Latin

Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18

Süzlärneñ gomumi sanı 3910
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
مۇھاسىرە قىلىپ كېلىشى قانداقتۇر كىشىنىڭ كۆزىگە سۈرلۈك كۆرۈنەتتى.
ئەرلەر ئەتراپىدا ماڭغان ـ ماڭمىغىنى بىلىنمەس ھالدا شۇنداق ئاستا مېڭىپ
كېلەتتىكى مەن ئۇالرغا قاراپ ھەيران بولدۇم .ئىختىيارسىز كۆز ئالدىمغا ئايالالر ئەترىتى
كېلىپ كۆڭلۈمدە ئىككى ئەترەتنى سېلىشتۇردۇم.
268

ئايالالر ئەترىتى ئىشقا چىقسا روھلۇق ناخشا ئېيتىپ ،كۈلۈشۈپ ،پاراڭلىشىپ چاققان
مېڭىپ بارىدۇ .ئىش ئۈستىدىمۇ كۈلگەنلەر كۈلۈشۈپ ،سوقۇشقانالر تىللىشىپ ،بەزىدە
مۇشتلىشىپ باش ـ كۆزلىرىنى يېرىپمۇ تۇرىدۇ .ئىشلىگەندىمۇ غاچ ـ غۇچ ئىشلەپ ،كادىرالر
بولماي قالسا ئۇزاق ئولتۇرۇپ دەم ئېلىشمۇ بار ئىدى.
ئەرلەر ئەترىتىنىڭ بولسا ماڭغاندىمۇ ،ئىشلىگەندىمۇ سىرتقى كۆرۈنۈش قىياپىتىمۇ
مىس ـ مىس ئىدى .ئۇرۇش ـ تىلالش ،قىيا ـ چىيا ئاۋازالرمۇ ئاڭالنمايتتى .ھەممە ئادەمنىڭ
دېمى ئىچىگە چۈشۈپ كەتكەندەك جىمجىت كۆرۈنەتتى.
نېمە ئۈچۈن شۇنداقتۇر؟ دەپ ئويلىدىم .ئەڭ ئاخىرى بۇالرنى مۇشۇ ھالەتكە
چۈشۈرگەن بەلكى ئەتراپىدا ئۇالرنى مۇھاسىرە قىلىپ يۈرگەن قوراللىق ساقچىالر بولسا
كېرەك ،دەپ ئويلىدىم.
بىز ئىشلەپ بىر سائەتتىن كېيىن ئەرلەر ئەترىتى مەيدانغا يېتىپ كەلدى.
مېنىڭدىن سەل نېرىراقتا تۇرغان ساجىدە يېنىمغا كېلىپ:
ــ سۆيۈن قارا كامال بېكنى ،دەپ ھەيران بولغان ھالدا ماڭا كامال بېكنى ئىشارەت
قىلىشقا باشلىدى .مەن قاراپ كامال بېكنى ئەرلەر ئەترىتىڭ ئىچىدىن تاپالمىدىم.
ــ قېنى يوققۇ مەن كۆرمىدىم ،دېدىم.
ساجىدە :ئىككىنچى سەپنىڭ ئوڭ تەرەپتىكى ئادەمگە قارا ،دەپ كۆرسەتمىسە مەن
ھەقىقەتەن تونۇيالماس ئىكەنمەن .بېشىمغا كەلگەن مەھبۇسالر قارا قۇالقچىسىنىڭ
قۇالقلىرى باغالنمىغان ھەم قىڭغىر كىيىپ ئالغانلىقتىن قۇالقچىنىڭ قۇالقلىرى بوينىغا
چۈشۈپ تۇراتتى .ئۇچىسىغا كىيگەن قارا رەڭلىك مەھبۇسالر چاپىنىنىڭ بىر تال تۈگمىسى
يوق ،يۇغان ئارغامچا بىلەن بېلىدىن باغلىۋاپتۇ ،چاپىنىنىڭ قورساق تەرىپى شالۋۇرىنىڭ
تىز قىسمى يىرتىلىپ پاختىسى كۆرۈنۈپ تۇراتتى .پۇتىغا كىيگەن قارا پاختىلىق ئاياغنىڭ
بېغى يوق ،پاختىلىق تىلى سىرتقا چىقىپ ساڭگىالپ ،ئادەم تونۇغۇسىز ھالدا كېتىپ
باراتتى.
ۋاي ئالالھ ،نېمە بولۇپ كەتكەن ،بەكمۇ ئۆزگىرىپ كېتىپتىغۇ؟ دېيىشىمگە ساجىدە
سۆزۈمگە قوشۇلۇپ ،ئۆزىنى بەكمۇ تاشلىۋېتىپتۇ ،دەپ تۇرۇشىغا دۈيجاڭ ئىشلەڭالر،
ئىشلەڭالر! نېمە قاراپ تۇرىسىلەر ،دەپ ۋارقىرىدى .ساجىدە سەكرەپ ئۆز ئورنىغا كېتىپ
قالدى.
269

ئۇنىڭ بۇ ئەبگار قىياپىتى مېنىڭ كۆز ئالدىمدىن زادى كەتمەي تۇرۇۋالدى.
كامال بېك ئىككىنچى قارار ئوقۇغۇچىسى بولۇپ ،باشقىالردىن ئاڭلىشىمچە چۆچەك
ۋىاليىتىنىڭ تۇلى ناھىيىسىدىن كەلگەنىكەن .ئۆزى قەددى ـ قامىتى قامالشقان ،ئېگىز
بويلۇق سېرىق بۇدرە چاچلىق ،كۆك كۆزلۈك ،دائىم كەرىشنىۋاي رەڭدە كاستۇم بۇرۇلكا
كىيىپ ،كەرىشنىۋاي شىبلىتىنى پارقىرىتىپ ئۈستىگە چاڭ قوندۇرمايدىغان ،ئۆزىنى
ئۈستۈن تۇتۇپ يۈرىدىغان مەغرۇر بىر ئوقۇغۇچى ئىدى.
ئوڭچى ـ مىللەتچىلەرنى كۈرەش قىلىشتا ئاكتىپ پىكىر بەرگۈچىلەرنىڭ بىرسى ئىدى.
كۈرەش قىلىنغۇچىالرنىڭ مەسىلە تاپشۇرىدىغان ۋاقتىدا ئۇالرنىڭ ئاغزىنى ئاچقۇزماستىن
ئورنىدىن سەكرەپ تۇرۇپ ،قولىنى ئۇالرنىڭ كۆزىگە تىقىپ ،ئۈستەللەرنى مۇشتالپ ۋە
بەزىدە ئورۇندۇققا چىقىۋېلىپ ۋارقىراپ پىكىر بېرەتتى .ئۇالرنىڭ ھەر بىر ئېغىز سۆزلىرىنى
پرىنسىپقا كۆتۈرۈپ قالپاق كىيگۈزەتتى ياكى بولمىسا شوئار توۋالپ ئۇالرغا قارشى ئاممىنىڭ
غەزىپىنى قوزغايتتى .ئۇنىڭدىن كۈرەشكە ئېلىنغۇچىالر ئەمەس ،بىز قىزالرمۇ قورقاتتۇق.
قىسقىسى ،ئىستىل تۈزىتىش ھەرىكىتىنىڭ بىرىنچى ئاكتىپلىرىنىڭ بىرسى ئىدى ھەم
كوممۇنىست پارتىيىسىنىڭ ئەزاسى ئىدى - 62 .يىلى قازاق ئوقۇغۇچىالر تەشكىالتى
پاش بولۇنغاندا قولغا ئېلىنغۇچىالر قاتارىدا كامال بېكنىڭمۇ قولغا ئېلىنغانلىقى پۈتۈن
ئوقۇغۇچىالرنى ھەيران قالدۇرغان ئىدى.
كامال بېكنىڭ بۈگۈنكى قىياپىتىگە قاراپ بىزمۇ كېيىن شۇنىڭغا ئوخشاش
بۇپكېتەرمىزمۇ دەپ ئەنسىرەپ قالدىم ۋە ئىچىمدە« :يا رەببى سەن بىزلەرنى شۇ ھالەتكە
چۈشۈشتىن ساقال!» دەپ ئالالھقا سېغىنىپ پاناھ تىلىدىم.
كەچتە پۇت -قوللىرىم سىرقىراپ شۇنداق قاتتىق ھارغان ھالدا ياتاققا قايتتىم.
كېچىچە پۈتۈن بەدىنىم ئۇرۇپ ئېزىۋەتكەندەك ئاغرىپ چىقتى .ئەپكەش كۆتۈرگەن
مۈرەمنىڭ تېرىسى سويۇلۇپ قول تەگكۈزمەي ھەتتا كىيىم تەگسىمۇ ئاغرىيتتى.
كېچىچە ياخشى ئۇخلىيالمىدىم .سول قولۇم مىدىرلىتالمىغۇدەك ھالغا چۈشۈپ قاپتۇ.
ھارغىنلىقتا تاڭغا يېقىن ئۇخالپ كېتىپتىمەن .ماھىنۇرنىڭ ياتاققا كىرىپ جېنىنىڭ
بارىچە پۈدەپ چالغان پۇشتىكىنىڭ چىرقىراق ئاۋازىدىن شۇنداق چۆچۈپ ئويغاندىمكى
بىرەر مىنۇتقا يېقىن ئۆزۈمنى بىلەلمەي ،نېمە بولغانلىقىنى ،نەدە ئىكەنلىكىمنى
ئەسلىيەلمەي قالدىم .ماھىنۇرنىڭ ھەر كۈنى قىلىدىغان بۇ ھەرىكىتىگە ھەر ئۇيقۇدىن
ئويغانغاندا ئىچ ـ ئىچىمدىن قاتتىق رەنجىيتتىم .ئاستا ئاۋاز بىلەن تاالدا تۇرۇپ چېلىپ
270

ئويغاتسىمۇ ھەممە ئادەم تۇرار ئىدى .ئىشقا چىقماسلىققا ئىمكانىيەت يوق بۇ شارائىتتا
كىممۇ تۇرماي ئۇخالپ يېتىۋاالاليتتى .ھەر بىر قېتىملىق چېلىنغان پۇشتەكنىڭ قاتتىق
ئاۋازىدىن چۆچۈپ ئويغانغاندىن كېيىن يۈرىكىم قاتتىق سوقۇپ پۈتۈن بەدىنىم تىترەپ
بىئارام بوالتتىم .باشقىالرمۇ ماڭا ئوخشاش بولۇپ ،ھەر پۇشتەكتىن كېيىن ئۇالر ماھىنۇرنى
غۇدۇڭشىپمۇ ۋە ئاڭلىتىپمۇ ئاغزىنى بۇزۇپ تىلاليتتى .بۇ ھاقارەتكە چىدىماي ماھىنۇر
ئۇالر بىلەن سوقۇشۇپ تىللىشىپ كېتەتتى .ئاخىرىسىدا كۈچى يەتمەي چىقىپ دۈيجاڭنى
باشالپ كىرىپ تىلالشقاندىن كېيىن ئۆزى ئۈستۈنلۈك قازانغاندەك بولۇپ «ئۇپ» دەيتتى.
بەزى كۈنلىرى ھاقارەتكە چىدىماستىن ئولتۇرۇپ يىغاليتتى .ئەمما ئۇ بۇ ئادىتىنى پەقەت
ئۆزگەرتمىدى.
ئورنۇمدىن تۇرۇپ كىيىنىۋاتاتتىم ،ئايشەم مامۇت:
ــ سۆيۈن سىزنىڭ بىر يېرىڭىز ئاغرىمامدۇ؟ مېنىڭ پۈتۈن بەدىنىم ئاغرىپ ساق يېرىم
يوقتەك بولۇپ كەتتىم ،دېدى.
ــ مېنىڭ ئەپكەش كۆتۈرگەن سول مۈرەم بىر ئاز ئاغرىپ تۇرىدۇ ،دېدىم .ئاياغ كىيىمنى
كىيەي دەپ قارىسام ئىككى پاختىلىق خەينىڭ ئىچىگە ئاغزىغىچە گازىرنى لىق توشقۇزۇپ
قويۇپتۇ .توۋا بۇ نەدىن كەلگەندۇ؟ دەپ ھەيران بولدۇم ،بۇنى چاشقان توشقۇزغان بولسا
كېرەك ،دەپ ئويلىدىم.
ساجىدە :نېمە بولدى ،نېمىگە قاراپ قالدىڭ؟ دەپ ماڭا ھەيران بولۇپ ،بېشىنى
كۆتۈرۈپ قاراپ ،ئەجەبلىنىپ تۇرۇپ قالدى.
ــ چاشقان مېنىڭ ئايىغىمنىڭ ئىچىگە گازىر توشۇپ تولدۇرۇپ قويۇپتۇ ،دېدىم.
ئۇدۇلۇمدا ياتقان تاجىنىسا:
ــ سىز يېمەمسىز؟ يېمىسىڭىز ماڭا بېرىڭ ،دېدى.
ــ چاشقاننىڭ ئاغزىدىن چىققان نەرسىنى قانداق يېگىلى بولىدۇ .ئاغرىپ قالىسىلەر،
دېدىم.
ــ ياق ،ئاغرىمايمىز ،دەپ ئايشەم بىلەن تاجىنىسا ئىككىسى بىر ئاياغدىن بۆلۈشۈپ
ئالدى ۋە بىرەر قۇر يۇيۇۋېتىپ يېيىشتى .شۇنداق قېلىپ ھەر كۈنى ئەتىگەن مېنىڭ بۇ
پاختىلىق ئايىغىمنىڭ ئىچىگە بىر كۈنى گازىر ،بىر كۈنى بۇغداي ،بەزىدە قوناققا ئوخشاش
نەرسىلەر بىلەن ئاغزىغىچە لىق تولدۇرۇپ قويىدىغان بولدى .بەزى كېچىلىرى ئويغىنىپ
271

كېتىپ ئۇ چاشقاننى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم .ئۇ چاشقان يوغان مۇشتۇمدەك ،ئىككى
قۇلىقى ئاتنىڭ قۇلىقىدەك دىڭ تۇرغان ،قۇيرۇقىنىڭ ئۇچىدا يۇمىالق مارجاندەك بار ئۇزۇن
قۇيرۇقلۇق ،ئالدى پۇتى قىسقا كەينى پۇتى ئۇزۇن چاشقان ئىدى.
مەن چاشقان توشىغان نەرسىلەرنى ھەر كۈنى ئايالالرغا بۆلۈپ بېرەتتىم ،ئايالالر
خۇشال بولۇپ ،ئالالھ بىزگە بۇ يېمەكلىكلەرنى چاشقان ئارقىلىق ئەۋەتىپ بەردى ،دەپ
ئالالھقا شۈكۈرلەر ئېيتىپ يېيىشەتتى .قېلىن ياغقان قاردىن كېيىن چاشقان كېلەلمىدى.
قىشنىڭ قاتتىق سوغۇق كۈنلىرى كەلدى .يەر جاھاننىڭ ھەممىسى ئاپاق قار بىلەن
قاپالندى ،توختىماي ئۇرۇپ تۇرغان شىۋىرغان بىلەن قارالر ئادەمنىڭ يۈزلىرىگە ئۇرۇالتتى.
يەرلەر توڭالپ جوتۇ بىلەنمۇ ئاسانلىقچە كولىغىلى بولمايتتى .ئىشقا چۈشۈپ بىرەر
سائەت توڭنى ئاچقۇچە كۆپ قىينىالتتۇق .سۇ ئامبىرىنىڭ ئەتراپى ئېگىزلەشكەنسېرى
توپا توشۇش قىيىنلىشاتتى .بىر ـ بىرىمىزنىڭ قولىنى تارتىپ دېگۈدەك سۇ ئامبىرىنىڭ
قىرىغا توپىنى ئاران ئېلىپ چىقىمىز .بۇرۇن تۆككەن توپىنى ئەرلەر چىڭداپ چىقاتتى.
كېيىن سەۋرىنىسا بىلەن ئىككىمىزنى چىڭداشقا چىقاردى .سۇ ئامبىرىنىڭ بىر بېشىدىن
ئىككىنچى بېشىغىچە چىڭداپ چىققۇچە ئىككى قولۇم ئۈزۈلۈپ چۈشكەندەك بوالتتى.
باشقا كەلگەندىن كېيىن چىدىماي ئامال قانچە ،ئۆگىنىپمۇ قالدىم .قىش پەسلىدە بۇ
يەردە قاتتىق سوغۇق بوالتتى .ياالڭ كىيىم بىلەن چىقسا ئادەم توڭالپ قالىدۇ .شۇڭالشقا
ئايالالر پاختا بىلەن شىرىپ پوسما ۋە پەلەيلەرنى تىكىۋالدى .ماڭا ئاپام ئېلىپ كېلىپ
بەرگەن تېرە پەلەي جېنىمغا خويمۇ ئەسقاتتى .ئىشقا چىققاندا ئىككى كۆزىمىزال ئوچۇق،
پۈتۈن باشلىرىمىزنى ئوراپ ماسكا تاقاپ چىقىمىز .بولمىسا يۈز ـ كۈزلىرىمىز ئۈششۈپ
كېتەتتى .ھاۋانىڭ قاتتىق سوغۇقىدا ئېغىزدىن چىققان ھور بىلەن ماسكىنىڭ سىرتىغا
ۋە باشتىكى ياغلىقالرغا قېلىن مۇز توڭالپ قاالتتى .كىرپىكلەردە قاتقان قېلىن مۇزدىن
قاپاقنى كۆتۈرۈپ قاراش قىيىن ئىدى .شۇ ھالەتتە بىر ـ بىرىمىزنى تونۇيالماي كېتەتتۇق.
بەزى قاتتىق سوغۇق كۈنلىرى ماسكىنىڭ ئىچىدە تۇرۇپمۇ يۈزلىرىمىز ئۈششۈپ قاالتتى.
ئىشتىن قايتقاندىن كېيىن دوختۇرالر كىرىپ پىياز سۈركەپ قار بىلەن ئۇۋىالپ ،دورىالر
سۈرەتتى .بەزى قاتتىق ئۈششۈگەن ئايالالر بىر ـ ئىككى كۈن ئىشقىمۇ چىقالمايتتى.
شۇنداق بولسىمۇ قىش كۈنىنى ياخشى كۆرەتتىم .چۈنكى كۈن قىسقا ،كۈنىگە ئالتە سائەتال
ئىشلەيمىز ،ئەتىگەن سائەت ئونغىچە ،كەچتە سائەت تۆتتىن كېيىن قاتتىق سوغۇق بولۇپ،
ئىشلەش مۇمكىن بولمايتتى .شۇنىڭ ئۈچۈن كۈنىگە ئالتە سائەتال ئىشلەيتتۇق .كېچە
ئۇزۇن بولغاچقا قانغۇچە ئۇخلىيااليتتۇق .ئەڭ ياخشىسى جانغا تېگىدىغان چۇسى ،پاشا،
چىۋىنالر يوق ،بىراق ياتاقالر تار ھەم قاراڭغۇ بولغانلىقتىن بەكمۇ كۆڭۈلسىز كۆرۈنەتتى.
272

كىچىككىنە دېرىزىدە قېلىن مۇزالر توڭالپ ھەپتىگە بىر قېتىم پالتا ـ پىچاقالر بىلەن
چېپىپ تازىاليتتۇق .ياتاق سوغۇق ،كۈنىگە بىر چېلەكتىن ئوشۇق كۆمۈر بەرمەيدۇ.
شۇڭالشقا يانغان ئوتنىڭ ئىسسىقى تام مەشنىڭ ئەتراپىدىن يىراققا بارمايتتى .ئۇنىڭ
ئۈستىگە ئىشتىن قايتقاندىن كېيىن ھۆل بولۇپ كەتكەن ئاياغ كىيىملىرىمىزنى يېشىپ
قۇرۇتۇش ئۈچۈن تام مەشنىڭ ھەممە يېرىگە ئېسىپ قويۇشاتتۇق ،ھەتتا تام مەشنىڭ
يۈزىنى كۆرگىلى بولمايتتى .بۇ ئاياغالردىن چىققان بىر خىل سېسىق پۇراق ئادەمنىڭ
بۇرنى بىلەن دىماغلىرىنى ئېچىشتۇرۇۋېتەتتى .بەزىدە چىدىماستىن شۇ سوغۇق كۈنلەردە
ئىشىكنى ئىچىپمۇ تاشاليتتۇق .مۇنچا يوق ،ياتاقنىڭ ئەھۋالى بۇ بولغانلىقتىن ئالتە ئاي
قىشتا بىر قېتىممۇ يۇيۇنماي قىشنى چىقىرىدىغانالرمۇ ئاز ئەمەس ئىدى.

ئىمھانەمنىڭ كەچۈرمىشلىرى
- 63يىلى - 28دېكابىر شەنبە كۈنى ھاۋا قاتتىق سوغۇق بولۇپ كەتكەنلىكتىن،
شەنبە كۈنى چۈشتىن كېيىندىن باشالپ دەم ئېلىشقا چىققان ئىدۇق .يېڭى يىل ئۈچۈن
بىر ھەپتە دەم ئېلىش بەردى .چۈنكى بۇ ھاۋانىڭ قاتتىق سوغۇقىدا ئىشلەش مۇمكىن
ئەمەس ئىدى .يېڭى يىل كىرىشتىن ئىككى كۈن بۇرۇن ئومۇميۈزلۈك تازىلىق قىلدۇق ۋە
ئاشخانا ـ ياتاقالرغا سۆك ـ سۆك ئوتۇن تىرىپ كېلىش ئۈچۈن باردۇق.
ئەتراپتىن تىرىپ يىغقان ئوتۇنالرنى باغلىماقچى بولۇپ ،ئارغامچا ئۈستىگە يىغىۋاتاتتىم.
يېنىمغا ئايشەم ئايۇپ كېلىپ:
ــ سۆيۈنگۈل ،مەن سىزگە پاتىگۈلنىڭ قەبرىسىنى كۆرسىتەيمۇ؟ بۇ تۇرغانالر
جىنايەتچىلەرنىڭ قەبرىلىرى ،دەپ دۇمباق ـ دۇمباق قار دۆڭلەرنى كۆرسەتتى .پاتىگۈلنىڭ
قەبرىسى ئاۋۇ شۇ ،دەپ بىر چەتتىكى قار دوڭنى كۆرسەتتى .قولۇمدىكى ئوتۇننى تاشالپ
شۇ قەبرىلەرگە قاراپ پۈتۈن ۋۇجۇدۇمدا تىترەك پەيدا بولدى .مۇساپىر بولۇپ ياتقان بۇ
بىچارىلەرنىڭ قەبرىلىرىگە قاراپ ئېچىندىم .ئۇ بىچارىلەرنىڭ تەقدىرلىرىنى كۆز ئالدىمغا
كەلتۈرۈپ ،ئۇزاق تۇرۇپ قالدىم .ئاندىن ئېسىمگە دۇئا قىلىش كەلدى .شۇنىڭ بىلەن مەن
بىلگەن ئايەتلىرىمنىڭ ھەممىسىنى ئوقۇدۇم ۋە ئۇالرغا ئاتاپ ئۇلۇغ ئالالھتىن ئۇالرغا ئۇ
دۇنيانىڭ بەختىنى تىلىدىم .ئى بەختسىز جانالر سىلەر كىملەرنىڭ ئەزىز جان ـ جىگەر
پەرزەنتلىرى ۋە كىملەرنىڭ ئاتا ـ ئانىسى ۋە قېرىنداشلىرى بۇلغىدىڭالر .رەھىمسىز بۇ
پەلەك سىلەرنى ئۇچۇرۇپ بۇ يەرلەرگە ئېلىپ كېلىپ بەختسىز كۈنلەر ئىچىدە نە ئازابالرنى
273

چېكىپ ئەڭ ئاخىرىسىدا مۇشۇ بىر پارچە يەرنىڭ ئىگىسى بولۇپ يېتىپ قالدىڭالرمۇ؟ ھەي
دۇنيا يەنە كىملەرنىڭ بېشىدا نېمە كۈنلەر بار ،بۇنى ئالالھ بىلىدۇ .بىز ئۆزىمىزمۇ نەدە
ئۆلۈپ ،نەدە ياتارمىز ،دەپ ئويالپ تۇرۇپ كېتىپتىمەن .مېنىڭ شۇ ھالەتتە تۇرغىنىمنى
يىراقتىن كۆرگەن ساجىدە يۈگۈرۈپ يېنىمغا كەلدى ۋە:
ــ سۆيۈن نېمە بولدۇڭ؟ نېمە شۇنچە ھاياجاندا تۇرۇپ قالدىڭ؟ دەپ ھەيران بولۇپ
سوراپ كەتتى .مەن :بۇالر جىنايەتچىلەرنىڭ قەبرىلىرى ئىكەن ،دەپ بولغۇچە ئايشەم
ئايۇپ بىلەن مانەم چەتتە تۇرغان قەبرىنى كۆرسىتىپ:
ــ بۇ پاتىگۈلنىڭ قەبرىسى ،دېدى ئىككىسى تەڭال ئېغىز ئېچىپ.
ساجىدە قەبرىنىڭ يېنىغا كېلىپ تىزلىنىپ ئولتۇرۇپ بىرەر مىنۇتتەك قەبرىگە قاراپ
جىم تۇرۇپ قالدى .ھەممىمىز خىيال بىلەن تۇراتتۇق ،يىراقتىن دۈيجاڭ بىزنى كۆرۈپ :ھەي
نېمە بولدۇڭالر؟ چاپسان بولۇڭالر ،قايتىمىز ،دەپ ۋارقىرىدى .بىز ئوتۇنالرنى دۈمبىمىزگە
يۈدۈپ كۆتۈرۈپ قايتتۇق.
تاماقتىن كېيىن ئورنۇمدا ئولتۇرۇپ كونا پوپايكامنى سۆككەن يىپ بىلەن پايپاق
توقۇپ ئولتۇراتتىم ،ئىشىكتىن ئىمھانەم :سۆيۈن! دېگىنىچە توۋالپال كىردى .مەن سوئال
نەزىرىم بىلەن بېشىمنى كۆتۈرۈپ ئۇنىڭغا قارىغان ئىدىم .ئىمھانەم يېنىمغا كېلىپ
ئولتۇرۇپ بۈگۈن پاتىگۈل يادىمدىن ھېچ چىقماي قويدى ،بەك ئوبدان قىز ئىدى ،دەپ
پاتىگۈل ئۈستىدە ئايشەم ئايۇپ دەپ بەرگەن گەپلەرنى سۆزلەپ بەردى.
سەكسەن تامدىن كەلگەنلەر بىلەن شىيگوبىدىكى ئادەملەردىن بولۇپ ،مىڭدىن
ئوشۇق ئادەم بار ئىدى .شۇنىڭدىن ئاران ئۈچ يۈز ئادەم قالدى .سىز بىلەمسىز ھەممىسى
ئا ...ئا ....ئاچتى بۇ ئۆلدى دەپ تۆتۆتلەپ كەتتى ،ئىمھانەم بىر نەرسىگە خاپا بولسا ياكى
ھاياجانالنسا ياكى ئالدىراپ كەتسە سۆزلىيەلمەي تۆتۆتلەپ كېتەتتى .شۇڭا ئايالالر مانەم
گاچا دەپ تىلاليتتى .ئادەتتە ھېچقانداق ئەمەس ئىدى.
مەن مانەمدىن سىز بۇ يەرگە ئىككىنچى قېتىم كېلىشىڭىزمۇ؟ دەپ سورىدىم.
ھەئە بۇرۇن ئۈچ يىل يېتىپ چىقىپ بىر يىلدىن كېيىن يەنە ئىككى يىل كېسىلىپ
كەلدىم ،دېدى.
مەن ئۇنىڭدىن نېمە قىلىپ كەلگەن دەپ سوراشقا تەمشىلىپ :ئەگەر باشقا ئايالالردەك
ئوغرىلىق ياكى ئىستىل ئىشى بىلەن كەلگەن بولسا ئۇنى خىجالەت قېلىپ قويماي ،دەپ
توختىلىپ قالدىم ،ئۇ مېنىڭ كۆڭلۈمدىكىنى سەزگەندەك ئۆزى سۆز باشالپ قالدى.
274

— مەن بىرىنچى قېتىم كەلگەندە ناھەق دېگەندەك ياتتىم ،مەن سىزگە باشتىن
سۆزلەپ بېرەي:
مەن ئەسلىدە كۇچارلىق ،كۇچارنىڭ ياقا ئېرىق رايونىدا تۇغۇلدۇم .ئاتا ـ ئانام
كىچىكىمدىن باشالپ ئازغىنا ئوالقلىرى بىلەن دېھقانچىلىق قىلىپ كۈن كۆرۈپ ياشايدىغان
كەمبەغەل ئائىلە ئىدى .مېنىڭ كەينىمدىن ئاپامنىڭ ئون يىلغىچە نېمىشقىدۇر بالىسى
بولماپتۇ .شۇڭالشقا مەن بۇ ئائىلىدە ئۇالرنىڭ جاندىن ئەزىز كۆرىدىغان ئەركە بالىسى
بولۇپ چوڭ بولدۇم .بىزنىڭ ئۇ يېزىدا مەكتەپمۇ يوق ئىدى .شۇڭالشقا مېنىڭ پۈتۈن كۈنۈم
بالىالر بىلەن تاالدا ئويناپ ئۆتەتتى ،ئون يىلدىن كېيىن ئاپام بىر قىز ۋە بىر ئوغۇل تۇغدى.
مەن ئون تۆت ياشقىچە ئاتا ـ ئانامغا ئەركىلەپ قازان بېشى ۋە ئۆي ئىشلىرىنىڭ
ھېچقايسىسىنى ئۆگەنمەستىن ،ھېچنېمە بىلەن چاتىقىم بولماستىن چوڭ بولدۇم .ئاتا ـ
ئانام تاپقان دۇنياسىنى ئۆزى يېمەي ماڭا يېگۈزۈپ ،ئۆزى كىيمەي ماڭا كىيدۈرۈپ چوڭ
قىلدى .شۇڭالشقا ئېگىز غوللۇق چىرايلىق ساغالم بولۇپ ئۆستۈم.
ئاتام بىلەن ئاپام بىر ـ بىرسىنى ھۆرمەتلەپ ئىسمىنىمۇ ئاتىماستىن «ئاپىسى»،
«دادىسى» دەپ ئاتىشاتتى .ئۇالرنىڭ بىر قېتىممۇ بىر ـ بىرى بىلەن سوقۇشۇپ ۋارقىراشقىنىنى
كۆرۈپ باقمىدىم .ئۇالر ئىناق ،چىرايلىق ئۆتەتتى .مەن چوڭ بولۇپ 15 ،ياشقا كىرگەندە،
بۇالر بىر ـ بىرسى بىلەن خاپا بولۇشۇپ تاراڭ ـ تۇرۇڭ قىلىدىغان ،بەزىدە ئۇالر باتنىشىپ
گەپ قىلىشماي يۈرىدىغان ۋاقىتلىرىمۇ بولىدىغان بولدى .مەن ھەيران بوالتتىم .نېمە
ئۈچۈن خاپا بولۇشقىنىنى بولسا چۈشەنمەيتتىم .ئۆيىمىزگە مېھمانالر كېلىپ كەتسىال
ئارقىدىن بۇ ئىككىسى گەپ تەرگىشىپ خاپا بولۇشاتتى.
بىر كۈنى تاالدىن يۈگۈرۈپ ھويلىغا كىرسەم ئاتام بىلەن ئاپام يەنە گەپ تەرگىشىۋېتىپتۇ.
ئاتام :ئىمھانەم تېخى كىچىك ،ئۇنى ياقا ـ يۇرتقا ئەۋەتىشكە مەن چىدىمايمەن .ئۆزىمىز
بىلگەن ،ئۆزىمىزگە ئوخشاش ،ئۆزىمىزنىڭ يۇرتىدىكى بىرسىگە بەرسەك دەيمەن ،قادىر
ئاخۇننىڭ ئوغلى ئابدۇلالھ قارىم ئوبدان يېتىم ،شۇنىڭغا بېرەيلى دېسە ،ئاپام :قويسىال ئۇ
سەدەلەقنى ،ئاچامنىڭ ئوغلى غۇپۇرجانغا بېرەيلى ،قىزىمىزنى كادىرغا بېرىپ چوڭ شەھەردە
راھەت تۇرمۇش كەچۈرسۇن ،دەيمەن .ھەي دادىسى ،سېلى نېمىشقا ئويالنمايال؟ دەپ خاپا
بوالتتى .بۇالر ھەر ئىككىسى ئۆز سۆزىنى ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن ۋارقىراشقىلى تۇرغاندا مەن
خۇددى تاالدىن ئەمدىال كىرگەن بولۇپ ،ئۆيگە يۈگۈرۈپ كىرىۋىدىم ،ئۇالر جىم بولۇشۇپ
قالدى .مەن ئاپامنىڭ ئاچىسىنى كۆرۈپمۇ باقمىغان ئىدىم .ئۇ كۇچار شەھىرىدە تۇراتتى.
ئۇالرنىڭ تۇرمۇشلىرى بىزنىڭكىدىن ھاللىق بولغانلىقتىن ئاپامنى ئىزدەپمۇ قويمايتتى.
275

ئاپام ئۆزى بىر ـ ئىككى قېتىم كۇچارغا بېرىپ كەلگەن ئىدى.
مەن 17ياشقا كەلگۈچە ئاپام ھېچكىمگە بەرمەستىن ئاچىسىنىڭ ئوغلىنى ساقالپ
ياتتى .ئاپام شۇ يىلالر ئىچىدە ئولتۇرۇپ ماڭا دوپپا ،كەشتە تىكىپ جىلتە ،قىزىل تاۋارالردىن
كۆينەك ،ئىشتان تىكتى .ئىشتاننىڭ ئۇزۇن پۇچقىقىغا كەشتىلەر ئىشلەپ چىقتى .شۇنداق
قىلىپ ئانام ئاتامنى ئۆز سۆزىگە كىرگۈزۈپ رازى قىلدۇرغان ئوخشايدۇ .ئاتام قولىمىزدىكى
بىر ئۆكۈزنى سېتىپ ماڭا كىيىم ـ كىچەك ئېلىپ كەپتۇ .بىر كۈنى ئۇالر كېچىچە ئۇخلىماي
تەييارلىق قىلدى .ئەتىگەندە ئاتام ئېشەكنى توقۇپ ئېلىپ كەلدى .ئۈستىگە چىرايلىق تاۋار
كۆرپە سالدى .ئېشەكنىڭ پېشانىسىگە قىزىل التىنى گۈل قىلىپ تاقىدى .ئاپام چاچلىرىمنى
ئۇششاق قىلىپ ئۆرۈپ يېڭى كىيىملىرىمنى كىيگۈزدى .قىزىل تاۋار كۆينەك ،يېشىل گۈل
چەككەن چىلتەك بىلەن كەشتە تىككەن ئۇزۇن پۇچقاق ئىشتاننى كىيگۈزدى .يېشىل
دوپپا بىلەن يېڭى ئالغان قارا بەتىنگىنى كىيدىم .بۇ كىيىملەر ئۆزۈمگە ئاجايىپ ياراشتى.
ئەينەككە قارىسام ئۆزۈمنى بۈگۈن ئاجايىپ چىرايلىق بولۇپ كەتكەندەك كۆرۈندۈم.
ئاتام مېنى ئېشەككە مىندۈردى .ئۇكىلىرىمنىڭ بىرىنى ئالدىمغا بىرىنى كەينىمگە
مىندۈرۈپ ،ئاتام ئېشەكنى يېتىلىدى .ئاپام ئېشەكنىڭ يېنىدا ماڭدى .شۇنداق قېلىپ
كۇچارغا قاراپ يولغا چىقتۇق.
مېنى چوڭ ئاپام ئېشەكتىن «كېلىن قىزىم كەپتىغۇ» دەپ چۈشۈرگەندە ،ئۆزۈمنىڭ
چوڭ ئاپامنىڭ ئوغلىغا توي قىلغىلى كەلگەنلىكىمنى بىلدىم .بىز كېلىپ ئىككى كۈندىن
كېيىن چوڭ ئاپامنىڭ ئوغلى ئۈرۈمچىدىن كەلدى .ئۇ مەندىن خېلى چوڭ بولسىمۇ لېكىن
ئاپامنىڭ «كادىر ،چوڭ شەھەردە ياشايدۇ» دېگەن سۆزى ئۇنىڭ ھېچقانداق كەمچىلىكىنى
كۆرسەتمىدى .توي بولۇپ ،ئىككى كۈندىن كېيىن بىز ئۈرۈمچىگە مېڭىشقا ھازىرالندۇق.
ئاتام بولسا كەلگەن كۈندىن تارتىپ كۆز ياشلىرى قۇرۇماي يىغاليتتى .ساقاللىرىنى بويالپ
ئاققان كۆز ياشلىرىنى كۆرگەندە كۆڭلۈم بۇزۇلۇپ ،ئىچىم سىقىالتتى .بىز خوشلىشىپ
ماڭغاندا ئاتامنىڭ ئۆزىنى تۇتالماي ئېزىلىپ يىغلىغانلىرىنى ئويلىسام ھازىرمۇ كۆڭلۈم
بۇزۇلىدۇ ،دەپ ئىمھانەم كۆزىگە ياش ئالدى .بىر ئاز توختىۋېلىپ ئاندىن يەنە سۆزلەشكە
كىرىشتى .بىز دوقمۇشتىن بۇرۇلۇپ كەتكۈچە ئاتام يىغلىغان پېتى قالدى .ئانام بولسا
بەك خۇشال ئىدى .خۇددى مېنى جەننەتنىڭ ئىشىكىنى ئېچىپ كىرگۈزۈپ قويغاندەك
خاتىرجەم ئۇزىتىپ قالدى.
بىز ئۈرۈمچىگە كېلىپ گېزىتخانىنىڭ ئائىلىلىكلەر گۇرۇپپىسىدىن بىر ئېغىز ئۆيگە
جايالشتۇق .دەسلەپ كەلگەندە ئۈرۈمچى كۆڭۈللۈك ھەم گۈزەل كۆرۈنۈپ ئۆزۈمنى خۇشال
276

ھەم بەختلىك ھېس قىلدىم .غۇپۇر مېنى قەدىرلەپ ياخشى كۆردى ،ماڭا تاماق قىلىشنى،
ئۆي تۇتۇشنى ئۆگەتتى .ھەممىدىن قىزىقى بىز كېلىپ ئۈچ كۈندىن كېيىن ئۆيگە غۇپۇرنىڭ
ئاغىنىلىرى مېھمان بولۇپ كەلدى .غۇپۇر لەڭمەن قىاليلى ،كۆكتاتالرنى توغرا ،مەن سەي
قىالي سىز خېمىرنى راسالڭ ،دېدى .مەن ئۆمرۈمدە خېمىر يۇغۇرۇپ كۆرمىگەن ،پەقەت
دوستۇم ئايشەمنىڭ ئۆيىدە خەلچە خاچامنىڭ نانغا خېمىر يۇغۇرغانلىقىنى كۆرگەن ئىدىم.
شۇ ۋاقتىدا خېمىرنى مۇشۇنداق يۇغۇرىدىكەنغۇ ،دەپ زەن سېلىپ قارىۋالغان ئىدىم .شۇ
يادىمغا كەلدى .ئۆيدە بار خېمىرتۇرۇچنى سېلىپ خېمىر يۇغۇرۇپ ،خېمىرنى قىلدىم.
مەن خېمىرنى ھازىرالپ بولغۇچە غۇپۇر سەيلەرنى قورۇپ ،سۇنى قاينىتىپ بولدى.
خېمىر سوزۇلماي ئۈزۈلۈپ سۇدا پىشىپ چىققاندا سەمرىپ يوغان بولۇپ چىقتى .غۇپۇر:
خېمىرنى قانداق يۇغۇرغان؟ بۇ نېمىشقا بۇنداق بولدى ،دەپ ھەيران بولۇپ سورىدى.
مەن خېمىرتۇرۇچ سالغىنىمنى دەپ بەردىم .غۇپۇر شۇنداق كۈلدىكى ئۆزىنى توختىتالماي
ئولتۇرۇپ قالدى .مەن شۇنچىلىك قاتتىق خىجالەت بولدۇمكى ئىككى مەڭزىم ئوت بولۇپ
كۆيدى .شۇنىڭ بىلەن باشقا خېمىر يۇغۇرۇپ مېھمانالرنى ئۇزاتتۇق .شۇنىڭدىن كېيىن
غۇپۇر مېنى «لەڭمەنگە خېمىرتۇرۇچ سالغان ئاپاق خېنىم» ،دەپ چاقچاق قىلىدىغان
بولدى.
توي قىلىپ بىر يىل چىرايلىق ھەم كۆڭۈللۈك ياشىدۇق .مەن مۇشۇ بىر يىل ئىچىدە
ئۆي تۇتۇپ تاماق قىلىپ ،نان پۇشۇرۇشنى ئۆگەندىم ،ھەممىنى ئۆزۈم قىلىدىغان بولدۇم.
غۇپۇر بازارغا چىقىپ ئېسىل كىيىملەرنى ئالدىنى ماڭا ئېلىپ بېرىپ كىيگۈزدى ،بۇ
گېزىتخانىدا ھېچكىم كىيمىگەن ئېسىل يۇڭ كۆينەكتىن تارتىپ ئېلىپ كىيدىم .مەن
ھېلىقى ئۇزۇن پۇچقاق ئىشتان كىيىپ ئۇششاق چاچ ئۆرۈپ يۈرگەن سەھرالىق ئىمھانەم
ئەمەس ،خېلىال چىرايلىق ئۈرۈمچىلىك خېنىم بولۇپ قالدىم .بۇ چىرايلىق كىيىملەر مېنى
تېخىمۇ چىرايلىق قىالتتى .بەزىدە ئەينەككە قاراپ ئۆزۈمگە ئىشەنگۈم كەلمەيتتى ،دەپ
كۈلۈپ قويدى ،ھەقىقەتەن ئىمھانەم چىرايلىق قىز ئىدى .قەددى ـ قامىتى قامالشقان،
ئېگىز بويلۇق گەۋدىلىك ،ئۇزۇن قويۇق قارا چاچلىق ھەم قويۇق قارا قاشلىق ،يوغان قارا
كۆزلۈك قامالشقان قىز ئىدى .ئەمما ئۇنىڭ گۈزەللىكىنى يېپىپ تۇرغان نەرسە ئۇنىڭ
خوتۇن ـ قىزالرغا خاس نازىنىڭ ۋە سىلىقلىقىنىڭ بولمىغانلىقى ۋە ئوقۇمىغان ساددىلىقى
ئىدى.
بىر كۈنى غۇپۇر ئىشتىن خۇشال قايتىپ كەلدى .ئىشىكتىن كىرىپال:
ــ ئىمھانەم بۈگۈن قىزىق كىنو بار ئىكەن ،سىزگە بىلەت ئېلىپ كەلدىم ،دېدى.
277

ــ مەن سىز بارمامسىز؟ دەپ ھەيران بولۇپ سورىدىم.
ــ بۈگۈن ئىدارىدە بىر ئاز ئىشىم بار ،سىز قوشنىمىزنىڭ قىزى خۇرشىدە بىلەن بىللە
بېرىڭ ،بەك قىزىق كىنو بولغانلىقتىن سىزنى كۆرسۇن دەپ ئالدىم .قانداق ياراتمىدىڭىزمۇ؟
دەپ ماڭا قارىغان ئىدى .مەن خىجالەت بولۇپ:
ــ ياق يارىتىمەن ،دەپ كۈلدۈم.
خۇرشىدە ئىككىمىز كىنو تۈگىشى بىلەنال باشقىالردىن بۇرۇن چىقىپ كەتتۇق .ھاۋا
سوغۇق بولغانلىقتىن كىنو كۆرۈپ بولغۇچە توڭالپ قېلىشقا تاس قالغانىدىم .ھاجەتخانا
بىزنىڭ ئۆيدىن يىراق يەردە ئىدى .تاالنىڭ ئىشىنى تۈگىتىپ ئۆيگە كىرەي ،دەپ بېرىپ
ئۆيگە كەلسەم ئىشىك تاقاق ،مەن ئىشىكنى ئۇرسام ئۆيدىن غۇپۇر ھاجەتخانىغا بېرىپ
ئىشىڭنى تۈگىتىپ كىر! دەپ ۋارقىرىدى.
— غۇپۇر ئاچ ئىشىكنى مەن بېرىپ كەلدىم ،دېدىم .غۇپۇر بارساڭمۇ يەنە بىر بېرىۋال
دەپ ۋارقىرىغاندىن كېيىن ،بۇ قانداق گەپ دەپ ھەيران بولۇپ ،جىم تۇرۇپ قېلىشىمغا
ئۆيدىن بىر ئايالنىڭ سۆزلىگەن ئاۋازى ئاڭالندى .قۇلىقىمغا راست ئاڭلىدىممۇ؟ ياكى
خاتا ئاڭلىدىممۇ دەپ تۇرۇشۇمغا غۇپۇرنىڭ «بۇلۇڭ چاپسان» دېگەن ئاۋازى ،ئۇنىڭ
كەينىدىن كەتتىمۇ؟ جىم بولدىغۇ ،دېگەن يەنە شۇ ئايالنىڭ ئاۋازىنى ئېنىق ئاڭلىدىم.
پۈتۈن ۋۇجۇدۇم غۇژ قىلىپ ئۆزۈمنى تۇتالماي ئىشىكنى كەينى ـ كەينىدىن تاڭىلدىتىپ
ئۇردۇم ،ئۆيدىن غۇپۇر:
ــ تاالغا بېرىپ كەل! دەۋاتىمەن ساڭا ،ئاۋۋال بېرىپ كەل ،دەپ ۋارقىرىدى ،مەن:
— ئاچ ،ئاچ ئىشىكنى ،دەپ ۋارقىراپ ئۇردۇم .ئاندىن تەپكىلى باشلىدىم .ئاچچىقىمدا
ئىشىكنى شۇنداق قاتتىق ئىتتەرگەن ئىدىم ،ئىشىك ئۆرۈلۈپ چۈشتى .ئۆزۈمگە بۇ
كۈچلەرنىڭ نەدىن كەلگىنىنى بىلمەيمەن ،ئېتىلىپ ئۆيگە كىرىپ كارىۋات ئۈستىدە تۇغما
يالىڭاچ تۇرغان ئايالنى كۆرۈپ ،يولۋاستەك ئېتىلىپ بېرىپ كارىۋاتتىن سۆرەپ تارتىپ
چۈشۈرۈپ ،باش ـ كۆزى دېمەي ئۇرۇپ ،تېپىپ كېتىپتىمەن ،كىيىمىنى ئاران كىيىپ
بولغان غۇپۇر كېلىپ مېنىڭ قولۇمدىن ئۇ ئايالنى قۇتۇلدۇرۇشقا تىرىشىپ ماڭا ئېسىلىپ
قوللىرىمنى تارتاتتى ،ئۇ ئايال تاياققا چىدىماستىن جېنىنىڭ بېرىچە توۋالپ كەتتى .غۇپۇر
مېنىڭ قولۇمدىن ئۇنى قۇتۇلدۇرالماي مېنىڭ دۈمبەمگە شۇنداق بىر مۇشت سالغاندا
كۆزۈم قاراڭغۇلىشىپ بېشىم قېيىپ يىقىلىپ چۈشتۈم ،مېنىڭ قولۇمدىن ئاجرىغان ئايال
جېنىنى ئېلىپ تاالغا يالىڭاچ پېتى چىقىپ قاچتى .كىنودىن تارقىلىپ كېتىۋاتقان توپ
278

ئادەملەر بۇ قىيا ـ چىيا ئاۋازالردىن ھەيران بولۇپ قارىشىپ تۇرغاندا ،ئۆيدىن قېچىپ
چىققان قىپيالىڭاچ ئايالنى كۆرۈپ ھەممە تاڭ قېتىپ قاراپ تۇراتتى .غۇپۇر كەينىدىن
كىيىملىرىنى ئەپ چىقىپ ئايالغا تاشالپ بېرىپ قايتىپ كىرىپ ماڭا ۋارقىراپ:
ــ بۇ نېمە قىلغىنىڭ رەسۋا! دەپ توۋلىغان ئىدى ،پۈتۈن ۋۇجۇدۇمدا بىر ئۆزگىرىش
بولۇپ ،ئۆزۈمنى بىلەلمەي قالدىم .ئەمدى ئۆز ئورنۇمدا تۇرۇپ ئۈستەلگە يۆلىنىپ تۇراتتىم،
ئاچچىقىمدىن جوزىدا تۇرغان نەرسىنى ئېلىپ ئۇنىڭغا ئاتقىنىمنىمۇ بىلمەي قالدىم .غۇپۇر
يەرگە يىقىلىپ چۈشتى .قارىسام پۈتۈن يۈزىدىن بۇلدۇقالپ قان ئېقىپ بىردەمدە پۈتۈن
يۈز ـ كۆزى قىپقىزىل قانغا بويالدى .بۇ ئەھۋالنى كۆرۈپ ئۆزۈمنى يوقاتتىم .قورققىنىمدىن
ھويلىغا چىقىپ:
ــ ئادەم ئۆلدى! ئادەم ئۆلدى! دەپ ۋارقىراپ كېتىپتىمەن ،شۇ ئارىدا پۈتۈن ئۆيگە
ئادەملەر تولدى .مەھەللە جۈرۈنلىرى ،گېزىتخانا ئاھالە جۈرۈنى ۋە باشقىالر كېلىپ ئۆيدە
دەسسەپ تۇرغۇدەك ئورۇن قالمىدى .غۇپۇر ئۆلۈكتەك ياتاتتى .قولۇمغا چىققان نەرسە
چاپقا (يوغان پىچاق يەنى چەيدو) ئىكەن .غۇپۇرنىڭ پېشانىسىدىن ئون بەش سانتىمېتىر
يەر يېرىلىپ ئېچىلىپ قان توختىماستىن ئېقىپ تۇراتتى.
ساقچىالر كەلدى ،دوختۇرالر كەلدى .غۇپۇرنى دوختۇرخانىغا ئېلىپ كەتتى .مەن
ئۇنى ئۆلۈپ قالدى دەپ غۇپۇرغا ئىچىم ئاغرىپ ،نېمىشقا ئۇنداق قىلغاندىمەن ،دەپ
پۇشايمان قېلىپ ئىچ ـ ئىچىمدىن ئېزىلىپ ئۆزۈمنى باسالماي يىغاليتتىم .ئاغزىم گەپكە
كەلمەيتتى .غۇپۇرنى ئېلىپ چىقىپ كەتكەندىن كېيىن ساقچىالر كىرىپ:
ــ بەختىڭگە ئېرىڭ ئۆلمەي ساق قاپتۇ .ئەگەر ئۆلگەن بولسا سەنمۇ ئۆلەتتىڭ ،ئادەم
ئۆلتۈرگەن قاتىل بوالتتىڭ ،ئەگەر ئېرىڭ ئۆلۈپ كەتسە ساڭا ئۆلۈم جازاسى بېرىلىدۇ.
ئېرىڭ ساقايغۇچە سېنى تۈرمىدە ساقالپ تۇرىمىز ،ئۆلمىسە چىقىسەن ،ئۆلسە سەن قاتىل
بولىسەن ،ئۆلۈم جازاسى بېرىمىز ،دەپ مېنى ئېلىپ چىقىپ ماشىنىغا سالدى .يېرىم كېچە
مەزگىلىدە تۈرمىنىڭ تۆمۈر ئىشىكىنى داراڭلىتىپ ئېچىپ مېنى تۈرمىنىڭ ئىچىگىچە
ئېلىپ كىرىپ ،ئىشىكنى قايتا قۇلۇپالپ كەتتى.
ئۆزۈمنىڭ نېمە بولغانلىقىمنى ۋە نەدىلىكىمنى بىلەلمەي يامان چۈش كۆرگەن
ئادەمدەك كۆڭلۈم ناچار تۇيغۇالر ئىچىدە قايمۇقۇپ قالدىم .چىراغنىڭ غۇۋا يورۇقىدا
تۈرمە ئىچىگە سەپسېلىپ قارىدىم .تۈرمىدە ئون نەچچىدەك ئايال بىر ـ بىرىگە ياندىشىپ
تىقىلىپ ئۇخالۋاتاتتى .بەزى ئايالالر ئىشىكنىڭ قاتتىق ئاۋازدا ئېچىلغىنىدىن چۆچۈپ
ئويغىنىپ ئىشىك تەرەپكە ئۇيقۇلۇق كۆزلىرى بىلەن بېشىنى كۆتۈرۈپ بىر ئاز قاراپ قويۇپ
279

قايتىدىن يېتىپ ئۇخالپ كەتتى ۋە بەزىلىرى يېنىدىكىلەر بىلەن پىچىرلىشىپ ئۇزۇنغىچە
ئۇخلىيالمىدى ۋە بەزىلىرى ھېچ نەرسە تۇيماستىن بىر تاتلىق ئۇخالۋاتاتتى .مەن بېرىپ
ئولتۇرغۇدەكمۇ يەر يوق ئىدى .ئىشىك تەرەپتە ئەڭ چەتتە ياتقان ياشقا چوڭ بىر ئايال
ئورنىدىن تۇرۇپ ئولتۇرۇپ ماڭا قاراپ :كەل قىزىم ،بۇ يەردە يات ،دەپ قىستىلىپ ماڭا
ئۆزىنىڭ يېنىدىن ئورۇن چىقىرىپ بەردى .مەن يېنىغا كېلىپ ئولتۇرۇپ ئۆزۈمنى باسالماي
يىغالپ كەتتىم .يىغلىما قىزىم ،ھەممىمىز ساڭا ئوخشاشمىز ،بۇ كۈنلەرمۇ ئۆتۈپ كېتىدۇ،
ياش ئىكەنسەن ،قىزىم ھېچ ۋەقەسى يوق ئۇخال ،دەپ يېنىدىكى ئورۇننى ماڭا ھازىرلىدى.
مەن قىسىلىپ يېنىغا بېرىپ ياتتىم ،ئۆزىنىڭ يوتقىنىنىڭ بىر چېتىنى ئۈستۈمگە يېپىپ
قويدى .خۇددى ئانامنىڭ قوينىدا ياتقاندەك كۆڭلۈمدە بىر ئاز يەڭگىللىك بولدى.
لېكىن ھېچ ئۇخلىيالمىدىم .ئاتام بىلەن ئاپامنىڭ مېنى غۇپۇرغا ياتلىق قىلغۇچە بولغان
تاالشـ تارتىشلىرى كۆز ئالدىمغا كېلىپ ئۇالرنىڭ مېنىڭ كېلەچەك تۇرمۇشۇم ۋە بەختىم
ھەققىدە باش قاتۇرۇپ سۆزلىگەن ھەر بىر سۆزى قۇلىقىمدىن جاراڭالپ كەتمەيتتى.
ئانامنىڭ ساددىلىقىنى ۋە قويساڭچۇ قىزىمىزنى كادىرغا بەرسەك چوڭ شەھەردە راھەت
ياشارمىكىن ،دەيمەن دېگەن سۆزى ،ئاتامنىڭ ئىمھانەمنى ياقا يۇرتقا ئەۋەتىشكە مەن
چىدىمايمەن ،ئۆزىمىزگە ئوخشاش ئۆز يۇرتىمىزدىكى بىرسىگە بەرسەك ،دەيمەن ،دېگەن
سۆزلىرى ئاتامنىڭ بىزنى ئۇزاتقاندا يىغلىغان يىغىسى ،يۈزىنى بويالپ ئاققان كۆز ياشلىرى
كۆز ئالدىمغا كەلدى .ئۆزۈمنى باسالماي بۇقۇلداپ يىغالپ كەتتىم.
ئاتا ـ ئانام ،ئۇكىلىرىم ۋە ئۆزۈمنىڭ تۇغۇلۇپ ئۆسكەن گۈزەل يېزىلىرىمنى ئەسلەپ
قايتىپ كەتكۈم كەلدى .ئەمما مەن ھازىر نەدە ،ئالدىمدا نېمە كۈنلەر بار ،بۇالرنى ئويالش
قىيىن ئىدى .ھېچكىممۇ يوق ،يالغۇز بېشىمغا مۇساپىرچىلىق كەلدى .ئۇخلىيالماي
ھەسرەت چەكتىم .غۇپۇرنىڭ قانغا مىلەنگەن قىياپىتى ھېلىدىن ـ ھېلىغا كۆز ئالدىمغا
كېلەتتى .ھەر بىر كۆز ئالدىمغا كەلگەنسېرى يۈرىكىم مۇجۇالتتى .مېنى شەيتان ئازدۇردىمۇ
ياكى غەپلەت باستىمۇ نېمە كېلىشمەسلىك بۇ ،ھېچ ئۇيالپ باقمىغان ئىشالر بىر قانچە
مىنۇت ئىچىدە يۈز بەرگىنىگە ئۆزۈمنىڭمۇ ئىشەنگۈم كەلمەيتتى .ئوڭۇممۇ چۈشۈممۇ دەپ
ئوياليتتىم .شۇنداق قىلىپ تاڭغا يېقىن ئۇخالپ قالدىم .چۈشۈمدە ياقا ئېرىق رايونىدىكى
ئۆزىمىزنىڭ ئۆيىنىڭ ئالدىدىكى سايلىقتا قىزالر بىلەن يېشىل مايسىنىڭ ئۈستىدە دۈم يېتىپ
تۆت قۇالق ئىزدەۋاتاتتۇق ،تاشقىن سۇ شارقىراپ كېلىپ قالدى ،بىز ئورنىمىزدىن تۇرۇپ
قېچىپ ئۈلگۈرمىدۇق .سۇ كېلىپ بىزنى ئېلىپ كەتتى .قىزالر نەدە بىلەلمىدىم ،شۇنداق
چوڭ سۇنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر چۆكۈپ بىر چىقىپ ئېقىشقا باشلىدىم .تاشقىن سۇنى بويالپ،
ئاتام بىلەن ئانام مېنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن جان ـ جەھلى بىلەن يۈگۈرۈپ كېلەتتى،
280

ئاتامنىڭ :ئىمھانەم ،ئىمھانەم ،دېگەن قاتتىق ۋارقىرىغان ئاۋازى قۇلىقىمغا ئاڭالندى.
ئاتامنىڭ كەينىدىن يۈگۈرۈپ كېلىۋاتقان ئانامنىڭ بېشىدىكى ياغلىقىمۇ چۈشۈپ قېلىپ
چاچلىرى چۇۋۇلۇپ پەرىشان ھالدا ۋارقىراپ كېلىۋاتقىنىنى كۆرۈپ قولۇمنى چىقىرىپ
سوزدۇم ،لېكىن سۇ ئۇلۇغ ئاققانلىقتىن مەن ئۇالردىن تېزال ئۇزاپ كەتتىم .ۋارقىراي دېسەم
ئاۋازىم چىقمايتتى .بىر كۈچەپ شۇنداق ۋارقىرىغان ئىدىم ،ئۆز ئاۋازىمدىن ئۆزۈم چۆچۈپ
ئويغىنىپ كەتتىم.
شۇ ۋاقىتتىكى كۆڭلۈمنىڭ قانچىلىك يامان بولغانلىقىنى مەن سىلەرگە ئېيتىپ،
چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيمەن ،بەلكى يېرىم سائەت ئۇخلىغان بولۇشۇم مۇمكىن .كۆڭۈلسىز
خىيالالر بىلەن كۆزۈمگە ھېچ ئۇيقۇ كىرمىدى .تاڭغا يېقىن يەنە قاتتىق ئۇخالپ
كېتىپتىمەن .تۈرمە ئىشىكىنىڭ قاتتىق جاراڭلىشىدىن چۆچۈپ ئويغىنىپ ،ئۆزۈمنىڭ
تۈرمىدە ئىكەنلىكىمنى ئەسلىدىم .كۆڭلۈم ئەسكى بولدى .ئورنۇمدىن تۇرۇپ تامغا
يۆلىنىپ ئىككى تىزىمنى قۇچاقالپ ئولتۇرۇپ ،ئۆزۈمنى تۇتالماي يىغالپ كەتتىم .يېنىمدا
ياتقان قېرى ئايال يېنىمغا كېلىپ مۈرەمدىن قۇچاقالپ:
ــ يىغلىما قىزىم ،ئادەم بالىسىنىڭ بېشىغا ھەر ئىشالر كېلىدۇ .بىزگە قارا ،بىزمۇ
ساڭا ئوخشاش ئادەممىز ،بىز نېمە جىنايەت قىلدۇق ،بىلمەيمىز .گۇناھسىز تۆھمەت
بىلەن كېلىپ قالدۇق .بۇ كىچىك ياش قىزالرنىڭ نېمە گۇناھى بار ،ھەممىسى ساڭا
ئوخشاش بىرسىنىڭ ئەزىز بالىلىرى ،پەرىشتىدەك گۇناھسىز ساپ قىزالر بۇ دەرتلەر باشقا
كەلگەندىن كېيىن ،ئامالسىز سەۋرى قىلىپ ئولتۇرۇپتۇ .قىزىم يىغلىغىنىڭ بىلەن ئىش
ئورنىغا كەلمەيدۇ .ھەممىنى سەۋرلىك بىلەن كۈتۈش كېرەك ،دەپ بەزلەشكە باشلىدى.
قىزالرنىڭ ھەممىسى چۆرىدەپ كېلىپ مېنىڭ ياشلىرىمنى ئېرتىپ ،قوللىرىمنى سىالپ
تەسەللى بېرەتتى.
ــ بىزمۇ سىزگە ئوخشاش يېڭى كەلگەندە قورقۇپ كېتىپ يىغلىغان ئىدۇق.
بەختىمىزگە پاتەم ئاپام بىز بىلەن بولدى دەڭا ،پاتەم ئاپام خۇددى ئۆز ئانىمىزغا ئوخشاش
بىز ئۈچۈن كۆپ ياخشى بولدى ،دەپ ھەر قايسى ئۆز كۆڭلىچە مېنى بەزلەشتى .مەن
ئۆزۈمنىڭ يالغۇز ئەمەسلىكىمنى بىلىپ كۆڭلۈم بىر ئاز تىنچىدى.
ئۇالر مەندىن ئىسمىمنى ۋە نېمە سەۋەبتىن كەلگەنلىكىمنى سورىدى.
مەن ئۆز ئەھۋالىمنى سۆزلەپ بەردىم .پاتەم ئانا ئاڭالپ سىز ئۆزىڭىز ئىشلىگەن ئىش
بىلەن كىرىپسىز قىزىم .بىزچۇ ،ھېچبىر قىلغان ئىشىمىز يوق كېلىپ ئولتۇرۇپتۇق.
281

مېنى دەڭ ،مەن 63ياشىتىمەن ،ئېرىم ئۆلگىلى ئىككى يىل بولدى .ئېرىمدىن قالغان
ئۈچ ئېغىز ئۆيۈمدىن باشقا ھېچنەرسەم يوق ئىدى .ئىش بېجىرىش ئورنىدىن ھەر ئېيىغا
ئون بەش سوم بېرىپ تۇرىدىغان بولدى .ئۇنىڭدىن باشقا ھېچقانداق كىرىمىممۇ يوق
ئىدى .بۇ پۇل قورساققىمۇ يەتمەيتتى ،تۇرمۇشتا قىينالغاندىن كېيىن ئۈچ ئېغىز ئۆينىڭ
بىر ئېغىزىدا ئۆزۈم ئولتۇرۇپ ،ئىككى ئېغىز ئۆينى ئىجارىگە بەردىم ،ئىجارىگە ئولتۇرغان
ئادەم بىزنىڭ مەھەللىمىزنىڭ جۈرۈنى ئاسىخان جۈرۈن ئىدى .ئۇالر بىر يىل ئولتۇرغان
بولسىمۇ لېكىن ئۈچ ئايلىق ئىجارىدىن باشقا ھېچقانداق ئىجارىسىنى بەرمىدى .ئەنە ـ
مانا دەپ كېلىپ ئاخىرىدا ئۇالرغا ئۆينى بوشىتىپ بېرىشنى ۋە باشقا بىرسىگە ئىجارىگە
بەرمەك بولغىنىمنى ئېيتتىم .ئىككى كۈندىن كېيىن يېرىم كېچىدە مەھەللە جۈرۈنى
ئاسىخان بىلەن ئىككى ساقچى كىرىپ ماڭا :سەن كاپىتالىزم يولىغا ماڭغان زومىگەر
ئۆي ئىگىسىسەن ،ئۆي ئىجارىسىنى يۇقىرى سوراپ ئۆيۈڭدە ئولتۇرغانالرنى ئېزىپ زۇلۇم
قىلغان ،شۇ سەۋەبتىن قانۇن بويىچە سېنى بۈگۈن قولغا ئېلىش ئۈچۈن كەلدۇق ،دەپ
كېلىپال مېنى يۇلۇپ سۆرەپ چىقىپ تۈرمىگە ئېلىپ كەلدى.
بىر ھەپتىدىن كېيىن كەينىمدىن ئورۇن ـ كۆرپە ،كىيىم ـ كىچەك نەرسىلىرىمنىڭ
ھەممىسىنى سىڭلىمغا تاپشۇرۇپ ئۆينى ئاسىخان بوشىتىپ ئېلىپتۇ ،مېنىڭ ئۈچ ئېغىز
ئۆيۈم ئاسىخان جۈرۈنگە كېرەك بولۇپ قالغانلىقتىن مەن جىنايەتچى بولدۇم .مەن 63
ياشتىكى بىر موماي ماڭىغۇ مەيلى .سىلەر تېخى ئون گۈلۈڭالرنىڭ بىرسى ئېچىلمىغان
ياش قىزالر ،سىلەرگە ئۇۋال بولدى.
مانا قاراڭ قىزىم ،دەپ ئۇدۇلۇمدا ماڭا قاراپ ئولتۇرغان ئاپاق يۇمىالق يۈزلۈك ،زىلۋا
بويلۇق بىر قىزنى كۆرسەتتى ،ئۇنىڭ قەلەمدەك قارا قېشى بىلەن بوتا كۆزى ئىنچىكە
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
  • Büleklär
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 1927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1054
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3760
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3776
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
    26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3811
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1726
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3891
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    24.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1768
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3942
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1816
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1875
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1812
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    22.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1836
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1861
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3901
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1806
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1904
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1889
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1793
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3887
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1865
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3908
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1742
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3909
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
    23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 2318
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.