Latin

Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05

Süzlärneñ gomumi sanı 3776
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ــ قاراڭالر دوستالر ،بۇنىڭ ئۈچۈن پەقەت بىرال يول بار ،مىللىي مۇستەقىللىقنى
قولغا ئالغاندىال ئاندىن كېيىن بىز بۇ خورلۇقتىن قۇتۇالاليمىز ،بۇنىڭدىن باشقا ئامال
يوق؟ دېدىم.
ــ راست ،بۇنىڭدىن باشقا ئامال يوق؟ دېدى.
مەلىكە بىرسى ئاڭالپ قالمىسۇن دەپ ئەتراپقا قاراپ بىزگە يېقىن كېلىپ بوش ئاۋاز
بىلەن:
ــ ئۇچ ۋىاليەت ئىنقىالبىي غەلىبە قىلغان بولسا ،نېمە دېگەن ياخشى بوالتتى ،ھە؟
دېدى جىددىي قىياپەتتە.
ــ ۋەتەن ئۆزىمىزنىڭ ،ھاكىمىيەت ئۆزىمىزنىڭ بولۇپ ،بۇ خەقلەرنى كۆرمىگەن
بوالتتۇق .دەرسلەرنىمۇ ئۆز تىلىمىزدا ئۆتكەن بوالتتى .مەلىكە بۇ سۆزنى دەۋاتقاندا
دادامنىڭ ماڭا ئېيتىپ بەرگەن سۆزى يادىمغا كەلدى.
ــ ھە ،دادام ماڭا دەپ بەرگەن ،مىللىي ئارمىيىلەر ماناس كۆۋرۈكىگە كەلگەندە
ئۈرۈمچىدىكى ۋە پۈتۈن شىنجاڭدىكى گومىنداڭچىالر بىلەن بارلىق خەنزۇالر قېچىپ
كېتىپ ،ھەتتا گومىنداڭغا يېقىن دەپ گۇمان قىلغان مىللىيالرمۇ قالمىغان ئىكەن.
خىتاي ئارمىيىسى بىلەن خىتايالر كېتىپ خىتاي كوممۇنىستلىرى كەلمىگەن
بۇ ئارىلىقتا خەلق مىللىي ئارمىيە كېلىدۇ ،دەپ ھەر كۈنى دېگۈدەك قارشى ئېلىش
مۇراسىمى بىلەن كۈتۈپ تۇرغاندا ،مىللىي ئارمىيىنىڭ ئورنىغا پىلىموت تانكىالر
بىلەن تولۇق قورالالنغان ،ھەربىي كىيىملەر بىلەن ئاغزىلىرىغا ماسكا تاقىغان
خىتاي كوممۇنىستلىرى يېتىپ كېلىپتۇ .خەلق قايمۇقۇپ بۇ نېمە گەپ بولۇپ
كەتتى؟ بىز مىللىي ئارمىيىنى كۈتسەك خىتاي ئارمىيىسى كەلدىغۇ ،بۇ قانداق
بولغىنى؟ دېيىشىپ كەتكەن .بەزىلەر مىللىي ئارمىيە دېگىنىمىز ،ھەممىسى خىتايغا
ئوخشايدىغۇ؟ دېسە ،يەنە بەزىلەر ئاغزى بۇرنىغا قۇرت توشۇپ كەتكەن ئادەملەرمۇ
نېمە بۇ؟ دەپ ھەيران بولۇشقان .بوالرنىڭ خىتاي كوممۇنىست ئىكەنلىكىنى
ئاڭلىغان كىشىلەر «بىر خىتايدىن قۇتۇلۇپ ،يەنە بىر خىتايغا تۇتۇلدۇقمۇ نېمە؟»
دەپ يىغالشقان.
مىللىي ئارمىيە ئورنىغا كوممۇنىست خىتايالر كەلدى .ھەممىمىزنىڭ كۈتكەن
ئۈمىدلىرىمىز يوق بولدى .بىز كۈتكەن مىللىي ئارمىيىمىز ماناس كۆۋرۈكىدە تۇت يىل
مىدىر قىلماي ياتتى ،دېدى .مەن دادامدىن:
65

ــ نېمە ئۈچۈن كەلمىدى؟ نېمە ئۈچۈن مىللىي ئارمىيە ئو يەردە يېتىپ قالدى؟ دەپ
سورىغىنىمدا :دادام:
ــ مىللىي ئارمىيىنىڭ باش قوماندانلىرى ئورۇسنىڭ ئادەملىرى بولۇپ ،سوۋېت
ھۆكۈمىتىنىڭ بۇيرۇقى بويىچە ئىش ئېلىپ بېرىلغان .ئورۇس ـ خىتاي كوممۇنىستلىرى
شەرقىي تۈركىستانغا كىرگىچە مىللىي ئارمىيىنى ماناس كۆۋرۈكىدە تۇتۇپ تۇردى ،دەپ
چۈشەندۈردى.
مەن قايىل بولماستىن يەنە دادامدىن سورىدىم:
ــ نېمە ئۈچۈن ئورۇسالر شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىل بولۇشىغا قارشى چىقىدۇ،
ئۇالرنىڭ شىنجاڭدا نېمە ئىشى بار؟ نېمە ئۈچۈن ئارىلىشىدۇ؟
ــ دۇنيادا سىرى ئاشكارا بولمىغان ئىشالر كۆپ ،شۇنى بىلگىنكى ھەركىم ئۆزى
ئۈچۈن ئىشلەيدۇ ،سەن ئۈچۈن قايغۇرۇپ ،سەن ئۈچۈن ئىشلەيدىغان ئادەم يوق .ھەركىم
ئۆز غېمىنى ئۆزى يېيىشى كېرەك .باشقىالر كېلىپ بىزنى ئازاد قىلىدىكەن ،دەپ كۈتمە.
ئۆز ئورنۇڭدا ئۆزۈڭ تىك دەسسەپ تۇر .بىرەرسى كېلىپ قۇلۇمنى تارتىپ تۇرغۇزارمىكىن
دەپ كۈتسەڭ ئاياق ئاستىدا دەسسىلىپ ،چەيلىنىپ قالىسەن ،دەپ سەۋرچانلىق بىلەن
چۈشەندۈرگەنىدى دادام.
ئۇالر مېنىڭ سۆزۈمنى شۇنچىلىك دىققەت بىلەن ئاڭلىدىكى ھەتتا مەن سۆزۈمنى
تۈگىتىپ ئۇالرغا قارىسام ئۇالر مېنى خۇددى يەنە نېمە دەركىن دېگەندەك كۆزۈمگە
قاراپ قالدى .ئارىلىقنى خېلىغىچە جىمجىتلىق باستى .ئاخىرى بىر نۇقتىغا تىكىلىپ
ئولتۇرغان ئابلىز سۆز باشلىدى:
ــ ئۇچ ۋىاليەت ئىنقىالبىي مۇشۇنداق يولالر بىلەن يوققا چىققان ئىكەن ـ دە ،ئەسلى
مۇنداق دەڭ.
ــ بىزنىڭ خەلق بەك ياۋاش ،ئاق كۆڭۈل بولغانلىقتىن ئۆز قولىدىكى ھوقۇقنى
باشقىالرغا تارتقۇزۇپ قويغان .ئەگەردە بۇ ئىنقىالبتا رەھبەرلەر ۋە كوماندىرالر ئۆز
ئادەملىرىمىزدىن بولغان بولسا ،ئازادلىققا تەشنا بولۇپ تۇرغان خەلق چوقۇم غەلىبە
قىلماي قالمايتتى .مۇستەقىل بولۇشنىڭ ئەڭ ياخشى پۇرسىتى قولدىن كېتىپ قاپتۇ،
دېدى مەلىكە باش لىڭشىتىپ تۇرۇپ.
ــ ئېچىنارلىق ئەھۋال ،ئەمدى ئۇنداق پۇرسەتنىڭ كەلمىكى تەس ،دۈشمىنىمىز
بىزدىن كۈچلۈك ھەم چوڭ ،ئەمدى كۆپ قان تۆكمەي ئازادلىقنى قولغا كەلتۈرگىلى
66

بولمايدۇ ،دېدى ئابلېكىم.
ئابلىز ئابلېكىمنىڭ سۆزىنى قۇۋۋەتلەپ:
ــ ھازىر خەلق ئىچىدە ئۇنداق ئازادلىق دەپ ئىنتىلىش يوق .چۈنكى ھۆكۈمەت
سوتسىيالىزم ،كوممۇنىزم دەپ خەلقنىڭ بېشىنى ئايالندۇرۇۋەتتى .خەلقنىڭ ئازادلىق
دېگەن ئىنتىلىشىنى ،گومىنداڭدىن «ئازات قىلدۇق» دەپال ئازادلىققا بولغان تەشنالىقىنى
باستى .خەلق ھازىر خاتىرجەم ئۇخالپ يېتىپتۇ ،ئەڭ ئالدى بىلەن خەلقنى ئويغىتىش
كېرەك ،دېدى.
ــ راست ،خەلقنى ئويغىتىش بەكمۇ قىيىن ،ئۇالر سوتسىيالىزمغا قارشى تۇرۇش
ئالالھ ئالدىدا گۇناھ بولىدۇ دەپ ،سوتسىيالىزمغا قارشى چىقىشتىن شۇنداق قورقىدۇ.
خەلق كوممۇنىزمغا بارغاندا قىيىنچىلىق تۈگەپ راھەتكە چىقىمىز دېگەن ئۈمىد بىلەن
ھەر قانداق قىيىنچىلىققا چىداپ كوممۇنىزمنى كۈتۈپ ئولتۇرۇۋاتىدۇ ،دېدىم .ھەممىمىز
كۈلدۇق.
ــ راست بۇالر تاكتىكىدا ئۇستىلىق ئىشلەتتى ،دېيىشتۇق.
ــ بۇالر شۇنداق قىلىپ بىزنى يەپ تۈگىتىدۇ ،خەلقنى ئويغىتىش كېرەك ،خەلقنى
قانداق قىلغاندا ئويغىتااليمىز؟ سوتسىيالىزم ،كوممۇنىزم دېگەنلەرنىڭ قورال ئىكەنلىكىنى
خەلققە ئۇقتۇرۇش ،چۈشەندۈرۈش كېرەك ،دېدى مەلىكە.
پارىڭىمىز بارغانسېرى قىزىپ كېتىۋاتاتتى ،پاراڭالشقانسېرى بىر -بىرىمىزنىڭ
يېڭى ئوي ـ پىكىرلىرىنى ئاڭالپ ،ھەر بىر يېڭى ئوي ـ پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويغاندا
خۇشاللىقىمىزدىن تېخىمۇ ئەستايىدىل ئىش قىلىش ئىرادىمىز چىڭىپ كېتەتتى.
ــ بۇالر خەلقنى سوتسىيالىزم ،كوممۇنىزمنى يالغاندىن ماختاپ ھەر تۈرلۈك يولالر
بىلەن تەشۋىق قىلىپ ئىشەندۈرۈپ كەلگەن بولسا ،ئەمدى بىزلەرمۇ خەلققە ھەقىقەتنى
چۈشەندۈرۈشىمىز كېرەك .خىتاي ھۆكۈمىتى بەك تاكتىكا بىلەن ئىش قىلدى .ھاكىمىيەت
ئۈستىدە ئازراق ۋەزىپىسى بارالرنى «ئالىي دەرىجىلىك كادىرالر» ،دەپ ئالىي دەرىجىلىك
تەمىنلەش بىلەن ئۇالرنىڭ ئاغزىنى ياغلىۋالدى .ئادەتتىكى ئوقۇغان كادىرالرنى ئۆز
تۇرمۇشىغا يېتەرلىك تەمىنات بىلەن تەمىنلەپ ماختاپ يالغاندىن قولىغا ھوقۇق
بەرگەن قىلىپ ھەيكەل ئورنىدا ئولتۇرغۇزۇپ ئالداپ كەلدى .ئىشچى ـ دېھقانالرنى
بولسا كوممۇنىزمدىكى يالغان بەختلىك تۇرمۇشالر بىلەن ئۇالرنىڭ مېڭىسىنى قاتۇرۇپ
قويدى .شۇنىڭ بىلەن خىتاي ھاكىمىيەت بېشىدا پۈتۈن ھوقۇق خىتاي قولىدا ،شەرقىي
67

تۈركىستاننىڭ بايلىقى ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە سۇدەك ئېقىپ كېتىپ بارىدۇ .شۇنچە باي
تۇپراقنىڭ ئىگىسى نامراتچىلىقتا قېلىۋاتىدۇ .خەلققە ھەقىقەتنى چۈشەندۈرۈپ تەشۋىق
قىلىش ئۈچۈن كۆپ كۈچ ،كۆپ ئادەم ۋە ئىقتىساد كېرەك .تەشۋىقاتنى ھەر شەھەر ،ھەر
ئورۇن ،ھەر ساھەگە ئېلىپ بارغاندىال ئاندىن نەتىجىگە ئېرىشىش مۇمكىن ،دېدىم مەن.
بۇ سۆزۈمدىن كېيىن ئابلىز بىر ئاز ئويلىنىپ قالغاندەك:
ــ ھازىر بىر ئاز بالدۇر ،ۋاقتى كەلگەندە ئاندىن ئىش باشلىساق بوالرمىكىن،
دېيىشىگە ،ئابلېكىم ئۇنىڭ سۆزىنى بۆلدى ،ۋاقتى كەلسۇن؟ قاچان ۋاقتى كېلىدۇ؟ بۇ
خىتايالر شىنجاڭغا سۇدەك ئېقىپ كېلىۋاتسا ،كېيىن بىر ئادەمگە يۈز ياكى مىڭ خىتاي
توغرا كەلسە ئۇ چاغدا بىر ئادەم يۈز ياكى مىڭ ئادەمنى يوقىتاالمدۇ؟ دەپ قىزىپ كەتتى.
ــ توختاڭالر ،بۇنداق بىزگە ئوخشاش ئوياليدىغان ئادەملەرنى يوق دەمسىلەر؟ بىز
بولساق ياش ئوقۇغۇچىالر ،بىز تېخى ھېچ نەرسە بىلمەيمىز ،بېشىمىزدىن ھېچقانداق
ئىشالر ئۆتمىدى .كۆرگىنىمىزمۇ ئاز ،بىلگىنىمىزمۇ ئاز ،ياشىغىنىمىزمۇ ئاز ،كۆپنى كۆرگەن،
كۆپنى بىلگەن ئادەملەر بۇ ھەقتە ئويلىمايمۇ ئولتۇرمىغاندۇ ،بەلكى ئىشلەۋاتقاندۇ .بىز
شۇالرنى ئىزدەپ تېپىپ شۇالر بىلەن بىرلىكتە ئىشلىسەك دەپ ئوياليمەن ،دەپ ئۇالرغا
ئۇزۇندىن بېرى ئويالپ يۈرگەن پىكرىمنى ئېيتىپ:
ئەگەر ئۇالرنى تاپساق مەن بىرىنچى بولۇپ ،ئۇالر بىلەن بىرگە ئىشلەيتتىم ،دېدىم.
مېنىڭ سۆزۈم تۈگىمەستىن ،مەنمۇ بىللە ئىشلەيتتىم ،دەپ مەلىكە مۈرەمنى تۇتتى.
ــ مەنمۇ،
ــ مەنمۇ،
ئابلېكىم بىلەن ئابلىزمۇ ئارقا -ئارقىدىن قوشۇلدى .بىز تۆتىمىز بىر -بىرىمىزگە
بەكمۇ يېقىن قېرىنداشالردەك بولۇپ ،بىر -بىرىمىزگە بولغان دوستلۇق مېھرىمىز تېخىمۇ
چوڭقۇرالشقاندەك بىلىندى.
شۇنىڭدىن كېيىن بىز ئەگەر شۇنداق كىشىلەر ياكى تەشكىالتالرنى تاپساق بىر
بىرىمىزگە خەۋەر قىلىپ تونۇشتۇرىدىغانلىقىمىزغا كېلىشتۇق ۋە يازلىق كانكولدائىزدىنىپ كۆرمەكچى بولدۇق .بىز مەكتەپكە كىرگەن كۈندىن باشالپ يېقىن دوست
بولۇپ كەلدۇق ،بۈگۈنكى ئورتاق پىكرىمىز بىزنى تېخىمۇ يېقىن دوستالردىن قىلدى.
68

61ـ يىلى 28ـ ئاۋغۇست
كانكولدىن قايتىپ مەكتەپكە كەلسەم ئالدىمغا بىر توپ ساۋاقداشلىرىم يۈگۈرۈپ چىقىپ:
— خۇش خەۋەر ،خۇش خەۋەر ،ئايرىلىپ ئوقۇيدىغان بولدۇق .ياتاق ،سىنىپ،
تاماقالرنىڭ ھەممىسىنى خەنزۇ ئوقۇغۇچىالردىن ئايرىۋەتتى ،دېيىشىپ خۇشاللىقىمىزدىن
قۇچاقلىشىپ شادلىق كۆز ياشلىرىمىز بىلەن بىر ـ بىرىمىزنى تەبرىكلەشتۇق .ياتاققا
يۈگۈرۈپ باردۇق .پۈتۈن ياتاق ،كارىدورالر پاكىز ،ئازادە ئۆزىمىزنىڭ بوپتۇ .زەينۇرە ،مەريەم
ئۈچىمىزنى بىر ياتاققا قويۇپتۇ .ياتاقالر ئازادە ،پاكىز ،شۇنداق چىرايلىق كۆرۈنۈپ كەتتى.
— ئۇھ ،نېمىدېگەن ياخشى ،نېمە دېگەن بەخت دەپ خۇشال بولدۇق.
ئوقۇغۇچىالر ھەممىمىز ھەيران قېلىشتۇق ،بۇلتۇر بىزگە بۇنداق قىلىش مومكىن
ئەمەس دېگەن ئىدى .قانداقالرچە بىزنى بۇنداق ئايرىپ قويغاندۇ ،دەپ بىر -بىرىمىزدىن
ھەيرانلىق ئىچىدە سوراشتۇق .قانداقال بولمىسۇن ئايرىلىپ ئوقۇغىنىمىزدىن خۇشال
ئىدۇق .مۇشۇ كۈن ئۈچۈن بۇلتۇر بىر يىل تارتقان روھىي بېسىم ،روھىي ئازابلىرىمىزنى
ئويالپ بىزنىڭ قارارنىڭ رەھبىرى بولغان ئەھمەد توختىدىن سورىدۇق:
ــ بۇلتۇر بوالرنىڭ ھېچ بىر بىزنى ئايرىپ ئوقۇتىدىغان نىيىتى باردەك قىلمايۋاتاتتى،
قانداق بولۇپ بۇنداق ياخشى ئىش بولۇپ قالدى؟
ــ بىزنىڭ بۇلتۇرقى ئوقۇش تاشالش ھەرىكىتىمىزنى شىنجاڭدا بولغان يامان ئىشالر
قاتارىدا دوكالت قىلغان ئىكەن ،بۇ خەۋەرنى ماۋزېدۇڭ ئاڭالپ شىنجاڭدىن مەجلىسكە
كەلگەن سەيپىدىن ئەزىزىدىن سورىغان ئىكەن ،سەيپىدىن :تېببىي ئىنستىتۇتتىكى
ئوقۇغۇچىالرنىڭ خەنزۇ ئوقۇغۇچىالردىن ئايرىلىپ ئوقۇش نىيىتىدە ئوقۇش تاشالپ
نامايىشقا چىققانلىقىنى ،مەكتەپ تەشكىلى ۋە مائارىپ نازارىتى ،گۇڭەننىڭ ئادەملىرى
بىرلىشىپ ئوقۇغۇچىالر ھەرىكىتىنى مەجبۇرىي ھالدا ئاران بېسىقتۇرغانلىقىنى سۆزلەپ
بېرىپتىكەن ،بۇنى ئاڭلىغان ماۋجۇشى :بۇ ياخشى ئەھۋال ئەمەس ،ھەر قانداق ئىش چىقسا
ئالدى بىلەن ئوقۇغۇچىالردىن چىقىدۇ .سوتسىيالىستىك دۆلەتتە «ئوقۇغۇچىالر قارشىلىق
قىلىپ ئوقۇش تاشلىدى» ،دېگەن ياخشى ئىش ئەمەس ،ئۇالر قانداق تەلەپ قىلغان
بولسا شۇ بويىچە ھەل قىلىپ بېرىڭالر ،بۇنداق ئىشالر خەلقاراغا يېيىلىپ كەتسە بىزنىڭ
سوتسىيالىستىك مەملىكەتنىڭ يۈز ئابرۇيىنى تۆكىدۇ ،دېگەن ئىكەن .شۇ ماۋجۇشىنىڭ
سۆزىگە ئاساسلىنىپ بىزنىڭ تەلىپىمىز بويىچە ئايرىلىپ ئوقۇشىمىزغا قوشۇلۇپتۇ ،دەپ
69

خۇشاللىق بىلەن سۆزلەپ بەردى ئەھمەد توختى .مەن ئەھمەد توختىنىڭ سۆزىگە زادىال
ئىشەنمەستىن :ئەھمەد ئاكا ،سىز بىزلەرنى شاڭخو قىلىپ سۆزلەۋاتامسىز ،نېمە؟ دېدىم ۋە
ئىچىمدە :بۇ بىزنى ۋاقىتلىق ئالداش ئۈچۈن قولالنغان بىر تەدبىر ،دەپ ئويلىدىم.
قىزالر كۈلۈشۈپ كەتتى ۋە ئارقا -ئارقىدىن ھە يالغانمۇ -يە؟ دەپ سوراشتى.
ياق ،بۇ راست ،مەن ئۇنى چوڭ يەردىن ئاڭلىدىم ،دېدى كەسكىن ھالدا ئەھمەد
توختى .مېنىڭ ئىشەنگۈم كەلمىدى ،چۈنكى مەكتەپتىكى بىر قارار ئوقۇغۇچىالرنىڭ
ئوقۇش تاشالش ھەرىكىتى شۇ بېيجىڭغا يېتىپ بارغۇدەك ،ماۋجۇشى باش قاتۇرغۇدەك
مۇرەككەپ ئىش ئەمەسقۇ؟ دەپ ئويالپ قويدۇم .راست ،راست شۇنداق ئىكەن ،ئەھمەد
توختى مەكتەپتىكى مۇدىرالردىن ئاڭالپتۇ ،دېدى مەلىكە ئۇنىڭ سۆزىگە ئىشىنىپ.
كۆپ ئۆتمەستىن ئوقۇش باشالندى ،مىللىي ئوقۇغۇچىالرغا ئايرىم سىنىپالردا دەرس
ئۆتۈلدى .دەرسلەر بىزنىڭ تەلىپىمىزگە اليىق چۈشىنىشلىك قىلىپ ئۆتۈلدى ھەم ياردەمچى
ئوقۇتقۇچىالرنى كۆپەيتىپ ھەر ۋاقىت دەرستىن كېيىن بىزگە ئايرىم دەرس چۈشەندۈردى.
شۇنىڭدىن كېيىن ئوقۇشىمىزمۇ ئىلگىرى سۈرۈلدى .ئوقۇشالر ئىلگىرى سۈرۈلگەنسېرى
ئوقۇغۇچىالرمۇ خۇشال ،روھىي كەيپىياتىمۇ يۇقىرى ،دەرسلەر كۆڭۈللۈك ئىدى.

ئىزدىنىش
- 61يىلى نويابىر
مەلىكە ئىككىمىز دەرستىن چۈشۈپ دوختۇرخانىنىڭ ئىچىنى ئايلىنىپ كېلىۋاتاتتۇق،
بىزنىڭ كەينىمىزدىن ئابلېكىم بىلەن ئابلىزمۇ يېتىپ كەلدى.
ــ قىزالر نەگە ماڭدىڭالر؟ دەپ سورىدى ئۇالر ۋە بىزنىڭ جاۋاب بېرىشىمىزنى
كۈتمەستىنال:
ــ بىرەر يېڭىلىقالر بارمۇ؟ يولداشالردىن خەۋەر ئالدىڭالرمۇ؟ بىرەر ئىز ئورۇننى
تاپتىڭالرمۇ دەپ جىددىي قىياپەتتە سورىدى ۋە ئىككىمىزگە تەڭ قارىدى.
مەلىكىمۇ خۇددى مەن ئويلىغاندەك ئويلىغان بولسا كېرەك ،جاۋاب بېرىش ئورنىغا
ئۇالردىن:
ــ نېمە ،بىرەرسى بىلەن ئۇچرىشىپ كەلدىڭالرمۇ ،ياكى بىرەرسىنى تاپتىڭالرمۇ ،دەپ
70

ئۇالردىن قايتۇرۇپ سوئال سورىدى.
ئابلېكىم بىلەن ئابلىز بىر -بىرىگە قاراپ كۈلۈشۈپ كەتتى.
ــ راستىنى ئېيتساق ،ئىككى ئايدىن ئارتۇق ۋاقىت بولدى .بىز يەكشەنبە كۈنى
مەكتەپتە بولمىدۇق .ھەر شەنبە كۈنى دەرستىن چىقىپ پۈتۈن ئىنستىتۇتالرغا ،زاۋۇت،
فابرىكا قاتارلىق ئورۇنالرغا ،قىسقىسى تونۇشىمىز بولغان ئورۇنالرنىڭ ھەممىسىگە بېرىپ
چىقتۇق .تەشكىالتتىن بىرەرسىنىڭ خەۋىرى بارمىدۇ دېگەن ئۈمىد بىلەن ئۇرۇنۇپ كۆردۇق
لېكىن...
ــ قانداقتۇر ئۈمىد يۇق؟ ئابلىزنىڭ سۆزىنى ئابلېكىم بۆلدى.
ــ بىزنىڭ ئۈمىد قىلغان ئادەملىرىمىز خۇددى ئانىنىڭ قورسىقىدىكى بوۋاقتەك
ئۇخالپ يېتىپتۇ .ئۇالر شىنجاڭنىڭ تارىخى توغرۇلۇق ھېچقانداق نەرسە بىلمەيدىكەن.
شۇڭا شىنجاڭنىڭ ئۆتمۈشى ۋە كەلگۈسى ئۈچۈن قايغۇرۇپ ئويالپ يۈرمەيدىكەن .بىز
ئۇالرغا ئۆزىمىز بىلگەننىڭ ھەممىنى چۈشەندۈرۈپ ،سۆزلەش ئارقىلىق ئۇالرنىڭ كۆزىنى
ئاچتۇق .ئۇالر ھەممە ئەھۋالنى چۈشەنگەندىن كېيىن تەسىرلىنىپ خۇددى ھازىرال قورال
ئېلىپ جەڭگە كىرىدىغان جەڭچىدەك ھاياجانلىنىپ:
ــ بىز خەلقىمىز ۋە ۋەتىنىمىزنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن ئۆلسەك ئارمىنىمىز يۇق .تېخىمۇ
شەرەپ ھېس قىلىمىز ،دېيىشىپ تاڭ ئاتقۇچە ئۇخلىماستىن پاراڭلىشىپ چىقتۇق.
ئۇنىمىساق ئۇنىماي يەكشەنبە كۈنى قوندۇرۇپ قېلىپ ،دۈشەنبە كۈنى دەرسكە ئۈلگۈرۈپ
ئاران كەلدۇق .ئۇالر:
ــ بىزنى ئۇنتۇپ قالماي كېلىپ تۇرۇڭالر؟ دەپ بىزنى ئۇزىتىپ قۇيدى .ھەممىدىن
ئېچىنارلىقى ،پۈتۈن خەلق تېخىچە غەپلەت ئۇيقۇسىدا ئۇخالۋېتىپتۇ.
ئابلېكىم سۆزلەۋېتىپ يانجۇقىدىن قول ياغلىقىنى ئېلىپ بۇرنىنىڭ ئۈستىدىكى تەرنى
سۈرتكەچ سۆزىنى داۋام قىلدى.
ــ بۇ ھالەتتە ھازىر نېمىدىن ئۈمىد قىلىسەن؟
ئو بىزگە ئۈمىدسىز قارىدى.
بىزمۇ سىلەرگە ئوخشاش ھەر شەنبە كۈنى شەھەرگە كىرىپ يەكشەنبە كەچتە
مەكتەپكە قايتىپ يۈردۇق .ئۆزىمىز ئۇچراتقان كادىرالر ،ئوقۇتقۇچىالر ،خىزمەتچىلەر،
ئىشچىالر بىلەن سۆزلىشىپ كۆردۇق .سۆزلىشىش جەريانىدا ھازىرقى ۋەزىيەت ،خەلق
71

تۇرمۇشى ،دوختۇرخانىالردىكى ۋە باشقا ئورۇنالردىكى تەڭپۇڭسىزلىق ئەھۋاللىرى
سۆزلىنىپ ،ئاخىرى:
ــ مۇستەقىل بولمىغۇچە بۇ قىيىنچىلىقالردىن قۇتۇلۇش مۇمكىن ئەمەس ،دەپ ئوتتۇرىغا
ئوچۇق قويدۇق .بۇ سۆزىمىزنى ئاڭلىغان بەزى ئادەملەر قورققىنىدىن ئاغزى ئېچىلىپ:
ــ ئۇكام ھەجەپ قورقماي گەپ قىلىسىزغۇ؟ مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت بۇ چوڭ ئىش
كىمنىڭ قولىدىن كېلىدۇ؟ ياخشىسى تىنچ ياشاشنى ئويالڭ! دېگەن ئىدى .مەن ئۇ كىشىگە:
ــ سىز ئېيتىپ بېقىڭە ،بۇ ئىش كىمنىڭ قولىدىن كېلىدۇ؟ كىم كېلىپ بىزنى
مۇستەقىل قىلىپ قويىدۇ؟ بىزنىڭ مۇستەقىل بولۇشىمىز كىمگە كېرەك؟ ئۆزىمىزگە
كېرەك .كېلەچەكنى بىز ئۆزىمىز ئويلىمىساق ،بىزنىڭ ئۆلۈك ـ تىرىكىمىز بىلەن ھېچكىمنىڭ
كارى يوق .كېلەچەكنى ئويلىماي بولمايدۇ ...دېگەندەك گەپلەر بىلەن ئۇالرنىڭ يىراقنى،
كەلگۈسىنى ئويلىشىغا ئىلھاممۇ بەردۇق .ھەتتا ئۇالرنى قورقۇتۇپ:
ــ ھازىرغۇ بۇ خىتايالر مال ـ مۈلكىمىزنى ئالدى .كېلەچەكتە خوتۇن ـ بالىالرنى ئالىدۇ.
مىللەت بارغانسېرى تۈگەيدۇ .مىللەت ئەجدىھانىڭ قوينىدا غەپلەت ئۇيقۇدا ئۇخالۋاتىدۇ...
دەپمۇ ئېيتتۇق .بەزى كىشىلەر:
ــ ئۇكام بىزنى تىنچ ياشىغىلى قويۇڭالر ،دەپ چىقىپ كەتتى .يەنە بەزىلەر:
ــ سىلەر بەك ياش ئىكەنسىلەر ،بۇنداق يولدا ماڭساڭالر ياخشى ئاقىۋەتكە
قالمايسىلەر ،دىققەت قىلىڭالر ،دېسە ،يەنە بەزى كىشىلەر:
— ئۇكام ،سىڭگەن نېنىڭالرنى يەپ ئوقۇشۇڭالرنى ئوقۇپ تىنچ ياشاڭالر ،دېدى.
شۇنىڭ بىلەن بىز ئىزدىگەن ئادەملىرىمىزنى تاپالمىدۇق.
بىز سۆزلەۋاتقان ئارىلىقتا نۇرنسا روزى مەلىكىنى چاقىرتىپ ئېلىپ كەتتى .بىز ئۈچىمىز
سۆزىمىزنى داۋامالشتۇرۇۋەردۇق .مەلىكە كەتكەندىن كېيىن ،مەن ،مەلىكە ئىككىمىزنىڭ
سۆزىنى ئاخىرالشتۇرماقچى بولۇپ ،سۆزۈمنى داۋامالشتۇردۇم ۋە ئۇالرغا ئۆز پىكرىمنى
ئېيتتىم:
— مەن كۆپ ئويالندىم ،كۆپ ئىزدەندىم .ھەتتا كۆز ئالدىمغا ئۇالر قانداق ئادەملەردۇ؟
ئېگىز بويلۇق ،غەيرەتلىك ،ئەقىللىق ،ئۆزىنى تۇتقان ئادەملەر بولۇشى مۇمكىن دەپ ئويالپ،
شۇنداق ئادەملەرنى ئەل ئىچىدىن ئىزدەپمۇ كۆردۈم ،لېكىن تاپالمىدىم .ئاخىرى كۆپ
ئويلىنىشتىن كېيىن ،ئۇ تەشكىالتنى ئۆزىمىز قۇرۇپ چىقساق بولمامدۇ؟ دېگەن ئويغا
72

كەلدىم .شۇ تەشكىالت قۇرغۇچىالرمۇ ئاالھىدە ئادەم بولماستىن بىزگە ئوخشاش ئادەمدۇ.
ئادەم قىلغان ئىشنى قىاللمامدۇ؟ قانداق دېدىم؟ سىلەر قانداق قارايسىلەر؟
مەن بۇ سۆزنى راستتىن ئېيتىۋاتقانلىقىمنى ،ھەر قانداق ۋەزىپىنى ئۆز ئۈستۈمگە
ئېلىشقا تەييارلىقىمنى ،مەسۇلىيەتچان ۋە ئىشەنچلىك ئادەم ئىكەنلىكىمنى بىلدۈرۈپ،
خاتىرجەم ھالدا ئۇالرغا سوئال نەزىرى بىلەن قارىدىم.
ئابلېكىم كۈتۈلمىگەن بۇ سۆزدىن ھودۇقۇپ كەتكەن بولۇپ ،ئابلىزغا الپپىدە قارىدى
ۋە ئويالنماستىنال:
ــ ياق ،بۇ ئىشنى بىز قانداق قىاللىشىمىز مۇمكىن؟ دېدى.
ئابلىزمۇ ئابلېكىمنىڭ سۆزىگە قوشۇلۇپ:
ــ بۇ بىز ئوقۇغۇچىالر قىاللىغۇدەك ئۇنچىلىك ئاسان ئىش ئەمەس ،دەپ مېنىڭ
سۆزۈمنى رەت قىلدى.
مەن ئۇالرغا ئۆز پىكرىمنى چۈشەندۈرۈشكە تىرىشتىم:
— راست ،سىلەر دېگەندەك ھەقىقەتەن قورقۇنچلۇق ،مۇرەككەپ ئىش .ئەمما
بۇ ئىشالرنى قىلغان ئادەملەرمۇ بىزگە ئوخشاش ئادەملەر ،بۇ ئىشنى قىلغاندا بىراقال
قورال كۆتۈرۈپ «ھۇررا!!» دەپ مەيدانغا چىقىپ سوقۇشقا ئاتالنمايمىز ،بىز سىلەر
دېگەندەك ئالدى بىلەن مەكتەپلەرگە بېرىپ ،ئاستا يوشۇرۇن ھالدا تەشۋىقات ئېلىپ
بېرىپ ئوقۇغۇچىالرنى قوزغىتىشىمىز كېرەك ،ئاندىن خەلق ئاممىسىنىڭ ئىچىگە چۈشۈپ
تەشۋىقات ئېلىپ بېرىشىمىز كېرەك ،خەلق ئاممىسى ئويغانغاندا ئىشالر ئاستا ـ ئاستا
ئۆزلۈكىدىن يۈرۈشۈپ كېتىدۇ .شۇ جەرياندا ياخشى ئادەملەرگە ئۇچرىشىشىمىزمۇ مۇمكىن،
ھەتتا ياخشى رەھبەرلەرنىمۇ تېپىشىمىز مۇمكىن .ئەمدى بۇ ئىشنىڭ يامان تەرىپىنى
ئويالنمىساقمۇ بولمايدۇ .تۈرمە ،زىندانالرغا تاشلىنىشىمىز ،ھەتتا ئۆلۈم جازاسى بىلەن
جازالىنىپ ئۆلۈپ كېتىشىمىزمۇ مۇمكىن .تۇغۇلدۇقمۇ؟ ھامىنى بىر ئۆلىمىز ،ئەجەل دېگەن
نەرسە ھەممە ئادەمنىڭ بېشىدا بار ،قۇل ۋە ئەسىر بولۇپ ياشىغاندىن ،خەلق ئۈچۈن بىر
قەدەم دەسسەپ ئۆلسەك بۇ ئارتۇق ئەمەسمۇ؟
ــ ئۇ دېگىنىڭغۇ راست! دېدى ئابلىز مېنىڭ سۆزۈمنى قولالپ.
بىز پاراڭالشقاچ مېڭىپ ياتاق بىناسىنىڭ ئالدىغا كېلىپ قاپتۇق .مېنىڭ سۆزۈمدىن
كېيىن ئارىمىزنى جىمجىتلىق بېسىپ ،ھەممىمىز ئۆز خىياللىرىمىز بىلەن جىمجىت ھالدا
73

- 2قەۋەتكە چىقتۇق .ئاندىن خوشلىشىپ ،ئوغۇلالر ئۆز ياتىقى تەرەپكە ،مەنمۇ قىزالر
ياتىقى تەرەپكە قاراپ كەتتۇق.

- 61يىلى دېكابىر
چۈشتىن بۇرۇنقى - 3سائەتلىك دەرستىن كېيىن ،يېڭى يىلغا بېرىلگەن تۆت كۈنلۈك
دەپ ئېلىش ۋاقتىدىن پايدىلىنىپ ئۆيگە قايتىپ ئاتا ـ ئانام ۋە ئۇكىلىرىمنى كۆرۈپ كېلەي
دەپ تەييارالندىم ۋە چۈشلۈك تاماقتىن كېيىن سومكىلىرىمنى ئېلىپ قىزالرغا ئۆيگە بېرىپ
كېلىدىغانلىقىمنى ئېيتىپ قويۇپ پويىز ئىستانسىسىغا قاراپ كەتتىم.
پويىز ئىستانسىسىدىكى سۈت پونكىتىنىڭ ماشىنىسى داۋاملىق نەنسەندىن سۈت
توشۇپ كېلىدىغانلىقىنى ئاڭالپ شۇ ماشىنا بىلەن كېتەرمەن دەپ ئىزلىدىم .سۈت پونكىتى
دېگىنىمىز پويىز يولىنىڭ چېتىگە جايالشقان كىچىككىنە بىر ئىشخانا ئىدى.
ئىشخانىغا كىرىپ ئۈستەل ئالدىدا ئولتۇرغان مەسۇل خادىم خەنزۇدىن سورىدىم:
ــ سۈت ماشىنىسى بۈگۈن نەنسەنگە ماڭامدۇ؟
ــ ھەئە بىر سائەتتىن كېيىن مېڭىشى مۇمكىن.
ــ مەن شۇ سۈت ماشىنىسىغا ئولتۇرۇپ كەتسەم بوالمدۇ؟
ــ نەنسەندە كىمىڭ بار؟ نېمە ئۈچۈن بارىسەن؟
ــ ئۇ يەردە ئاتا ـ ئانام بار ،دادامنىڭ ئىسمى سالىخ ۋەلىيېف؟
ــ ھەئە ،مەن ئۇ ئادەمنى تونۇيمەن ،ئۇ بەك ياخشى ،ئەقىللىق ،بىلىملىك ئادەم .سەن
مۇشۇ يەردە كۈتۈپ تۇر ،بەلكى بىر سائەت ياكى 2سائەتتىن كېيىن ماشىنا ماڭىدۇ.
ــ رەھمەت ،مەن سىرتتا كۈتۈپ تۇراي.
مەن سىرتقا چىقتىم ،ھاۋا سوغۇق بولغانلىقتىن كىچىككىنە ئۆينىڭ ئىچىگە لىق ئادەم
توشۇپ ئالغان ئىدى.
پويىز ئىستانسىسىغا بىرىنچى قېتىم چىققانلىقىم ئۈچۈن پويىز يولى ۋە پويىزالرنى
كۆرۈپ باققۇم كەلدى .پويىزنى ۋە يوللىرىنى كۆرۈپ كېلەي دەپ پويىز يولىنىڭ بېشىغا
باردىم .كەڭ مەيداندا يېيىلىپ ياتقان قاتمۇ قات پويىز يوللىرى ۋە پويىزالرنى كۆرۈپ
74

تۇراتتىم .مەيداندىن ۋاگون سۆرەيدىغان پويىزدىن باشقىسى يۈگۈرگەن پېتى شىسەن
(غەربىي تاغ) تەرەپكە قاراپ كەتتى.
مەيداننىڭ ئۇياق ـ بۇيىقىغا قاراپ تۇراتتىم .يىراقتىن پويىزنىڭ كېلىۋاتقان ئاۋازى
ئاڭالندى .مەن دىققەت بىلەن پويىز كېلىۋاتقان تەرەپكە يەنى قۇمۇل تەرەپكە قاراپ
پويىزنىڭ كېلىشىنى كۈتتۈم .پويىزنىڭ كېلىشى ئادەمگە خۇددى يىراقتىن يەر بېغىرالپ
ۋارقىراپ ـ جارقىراپ كېلىۋاتقان ئەجدىھانى ئەسلىتەتتى .پويىز مېنىڭ ئالدىمدىن
ئۆتكەندىن كېيىنمۇ ئۇنىڭ قۇيرۇقى تېخى تاغ تەرەپتىن چىقىپ بواللمىغان ئىدى .شۇنچە
ئۇزۇن پويىزنى ھەم ئېغىر نەرسىنى قانداقمۇ سۆرەپ كېلىدىغاندۇ؟ دەپ پويىزنىڭ باش
قىسمىغا ھەيرانلىق بىلەن قارىدىم .پويىز توختىدى ۋە پۈتۈن ئىشىك ـ دېرىزىلىرى ئېچىلىپ،
ئادەملەر تىقىلىپ ،بىر ـ بىرىنى ئىتتىرىشىپ ،يىقىلىشىپ يۈرۈپ ئاپتوبۇس تەرەپكە قاراپ
كەتتى .پويىز كېلىشنىڭ ئالدىدا پويىز يولىنىڭ چېتىدىكى ئادەم ساقاليدىغان يەرگە ئون
نەچچە خىتاي كېلىپ تۇراتتى .ئۇالر ئۆزىنىڭ تۇغقانلىرىنىڭ ئالدىغا ئەمەس ،بەلكى مۇشۇ
ئادەملەرنى ئورۇنالشتۇرغۇچى ئادەملەر ئىكەن .ھەر بىر ۋاگوندىن چۈشكەن ئادەملەر
خۇددى ئۇۋىسى چۇۋۇلغان چۈمۈلىدەك پويىز ئىستانسىسىغا پاتماستىن قىستا ـ قىستاڭ
بولۇپ ،مەيداندا ماڭغۇدەك يەر قالمىدى .بۇ ئادەملەر سىرتتىن قارىسا خۇددى قارا
چۈمۈلىنىڭ ئۆزىگىال ئوخشايتتى .ھەممىسى ئوخشاش قارا چاپان ،قارا ئىشتان ،پوتىدا قارا
التا خەي ،بېشىدا قارا شەپكە بولۇپ ،شەپكە ئۈستىدىن ھەر خىل رەڭدە شار باغلىۋالغان.
ھەر قايسىنىڭ قولىدا كۆتۈرۈۋالغان ياكى يېتىلىۋالغان ئىككى ـ ئۈچتىن ،بەزىلىرىنىڭ
ئالتە ـ يەتتىدىن بالىلىرى ،ھەممىسى بىر ـ ئىككى كىچىك بوپا كۆتۈرۈۋالغان ،پاكار
ئادەملەر ئىدى .كۆرۈنۈشتىن مەكتەپ يۈزى كۆرمىگەن ،ئۆمۈر بويى ياخشى كۈن كۆرمەي
كەمبەغەلچىلىكتە قىينالغان ئادەملەردەك كۆرۈنەتتى .بۇ ئادەملەرگە قاراپ توۋا ،بىر ـ
بىرسىنى قانداق پەرقلەندۈرىغاندۇ؟ دەپ ئويالپ قالدىم.
ئاپتوبۇس كېلىدىغان مەيدانغا سىغماي تۇرغان ئادەملەر خۇددى پويىزنىڭ كېلىشىنى
بىلىپ پىالنلىق ئورۇنالشتۇرۇپ قويغاندەك كەينى ـ كەينىدىن ئۈزۈلمەي كېلىپ تۇرغان
ئاپتوبۇسالرغا نىقتاپ كىرگۈزۈپ ،ئادەملەرنى ئىتتىرىپ تۇرۇپ ئىشىكنى ئاران بېسىپ
ماڭغۇزۇپ ،بىرىنىڭ كەينىدىن بىرى كەلگەن ئاپتوبۇسالر بىلەن بەش ـ ئون مىنۇتنىڭ
ئىچىدىال مەيداندا بىرمۇ ئادەم قالدۇرماستىن ئېلىپ كەتتى.
پويىز ئىستانسىسى يەنە جىمجىت ھالەتكە كەلدى.
بېشىمغا بىرنى ئۇرۇپ ،ئۇيقۇمنى ئاستا ئاچقان ئادەمدەك توۋامنى مىڭ ئېيتىپ
75

مەيداننىڭ چېتىدە مىنۇتتەك تۇرۇپال قالدىم.
ھېلىقى كەلگەن نەچچە مىڭلىغان ئادەملەر خۇددى ئېزىتقۇدەك ئون بەش مىنۇتنىڭ
ئىچىدىال تەرەپ ـ تەرەپكە تارقىلىپ مەيدان قوپ ـ قۇرۇق قالغانىدى.
بۇ ھال ماڭا قاتتىق تەسىر قىلدى.
بىز تېخى غەپلەت ئۇيقۇسىدا ئۇخالۋېتىپتۇق ،دەپ ھەيرانلىقتا تۇراتتىم ،يەنە پويىزنىڭ
كېلىۋاتقان ئاۋازى ئاڭالندى .يەنە كەلدىمۇ نېمە؟ دەپ چاققان مېڭىپ پويىز يولىنىڭ
چېتىغا چىقتىم.
شىسەن تېغىدىن بۇرۇلۇپ يۈك پويىزى چىقىپ كەلدى .بۇ مەخسۇس نېفىت
توشۇيدىغان پويىز بولۇپ ،ھەر بىر ۋاگوندا نېفىت قاچىاليدىغان مەخسۇس چوڭ توڭ بار
ئىدى .بۇ پويىزمۇ ئالدىنقى ئادەم قاچىالپ چىققان يولۇچىالر پويىزىدىنمۇ ئۇزۇن بولۇپ،
18 - 20گىچە ۋاگون ئىدى.
شۇنداق چوڭ نېفىت ۋاگونلىرىغا قاچىالنغان نېفىتلەر ئىچكى ئۆلكىلەرگە ،خىتاي
يېرىگە قاراپ ئېقىپ كېتىپ باراتتى.
بۇالرنى كۆرۈپ ئاغزىم ئېچىلغان پېتى قېتىپ قالدىم .ئۇزۇن ئۆتمەي يەنە بىر يۈك
پويىزى ئۇزۇن كەتكەن ۋاگونالر بىلەن يېتىپ كەلدى .باشتىكى بىر قانچە ۋاگوندا ئات ،كاال،
قوي ،ئۇالقالر بېسىلغان ،ئۇنىڭ كەينىدىن ۋاگونسىز تاختاينىڭ ئۈستىگە يوغان قارغاي
لىمالرنى تاغدەك بېسىپ ،تۆمۈر زەنجىر بىلەن ئەپچىل باغالپ ،شەرقىي تۈركىستاننىڭ
ئورمان بايلىقلىرىنى بېسىپ ،ئۇنىڭ كەينىدىن ئۈستى ئوچۇق ۋاگونالرغا قاچىالنغان
كۆمۈرلەرنى ۋە ئەڭ ئاخىرقى ئىككى ۋاگوندا قۇرۇتۇلغان ئادەم ئوغۇتىنى بېسىپ ئۆتتى .بۇ
پويىزالرنى كۆرۈپ «ھە ،ئەسلى مەسىلە بۇ يەردە ئىكەن .خەلق ئۇخالۋېتىپتۇ» دەپ ئۆز ـ
ئۆزۈمگە سۆزلەپ ،تۇرغان يېرىمدە بىر ئايلىنىپ چىقتىم.
شۇ ئىشالرنى كۆرۈپ ،خىيال بىلەن نەنسەنگە ماڭىدىغان ماشىنىنى ئۇنتۇپ قاپتىمەن.
سۈت پونكىتىغا ئالدىراپ كىرسەم ھېلىقى خەنزۇ مەسۇل كىشى مېنى كۆرۈپ ھەيران قالدى:
ــ ۋۇي ،سەن تېخى كەتمىدىڭما ،ماشىنا ماڭغىلى بىر يېرىم سائەت بولدى .قانداق
قىلىسەن ئەمدى؟ ئەتە ماشىنا ماڭمايدۇ ،باشقا كۈن كەل ،دېدى.
شۇنىڭ بىلەن قاراڭغۇ چۈشكەندە ياتاققا توڭالپ ،قورسىقىم ئېچىپ ئاران قايتىپ
كەلدىم .ياتاققا كىرسەم قىزالر مېنى كۆرۈپ ھەيران بولۇشتى.
76

ــ بىز سېنى كېتىپ قالدى دېسەك ،سەن كەچ بولغاندا بۇ يەردە يۈرىسەنغۇ ،نەلەردە
يۈردۈڭ؟ دەپ كۈلۈشتى.
مەن كۆرگەن نەرسىلىرىم ئۈستىدە ئۇالرغا سۆزلەپ بەردىم .قىزالر سۆزلەپ ،قاينىشىپ
كېچە سائەت بىردىن ئاشقاندا ئۇخالشتۇق.

- 61يىل - 31دېكابىر
ئەتىگەندە چاينى ئىچىپ بولغاندىن كېيىن ،بىر قانچە قىز ـ ئوغۇلالر پويىز
ئىستانسىسىغا چىقتۇق .پويىز ئىستانسىسى ئۈرۈمچىنىڭ كۈن پېتىش تەرەپتىكى قىزىل
تاغنىڭ ئېتىكىگە جايالشقان بولغاچقا شەھەردىن خېلى ئېگىزلىكتە تۇراتتى .شۇڭا
كىشىلەر پويىز ئىستانسىسىغا چىقتۇق ،دېيىشەتتى.
پويىز ئىستانسىسىدا شەرقىي تۈركىستانغا چۈمۈلىدەك كېلىۋاتقان خىتايالرنى ۋە خىتاي
شەھەرلىرىگە ئېقىپ كېتىۋاتقان شىنجاڭنىڭ بايلىقلىرىنى كۆرۈپ قىز ـ ئوغۇلالر كۆزلىرىگە
ياش ئېلىپ «بۇ شىنجاڭ خەلقى ئۈچۈن بىر چوڭ ئاپەت بولدى .شىنجاڭ خەلقىنىڭ
بېشىغا شۇنداق چوڭ ئاپەت ۋە ئېغىر كۈن كېلىۋېتىپتۇ» دەپ كۆڭۈلسىز بولۇشتى.
بىزنى كۆرۈپ تۇرغان بىر ياشانغان بوۋاي ئاستا يېنىمىزغا كېلىپ سورىدى:
ــ بۇ ياققا چىقىپ قاپسىلەرغۇ باالم؟ بىرەرسىنىڭ ئالدىغا چىقتىڭالرمۇ يا؟
ــ ياق ،ھېچكىم كەلمەيدۇ چوڭ دادا ،خىتاي شەھەرلىرىدە بىزنىڭ ھېچكىمىمىز يوق،
پەقەت پويىز ئىستانسىسىنى كۆرەيلى دەپ ئويناپ كەلدۇق.
بۇنچىۋاال كۆپ خەنزۇنى كۆرۈپ باقمىغان ئوقۇغۇچىالر ھەيران بولۇپ تۇرۇشاتتى.
ئاڭغىچە ھېلىقى بوۋاي يەنە سۆز باشلىدى:
ــ مەن بۇ يەردە تازىلىق قىلىمەن .تاڭ ئاتقۇچە پويىزالر ئادەم توشۇيدۇ .بۇ ئادەملەر
نەلەرگە كېتىپ جايلىشىدىكىن تاڭ ،قومغا سىڭگەن سۇدەك يوقاپ كېتىدۇ .بۇالر ئۈچۈن
ئاپتوبۇسالرمۇ ،ماشىنىالرمۇ تەييار ،قاچىالپ كېتىدۇ .ۋاي خۇدايىم ،شىنجاڭ خەلقى ئۈچۈن
بۇ خىتايالردىن قۇتۇلۇش يوق گەپ ئىكەن .بىزلەرنى تىرىك يالماپ يۇتمىسىال بوالتتىغۇ بۇالر.
بوۋاي شۇنداق دېگىنىچە كېتىپ قالدى.
بىز بىر كۈن پويىز ئىستانسىسىنى ئايلىنىپ يۈرۈپ بىر سوتكىدا قانچە مەرتىۋە ئادەم
77

توشۇيدىغان پويىز كېلىدۇ .بىر پويىز قانچە ۋاگون ،بىر ۋاگوندا قانچە ئادەم بار دېگەنلەرنى
ھېسابالپ كۆرۈپ ،پۈتۈن ئوقۇغۇچىالرنىڭ يۈرىكى يېرىلغاندەك بولدى.
ۋاي خۇدايىم يەنە 40 - 30يىل ئىچىدە شىنجاڭ خەلقى تۈگەپ يېرىمىز خىتايالر
قولىدا قالىدىكەن ساۋاقداشالر ،قانداق قىلىمىز؟
ــ بۇنىڭغا نېمە ئامال بار؟
ــ بىزنىڭ قولىمىزدىن نېمە كېلىدۇ؟
ــ بۇ بىزنىڭ قولىمىزدىكى ئىش ئەمەس.
ــ ئەمىسە كىمنىڭ قولىدىكى ئىش؟
ــ ئەگەر بۇ ئىشالر بىزنىڭ قولىمىزدىن كەلمىسە ،باال ـ قازا بىزنىڭ بېشىمىزغا كېلىدۇ؟
ساۋاقداشالر ئەنە شۇنداق تاالش ـ تارتىش قىلىپ ،بىر ـ بىرىمىزگە بۈگۈنكى
كۆرگەنلىرىمىز توغرۇلۇق تەسىراتلىرىمىزنى سۆزلىشىپ ياتاققا قايتىپ كەلدۇق.
پويىز ئىستانسىسىدىكى ساياھەت پۈتۈن ئوقۇغۇچىالر ئارىسىغا ھېكايە سۈپىتىدە
تەشۋىق قىلىندى.
- 62يىلى فېۋرالنىڭ بىرىنچى كۈنىدىن باشالپ قىشلىق كانكولغا چىقتۇق .مەلىكە
ئىككىمىز مۇشۇ كانكول ۋاقتىدا نەنسەنگە ــ بىزنىڭ ئۆيگە بارماقچى بولۇپ تەييارالندۇق.
ئەتە ماڭىمىز دېگەن كۈنى ئابلىز مېنى ئىزدەپ كەپتۇ:
ــ مەن سىز بىلەن سۆزلەشسەم ۋاقتىڭىز بارمۇ؟ سورىدى ئابلىز.
ــ يۈرۈڭ ياتاققا كىرەيلى!
مەن ئابلىزنى ياتاققا باشالپ كىردىم .مەلىكە ياتاقتا مېنى ساقالپ ئولتۇرغان ئىكەن.
ئۇ ئۆزى يالغۇز ئىدى.
ــ ھە ،ياخشى بولدى ،مەلىكىمۇ بار ئىكەن.
ئابلىز خاتىرجەم ھالدا ياتاققا كىرگەندىن كېيىن ،خۇددى بىزگە مۇھىم سۆزى بار
ئادەمدەك قاراپ:
ــ ئۆزۈڭالر بىلىسىلەر ،بىز كۆپ ئىزدەندۇق .لېكىن بىز ئىزدىگەن يولداشالردىن خەۋەر
بولمىدى .شۇڭا بىز ئۆزىمىز بىر گۇرۇپپا بولۇپ تەشكىللىنىپ ،قولىمىزدىن كەلگۈدەك
ئىشالرنى قىلىپ تۇرايلى ھەم ئىشلىگۈچى يولداشالرنى ئىزدەيلى .ئەگەر تاپساق بىر
78

گۇرۇپپا بولۇپ قوشۇلمامدۇق .يولداشالرنى تاپقۇچە يېتىۋەرسەك ۋاقتىمىز بوشقا ئۆتۈپ
كېتىدىغان ئوخشايدۇ ،دېدى.
مەن خۇشاللىقىمدىن ئورنۇمدىن سەكرەپ تۇرۇپ كەتتىم ۋە:
ــ بىز ھەرقانداق ئىشقا تەييارمىز ،باش كەتسىمۇ قورقمايمىز ،دېدىم .مەلىكىمۇ كېلىپ
مېنى قۇچاقلىۋالدى ۋە خۇشال ھالدا:
ــ بىز ئۆلسەكمۇ باسقان ئىزىمىزدىن يانمايمىز ،دېدى.
ــ ئۆلسەكمۇ تىز پۈكمەيمىز!
ئابلىز مېھرىبان كۆزلىرى بىلەن ئىككىمىزگە قاراپ مۈرىمىزدىن تۇتۇپ تۇرۇپ سۆزىنى
داۋام قىلدى:
ــ بىز ئۆلسەكمۇ ئايرىلمايدىغان قېرىنداشالردىن ،يېقىن دوستالردىن بولدۇق.
ئابلىز سۆزلەۋېتىپ كۆزىگە ئىسسىق ياش ئالدى .بىز ئۈچىمىز يېرىم كېچىگىچە چوڭ
ئۈمىدلەر بىلەن پارالق كېلەچەك ھەققىدە ئالدىمىزدىكى ۋەزىپىلەر ھەققىدە ۋە بىز دۇچ
كېلىدىغان قىيىنچىلىقالر توغرىسىدا قىزغىن سۆزلەشتۇق .ئابلىز چىقىپ كەتكەندىن
كېيىن مەلىكە ئىككىمىز تاڭ ئاتقۇچە سۆزلىشىپ ،سۆزىمىز تۈگىمەي كەتتى.
ئۆزىمىزدە يېڭى بىر ھايات باشالنغاندەك ،روھىمىز كۆتۈرەڭگۈ ،كۆڭلىمىز ئۈمىدلىك
ھەم خۇشال ،چوڭ ۋەزىپىنى ئۆز ئۈستىمىزگە ئالغان ،مەنىلىك ھاياتنى باشلىغان چىن
ئىنسانغا ئوخشاش ئۆزىمىزدە بۈيۈك غەيرەت ھاسىل بولغانلىقىنى ھېس قىلدۇق .بۇ چوڭ
ئۈمىدلەر بىزنى چەكسىز خۇشاللىققا چۆمدۈردى.

«شەرقىي تۈركىستان مېھنەتكەش خەلق پارتىيىسى»
تەشكىالتىنىڭ قۇرۇلۇشى
- 62يىلى - 5فېۋرال
بۈگۈن خەنزۇالرنىڭ يېڭى يىل بايرىمى ئىدى .ئەتىگەن تاماقتىن كېيىن مەريەم
ئۆيىگە كەتتى .سائەت 10الر بىلەن ئابلېكىم ،ئابلىز ،مەلىكە ۋە مەن تۆتىمىز بىزنىڭ
ياتاققا يىغىلدۇق .ئالدىمىزغا شاھمات تىزىپ قويۇپ قارىماققا شاھمات ئويناۋاتقاندەك
79

قىياپەتتە يوشۇرۇن مەجلىس ئاچتۇق.
بۇ مەجلىستە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەسىلىلەر:
1ـ تەشكىالت قۇرۇشتىكى ئاساسى مەقسەت،
بىزنىڭ تەشكىالت قورۇشتىكى ئاساسى مەقسىتىمىز ،شەرقىي تۈركىستاننى خىتاي
ھاكىمىيىتىنىڭ زۇلۇمى ۋە مۇستەملىكىسىدىن ئازات قىلىپ مۇستەقىللىققا ئېرىشتۈرۈش
يەنى مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتى قۇرۇش.
- 2تەشكىالتنىڭ نامى ،پارتىيە بايرىقى ،پارتىيە پروگراممىسى ۋە بۇندىن كېيىنكى
تەپسىلىي پىالنالر ھەققىدە تەشكىالت رەسمىيلەشكەندىن كېيىن مۇزاكىرىلىشىش ۋە
پىالننى ئورۇنالش مۇۋاپىق بولسا ،ئىش باشالش.
شۇنىڭ بىلەن بىز تەشكىالتنى رەسمىيلەشتۈرۈشكە باشلىدۇق ھەمدە شۇ كۈنى كەچتە
تۆتىمىز رەسمىيەت ئۆتەشكە قارار قىلدۇق .بىرىنچى بولۇپ قىلىدىغان ئىشىمىز بولسا،
شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەر قايسى ئىنستىتۇت ۋە تېخنىكوم مەكتەپلىرىدە تەشۋىقات
ئېلىپ بېرىپ ،ئۇالرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ،قۇاليلىق بولغان زاۋۇت ـ كارخانىالردىكى
ئىشچى ـ خىزمەتچىلەرگە ،بىز ئىشەنگەن كادىر ـ خىزمەتچى ۋە بارلىق ئادەملەرگە
ھازىرقى ھاكىمىيەتنىڭ ماھىيىتىنى چۈشەندۈرۈش ،خەلق ئاممىسىنى مۇستەقىللىق
ئۈچۈن كۈرەش قىلىشقا چاقىرىش ۋە يەنە بىر تەرەپتىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخىنى
تولۇق ،مۇكەممەل قىلىپ ھازىرالپ چىقىش ۋە خەلق ئاممىسىغا چۈشەندۈرۈش ھەمدە
مىللىي مۇستەقىللىققا ئائىت ماتېرىيال تېپىش ۋە شۇ ھەقتە تەشۋىق قىلىش دېگەنلەر
ئاساسىدا مۇزاكىرىلىشىپ بۇالرنى بېكىتتۇق.
كەچتە چاغان مۇناسىۋىتى بىلەن چوڭ تانسا كېچىسى ئۇيۇشتۇرۇلدى .مەلىكە
ئىككىمىز بارلىق قىزالرنى تانسىغا باشالپ چىقتۇق .چىقمايمىز دەپ يېتىپ قالغان
قىزالرنىمۇ خىزمەت ئىشلەپ تۇرغۇزۇپ ياساپ ،ئۆزىمىزمۇ ھەم ئادەتتىكىدىن تاشقىرى
روھلۇق ،چىرايلىق كىيىنىپ تانسىغا چىقتۇق.
ئابلېكىم ،ئابلىزالرمۇ ئوغۇلالرنىڭ بىرىنى قويماي تانسىغا ئېلىپ چىقتى.
تانسا شۇنداق قىزىپ كەتتى .مۇزىكىالر مىللىي كۈيلەرگە جاراڭالپ چېلىنىشقا
باشلىدى .ياش قىز ـ يىگىتلەر خۇشاللىق بىلەن ئوتتۇرىغا تانسىغا چۈشتى .ئابلېكىم،
ئابلىزالرمۇ سازەندىلەرنىڭ يېنىغا بىردەم ـ بىردەم يۈگۈرۈپ بېرىپ مۇزىكىالر ھەققىدە
ئۇالرنى قىزىتىپ بەردى.
80

كېچە سائەت 12بولدى .پۈتۈن ئوقۇغۇچىالر تانسا بىلەن قىزىپ كەتتى .بىز مانا شۇ
پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ رەسمىيەت ئۆتەشنى ئويلىدۇق.
شۇ ئارىلىقتا ئابلېكىم بىلەن ئابلىز ماڭا شەرەت قىلىپ قويۇپ چىقىپ كەتتى .مەنمۇ
مەلىكىنى باشالپ ياتاققا قايتتۇق .بىزنىڭ ياتاق خالىي ھەم ئەپچىل ئورۇن ئىدى .چۈنكى
زەينۇرە بىلەن مەريەم شەھەرگە كىرىپ كەتكەن .ياتاقتا مەن يالغۇز قالغان ئىدىم.
تۆتىمىز بىزنىڭ ياتاققا كىرىپ رەسمىيەت ئۆتىمەكچى بولۇپ ،ئىشىكنى ئىچىدىن
تاقاپ قويدۇق.
ئابلېكىم ئۆزى يېزىپ ئېلىپ كىرگەن قەسەمنامىنى ئوقۇدى .ھەر بىرىمىز يېزىلغان
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
  • Büleklär
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 1927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1054
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3760
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3776
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
    26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3811
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1726
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3891
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    24.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1768
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3942
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1816
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1875
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1812
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    22.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1836
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1861
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3901
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1806
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1904
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1889
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1793
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3887
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1865
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3908
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1742
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3909
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
    23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 2318
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.