Latin

Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3770
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ئېلىش ئېغىر گۇناھ ،پانتۈركىست قالپىقى بىلەن قانچە ـ قانچە بىلىملىك ئادەملەر،
تارىخچىالر ،يازغۇچىالر ئۆلتۈرۈلدى .تۈرمىلەرگە تاشالندى .خورالندى .نېمە ئۈچۈن بۇالر
تارىختىن شۇنچە قورقىدۇ .بۇ سوئالغا نادان خەلق ھېچ پەرۋا قىلمايدۇ ،چۈشەنمەيدۇ.
چۈشىنىشتىنمۇ قورقىدۇ .خەلقنىڭ يۈرىكى شۇنچىلىك مۇجۇلغان ،ئۆز سايىسىدىن ئۆزى
قورقىدۇ .تۇمشۇقىدىن قاياققا يېتىلىسە شۇ ياققا ماڭىدۇ.
نېمە قىلىش كېرەك؟ بۇ سوئالغا «ئالدى بىلەن خەلقنى ئويغىتىش ،ئۆز تارىخىنى
چۈشەندۈرۈش كېرەك ،ئۆز تارىخىنى بىلمىگەن كىشى ،ئۆزىنىڭ قۇتۇلۇش يولىنى
تاپالمايدۇ» دېگەن جاۋاب بىلەن بىر قىسىم ۋەتەنپەرۋەر ياشالر بىر نۇقتىغا توپلىشىشقا
باشلىدى .ئۇستىمىزدىكى قورقۇنچلۇق سىياسىي بېسىم ،تەھدىت ،تەقىب ۋە خەتەرلىك
ئاقىۋەتلەردىن قورقماي ئۆز ھاياتىنى ،كېلەچىكىنى قۇربان قىلىپ مەيدانغا چۈشكەنلەرنىڭ
بىرى سۆيۈنگۈل ئىدى.
ــ سۆيۈنگۈل ئويچان ،چوڭ قارا كۆزلىرى ،كېلىشكەن قەددى ـ قامىتى بىلەن دەرھال
كۆزگە چېلىقاتتى .ئۆزىنىڭ ساپ قەلبى ،كەمتەرلىكى ،توغرا سۆزلۈكى ،دوستالرغا مېھرىبان
ۋە سادىقلىقى بىلەن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ھەممىسىنىڭ ھۆرمىتىگە ئىگە بولدى.
مېھنەت مەيدانلىرىدا ،ئاخشاملىرى چارچىغان ۋاقىتلىرىمىزدا يېقىملىق ،مۇڭلۇق
ئاۋازى بىلەن تاتار ناخشىلىرىنى ئېيتىپ كۆڭلىمىزنى كۆتۈرەتتى .روھالندۇراتتى .ھەربىر
سۆزىنى چاقچاق بىلەن قىزىقارلىق قىلىپ سۆزلەيتتى.
سۆيۈنگۈل ھەر دائىم« :مەن تاتار قىزىمەن ،ئەمما مەن شەرقىي تۈركىستاننى ئۆز
ۋەتىنىم دەپ تونۇيمەن ،چۈنكى مەن بۇ يەردە تۇغۇلدۇم ،ئۆستۈم .بۇ ۋەتەننىڭ ھەر
بىر تال تېشى ،گىياسى مەن ئۈچۈن قىممەتلىك ،ئىككىنچىدىن مۇستەقىللىق ئۈچۈن،
زۇلۇمغا ،تەڭسىزلىككە قارشى كۈرەش ھەر بىر كىشىنىڭ ۋىجدانى بۇرچىدۇر» دەپ قىزىپ
سۆزلەيتتى .بۇ سۆزلىرى سۆيۈنگۈلنىڭ بېشىغا كەلگەن ئازابلىق كۈنلىرىدە ئىسپاتالندى19 .
يىللىق تۈرمە ،سۈرگۈنلۈك ،قىيىن ـ قىستاقالر ،خورالشالر ئۇنىڭ مۇستەھكەم ئىرادىسىنى
يېڭەلمىدى .روھىنى سۇندۇرالمىدى .سۆيۈنگۈل ئۆمرىنىڭ ئەڭ گۈزەل ياشلىق چاغلىرىنى
17

6يىللىق جاپالىق ئوقۇشلىرىنى ئازادلىق ئۈچۈن قۇربان قىلدى .گەرچە ھىيلىگەر
قارا كۈچلەر تەرىپىدىن بۇ غايىلەر ئەمەلگە ئاشمىغان بولسىمۇ ،بۇ ئۈمىدلەر ،غايىلەر
مىليونلىغان خەلقىمىزنىڭ كۆڭلىدە مەشەل بولۇپ يانىدۇ .ۋەتەن ئازات بولمىغۇچە
ئۆچمەيدۇ .كۈرىشىمىز ئەۋالدتىن ،ئەۋالدقا داۋام قىلىدۇ .ۋەتەنگە ،مەزلۇم خەلقىمىزگە
بولغان چوڭقۇر مۇھەببەت ،ئۇنىڭ ئازادلىقى ،كېلەچىكى ئۈچۈن قايغۇرۇش سۆيۈنگۈل
بىلەن بىزنى قېرىنداشالرچە يېقىنالشتۇردى .ھايات دولقۇنلىرى بىزنى تۈرلۈك قىتەلەرگە
تاشلىغان بولسىمۇ ،ئەمما بىزنىڭ كۆڭلىمىز ھېچ يىراقالشمىدى .يېشىمىزنىڭ بىر يەرگە
بېرىپ قالغىنىغا قارىماي كېلەچەككە بولغان ئۈمىد بىزنىڭ دوستلۇقىمىز قېرىتمىدى.
يېقىندا سۆيۈنگۈل بىلەن ئۇچراشقىنىمىزدا مەن« :سەن كۆپ جاپا تارتتىڭ» دېدىم.
سۆيۈنگۈل بولسا« :بۇنىڭ ئۈچۈن مەن ھېچ ئېچىنمايمەن ،ئۇ بولسىچۇ ھاياتنىڭ
بىر تۈرى ،مەن ھەقىقىي ھاياتنى كۆردۈم .تۈرلۈك ھاياتالرنى تونۇدۇم ،ئىككىنچىدىن،
مەن مۇستەملىكىچىلىككە ،ھەقسىزلىككە ،زۇلۇمغا قارشى چىققىنىم ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر
كۈنلەردىمۇ ئۆزۈمنى مەغرۇر ،كۈچلۈك ھېس قىلدىم ،ئۇ كۈنلەر ماڭا ئېغىر كەلمىدى»
دېدى.
ھۆرمەتلىك سۆيۈنگۈلگە ۋە ئائىلىسىگە تۈگىمەس ـ پۈتمەس بەخت ساالمەتلىك،
ئۇزۇن ئۆمۈر ۋە زور مۇۋەپپەقىيەت تىلەيمەن.
دوكتۇر مەلىكە مۇھەممەد ئەلى

18

بېغىشلىما
ۋەتەن ئىشقىدا يانغان ،خەلقنىڭ بەختى ئۈچۈن جېنىنى پىدا قىلىشتىن قورقمايدىغان
ئالىيجاناب روھى بىلەن تولغان ياش يۈرەكنىڭ جاسارىتىگە قارشى كەلگەن نى ـ نى
ئېغىر جاپاالر ،روھىي بېسىمالر بۇ ياش قىزنىڭ ئىرادىسىنى تەۋرىتەلمىدى 100 .كىلوالپ
سېمونت سېلىنغان چېلەكلەرنى كۆتۈرگەن ئەپكەش ئىگىلىسىمۇ بۇ ياش قىزنىڭ
چۈمۈلىدەك ئىنچىكە بەللىرىنى پۈكەلمىدى .خالتىغا تولدۇرۇلغان تاشنى ئىنچىكە سىم
بىلەن بوينىغا ئېسىپ قويۇپ ئۇرۇپ ـ سوقۇپ «كۈرەش» قىلىپمۇ بۇ ياش قىزنى دۈشمەن
ئۆزىگە باش ئەگدۈرەلمىدى .سىمدىن ئۆرۈلگەن قامچا بىلەن ئۇرۇپ باش ـ كۆزىنى
يېرىپ ،ئارقىسىغا تىلىم ـ تىلىم يول سېلىپ ،پۈتۈن بەدىنىنى قانغا مىلەپ ،كىيىملىرىنى
تىتما ـ تىتما قىلىپ يىرتىپ مەسخىرە قىلىپمۇ بۇ ياش قىزنىڭ «ۋەتەن ئۈچۈن» دەپ
سوققان يۈرىكىنى توختىتالمىدى .قاراڭغۇ تۈرمىلەرگە سوالپ ،تەھدىت بىلەن سوراق
قىلىپمۇ ،يىلالرچە يېرىم ئاچ ،يېرىم توق ئېغىر ئەمگەكلەر بىلەن ئېزىپمۇ بۇ ياش قىزنى
مۇستەقىللىق كۈرىشىدىن ياندۇرالمىدى.
مانا بۇ ھەقىقىي ۋەتەنپەرۋەرلىك ،خەلقپەرۋەرلىك ۋە ئىنسانپەرۋەرلىكتۇر!
مانا بۇ مەنسەپپەرەسلىك ،شۆھرەتپەرەسلىك ئەمەس ،بەلكى ۋەتەن ئۈچۈن ،خەلقى
ئۈچۈن ئەمەلىي ھەرىكىتى بىلەن مۇھەببىتىنى بىلدۈرۈش ھەم ئالىيجاناب روھى ،ئەمەلىي
ھەرىكىتى بىلەن ئۈلگە بولۇش دېمەكتۇر!
مانا بۇ ياش قىز شەرقىي تۈركىستان تارىخىدا تۇنجى قېتىم ۋەتەننىڭ مۇستەقىللىقى،
خەلقنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن ئاڭلىق ھالدا ،ئېنىق مەقسەت ،بۈيۈك غايە بىلەن جەڭگە
ئاتلىنىپ كۆكرەك كېرىپ مەيدانغا چىققان ئىككى قىز قەھرىماننىڭ بىرسى مېنىڭ ھەدەم
سۆيۈنگۈل ،ئىككىنچىسى بولسا ئۇنىڭ ساۋاقدىشى ساجىدە ،مەن كىچىكىمدىن تارتىپ
ھەدەمنىڭ تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىنكى ھاياتىنىڭ ھەر بىر كۈنىدە بىللە بولۇپ،
مۇشۇ يازغان ھەر بىر ۋەقەسىنىڭ گۇۋاھچىسى بولۇپ ياشىدىم« .كۆز يېشىدا نەملەنگەن
زېمىن» ناملىق بۇ كىتاب ھەدەم سۆيۈنگۈلنىڭ ئەينى زاماندىكى كۈندىلىك خاتىرىسىدىن
19

قىسقارتىلىپ يېزىلدى .بۇ ۋەقەلەر شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقىقىي تارىخىنىڭ بىر قىسمى
ۋە خەلقنىڭ ئەمەلىي كەچۈرمىشلىرىنىڭ بىر جانلىق پاكىتلىق مىسالىدۇر!
مەن ھەدەم سۆيۈنگۈلنىڭ بىر ئۆمۈر ۋەتەن ئۈچۈن ،خەلق ئۈچۈن ياشىغان ئىش
ـ ئىزلىرىدىن پەخىرلىنىمەن ھەمدە پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان خەلقى پەخىرلىنەرلىك،
تىلالردا داستان قىالرلىق بىر جانلىق ئوبراز دەپ بىلىمەن! ھەمدە ھەدەمنىڭ كۈچ
چىقىرىپ بۇ كىتابنى يېزىپ چىققىنى ئۈچۈن چىن يۈرەكتىن تەبرىكلەيمەن.
ھەدەم سۆيۈنگۈلنىڭ ياش ئوقۇغۇچى ۋاقتىدىكى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ
مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە ئىسالم دىنىنى قوغداش يولىدا بىر قانچە
ساۋاقداشلىرى بىلەن بىرلىكتە جان پىدالىق بىلەن كۈرەشكە ئاتلىنىپ ئۆزىنىڭ گۈزەل
ياشلىقىنى تۈرمىلەردە ،قالغان ھاياتىنى ئازاب ـ ئوقۇبەتلىك رىژىم ئاستىدا ئۆتكۈزگەن
ۋاقتىدىكى تىز پۈكمىگەن ئالىيجاناب روھىغا ھەمدە قەيسەر ـ باتۇر ،جاسارەتلىك ئوبرازىغا
تۆۋەندىكى شېئىرىمنى ئۇنىڭغا بېغىشاليمەن.
غايىمىز بۈيۈك ،ئىرادىمىز چىڭ،
ئۈمىدۋار ،ئوت يۈرەك ياشالر ئىدۇق.
قەلبىمىزدىكى شۇ ئۇچقۇنالردىن،
يالقۇنالر چىقارتماقچى بولغان ئىدۇق.
ۋەتەننى ئازات قىلماقچى بولۇپ،
ئۇلۇغ كۈرەشكە ئاتالنغان ئىدۇق.
نەۋ باھارىمىز قۇربان بولسىمۇ،
ئەلنىڭ بەختىنى تاپماقچى ئىدۇق.
شۇ يۈكسەك ئارزۇ ـ تىلەكلىرىمىز،
ئوق بولۇپ تەگدى دۈشمەن قەلبىگە.
ئوت بولۇپ يانغان يۈرەكلىرىمىز،
چۈشتى رەھىمسىز تۆمۈر قەپەسكە.
قاراڭغۇ زىندان ،چۆل ـ باياۋاندا،
20

ئېزىلدى بىزنىڭ ئەزىز جېنىمىز.
قانخور جالالت ،دۈشمەن قولىدا،
خارالندى بىزنىڭ ئالىي روھىمىز.
ۋەيران بولسىمۇ ئۆمۈر كۈلپەتتە،
ياشاتتى بىزنى ئارزۇ يۈرەكتە.
ھەقىقەتنىڭ بىر نامايەنى دەپ،
باش ئەگمىدۇق ياۋۇز دۈشمەنگە.
سولسىمۇ ياشلىق گۈلۈم زۇلمەتتە،
سولمىدى يۈكسەك غايە يۈرەكتە.
مۇستەقىللىق ئارزۇيىمىز چوقۇم،
ئەمەلگە ئاشقۇسى كېلەچەكتە!
مەنزىلگە يەتمەي ئۆلسەكمۇ بىزلەر،
ئارزۇمىز ئۆلمەي مەڭگۈگە كۆكلەر.
بايراق بولۇپ قەبرىمىز ئۈستىدە،
بوران ـ چاپقۇندا تىنماي لەپىلدەر!
سالىخ ۋەلىيېف قىزى غەيشە ماسكى
- 2005يىلى نويابىر

21

مۇئەللىپتىن
مېنىڭ پۈتۈن دۇنياغا شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەتەنداشلىرىمنىڭ مۇستەملىكە
ئاستىدا يىلالرچە تارتىپ كېلىۋاتقان ئازاب ـ ئوقۇبەتلىرىنى ھەقىقىي ۋە ئەمەلىي پاكىتالر
بىلەن ئېچىپ تاشالش بىلەن تەڭ مۇستەقىللىق كۈرىشىنىڭ ئۆچمەس ئۈمىدىنى نامايان
قىلىپ بۇ كۈرەش ئۈچۈن بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا ھەسسە قوشۇش ئارزۇيۇمدىن بۇ
كىتاب ــ «كۆز يېشىدا نەملەنگەن زېمىن» دۇنياغا كەلدى.
مەن - 1940يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدە خىزمەتچى ئائىلىسىنىڭ
تۇنجى بالىسى بولۇپ دۇنياغا كەلدىم .مېنىڭ دادام ئۈرۈمچى سودا شىركىتىدە بوغالتىر
بولۇپ ئىشلىگەن .ئاندىن قارا شەھەر ،قەشقەر شەھەرلىرىدە سودا شىركىتىنى قورۇپ
چىقىپ شۇ شىركەتنىڭ (تۇسەن گۇڭسى) باشقۇرغۇچىسى (دىرېكتورى) بولۇپ ،ۋەتەننىڭ
سودا ئىشلىرىنى راۋاجالندۇرۇپ ،خەلق تۇرمۇشىنىڭ ياخشىلىنىشىغا ھەسسە قوشۇش
ئارزۇسى بىلەن تىرىشىپ ئىشلەپ كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ ھىمايىسىگە ھەم ھۆرمىتىگە
سازاۋەر بولغان ۋەتەنپەرۋەر ،خەلقپەرۋەر زىيالىي ئىدى.
مەن كۆپ بىلىمنى ئاتا ـ ئانامدىن ئالدىم .ئۇالر ماڭا ۋەتەننى ،خەلقنى ۋە مىللەتنى
سۆيۈشنى ۋە ئۇالر ئۈچۈن جان پىدالىق بىلەن خىزمەت قىلىشنى ئۆگەتتى.
يەتتە يېشىمدىن باشالپ ئۇالر ماڭا ئۇلۇغ ئالالھنىڭ كاالمى بولغان قۇران كەرىمنىڭ
تەپسىرىنى تولۇق ئوقۇپ بېرىپ قەلبىمنى ئىمان بىلەن سۇغۇرۇپ كۆڭلۈمدە زور بىلىم
ئىزلىرىنى قالدۇردى.
توغرا سۆزلۈك ھەقىقەتچى بولۇشقا ،ھېچكىمگە زۇلۇم قىلماسلىققا ،موھتاجالرغا
قولدىن كەلگەن ياردەمنى ئايىماسلىققا ،مۇمكىن قەدەر ياخشىلىق قىلىشقا ھەم تىرىشىپ
ئىشلەپ ھاياتتا ياخشى ئىز قالدۇرۇشنى ئۆگەتتى .مەن بىرىنچى تەربىيەنى ئائىلەمدىن
ئالدىم .باشالنغۇچنى «تاتار مەكتەپ» تە ،ئوتتۇرا مەكتەپنى « - 2قىزالر ئوتتۇرا مەكتىپى»
دە ئوقۇدۇم - 57 .يىلى مېدىتسىنا ئىنستىتۇتىغا كىرگەندىن كېيىن ۋەتەننىڭ مۇستەقىل
23

بولۇشىنىڭ قانچىلىك زۆرۈر ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر ھېس قىلدۇق.
مۇستەقىللىق ئارزۇسى بىلەن تەشكىالت قورۇپ ئىشلەپ قولغا ئېلىنىپ تۈرمە ۋە
نازارەت ئاستىدا ياشىغان 18يىللىق ھاياتىمدىن قىسقىچە خاتىرە قالدۇرۇپ يوشۇرۇپ
ساقلىغان ئىدىم .شۇ خاتىرىگە ئاساسەن بۇ كىتابنى يېزىپ چىقتىم .بۇنىڭدا يېزىلغان
ۋەقەلەر ھەم كىشىلەرنىڭ ئىسىملىرىنى ئۆز ئەينى بىلەن يازدىم .ھەممىسى بېشىمدىن
ئۆتكەن ،ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرگەن ھەم ئاڭلىغان ھەقىقىي بولغان ۋەقەلەر .شۇ ۋاقىتتا
بىزنىڭ مەكتەپتىن قولغا ئېلىنغان تۆت ئوقۇغۇچىنىڭ بىرسى ئەھمەت توختى ئىككى يىل
بۇرۇن ۋاپات بولۇپ كەتتى .ئالالھ رەھمەت قىلسۇن! ئابلىز سەۋىردىن ئىككى يىل بۇرۇن
شەرقىي تۈركىستاندا ئىز ـ دېرەكسىز يوقاپ كەتتى .ئائىلىسى بۈگۈنگە قەدەر ئىزدەپ
ھېچقانداق خەۋەر تاپالمىدى .ساجىدە بولسا ئاغرىق دوختۇرخانىدا داۋالىنىۋاتىدۇ.
جاپانى تەڭ تارتقان شۇ ساۋاقداشلىرىمنىڭ ھازىرقى بۇ ئەھۋاللىرىنى ئەسلەپ
كۆڭلۈم يامان بولدى.
بىز ئاۋسترالىيىگە كەلگەندىن كېيىنمۇ ۋەتەن ئۈچۈن ،خەلق ئۈچۈن قايغۇرۇشنى
توختاتمىدىم.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىالتىغا خەت يېزىپ ،ئاۋسترالىيىدە دوكتۇر بېنني (ئاق
ئورۇس مۇھاجىرالر ئىشخانىسىنىڭ مەسئۇلى) بىلەن كۆرۈشۈپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ
مەۋجۇتلۇقىنى ،خەلقنىڭ تارتقان ئازاب ـ ئوقۇبەتلىرىنى ئېيتىپ ۋەتەننىڭ ھالىغا ئېتىبار
قوزغىتىش ئۈچۈن كۈرەش قىلدىم ھەم نەتىجىدە ئادەملەرنىڭ ھېسداشلىقى ،ئېتىبارى
قوزغىلىشقىمۇ باشلىدى .شۇنداقال سىڭلىمنىڭ يولدىشى بولغان ئەھمەت ئىگەمبەردىنىڭ
ئاۋسترالىيىگە چىقىشىغا ياردەم قىلىش بىلەن ھېسداشلىق قىلدى.
دىنىمىزنى ،مىللىتىمىزنى ساقالپ قېلىش يولىدا كۈرەش قىلىپ ،شەنبە ،يەكشەنبە
كۈنلىرى ئۆز ئۆيۈمدە مەكتەپ ئېچىپ ۋەتەنداشالرنىڭ بالىلىرىغا دىنىي ،مىللىي ھەم
مەدەنىيەت ـ سەنەت دەرسلىرىنى بېرىش ئىمكانىيىتى تۇغدۇرۇپ بەردىم ھەم مەكتەپنىڭ
مۇدىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ كەلدىم .ئەنە شۇ مەكتەپتىن تەرەققىي قىلىپ ھازىرقى تاتار،
ئۇيغۇر ،ئۆزبېك مەكتەپلىرى بارلىققا كەلدى.
_ 94يىلى خەلقنىڭ ھىمايىسى ۋە ئالقىشى بىلەن «تۈركىستان جەمئىيىتى»نى
قورۇپ چىقتۇق .مەن بۇ جەمىيەتنىڭ رەھبەرلىك ھەيىتى ۋە خەزىنىدارلىق ۋەزىپىسىنى
ئۆتىدىم.
24

جەمئىيەتنىڭ گېزىتىنى چىقىرىپ دۇنيانىڭ ھەر قايسى يەرلىرىگە تارقىتىپ تەشۋىقات
يۈرگۈزدۇق ۋە شەرقىي تۈركىستاندا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلققە كۆرسەتكەن زۇلۇملىرى
ۋە غۇلجا ۋەقەسىدىكى قىرغىنچىلىققا قارشى نارازىلىق بىلدۈرۈپ نامايىش ئۆتكۈزدۇق.
- 1998يىلى تاتار باشقۇرت جەمئىيىتى نامىدىن «ب د ت» غا ،ئەرەبىستانغا
خەت يېزىپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى قولالپ ياردەم قىلىشىنى تەلەپ
قىلدۇق .ئۇنىڭغا جاۋابەن «سىياسىي مەھبۇسالرنىڭ ئىسىملىكىنى بەرسىڭىز چىقارتىپ
بېرىمىز» دەپ خەت كەلگەن ئىدى .مەن ئۇنى ئەھمەت ئىگەمبەردىگە تاپشۇردۇم.
شۇنداقال ۋەتەندە يۈز بېرىۋاتقان سىياسىي بېسىم ۋە قىرغىنچىلىقالرنى پاش قىلغۇچى
كۆپلىگەن ماتېرىيالالرنى تاتار باشقۇرت جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ــ سىڭلىمنىڭ يولدىشى
زىيا ماسكىغا ئىنگلىزچىگە تەرجىمە قىلدۇرۇپ مۇناسىۋەتلىك ئورۇنالرغا تاپشۇردۇق.
شۇنداقال بۇ ماتېرىيالالر ۋەتەندىن ئاۋسترالىيىگە رىخۇجى قوبۇل قىلىش ھەرىكىتىگىمۇ
چوڭ ياردەم بولدى.
مانا شۇنداق ۋەتەن ئۈچۈن ،خەلق ئۈچۈن قولىمىزدىن كەلگەن ھەرىكەتلەرنى
قىلىپ كەلدۇق.
رەھمەتلىك دادام «مەدەنىيەت ئىنقىالبى» جەريانىدا «ئەكسىلىنقىالبچىنىڭ دادىسى»
دەپ ياالڭ كىيىم بىلەن سۆرەپ چىقىپ قىشنىڭ سوغۇقىدا بوينىغا تاختا ئېسىپ سازايى
قىلىپ ماڭدۇرغاندا ئۆپكىسىگە سوغ تېگىپ ئاغرىسىمۇ ياخشى داۋالىنىش پۇرسىتىگە
ئېرىشەلمىگەن ئىدى.
شۇنىڭدىن باشالپ كۈچلۈك ئۆپكە برۇنخىت ھەم ئەستما بولۇپ ،دېمى سىقىلىش
ئازابىغا گىرىپتار بولدى ھەمدە شۇ ئاغرىقتىن ساقىيالماستىن - 1985يىلى ئاۋسترالىيىدە
69يېشىدا ۋاپات بولدى ،ئالالھ رەھمەت قىلسۇن!
1988يىلى ئۆمۈر يولدىشىم التىف 49يېشىدا ۋاپات بولدى .ئالالھ رەھمەت قىلسۇن!مۇساپىرچىلىق يۇرتىدا بۇ مۇسىبەتلەر بىزگە بەكمۇ ئېغىر كەلدى .ئۆلۈم قايغۇسىنى
يېڭىپ ياشاش يەڭگىل ئەمەس ئىكەن! ئەمما ھايات بىر سىناق يۇرتى ئەمەسمۇ ،قانداقمۇ
يەڭگىل بولسۇن؟!
قايغۇنىڭ دورىسى پەقەت سەۋر ئىكەن دوستالر!
مېنى تەربىيەلەپ ئۆستۈرگەن ،مېنىڭ سەۋەبىمدىن ئېغىر جاپاالرنى چەكسىمۇ
رەنجىمەستىن ھەر ۋاقىت مېنىڭ ئۈچۈن دۇئادا بولغان شۇ ئاتا ـ ئانامغا ،جاپايىمنى تەڭ
25

تارتقان ئىنى ـ سىڭىللىرىمغا ۋە ماڭا ياردەمدە بولغان ،ھېسداشلىق قىلغان دوستلىرىمغا،
ساۋاقداشلىرىمغا ،ئەل ـ يۇرتقا چىن كۆڭلۈمدىن رەھمەت ئېيتىمەن.
شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ،خەلقنىڭ ئەركىنلىكىنى كۆرۈشنى جانابى
ئالالھ ھەممىمىزگە نېسىپ قىلسۇن ئىكەن! ئامىن.
سالىخ ۋەلىيېف قىزى سۆيۈنگۈل چانىشېف

26

تۈرمە
ئۇ چاغقىچە ماشىنا دوقمۇشتىن بۇرۇلۇپ تار كوچىغا كىردى.
ــ بۇ قەيەر؟ دەپ سورىدى تۇردى ئالدىمىزدىكى ئېگىز تاملىق يوغان تۆمۈر دەرۋازىنى
كۆرسىتىپ.
بىر قاراشتىال ئۇنىڭ تۈرمە ئىكەنلىكى كۆرۈنۈپ تۇراتتى .ئۈچ مېتىر ئېگىزلىكتە قېلىن
تام ،ھەر دوقمۇشقا تام ئۈستىدە ئىككى كىشىلىك كۆزەتچى مۇنارى ئورنىتىلغان بولۇپ،
تولۇق قورالالنغان قاراۋۇل ساقچىلىرى تام بېشىدا خۇددى ھازىر جەڭگە كىرىدىغاندەك
قىياپەتتە پىلىموتىنى تۇتۇپ ئۇياقتىن بۇ ياققا مېڭىپ كۆزەت قىلىپ تۇراتتى.
ــ ھە ،ئۆزىڭىزنىڭ نەگە كېلىپ قالغانلىقىڭىزنى ئەمدى بىلگەنسىز؟ دېدى تۇردى.
ماشىنا تۈرمە دەرۋازىسىنىڭ ئالدىغا كېلىپ توختاپ گۈدۈك بەردى .قارا تۆمۈر دەرۋازا
داراڭالپ ئىچىگە ئېچىلدى .دەرۋازىنى ئاچقان قوراللىق ئىككى ساقچى دەرۋازىنىڭ ئىككى
تەرىپىگە ئۆتۈپ تىك تۇردى.
ماشىنا دەرۋازىنىڭ ئالدىغا كېلىپ توختىدى.
ــ سىز تۇرۇپ تۇرۇڭ ،دېدى تۇردى ۋە ئۆزى ئىچكىرىكى ھويلىغا كىرىپ كەتتى.
مەن ماشىنىنىڭ دېرىزىسىدىن ھويلىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى زەمبىل كۆتۈرۈپ ئىشلەۋاتقان
كىشىلەرگە قاراپ ،بۇ ئادەملەر قولغا ئېلىنغان مەھبۇسالر ئوخشايدۇ ،دەپ ئۆتكەن ـ
كەچكەنلەرنى كۆرۈپ ئولتۇردۇم .ھويلىدىكى كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ئېچىنغان ۋە
قورققان ھالدا ماشىنىغا سۈرلۈك قاراپ بىر ـ بىرىگە ئاستا بىر نەرسىلەرنى سۆزلەيتتى.
تۇردى كۆپ كېچىكمەستىن قايتىپ چىقتى ۋە ماڭا قاراپ:
ــ سىز چۈشۈڭ ،بىز ئىككىمىز مۇشۇ جايدا كۈتۈپ تۇرىمىز ،ئۇالر تېخى رەسمىيەتنى
تۈگىتىپ بولماپتۇ ،دېدى ۋە شوپۇرغا ماشىنىنى تۈرمىنىڭ ئىشىك ئالدىغا ھەيدەپ بېرىپ
يۈكلەرنى چۈشۈرۈپ قويۇپ قايتىپ كېتىشنى ئېيتتى.
27

تۇردى ئىككىمىز ئوتتۇرىدىكى دەرۋازىدا كۈتۈپ تۇردۇق ،تۇردى ماڭا نەسىھەت قىلىپ
ئېچىنغان ھالدا:
ــ قىزىل گۈلدەك چىرايلىق ياش ھاياتىڭالرنى ئويلىمىدىڭالر ...دېگەندەك گەپلەرنى
قىلدى.
مەن ئۇنىڭ سۆزىنى ئاڭالپ تۇرساممۇ كۆزۈم ھويلىدا ئىشلەۋاتقانالردا ئىدى .ئۇالر
ئاپتاپتا ئىشلەپ چىرايلىرى قارىداپ ،ئورۇقالپ ،قاق ئۇستىخان بولۇپ كەتكەن قارا
مەھبۇسالر ،كىيىملىرى يىرتىلىپ ھەرخىل رەخت پارچىلىرى بىلەن يامالغان ،چىرايلىرى
سولغۇن ،روھسىز ،ئاران لىڭشىپ ئىشلەپ يۈرگەن ئادەملەر ئىدى .ئۇالر بىزگە كۆزىنى
ئۈزمەي قارايتتى .مەنمۇ ئۇالرغا قاراپ بۇالر كىملەردۇ؟ نېمە ئۈچۈن بۇ جايغا كىرىپ
قالغاندۇ؟ مۇشۇ ئېغىر تۇرمۇشتا قانچە ۋاقىت ياشاپ كەلگەندۇ ...دېگەندەك خىيالالرنى
قىلىپ ئۇالرغا ئېچىندىم .ئۇالرنىڭ ھەر بىرسىنىڭ تەقدىرى مېنى قىزىقتۇردى.
تام تۆپىسىدە خەنزۇ قاراۋۇل ساقچىالر ،قاماقتا مىللىيالر مەھبۇس بولۇپ ئىشلەپ
يۈرىدۇ .بۇ تەقدىر نەگە بارساڭ ئادەمگە توقۇنۇشۇپ تۇرغان.
تۇردىنىڭ سۆزى تۈگىگەندىن كېيىن ،مەن ئۇنىڭدىن:
ــ بىزنىڭ قولغا ئېلىنغانلىقىمىزنى ئۆيدىكىلەرگە قانداق خەۋەر قىلىمىز؟ مۇشۇ يەردە
تۇرۇپ خەت يازساق قانداق سالىمىز؟ دەپ سورىدىم.
ــ نېمە قايغۇرىسىز ،بۇ چاغقىچە سىزنىڭ ئائىلىڭىزدىكىلەرال ئەمەس ،پۈتۈن شەھەر
خەلقى ئاڭالپ بولغاندۇ ھەرقاچان ،دېدى تۇردى.
ــ سىلەر بىزنىڭ ئۆيىمىزدىكىلەرگە خەۋەر قىلدىڭالرمۇ؟
ــ ياق ،ئۇالرغا تېخى خەۋەر قىلمىدۇق ،لېكىن ھازىرغىچە ئۇالرنى ئاڭلىمايدۇ دەمسىز؟
بەلكى پۈتۈن شىنجاڭغا پۈركەتكەن بولماي ،بىر ـ ئىككى كۈن ئىچىدە پۈتۈن ئىدارە ـ
جەمىيەتلەردە سىلەرنىڭ ئىشىڭالر توغرىسىدا ئۆگىنىش ئېلىپ بېرىلىدۇ.
مەن ھەيران بولۇپ ،تۇردىغا قاراپ قالدىم.
ــ نېمە بولدىڭىز؟ ھەيران بولۇپ قالدىڭىزغۇ؟ دەپ سورىدى ئۇ.
ــ ياق ،خەلققە ئۆگىنىش چىقىپ تۇرىدۇ دەڭە ،ئوقۇغۇچىالرنىڭ ئاددىي بىر كىچىك
ئىشىمۇ خەلققە ئۆگىنىش ،دەپ كۈلدۈم.
28

ــ سىلەر ئۈچۈن ئاددىي بولغان بىلەن بۇ كىچىك ئىش ئەمەس .كىچىك ئىش بولسا
سىلەر بۇ تۈرمىدە نېمە قىلىپ يۈرىسىلەر؟ بۇ قەيەر ،بىلەمسىز؟ بۇ دېگەن التىف رايونلۇق
بىرىنچى تۈرمە «گۈڭەننىڭ تۈرمىسى» دەپ ئاتىلىدۇ ،ئۆزىڭىزچە ئاددىي ،كىچىك ئىش
دەپ ئوياليدىكەنسىز ـ دە ،دەپ قايناپ كەتتى.
ــ مۇستەقىللىقنى تەلەپ قىلىش جىنايەت ئەمەس ،ھەر بىر ئىنساننىڭ بۇرچى،
دېدىم كەسكىن ھالدا.
ــ دەل شۇنىڭ ئۆزى جىنايەت ،دۆلەتنى پارچىالپ بۆلگۈنچىلىك قىلىش.
ــ قىزىق ،دەپ كۈلدۈم.
ــ سىز ھەقىقەتنى ئېيتامسىز ،مەن سىزنى سىناپ كۆرەي ،ھازىر كىمنى كۆردىڭىز؟
ــ قېنى كىم بار مەن كۆرگىدەك؟ دەپ ئىچكىرىكى ھويلىغا كىرىپ كەتتىم ،چۈنكى
راستىمنى ئېيتسام ھېچكىمنى كۆرمىگەن ئىدىم.
تۇردى قورققىنىدىن:
ــ نەگە بارىسىز؟ مۇشۇ سىلە ئوقۇغۇچىالر قىزىق بولىدىكەنسىلەر ،بۇنداق قىلسىڭىز
بىكار ماڭا گەپ كەلتۈرىسىز ،دەپ مېنىڭ يېڭىمدىن تارتتى.
پەلەمپەيدە ساجىدە قولىنى پۇالڭلىتىپ بىزگە قاراپ كۈلۈپ تۇراتتى.
_ ۋىيەي ساجىدەمۇ كەپتىغۇ؟ دېدىم.
_ كەلمەيدۇ دەپ ئويلىغانمىدىڭىز ،دەپ كۈلدى تۇردى.
ساجىدە ئۆزىنىڭ نەرسىلىرىنى كۆتۈرۈپ ئۇدۇل ئىشىككە كىرىپ كەتتى.
ــ يۈرۈڭ ،ئەمدى بىز كىرىمىز ،قورقۇۋاتامسىز؟ بۇ قەيەر؟ دەپ سورىدى.
ــ بۇ يەرنىڭ تۈرمە ئىكەنلىكى ھەممىمىزگە مەلۇم ،بۇنىڭدىن قورققۇدەك ھېچ يېرى
يوق ،بۇمۇ بىر مەكتەپ ،دېدىم.
بىز تۈرمە تەرەپكە قاراپ ماڭدۇق ،چوڭ ئىشىكتىن كىرگەندىن كېيىنكى ئوڭ قول
تەرەپتىكى ئۆيگە كىردۇق .ئۆيدە بىر قېرى خەنزۇ بىلەن ئۆمەرجان ئولتۇرۇپتۇ .مەن
كىرىشىم بىلەن ئۆمەرجان كۈلۈپ:
ــ ھە مۇرادىڭىزغا يەتتىڭىزمۇ؟ مانا ئەمدى يېتىڭ ،دېدى.
29

ــ بىزنىڭ مەقسىتىمىز تۈرمىدە يېتىش ئەمەس ،بۇ سىلەرنىڭ مەقسىتىڭالر ،خۇشال
بولغانسىز ئەمدى ،دېدىم مەن ئۆمەرجانغا قاراپ.
ــ ۋاي ،ئۆزىڭىزنىڭ نەگە كېلىپ قالغىنىڭىزنى تېخىچە بىلمەيۋاتقانسىز؟ ھەر قانداق
ئادەمنى قورقۇتۇپ تىترىتىدىغان ،يولۋاسنى چاشقانغا ئايالندۇرىدىغان يەر بۇ ،سىلەرگە
ئويۇندەك تۇيۇلۇۋاتامدۇ؟ دېدى ئۆمەرجان.
ئارىلىقتا تۇردى سۆز قوشتى:
ــ ۋاي بۇالر قىزىق ،ئابىياتىن بىرى ساجىدە بىلەن ئىككىسى بىر ـ بىرىگە قول
پۇالڭلىتىپ كۈلۈشۈپ يۈرىدۇ.
ھېلىقى خەنزۇ دەپتەرلەرنى ۋاراقالپ ئانكىت تولدۇرۇشقا باشلىدى.
رەسمىيەتلەر تۈگىگەندىن كېيىن ئۆمەرجان بىلەن تۇردى:
ــ ئەمدى بىز كېتىمىز ،دەيدىغان سۆزلىرىڭىز ۋە ئىشلىرىڭىز بولسا ،بىزگە ھازىر
دەۋېلىڭ ،كېيىن بىزنى تاپالمايسىز ،دېدى.
ــ رەھمەت! سىلەرگە ھېچقانداق ھاجىتىم چۈشمەيدۇ ،دېدىم.
ئۇالر كۈلگەن پېتى چىقىپ كېتىشتى.
بۆلۈمگە پاكار بويلۇق ،مەھبۇس چىراي كىچىك بىر خەنزۇ كىرىپ كەلدى .ئۇ مېنىڭ
يانچۇقۇمنى ۋە ئۇياق ـ بۇياقلىرىمنى ئاختۇرۇپ بولۇپ ،مېنى سىرتتىن نەرسىلىرىمنى ئېلىپ
كىرىشكە بۇيرۇدى.
مەن ئىشىك ئالدىدا تۇرغان نەرسىلىرىمنى كۆتۈرۈپ ماڭماقچى بۇلىۋىدىم ،ئالدىمدىن
ئېگىز بويلۇق ،قاراقاش ،قارا كۆز ،ئورۇق ،ئىنچىكە كەلگەن گەلەفى شالۋار كىيگەن بىر
ئادەم بىلەن ئوتتۇرا بويلۇق ،ئۇزۇن شاالڭ ساقاللىق ،كۆك كۆزلۈك قارىماققا تاتارالرغا
ئوخشايدىغان بىر قېرى ئادەم زەمبىل كۆتۈرۈپ ئۆتۈپ كېتىۋاتاتتى .ئۇزۇن بويلۇق ئادەم
ماڭا قاراپ:
ــ سىڭلىم كېلىپ قاپسىز ،كېرەك يوق ،دېدى .دەردلىك ھالدا بۇ سۆز ماڭا ئاجايىپ
تەسىر قىلدى .چۈنكى باياتىن بىرى بولۇپ ئۆتكەن ئىشالر ماڭا ئويۇندەك تۇيۇلۇپ ،ئانچە
تەسىر قىلمايۋاتاتتى.
ــ بۇالرنىڭ سىرلىق ۋە قايغۇلۇق ئېيتىلغان سۆزلىرى ماڭا ئېغىر دەھشەتلىك
30

تۇرمۇشنىڭ قاينىمى ئالدىدا تۇرغانلىقتىن دېرەك بېرىۋاتاتتى .ئىشلەۋاتقان ئادەملەردىن
بىرسىنىڭ« :ئۆتكۈر ئەپەندى ،سەغىت ئابىزى گۈرجەكلەرنى ئېلىپ كېلىڭالر» دېگەن
سۆزى ئاڭالندى .ئاندىن مەن بۇالرنىڭ ئۆتكۈر ئەپەندى ،سەغىت ئابىزى ئىكەنلىكىنى
بىلدىم .ئۇالرنىڭ كەينىدىن ئۆتكەنلەر« :كېرەك يوق ئۇكام ،بۇ كۈنلەرمۇ ئۆتۈپ كېتىدۇ،
سەۋرلىك بولۇپ ،چىداملىق بولۇڭ »...دەپ ماڭا تەسەللى بېرىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىدىم.
مەن نەرسە ـ كېرەكلىرىمنى كۆتۈرۈپ ئاستا دەسسەپ ئىچكىرىگە كىرىپ كەتتىم.
بۇ تىنچ ،خاتىرجەم ،ئەركىن تۇرمۇشنىڭ ئاخىرقى مىنۇتلىرى ئىدى .بۇ يورۇق جاھاننىڭ
قىممەتلىك ۋاقتى ئىدى.
مېنىڭ نەرسىلىرىمنى تەكشۈرۈپ بولغاندىن كېيىن ،ھېلىقى ئورۇق مەھبۇس چىراي
خەنزۇ ئورۇن ـ كۆرپىلىرىمنى كۆتۈردى .مەن ئۇششاق ـ چۈشەك نەرسىلىرىمنى كۆتۈرۈپ
تۈرمە زالىنىڭ ئىشىكىگە باردۇق .ئىشىك بېشىدىكى سائەت توپ ـ توغرا ئۈچ بولغانىكەن.
«ھە ،مەن سائەت ئۈچتە تۈرمىگە كىردىم» دەپ ئويلىدىم.
تۈرمە زالىغا كىردۇق ،تۈرمە زالىنىڭ ئوتتۇرىسى ئېگىز كۆتۈرۈپ سېلىنغان يۇمىالق
زال بولۇپ ،بۇ زالدا بەش شوئار شەكلىدە بەش كارىدور ،ئوتتۇرىدىكى زالنىڭ ئۈستىدە
ئايالندۇرۇپ ئەينەك قويۇلغان بولۇپ ،يۇمىالق دېرىزە ئارقىلىق كارىدورغا يورۇق چۈشۈپ
تۇراتتى .كارىدوردا ئاپتومات تۇتقان خەنزۇ ساقچىالر تۇراتتى .بىز 5ـ زال يەنى ئىشىكتىن
كىرىشىدە ئوڭ قول تەرەپتىكى زالغا كىردۇق.
مېنىڭ ئورۇن ـ كۆرپىلىرىمنى كۆتۈرگەن خەنزۇ زالنىڭ كىرىشىدىكى ئوڭ قول تەرەپتە
2ـ ئۆي يەنى 3ـ نومۇرلۇق كامىرىنىڭ ئالدىغا كېلىپ توختاپ ئىشىكنى ئاچتى .مەن زالغا
كىرىۋېتىپ كامىرىدا يوق دېگەندە ئىككى ـ ئۈچ ئايالالر بولۇشى مۇمكىن دەپ كۆز ئالدىمغا
كەلتۈرۈپ كەلگەن ئىدىم .لېكىن ئىشىك ئېچىلىشى بىلەن قاپ ـ قاراڭغۇ ،توپا ـ چاڭ
باسقان تامالردىن خۇددى ئارغامچىدەك ساڭگىالپ تۇرغان ئۆمۈچۈك تورلىرى ئېسىلىپ
تۇراتتى .سۇپا ۋە يەرنىڭ پاسكىنىلىقىدىن بىر ـ بىرىدىن پەرق ئېتىپ بولمايتتى .ئۆي
ئىچىدە بىر سۈپۈرگىدىن باشقا ھېچ نەرسە يوق ،يالىڭاچ ئۆيگە كىرىپ كەلدىم .ئىشىك
ئېچىلىشى بىلەن ئادەمنىڭ دېمىقىغا دەھشەت سېسىق پۇراق كېلىپ ئۇرۇالتتى .خەنزۇ
قاراۋۇل مېنىڭ يۈك ـ تاقلىرىمنى تاختاي سۇپىنىڭ ئۈستىگە قويۇپ چىقىپ كەتمەكچى
بولدى .مەن ئۆينىڭ تۆت تام ۋە ئۆگزىلىرىگە ،چاڭ باسقان كىچىك تۆمۈر روجەكلىك
دېرىزىسىگە قاراپ ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىدا تۇرۇپال قالدىم .شۇ ھەيرانچىلىقتا خەنزۇ قاراۋۇلنىڭ
چىقىپ كەتكىنىنى تۇيماي قاپتىمەن .ئىشىكنىڭ جاراڭالپ ئېتىلىشى بىلەن چۆچۈپ
31

ئەسلىمگە كەلدىم ،ئۆينىڭ ئىچى قاپقاراڭغۇ بولۇپ كەتتى.
بۇ نېمە ئىش؟ ئوڭۇممۇ چۈشۈممۇ؟ مەن بۇ چۈشتىن ئەسلىمگە كېلەي ...دەپ بېشىمنى
چايقاپ باقتىم .ياق مەن چۈش كۆرمەيۋاتىمەن ،مەن تۈرمىدە ئۆزۈمنى كۆرۈۋاتىمەن.
بۇنداق تۇرماي ،بۇ مېنىڭ ئۆيۈم ،بۇ مېنىڭ ماكانىم ،تازىالپ ،رەتلەپ ئورنۇمنى ساالي،
يىغىشتۇراي ...شۇنداق قىلىپ مەن ياغلىقىمنى ئېلىپ بېشىمنى تاڭدىم -دە ،يېڭىمنى
تۈرۈپ سۈپۈرگە بىلەن ئۆينىڭ تۆت تېمىنى سۇپا ۋە يەرلەرنى سۈپۈرۈپ چىقتىم .تام
ئىشكاپنى سۈرتۈپ چىقتىم .دادام مەن - 5سىنىپتا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا مېنى بازارغا
باشالپ بېرىپ ،ماڭا تالالتقۇزۇپ ئۆز قولى بىلەن ئېلىپ بەرگەن قىزىل گۈللۈك كىگىزنى
تاختاي ئۈستىگە سالدىم .تامغا يۆلەپ تۇرۇپ كۆرپىلىرىمنى يىغدىم ،تام ئىشكاپقا چىنە
قاچا ،چىش چوتكا ،چىش پاستىسى ،سوپۇن ،قەلەم ،سىيا قاتارلىق ئوششاق -چۈشەكنەرسىلىرىمنى رەتلەپ تىزدىم.
ئۆيدىكى چاڭ ـ توزان ۋە ئاچچىق سۈيدۈك پۇرىقى ئادەمنىڭ دىمىغىنى يارغۇدەك
ئېچىشتۇرۇپ ئىختىيارسىز چۈشكۈرتەتتى .بىرەر يۈزنى چۈشكۈردۈممىكىن بىلمەيمەن،
ھەتتا ئىشىك تۈۋىدىكى قاراۋۇل ساقچى تاماق بېرىدىغان كىچىك ئىشىكنى ئېچىپ:
نېمە بولدۇڭ؟ دەپ مېنىڭ توختىماي ئارقا -ئارقىدىن چۈشكۈرگىنىمگە قاراپ
كۈلۈپ كەتتى.
ـ توپا -چاڭ بۇرنۇمنى ئېچىشتۇرۇۋەتتى ،دەپ چۈشكۈرۈپ تۇرۇپ جاۋاب بەردىم.
شۇنىڭ بىلەن ئۆينى توپا -چاڭ بولۇپ كېتىپتۇ ،دەپ ھېلىقى ھەربىي خەنزۇ
ئىشىكنى ئېچىپ قويدى.
ئو كىچىك ئىشىكنى يېرىم سائەت ئېچىپ قويسىمۇ ئۆيدىكى چاڭ -تۇزاڭ بېسىالي
دېمەيتتى .بىر ئازدىن كېيىن ،ئۇ ئىشىكنىمۇ يېپىپ قويدى .ئۆيدە مەن قىلغۇدەك ئىشمۇ
قالمىدى .ئولتۇردۇم ،ئۇنىڭدىنمۇ زېرىكتىم ،يېتىپ باقتىم ،بۇ تېخىمۇ يامان تۇيۇلدى.
ناخشا ئېيتىپ كۆردۈم ،ئۇياق ـ بۇياققا مېڭىپ كۆردۈم ،لېكىن ھېچقايسىسى زېرىكىشىمنى
باسالمىدى .ئاندىن تامالردىكى خەتلەرگە كۆزۈم چۈشۈپ تامالرغا تەپسىلىيرەك قاراشقا
باشلىدىم .تامالردا ،ئىشىكتە ،ئىشكاپالردا خىلمۇخىل يېزىلغان خەتلەر بار .بەزىلىرى
قاراڭغۇ تۈرمىدىن ،بەزىلىرى قورساقنىڭ ئاچلىقىدىن بولسا ،يەنە بەزىلىرى يالغۇزلۇقتىن،
ئاغرىقتىن تويۇپ زارلىنىپ يازغان خەتلەر ئىدى .بۇنىڭ ئىچىدە ئېسىمدە قالغانلىرى
«باشقا كەلمىگۈچە بىلمەس ئادەم ،جانغا تەگمىگۈچە ئۆلمەس» دېگەن سۆز ئىدى.
32

ئاستىدا مىرزا ئەھمەد دەپ ئىسمى بار ئىدى .بۇ ئىسىمنى ئوقۇغاندا ئابلىزنىڭ« ،بىزنىڭ
غۇلجىلىق يېقىن دوستلىرىمىزدىن مىرزا ئەھمەد ،مىرزاھىت دېگەن ياخشى بالىالر بار ئىدى.
ئۇالرنى ئىستىل تۈزىتىشتە مىللەتچى دەپ قولغا ئېلىپ كەتتى »...دەپ ئۇالر توغرۇلۇق
سۆزلەپ بەرگەنلىرى ئېسىمگە چۈشتى« .ھە ،ئۇالرمۇ مۇشۇ كامىرىدا يېتىشىپتىكەندە،
ھارىز نەدىدۇر؟» دەپ ئويالپ تۇرۇپ قالدىم .ئاندىن ئىشكاپنىڭ ئىچىدىكى بىر قانىتىغا
مىرزا ئەھمەدنىڭ خېتىنىڭ يېنىغا يېزىلغان يەنە بىر خەتكە كۆزۈم چۈشتى .بۇ خەت
چۆچەكلىك ئىبراي دېگەن بىرسىنىڭ بولۇپ ،خەتتە «دۇنيادا مەندەك ساراڭ ئادەم بارمۇ؟
گۇڭەننىڭ تۈرمىسىنى ئىزدەپ كېلىپ دەرۋازىنى ئۇرۇپ «مەن جىنايەتچى ،مېنى قولغا
ئېلىڭالر» دەپ تۇرۇۋالغاندىن كېيىن ئىككى ساقچى چىقىپ مېنىڭ غەرق مەسلىكىمنى
بىلىپ مېنى سۆرەپ كوچا بېشىغا ئاپىرىپ «كەت» دەپ ھەيدىۋەتسە ،مەن يەنە كېلىپ
دەرۋازىنى ئۇرۇپ «مېنى قولغا ئېلىڭالر» دەپ تۇرۇۋالغاندىن كېيىن ،ئۇالر بىر قانچە
قېتىم مېنى ھەيدىۋەتسىمۇ ،ئۇالرغا مەن« :يالغان تونۇشتۇرۇش بىلەن كەلدىم ،مېنى قولغا
ئېلىڭالر» دەپ دەرۋازا تۈۋىدە تۇرۇپ ئىشىكنى ئۇرۇپتىمەن ،ئەتىگەن ھوشۇمغا كەلسەم
ئۆزۈمنى تۈرمىدە كۆردۈم ...مانا شۇنىڭ بىلەن 15ئاي بولدى ،تۈرمىدە مېنىڭدەك ئادەم
يوق »...دەپ يېزىپتۇ ،راستتىنال قىزىق ئىش بوپتۇ ...دەپ ئويلىدىم.
بايىقى تۈرمىگە مېنى باشالپ ئەكىرىپ قويغان خەنزۇ سائەت تۆتتە ئۇبىرنىغا ئېلىپ
چىقىدۇ .سائەت بەشتە تاماق ۋاقتى بولىدۇ دېگەن ئىدى .تېخى بىر سائەت توشمىدىمىكىنە؟
تۈرمىدە ۋاقىتنى ئۆتكۈزۈش نېمىدېگەن تەس ،كامىرىنىڭ ئىچى قاپقاراڭغۇ بولۇپ كەتتى.
ماڭا خۇددى يەتتە ـ سەككىز سائەت ئۆتكەندەك بىلىنىپ كەتتى .كۆپچىلىكتىن بىر
مىنۇتمۇ ئايرىلىپ باقمىغان بولغاچقا ئۆزۈم يالغۇز قاراڭغۇ ئۆيدە ۋاقىت ئۆتكۈزمەك
ئىنتايىن قىيىن تۇيۇلدى .بىر سائەت شۇنچە ئۇزۇن بولسا ،كۈنلەرنى ،ئايالرنى ،يىلالرنى
ئۆتكۈزمەك بىر ئىش ئوخشايدۇ .بىر قانچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىن ئۆگىنىپمۇ قارالمەن،
بۇ كۈنلەرمۇ ئۆتۈپ كېتەر دەپ ئۆز ـ ئۆزۈمگە تەسەللى بەردىم .كەچ بولۇپ كەتتىمۇ نېمە
ئورنۇمدىن تۇرۇپ دېرىزىنىڭ ئۇدۇلىغا كېلىپ سىرتقا قارىدىم.
چاڭ باسقان قوش ئەينەكلىك دېرىزىدىن سۈزۈك ،كۆك ئاسمانال كۆرۈنەتتى .تېخى
كۈن پاتمىغان يورۇق ئىدى .ئورنۇمدىن تۇرۇپ قاراپ ئىشىك ئالدىغا بېرىپ ئىشىكتىن
بىرەر يىڭنە كۆزىدەك تۆشۈك بارمىدۇ؟ دېگەن ئۈمىد بىلەن قاراشقا باشلىدىم .ئىشىك
نېپىز تۆمۈر تاختا بىلەن قاپالنغان بولۇپ ،ئۇنى بۇزۇش ۋە تۆشۈك تېشىش تەس ئىدى.
مەن ئۇزاق سىنجىالپ قاراش جەريانىدا بىر تۆشۈك تاپتىم .شۇ تۆشۈك ئارقىلىق زالغا
قاراشقا باشلىدىم .بۇنىڭدا پەقەت تۆشۈكنىڭ ئۇدۇلىدىن ئۆتكەن ئادەملەر بىلەن
33

ئۇدۇلىدىكى كامىرىنىڭ ئىشىكىنى كۆرۈشكە بوالتتى .خېلى ئۇزۇن قارىدىم .لېكىن
ھېچنەرسە كۆرمىدىم .قايتىپ ئورنۇمغا كېلىپ ئولتۇردۇم .تۈرمىنىڭ ئىچى بارغانسېرى
قاراڭغۇالشتى .خۇددى قەبرىستاندا ئولتۇرغاندەك ئەتراپىم سۈرلۈك بولۇپ كەتتى .كىچىك
تار تۈرمىنىڭ ئىچىدە ئۇياقتىن بۇياققا ماڭاتتىم .شۇنداق قىلىپ مەن كۈتكەن سائەت
تۆتمۇ بولدى .تاالدا ئاچقۇچنىڭ شاراقلىغان ئاۋازى ئاڭالندى ـ دە ،زالدا بىر قانچە
كىشىلەرنىڭ ماڭغان ۋە ئىشىكلەرنىڭ بىرـ بىردىن شاراقالپ ئېچىلغان ئاۋازى ئاڭالندى.
ھاجەتخانىسى تاالدىمۇ نەدىدۇر؟ دەپ ئويلىدىم ۋە دىققەت بىلەن تاالغا قۇالق سېلىپ
تىڭشاپ تۇردۇم ،تاراق ـ تۇرۇق قىلىپ ئىشىكلەر ئېچىلىپ ئارتۇق ئاۋازالر ئاڭالنماستىن
پەقەت سالماق قەدەم بىلەن بىراۋنىڭ ماڭغان ئاياق ئاۋازى ئاڭالندى .بەزى ئۆيلەردىن
ئىككى ـ ئۈچ ئادەمنىڭ ،بەزى ئۆيلەردىن ئۆتكەنلەرنىڭ شاراقلىغان ئاۋازى ئاڭلىناتتى.
ماڭا ئۆچىرەت كەلدى .قاراۋۇلالرنىڭ ئىشىكنى شۇنداق قاتتىق جاراڭلىتىپ ئېچىۋاتقىنىنى
بىلىپ تۇرساممۇ يۈرىكىم جۇغۇلداپ سەسكىنىپ كەتتىم .ئىشىك ئېچىلىپ سىرتقا چىقتىم.
ھاجەتخانىمۇ كارىدوردا ئىكەن .بىر كارىدوردا 10ئوي بولسا ،ئونىنچىسى ھاجەتخانا
ئىكەن .ھاجەتخانىغا ئىككى ساقچى ،ئىككى ئادەتتىكى ئادەم ئېلىپ چىقىپ ئىككى ئادەم
ئېچىلغان كامىرىنى كىرىپ تەكشۈرۈپ چىقسا ،ئىككى قوراللىق ساقچى ھاجەتخانىغا
بىللە بېرىپ ئىشىك تۈۋىدە كۈتۈپ بىرگە ئېلىپ قايتاتتى .بۇ يەردە ئىشلىگەنلەرنىڭ
ھەممىسى خەنزۇ ئىدى .ھاجەتخانىدىن چىققاندىن كېيىن ئۇالر يەنە ھاجەتخانىغا كىرىپ
تەكشۈرۈپ چىقىدىكەن ،بۇ ماڭا قىزىق تويۇلدى.
ھاجەت ۋاقتى بىر سائەت داۋام قىلدى.
كۆپ ئۆتمەي تاماق ۋاقتى باشالندى .ئىشىكنىڭ كىچىك تاماق بېرىدىغان ئىشىكى
تاراقشىپ ئېچىلىپ خەنزۇ ئاشپەز كۆرۈندى .ئۇ ماڭا قاراپ:
ــ سەن يېڭى كەلدىڭما؟ تاماق قاچاڭ بارما؟ دەپ سورىدى ۋە ئارقىدىنال بىر يوغان
جاۋۇرغا گاۋلىياڭ (قىزىل پۇرچاقتىن پۇشۇرغان تاماقنى سېلىپ بەردى .بۈگۈن پەقەت
تاماق يېگۈم يوق ئىدى .شۇڭا بىر ـ ئىككى قوشۇق يەپال ئېلىپ قويدۇم .مەن كۈتكەن
ئۆزگىرىشلەرنىڭ ھەممىسى بولۇپ ئۆتتى .ئەمدى تاڭ ئاتقۇچە ھېچقانداق ئۆزگىرىش
بولمايدۇ ،دەپ بېرىپ ئولتۇردۇم:
چىراغ ياندى .چىراغ خۇددى ئۈنۈپ چىققان پوقاقتەك ئۆز ئورنىغا چاپلىشىپ تۇراتتى.
ئۇنىڭ يورۇقى ئۆينى ئاران يورۇتاتتى:
ئەمدى تۈشمۇ تۈش كامىرالردىن ناخشا ئاۋازى ئاڭلىنىشقا باشلىدى .شۇنچىلىك
34

مۇڭلۇق ،شۇنچىلىك يېقىملىق ناخشىالر بۇ جايدا مېنىڭ پەقەت يالغۇز ئەمەسلىكىمنى
بىلدۈرەتتى .بىر كامىرىدا ناخشا باشالنسا يەنە بىر كامېردىكىلەر ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ
مۇڭلۇق ،دەردلىك ناخشا دولقۇنى ئاسمانغا قاراپ كۆتۈرۈلۈپ كېتىۋاتقاندەك ئادەمنىڭ
كۆڭلىنى ئېزەتتى .پۈتۈن زالدا ساقچىالر كامېرالر ئارا يۈگۈرۈشۈپ ناخشىنى توختىتىش
ئۈچۈن تىرىشسىمۇ لېكىن ناخشا ئاۋازى زادىال بېسىلمايتتى .خېلى ئۇزۇن ۋاقىت ناخشا
ئاڭالپ ئولتۇردۇم .ناخشا ئاۋازلىرى بېسىلدى .ئەتراپ تىنچلىنىپ پۈتۈن تۈرمە رايونىدا
جىمجىتلىق ھۆكۈم سۈردى.
ئىچىم يەنە سىقىلىشقا باشلىدى .بېرىپ تامغا يۆلىنىپ ئولتۇردۇم ،توۋا خۇدايىم ،بىز
نېمە ئۈمىد ـ ئارزۇالرنى قىلغان ئىدۇق .نەلەردە ئولتۇرىمىز ،ھە! دەپ غۇۋا يورۇپ تۇرغان
چىراغقا قارىدىم .مەكتەپ مۇدىرىمىز رىزۋان ئاپپاينىڭ ئوقۇشۇمغا نەتىجە ،كېلەچىكىمگە
بەخت تىلەپ ،خەلقىمىزنىڭ ئۈمىدى سىلەردە ،ياخشى ئادەم بولۇپ چىقىڭالر ،دەپ
ئېيتقان سۆزلىرى قۇالق تۈۋۈمدە جاراڭالپ كەتتى .بىزنىڭ ئوقۇش پۈتتۈرۈش مۇراسىم
مەيدانى كۆز ئالدىمغا كەلدى.

ئۇقۇش پۈتتۈرۈش مۇراسىمى
1957ـ يىلى ئىيۇن ،ئۈرۈمچى شەھىرى ،شەرقىي تۈركىستان مارش كۆيىنىڭ ساداسى
ۋە گۈلدۈراس ئالقىشالر ئارىسىدا چەكسىز ھاياجانالر بىلەن سەھنىگە قاراپ ماڭدىم.
سەككىز يۈز ئادەملىك خاڭچىڭ كۇلۇبىنىڭ ھەشەمەتلىك ياسالغان ،گۈللەر بىلەن
زىننەتلەنگەن سەھنىسىدە دىپلوم تارقىتىۋاتقان 2ـ قىزالر ئوتتۇرا مەكتىپىنىڭ مۇدىرى
رىزۋان ئاپپاي ئىككى قولى بىلەن مېنىڭ ئون يىللىق ئەمگەك مېۋەم بولغان مەكتەپ
پۈتتۈرۈش دىپلومامنى قولۇمغا بېرىپ ،مېھرىبان ئانىالردەك يېقىملىق كۈلۈمسىرەش بىلەن
مېنى تەبرىكلەپ ،قوللىرىمنى چىڭ سىقىپ تۇرۇپ ئوقۇشۇمغا نەتىجە ،كېلەچىكىمىزگە
بەخت تىلىدى .شۇنىڭ بىلەن سەھنىدىكى بارلىق ئوقۇتقۇچىالر بىرىنىڭ كەينىدىن بىرى
كېلىپ قول ئېلىپ تەبرىكلەشتى .كۇلۇبقا بىر ـ بىرىدىن چىرايلىق ،بىر ـ بىرىدىن ئوماق،
گۈزەل كىيىنگەن قىزالر ئوتتۇرا مەكتىپىنىڭ بارلىق ئوقۇغۇچىلىرى يېقىملىق كۈلۈشلىرى
بىلەن بىزلەرنى تەبرىكلەپ ،ئالقىشلىرىنى ياڭرىتاتتى .كۇلۇپ ئىچىگە ئېسىلغان لوزۇنكا،
شار ۋە بېزەك قەغەزلىرى خۇشاللىق بەلگىسى بولۇپ ،يەلپۈنۈپ تۇراتتى.
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
  • Büleklär
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 1927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1054
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    22.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3760
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    24.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3776
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1825
    26.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3811
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    25.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1727
    25.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1726
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1745
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3891
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    24.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1768
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3942
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1816
    23.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1875
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1812
    21.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    22.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1926
    21.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1836
    22.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1861
    21.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    22.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    22.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3901
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1853
    24.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1806
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1904
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3889
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    34.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1889
    21.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3923
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1793
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    21.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    23.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3887
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1865
    21.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    32.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1855
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3908
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    22.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1834
    24.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1742
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3909
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1852
    23.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1794
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    23.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    23.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Koz Yeshida Nemlengen Zemin Yengi Neshiri - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 2318
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1201
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.