان چىلتەرنى ۋە
قازاق قىزلىرىنىڭ بېشىغا كىيىدىغان كوكولۇق دوپپىالرنى ،قوش ئېتەك كۆينەكلەرنى ۋە
مارجان ،سەيلەن بېسىپ تىككەن جىلىتكىلەرنىڭ بىرسىنى قالدۇرماستىن ئېلىپ چىقىپ
440

ئوتتا ياقتى.
قازاق قىزلىرى ئون يېشىدىن باشالپ ئۆزلىرىنىڭ تويىغا گۈل بېسىپ چىلتەر
توقۇپ ئۆي جابدۇقى تىكىدىكەن .ئۇ بىچارىلەرنىڭ مىڭ تەسلىكتە يىپ تېپىپ توقۇغان
نەرسىلىرىنىڭ بىرسىنى قالدۇرماستىن «كونىلىق» دەپ كۆيدۈرۈۋەتتى.
بىزنىڭ ئۆيدىنمۇ كەشتە تىكىلگەن پۈتۈن نەرسىلەرنى ئېلىپ چىقىپ كەتتى.
ھەممىدىن ئاپامنىڭ قازان شەھىرىدىن دادىسى ئېلىپ كەلگەن گۈللۈك ئۆتۈكىنىمۇ ئېلىپ
چىقىپ كۆيدۈردى ،دەپ كۈلدى.
ئاپام ئۇالرغۇ بوپتۇ ،پەقەت مېنىڭ قۇرانلىرىم بىلەن ئىككى ھارۋا كىتابلىرىمغا ئىچىم
ئاغرىيدۇ .مېنىڭ يۈرىكىم تەڭ كۆيدى ،دېدى.
دادام ئېچىنغان ھالدا شۇنچە قىممەتكە ئالغان رۇسچە ،خەنزۇچە ،ئۇيغۇرچە ۋە
رۇسچە ئىنگلىزچە ھەم رۇسچىدىن فرانسۇزچە لۇغەتلىرىمگە ئىچىم ئاغرىدى .ئۇنىڭ
نېمىسى كونىلىق بولسۇن! ھەيرانمەن ،دۇنيا نېمە بولۇپ كەتتى ،توۋا خۇدايىم ،دەپ قويدى.

گۇڭشېدىكى خەلقنى سازايى قىلىش ھەرىكىتى
- 30نويابىر
پۈتۈن يەر ئاپاق قار قىشنىڭ سوغۇق كۈنلىرى ئىدى .مېنى تاغ باغرىغا جايالشقان
ئات ئېغىلىدىكى يېرىم مېتىر قېلىنلىقتىكى ،دەسسىلىپ قېتىپ قالغان قىغالرنى كوالشقا
بۇيرۇدى .مەن ئىشلەپ ئىككى سائەتتىن كېيىن مېنىڭ يېنىمغا ئىشلەش ئۈچۈن
سۇۋەنچىڭ بىلەن ئەھمەد كېلىپ جوتۇ ،گۈرجەكنى تۇتۇپ ئىشلەۋاتقان ئادەمدەك بولۇپ
پاراڭالشقىلى تۇردى.
ئەھمەد سۇۋەنچىڭدىن:
بۈگۈن بۇالر يەنە بىر ئىش قوزغاپ چىقىۋاتامدۇ ـ نېمە؟ دەپ سورىدى.
ھەئە شۇنداق كۆرۈنىدۇ .بۇ يەردە ئىنقىالب دەپ بىر قوزغىلىش كۆتۈرۈپ چىقتى.
نېمىلەر بوالركىن تاڭ .چارۋا ئىچىدە يۈرگەن بۇ خەلق «بۆك ئال دېسە ،باش ئېلىپ
كېلىپ» كۆپ ئىشالر بوالرمىكىن ،دەپ ئوياليمەن ،دېدى.
ئەھمەد ئەنسىرىگەن ھالدا :مەنمۇ شۇنداق ئوياليمەن .ئۇنداق بولغاندا ماڭىمۇ
441

تىنچلىق يوق دېگىنە ،قورقىمەن ،قانداق قىلسام بوالركىن؟ دەپ شىۋىرلىغاندا ئاۋازى
تىترەپ كەتتى.
ــ سۇۋەنچىڭ ئۇنىڭدىن:
ــ ئاپاڭ كەتتىمۇ؟ دەپ سورىدى.
ھەئە ،ئاپامنى ئەنەنچۈيگە ئەۋەتىۋەتتىم ،دېدى.
ــ سىڭلىڭ زەينەپچۇ؟
ــ ئۇمۇ كەتتى.
ئەمدى سەن 18ياشقا كىردىڭ ،داداڭنىڭ قالپىقىنى ساڭا كىيدۈرۈپ قويسا
تۈگەشتىڭ دېگەنلىك .ئۆمرۈڭ شۇ قالپاقنىڭ ئاستىدا ئۆتىدۇ .ئۇ باالدىن قۇتۇاللمايسەن.
مۇمكىن بولسا سەنمۇ كەت .بىر مەزگىل يوشۇرۇنۇپ تۇر .ئەھۋال ئۆزگەرسە قايتىپ
كېلەرسەن ،دەپ ئۇنىڭغا مەسلىھەت بەردى.
ئەھمەدنىڭ قورققىنىدىن پۈتۈن ۋۇجۇدى تىترەيتتى .ئەھمەد شەرقىي تۈركىستاننىڭ
يەرلىك تۇڭگانلىرىدىن بولۇپ ،يەر ئىسالھاتىدا ئاپىسى بىلەن دادىسىغا پومېشچىك دەپ
قالپاق كىيگۈزۈلگەن ئىكەن .دادىسى ئۆلگىلى ئون يىل بوپتۇ .بۇ پومېشچىك قالپىقى
ئەھمەدنىڭ بېشىدا چوڭ بىر غەم ئىدى.
بۇالرمۇ شۇنداق پىچىرلىشىپ تۇرغاندا يىراقتىن داڭ ـ داڭ بىلەن يېقىمسىز شوئار
ئاۋازى ئاڭالندى .مەنمۇ بېشىمنى كۆتۈرۈپ قۇالق سالدىم .ئەھمەد يۈگۈرۈپ كېلىپ،
ئاتنىڭ قىغىنى تاشاليدىغان تامدىكى كىچىك دېرىزىدىن تاالغا قاراپ:
ــ ۋاي خۇدايىم كىشىلەرنىڭ بوينىغا تاختاي ئېسىپ نۇرغۇنلىغان ئادەملەر بىز تەرەپكە
قاراپ كېلىۋاتىدۇ ،دەپ نېمە قىلىشىنى بىلمەي ماڭا قاراپ ساڭا كېلىۋاتسا كېرەك ،سەن
ئالدىغا چىققىن! تېز بول! دەپ مېنى ئالدىرىتاتتى .قورققىنىدىن ئۇنىڭ يۇمىالق چىرايلىق
يوغان قارا كۆزى تېخىمۇ يۇغان بولۇپ ،پارقىراپ چىرايى تاتىرىپ كەتتى .پۈتۈن بەدىنى
تىترىگەندەك ئاۋازىمۇ تىترەپ چىقاتتى.
مەن ئۇنىڭغا قاراپ كۈلدۈم .مەن نېمىشقا چىقىمەن .مېنى چاقىرىپ «بۇياققا چىق»
دېسە ئاندىن چىقىمەن ،بولمىسا بىكاردىن ـ بىكارغا ئۆزۈم ئالدىغا چىقىپ يۈرمەيمەن،
دېدىم.
ئەھمەد نېمە قىلىشىنى بىلمەي ئۆزىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن تىرىشىپ ئات ئوقۇرىغا
442

چىققان ئىدى .ئاتالر ھۈركۈپ يۈگۈرۈشكە باشلىدى .مەن ئۇنداق قىلما .ئۇالر كۆرسە
ئۆمۈر بويى تۈگىمەس باالغا قالىسەن ،مېنىڭچە سېنى ئېلىپ چىقماس .ئەگەر چىق دېسە
يۈگۈرۈپال چىقماستىن ،مەن چىقمايمەن ،نېمە ئۈچۈن مېنى ئېلىپ چىقىسىلەر ،مېنىڭ
نېمە گۇناھىم بار؟ دېگىن .ئەگەر پومېشچىك دېسە ،مەن «ئازادلىقتىن» كېيىن تۇغۇلغان،
مەن پومېشچىك ئەمەس ،ئو قالپاقنى تونۇمايمەن ،دېگىن .ھېچ ۋاقىت سېنى ئېلىپ
چىقالمايدۇ ،دېدىم.
ئەھمەد خوش بولۇپ ،نېمە قىلىشىنى بىلمەي ،ئۈستى ـ ئۈستىگە رەھمەت دەپ
كەتتى ھەم كۆڭلىدە توختاش بولۇپ ،بىر ئاز تىنچالندى .ھېلىقى يېقىمسىز شوئار ھەم
داڭ ـ داڭ ئاۋازلىرى بىزگە يېقىنلىشىپ كېلەتتى .ھېچقايسىمىز جۈرەت قىلىپ تاالغا
قارالمايتتۇق .ئۇالرنىڭ ئات ئېغىلىغا كىرىشىنى كۈتۈپ جوتۇنى تارسىلدىتىپ ئۇرۇپ قىغنى
كواليتتۇق .ئۇالر ئات ئېغىلىنىڭ ئالدىدا شوئار توۋالپ ،ئون مىنۇتتەك تۇرۇپ تۆۋەنگە
چۈشۈپ كەتكەن ئاۋازى ئاڭالندى .مەن ئاستا ئېغىلنىڭ تامدىن ئاشقان تۆشۈكىدىن
تاالغا قارىدىم .يىگىرمە ـ ئوتتۇزدەك ئادەمنىڭ بوينىغا تاختاي ئېسىپ ئەللىكتەك ئادەم
ئالدىغا سېلىپ شوئار توۋالپ كېتىپ باراتتى .ئۇالرنىڭ ئىچىدە دادامنىڭمۇ بوينىغا تاختاي
ئېسىپ ئالدىدا ئېلىپ كېتىپ بارغىنىنى كۆردۈم .يۈرىكىم ئاغرىدى .لېكىن ھېچقانداق
ياردەم قىاللمايتتىم .دادام بىچارە ئاق كۆڭۈل ،يۇمشاق تەبىئەتلىك ،ئاز سۆزلۈك ياۋاش
ئادەم ئىدى .ئۇ بىر ئادەمنىڭ كۆڭلىنى ئاغرىتىپ ۋە بىر ئادەمگىمۇ يامانلىق ئويالپ
كۆرگەن ئەمەستى .قولىدىن كەلسە ھەممە كىشىگە ياردەم قىلىشنى خااليتتى .خەلقىنى
سۆيىدىغان ،ئىنسانپەرۋەر ئادەم ئىدى .ئۆزىنىڭ مۇشۇ ياخشى خاراكتېرى ،بىلىمى،
مەدەنىيىتى بىلەن مۇشۇ يەردىكى كىشىلەردىن ئاالھىدە پەرقلىنىپ تۇراتتى .دادام خەلق
ئۈچۈن جان ـ دىلى بىلەن ئىشلەپ كەلدى .ياز كۈنلىرى ساينىڭ سۈيى يەر ئاستىغا
چۈشۈپ كېتىپ ،بۇ يەردىكى خەلق يىراق يەرلەردىن سۇ توشۇپ كېلىپ ئىچەتتى.
دادام ساينىڭ سۈيىنى ئۇكىسى ۋاخىت بىلەن تاغ باغرىلىتىپ ئېرىق چېپىپ سۇ
كەلتۈردى .پۈتۈن خەلق مۇشۇ كۈنگىچە شۇ سۇدىن پايدىالندى.
غۇلجا ۋە بورتاالغا بېرىپ يوغان گرىزاۋاي يۈك ماشىنىسى ۋە توك تارقىتىش
ماشىنىلىرىنى ئېلىپ كېلىپ ،خەلق جىن چىراقتىن قۇتۇلۇپ ئېلىكتىرگە ئىگە بولغانىدى.
شەھەردىن سېمونتالرنى ھەل قىلىپ كېلىپ ئۆزى پىالنالپ تاش ئېرىقنى ياساتقان ئىدى.
ئۈرۈمچىدە مۇناسىۋەتلىك ئورۇنالرغا يۈگۈرۈپ يۈرۈپ شاڭخەيدىن نەسىللىك كالىالرنى
ئېلىپ كەلدى .قويالرنىمۇ نەسىللىك ئۇزۇن يۇڭلۇق قويغا ئايالندۇردى .پۈتۈن قۇرۇلۇش
443

بىناالرنىڭ پىالنلىرىنى سىزىپ چىقىپ ،گۇڭشېدا چىرايلىق ئۆيلەر ۋە چىرايلىق مال
قوراللىرى ،پونكىتلىرى سېلىندى .سېپراتور ماشىنىالرنى ئېلىپ كېلىپ سۈت پاراشوكى
ياساپ چىقىشنى ئورۇنالشتۇردى .پۈتۈن گۇڭشېنىڭ بارلىق ھېساباتلىرىنى بۈگۈنكى كۈنگە
قەدەر دادام ئىشلەپ كەلدى .ئۇنىڭ ئۈستىگە بوغالتىرلىق كۇرسلىرىنى ئېچىپ ئوقۇغان
ياشالرنى بوغالتىر قىلىپ يېتىشتۈرۈپ چىقتى .ھېچكىمگە زىيىنى تەگمىگەن بۇ ئادەمنى
سۆرەپ چىقىپ ،بوينىغا تاختاي ئېسىپ سازايى قىلغانلىقىنى كۆرۈپ كۆڭلۈم يامان بولدى.
يېنىمدا قاراپ تۇرغان سۇۋەنچىڭ بىلەن ئەھمەد:
ــ قارا سېنىڭ داداڭنىمۇ سۆرەپ چىقىشىپتۇ ،دەپ ھەيران بولۇپ ،ماڭا قارىدى.
ــ مەن دادامغا ئىچىم ئاغرىپ كۆڭلۈم يامان بولدى .چۈنكى دادامغا كىشىلەر ئارىسىغا
سۆرەپ چىقىپ بۇنداق خارالش قاتتىق ئېغىر كېلەتتى .پۈتۈن جان ـ دىلى بىلەن كىشىلەرگە
ياخشىلىق قىلىش نىيىتى بىلەن كېچە ـ كۈندۈز دېمەي يۈگۈرۈپ يۈرۈپ ئىشلىگەن ئادەم
ئۈچۈن ياخشى كۆڭۈل ـ ياخشى سۆز ئورنىغا بۇنداق خارالش ئەلۋەتتە ئېغىر كېلىدۇ.
سۇۋەنچىڭ تۆشۈكتىن قاراپ سېنىڭ داداڭنىمۇ سۆرەپ چىقىپتىغۇ ،ۋاي ئالالھ بۇ
قانداق بولۇپ كەتتى .توۋا خۇدايىم ،بۇنداق ئوقۇغان ياخشى ئادەم گۇڭشېدا يوق دېسەكمۇ
بولىدۇ ،پۈتۈن ئادەم ئۇنى ياخشى كۆرەتتى .بۇنىمۇ سۆرەپ چىقىپتۇ ،جاھان نېمە بولۇپ
كەتتى؟ بۇ ئىنقىالب ئەمەس ،زىددىيەت ۋە نادانلىقنىڭ ئىشىدۇر ،بۇنىڭغا قاراپ ئادەمنىڭ
قورققۇسى كېلىدۇ ،دېدى.
بۇنى كۆرۈپ ئەھمەد قاتتىق قورقۇپ كېسەل كىشىدەك رەڭلىرى ئۆزگىرىپ شۈمشىيىپ
قالغىنىنى كۆرۈپ ئىختىيارسىز كۈلگۈم كېلىپ كۈلۈپ كەتتىم.
سەن بىر يىگىتسەنغۇ ،كىيمىگەن قالپاققا مۇنچىۋاال قورقىسەن ،ئەگەردە قالپاق
كىيدۈرۈپ قويسا بۇ ئەھۋالدا سەن قالپاقنى كۆتۈرەلمەي ئاستىدا مىجىلىپ قالىدىغان
ئوخشايسەن ،دەپ چاقچاق قىلدىم.
ئەھمەد ماڭا قاراپ مۇشۇ كۈنلەرگە سەن قانداق چىداپ ياشاۋاتىسەن؟ مەن
ھەيرانمەن .مەن بىر كۈنگىمۇ چىدىيالمايمەن .سېنىڭ بۇ غەيرىتىڭ يىگىتلەردە يوق،
دېدى.
سۇۋەنچىڭ :بۇالر ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى ،ئوقۇغان ھەممە نەرسىنى توغرا
چۈشىنىدۇ ،ھەقىقەتنى كۆرەلەيدۇ .شۇڭالشقا بۇالر ھېچنېمىدىن ،ھەتتا ئۆلۈمدىنمۇ
قورقمايدۇ .بۇنداق ئادەملەر بەك ئاز بولىدۇ ،دېدى.
444

ئىككى كۈندىن كېيىن سۇۋەنچىڭ ئەھمەدنىڭ شۇ كۈننىڭ ئەتىسى كېتىپ
قالغانلىقىنى ئېيتتى.

- 3دېكابىر
قىشنىڭ سوغۇق كۈنلىرى .ھاۋا ئوچۇق ئاپتاپلىق كۈن ئىدى .تەبىئەت شۇنچە گۈزەل،
يەر يۈزى ئاپاق قار ،ساپ ھاۋا ئادەمنىڭ كۆڭلىگە ھۇزۇر بېرەتتى.
مەن ئىشلەپ ئىككى سائەت ئۆتەر ـ ئۆتمەستىن پۈتۈن شياۋدۈي خەلقى ئات ئېغىلىنىڭ
ئالدىغا يىغىلدى .ئىنقىالب باشلىنىش بىلەن باشالنغۇچ ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇش
توختىلىپ مەكتەپلەر يېپىلدى .شۇنىڭ بىلەن ئوتتۇرا ھەم باشالنغۇچ مەكتەپلەرنىڭ
بالىلىرى شياۋ دۈيلەرگە قايتىپ ئەمگەككە قاتناشتى.
10 - 9ياشالردىن يۇقىرى بولغان بارلىق ئوقۇغۇچى بالىالر مەجبۇرى ئەمگەككە
قاتناشتۇرۇلدى .پۈتۈن ئادەم ئۆزلىرى ياسىۋالغان چانىالرغا تاغار ۋە بەزىلىرى ياغاچ
ساندۇقالرنى مىخالپ ئېلىپ ئاتنىڭ قىغىنى بىر ـ ئىككى كىلومېتىر يىراق ئېتىز بېشىغا
ئاپىرىپ تۆكۈپ كېلەتتى .ئون نەچچە ئەر بىلەن مەن توڭالپ قالغان قىغنى بوشىتىپ
كەلگەن چانىالرغا قاچىالپ بېرەتتۇق .يۈزدىن ئوشۇق چانىغا توڭ قىغالرنى قاچىالپ
بېرىش بەكمۇ ئېغىر ئىدى .ئۇ ئون نەچچە ئادەم قارا تەرگە چۆمۈپ ئىشلىسىمۇ
ئۈلگۈرتەلمەيتتى .تاغ ئىچىدە ياشاۋاتقان بۇ بىچارە خەلق ھېچنەرسىنى چۈشەنمەي بۇ
ئىنقىالبتا ئوتتۇرىغا سۆرەپ چىقىپ قالپاق كىيدۈرۈپ قويۇشىدىن قورقۇپ جان جەھلى
بىلەن قاتتىق ئىشلەيتتى .ئۇالرنىڭ ئارىسىغا قالپاق بىلەن كېلىپ قالغان مېنىڭ كۈنۈم
ھەققىدە سۆزلەش قىيىن ئىدى .شۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزۈمنى خار قىلغۇچە كۈچۈمنى خار
قىلىشقا تىرىشاتتىم .كىچىك بالىالردىن تارتىپ چوڭالرغىچە ھەممە ئادەم يۈگۈرۈپ يۈرۈپ
ئىشلەيتتى.
مىنبىڭالر كىشىلەرنىڭ يۈرىكىنى مۇجۇپ يوغان مىكروفون ئارقىلىق خەلققە
مەدەنىيەت ئىنقىالبىنىڭ دىكتاتورىسى ۋە قالپاقالر ھەققىدە ۋارقىراپ سۆزلەيتتى .چاققان
ئىشلەڭالر ،بۇ ھەم ئىنقىالبقا تۇتقان پوزىتسىيە بولىدۇ دەپ ئادەملەرنى ھەيدەيتتى ۋە
دەھشەت ئاۋازى بىلەن شوئار توۋالپ خەلققە ۋەھىمە ساالتتى .قورققان خەلق نېمە
قىلىشىنى بىلمەي ھودۇققان ھالدا يۈگۈرۈپ قاتتىق ئىشلەپ كەتتى .مىكروفون تۇتۇپ
445

توۋالۋاتقان مىنبىڭ ۋارقىراپ:
ــ ئەكسىلىنقىالبچى سۆيۈنگۈلنى قادىر بېك دادۈيجاڭ (چوڭ ئەترەت باشلىقى) ئايالالر
ھاجەتخانىسىنى تازىلىسۇن! خەلق ئىچىدە ئامما بىلەن باراۋەر ئىشلەشكە ھوقۇقى يوق.
شۇنىڭ ئۈچۈن ھاجەتخانىنى تازىلىسۇن! دېدى ،دەپ توۋلىدى ،ھەممە ئادەم بىردەك ماڭا
قارىدى.
بۇ سۆزلەر ماڭا قىلىنغان ھاقارەت بولسىمۇ ،لېكىن قانداق قىلىمەن؟ بۇنىڭغا قارشى
بىر نەرسە دەپ بىر ئىش قىاللمايمەن ،ئامالسىزمەن .شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ تۇرمۇش ۋە
ھاقارەتلەرگە ئۆگىنىپ قالدىم .پەقەت پەرۋا قىلماسقا تىرىشىمەن .چاپىنىمنى كىيىپ،
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
  • Büleklär
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 1927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1054
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3760
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3776
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
    26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3811
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1726
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3891
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    24.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1768
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3942
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1816
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1875
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1812
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    22.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1836
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1861
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3901
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1806
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1904
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1889
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1793
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3887
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1865
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3908
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1742
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3909
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
    23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 2318
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.