Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 2965
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
12.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
20.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
25.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
دەڭا ،ئــۇكام .ئەمما،مېنىــڭ مىجەزىمنــى ئۆزىڭىــز
بىلىســىزغۇ ،بىــرەر ئىشــقا نىيــەت قىلســام ،بەدىلــى
قانچىلىــك بولســىمۇ ،ئۇنــى روياپقــا چىقارمىغىچــە
بولــدى قىلمايمەن.بــۇ قېتىممــۇ كېيىنكىلــەر ئوقۇســا
<ۋاھ> دېگــۈدەك بىرنەرســە چىقىــراي دەيمەنــا!
– ۋاھ،ئاالمەتقــۇ ئــاكا! ھېلىتىنــا ئوقۇشــقا
ئالدىــراپ كېتىۋاتىمەن.ئىنشــائالالھ،تېزرەك پۈتۈشــكە
نېســىپ بــوالر…
– ئىنشــائالالھ ئۇكام،مەنمــۇ تېــزرەك قولدىــن
چىقارســام دەيمەن.لېكىن ،ئۆزىڭىز بىلىسىز ،ئالدىراپ
قىلغــان ئىشــنىڭ نەتىجىســى ياخشــى بولمايــدۇ.
ئىمــكان بــار ســۈپەتلىك چىقىــراي ،دەيمەنغــۇ…..

*

*

*

*

*

– ئەسســاالمۇئەلەيكۇم ئــاكا ،قانداقــراق
ئەھۋالىڭىــز؟ تېنىڭىــز ســاالمەتمۇ؟ خىزمــەت ئىشــى
35

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

بىلــەن باشــقا يەرگــە كېتىــپ قېلىــپ ،ســىزنى يوقالپ
كېلەلمىدىــم .كۆرۈشــمىگىنىمىزگە مانــا ھەش–پــەش
دېگۈچــە بــەش يىــل بوپتــۇ .
– ۋەئەلەيكــۇم ئەسســاالم ئــۇكام ،شــۇنداق،
كۆرۈشــمىگىنىمىزگە بىردەمــدە نەچچــە يىــل بولۇپتــۇ.
يىلــار نېمىدىگــەن تېــز ئۆتكەن–ھــە؟…
– شۇنداق،شــۇنداق… ھــە راســت ،ھېلىقــى
ئەســىرىڭىز نەشــىردىن چىقىــپ بولغاندۇ،ھەقىچــان؟
ئــۆزۈم ســىرتالردا بولســاممۇ ،خىيالىــم دائىــم شــۇ
ئەســىرىڭىزدە بولــدى ،ئــاكا.
– ھە،ھە…ئۇكام،يېزىۋاتىمــەن .پــات ئارىــدا
پۈتــۈپ قــاالر ،ئىنشــائالالھ…– نېمــە دەيدىغانســىز
ئــاكا؟ شــۇنچە يىلدىــن بۇيــان پۈتمىگــەن قانــداق
ئەســەر ئــۇ؟
ئۇكام.نېمىگــە ئالدىرايســىز
– ھــەي
.ئالدىرىماڭ…ســىز تېخــى بــەزى نەرســىلەرنى
چۈشەنمەيســىز–دە.مەن بــۇ ئەســەرنى شــۇنداق
بىــر يازايكــى ،كېيىنكىلــەر ئۈچــۈن ئۆلمــەس بىــر
دەســتۇر بولســۇن ،دەپ نىيــەت قىلىۋاتىمــەن .بىــر
مىللەتنىــڭ ئىبرەتلىــك ئۆتمۈشــىنى يورۇتۇپ،يارقىــن
كېلەچىكىنىــڭ يــول خەرىتىســىنى ســىزىدىغان
بىــر ئەســەرنى مەيدانغــا كەلتــۈرۈش ئۈچــۈن مېھنــەت
قىلىۋاتىمــەن .بــۇ بىــر ئېنســىكلوپېدېك ئەســەر
بولغۇســى .ئەممــا ،بۇنىڭغــا كــۆپ ۋاقىــت ۋە زېھىــن
كېتىدىغــان ئىشــكەن .ھــەي….
– ۋوي ،مۇنــداق دەڭا.ئۇنداقتــا ،بــۇ بىــر كاتتــا
ئەســەر بولغۇدەك.بوپتــۇ ،ئىشــلىرىڭىزغا نەتىجــە
تىلەيمەن.ئەســىرىڭىزنىڭ پاتــراق يورۇققــا چىقىشــىنى
ئۈمىــد قىلىمــەن.
– خاتىرجــەم بولــۇڭ ،ئــۇكام .مەنمــۇ قۇسۇرســىز
بىــر ئەســەرنى ۋۇجۇدقــا چىقىرىــش ئۈچــۈن
ئىزدىنىۋاتىمــەن.
*

*

*

*

دەردىــدۇر .ھــەي…
– بــەك ئەنســىرىمەڭ،ئاكا .نەدىكــى قېرىلىقنىــڭ
گېپىنــى قىلىۋاتىســىز؟ بىرنەچچــە كۈندىــا بۇرۇنقــى
ھالىتىڭىزگــە كېلىســىز ،ئىنشــائالالھ.
– ئېيتقىنىڭىز كەلسۇن،ئىنشائالالھ .
– ئەگــەر رۇخســەت قىلســىڭىز ،ســىزدىن بىــر
ئىشــنى ســوراپ باقــاي ،دېگــەن ئىدىــم.
– سوراڭ،ئۇكام،سوراڭ.
– ھېلىقى ئەسىرىڭىز ……..
– ھە ،ھە….بولدى .چۈشەندىم ،ئۇكام .تېخى
پۈتمىــدى .يېقىندىــن بۇيــان مىجەزىــم بولمىغاچقــا،
قولۇمغــا قەلــەم ئااللمىدىم.ئەممــا خاتىرجــەم بولــۇڭ
ئــۇكام ،مــەن قانداقــا بولســۇن،ئۇنى پۈتتۈرىمــەن.
ئەســەر پۈتكەنــدە ئاندىــن ،نېمىشــكە بــۇ ئەســەرنىڭ
بۇنچىلىــك ئــۇزۇن ۋاقىتتــا پۈتكىنىنــى چۈشــۈنۈپ
قالىســىز.
– ھە،شــۇنداقمۇ؟!… بوپتــۇ ،يەنــە بىــراز
ســا قال يلى … . .
– شــۇنداق ئــۇكام ،ســاقالڭ.بۇ ئەســەر
ئادەتتىكــى ئەســەر ئەمــەس .شــۇڭا ئالدىراشــقا
بولمايدۇ.ئىنشــائالالھ ،بىــر كۈنــى ئوقۇشــقا مۇيەسســەر
بو لىســىز … .
*

*

*

*

*

– ئەسساالمۇئەلەيكۇم ئاكا ،ياخشىمۇسىز؟
– ۋەئەلەيكــۇم ئەسســاالم ئــۇكام ،نېمــە ئىــش بــار
ئىدى؟
– يــان تەرەپتىكــى خوشــنىڭىزنى ئىــزدەپ
كەلگــەن ئىدىــم .ئىشــىكىنى چەكســەم ،ھېچكىــم
جاۋاپلىمىــدى .بىــر يەرگــە كەتكەنمىــدۇ؟
– ھــە ،ھىممــم… ســىزنىڭ خەۋرىڭىــز يــوق
ئىكــەن–دە؟
– نېمىدىن؟
– خوشــنام ئىككــى ھەپتىنىــڭ ئالدىــدا تۈگــەپ
قالدى.ھــەي … رەھمەتلىــك ئېســىل ئــادەم ئىــدى.
ياتقــان يېــرى جەننــەت بولســۇن .باال–چاقىلىــرى
بولمىغاچقــا ،خولۇم–خوشــنا ،جامائــەت بىرلىكتــە
ئۇزىتىــپ قويــدۇق.
–…

*

– ئەسساالمۇئەلەيكۇم ئاكا،قانداق ئەھۋالىڭىز؟
– ۋەئەلەيكــۇم ئەسســاالم ئــۇكام ،رەھمــەت
.يا خشــى .ئۆ ز ىڭىز چۇ ؟
– ياخشــى ،رەھمــەت .مىجەزىڭىــز يوقمــۇ –
نېمــە؟
– بىــراز مىجەزىــم يــوق .بېشــىم قېيىــپ،
كــۆزۈم قاراڭغۇلىشــىپ تۇرىــدۇ .بەلكىــم قېرىلىقنىــڭ

–2018يىل –8ئىيۇن ،گېرمانىيە

36

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ساداقەت
ھەبىبۇلال ئابلىمىت
چاپقۇندىمــۇ ،قار–يامغۇردىمــۇ ،زىمىســتان قىشــتىمۇ،
تومــۇز ئىسســىقتىمۇ ،ھەپتىلــەپ ،ئايــاپ ،يىلــاپ
توكيــو پويىزىنىــڭ شــىبۇيا بېكىتىنىــڭ ئىشــىكى ئالدىــدا
ســاقلىغان .بــۇ ســاداقەتمەنلىك بىلــەن ،ئۈمىــد بىلــەن،
ســۆيگۈ ،مۇھەببــەت بىلــەن ســاقالش تــا ئــون يىــل
داۋامالشــقان .ھاچىكــو 12ياشــقا تولغانــدا شــىبۇيا پويىــز
بېكىتىنىــڭ ئىشــىكى ئالدىــدا پروفېسســورنى ســاقالۋاتقان
يــەردە ،چوڭقــۇر ئىزتىــراپ ،ســېغىنىش ئىچىــدە مەڭۈلــۈك
كــۆز يۇمغــان ئىــدى.
بۈگــۈن توكيونىــڭ شــىبۇيا پويىــز ۋوگزالىدىــن
چىققــان يوللۇچىالرنــى قارشــى ئالدىغــان ھاچىكونىــڭ
ھەيكىلــى بــار .ياپونــا ،ســاداقەت ۋە ئىنســان بىلــەن
ھايــۋان ئوتتۇرىســىدىكى دوســتلۇقنىڭ ســىمۋولى
ســۈپىتىدە ،ھاچىكــو ئۆلگەندىــن كېيىــن ئون يىــل بويىچە
پروفېسســورنى ســاقلىغان يەرگــە دەرھــال ھەيكىلىنــى
قاتۇرغــان.
ھەقىقەتــەن ھاچىكونىــڭ بــۇ ســاداقىتىنى بىــز
ئىنســانالر ئۈلگــە قىلىشــىمىزغا ئەرزىيــدۇ.
ســاداقەت ئادەمنىــڭ ئۆزىگــە ۋە باشــقىالرغا دۇرۇس
بولــۇش ســەنئىتىدۇر .ئادەمنىڭ ئادەمــدەك خارەكتېرىدۇر.
ئىنســانالر بىر–بىرىگــە ســاداقەت بىلــەن باغالنغــان
ھالــدا ئۆزىنىــڭ گــۈزەل ئەخالقىنــى نامايــەن قىلىــدۇ.
ئىنســانالر گــۈزەل ئەخــاق بىلــەن تېخىمــۇ گــۈزەل ،تېخىمۇ
قەدىرلىــك بولىــدۇ.
ئىنســانالرنىڭ ،جۈملىدىــن بىــر قەۋىمنىــڭ ئەســلى
ماھىيىتــى بولغــان ســاداقەت ئــۇالر ئۈچــۈن بۈگۈنكــى
كۈنــدە يورۇقلــۇق قىيامىدىكــى قۇياشــتەك بىباھــا .شــۇڭا
ســاداقەت ئــاز بىــر قىســىمالرنىڭال ســاداقىتى بولــۇپ
قالماســتىن بەلكــى پۈتــۈن ئىنســانىيەتكە ،جۈملىدىــن
بىــر قەۋىمگــە خــاس بولغــان مەنىــۋى قــۇۋۋەت مەنبەســى
بولۇشــى كېــرەك.
ھەرقانــداق بىــر قەۋىــم ۋەتىنىگــە ،مىللىتىگــە،
ئائىلىســىگە ،دوســت– يارەنلىرىگــە چىــن دىلىدىــن
ســاداقەتمەن ،ئابدۇخالىــق ئۇيغۇرغــا ئوخشــاش ئىنســانالر
بولغىنىــدەك ،ئۇالرغــا ھــەم خىيانــەت قىلىدىغــان،
خائىنلىــق قىلىدىغــان ،ۋەدىســىگە ۋاپــا قىلمايدىغــان
روزى موللىــدەك خىيانەتچــى ئىنســانالرمۇ بــار بولىــدۇ.
ســاداقەت بىــر قەۋىمنىــڭ قەلبــى بولــۇپ،
خــۇددى كۈندۈزدىكــى يۈزمىڭلىغــان ئىللىــق نۇرلىرىنــى
ئۈستىمىزگەســېخىيلىق بىلــەن چىچىــپ تۇرغــان مەردانــە

–1924يىلــى ياپونىيــە توكيــو ئۇنىۋېرســىتىنىڭ
پروفېسســورى ھىــدې ســابۇرا ئۇېنــو پويىــز بېكىتىــدە بىــر
ئىتنىــڭ كۈچېكىنــى تېپىۋېلىــپ ،بېقىۋالىــدۇ .پروفېسســور
ئىتقــا ”ســەككىز تــال“ دىگــەن مەنىنــى بىلدۇرىدىغــان
”ھاچىكــو“ دىگــەن ئىســىمنى قويــۇپ قويىــدۇ..
ســاپ قانلىــق ،ئــاق رەڭلىــك ،ئەركــەك ھاچىكــو
ھــەر كۈنــى تــاڭ ســەھەردە ئۇنىۋېرســىتقا بېرىــش
ئۈچــۈن ،ئۆيدىــن پويېــز بېكىتىگىچــە پىيــادا ماڭىدىغــان
پروفېسســورغا ھەمــراھ بولىــدۇ .ھاچىكــو تاكــى پويىزنىــڭ
ئىشــىكى يېپىلغانغا قەدەر ســاقالپ تۇرىدۇ ،پروفېسســورنى
ئۇزۇتــۇپ قويــۇپ ،ئاندىــن ئۆيگــە قايتىــپ كېتىــدۇ.
ئــاز ۋاقىــت ئۆتمەيــا بىــر كۈنــى ئاخشــام پروفېسســور
ئۇنىۋېرســىتتىن قايتىــپ ،پويىــز بېكىتىنىــڭ چىقىــش
ئىشــىكى ئالدىــدا ھاچىكونىــڭ ئۆزىنــى ســاقالپ
تۇرغانلىقىنــى كــۆرۈپ ،ھەيــران قالىــدۇ ۋە قاتتىــق
تەســىرلىنىدۇ .پروفېسســور بىلــەن ھايــۋان ئوتتۇرىســىدا
بىــر ســەمىمى دوســتلۇق ،ئىشــەنچ ئورنىتىلغــان ئىــدى.
مانــا بــۇ ئــۆز– ئــارا ســۆيگۈنىڭ نەتىجىســى ئىــدى.
ئەقىللىــق ئىــت پروفېسســورنىڭ ئۆيگــە قايتىــش
ۋاقتىنــى ناھايىتــى توغــرا ھېســاپلىغان ۋە ئوخشــاش
بىــر يولنــى تالاليدىغانلىغىنــى توغــرا بايقىغــان .شــۇڭا
پروفېسســورنىڭ قايتىشــىنىڭ دەل ۋاقتىغــا ئۈلگــۈرۈپ پۇيىــز
بېكىتىگــە چىقىــپ ،ســاقالپ تۇرغــان.
شــۇندىن ئېتىبــارەن بىــر يىــل ھــەر ســەھەردە
ھاچىكــو ،پروفېسســورنى پويىــز بېكىتىگىچــە بىللــە
بېرىــپ ئۇزۇتــۇپ قويغــان ۋە ئاخشــاملىرى پروفېسســور
ئىشــتىن چۈشــكەندە بېكەتنىــڭ ئىشــىكى ئالدىكــى
ئوخشــاش بىــر يــەردە ســاقالپ تــۇرۇپ ،قارشــى ئالغــان.
ســائەت ۋاقىتلىرىنــى ھېــچ ئالماشــتۇرۇپ قويمىغــان .ئەممــا
بىــر ئاخشــام پروفېسســور پويىــز بېكىتــى ئىشــىكىدىن
چىقمىغــان .ھاچىكــو توكيودىــن كېلىدىغــان پويىــز
ئىشــىكىدىن كۆزىنــى ھېــچ ئۈزمــەي تــاڭ ئاتقىچــە ســاقالپ
تۇرغــان .ئىككىنچــى كېچىســىمۇ شــۇنداق تــاڭ ئاتقىچــە
ســاقلىغان .ئۈچىنچــى كېچىنىمــۇ شــۇنداق ســاقالش
بىلــەن ئۆتكۈزگــەن .ئەممــا پروفېسســورنىڭ سىماســى
ھېــچ كۆرۈنمىگــەن .چۈنكــى پروفېسســور ئۇنىۋېرســىتتا
يــۈرەك كېســىلى قوزغىلىــپ ،بــۇ دۇنيادىــن مەڭگۈلــۈك
خوشالشــقان ئىــدى.
ھاچىكــو ھــەر ئاخشــام پروفېسســورنى پويىــز
ۋوگزالىدىــن چىقىــدۇ دېگــەن ئۈمىــد بىلــەن بــوران–
37

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

قىممــەت بېرىــدۇ»
مۇھەببــەت ئىنســانلىق دۇنياســىنى چاقنىتىــپ
تۇرغــان گۆھــەردۇر .مۇھەببــەت بىلــەن تولغــان قەۋىــم
مەڭگــۈ گۈللىنىــدۇ .مۇھەببــەت بولســا بــۇ ئالەمنىــڭ
گۈللىنىشــىدىكى پۈتمەس–تۈگىمــەس قۇۋەت مەنبەســىدۇر.
بــۇ ئالــەم مۇھەببــەت ،ســۆيگۈ بىلەنــا مەڭگــۈ راۋاجلىنىدۇ.
بىــر قەۋىمنىــڭ گۈللىنىشــى ئۈچــۈن الزىــم بولغــان بىــر
قۇرىمــاس قــۇۋۋەت مەنبەســى بولســا بىــر– بىرســىگە
بولغــان مۇھەببــەت ،ســۆيگىدۇر.
بىر–بىرىنى سۆيمىگەن قەۋىمدە شۇنداق بىر ئىللەت
بولىدۇكــى ،ئــۇ بولســىمۇ ئورتــاق ئىشــقا كۆيۈنمەســلىكتۇر.
ئورتــاق ئىشــقا كۆيۈنمەســلىك بىلــەن بىر–بىرىنــى
سۆيمەســلىك ئىللىتىنىــڭ مۇناســىۋىتى ســەۋەپ– نەتىجــە
مۇناســىۋىتى بولــۇپ ،بىر–بىرىنــى سۆيمەســلىك ،بىــر–
بىرىنــى قوللىماســلىقتىن ئورتــاق ئىشــقا كۆيۈنمەســلىك،
ئورتــاق پائالىيەتلەرنــى قوللىماســلىق كېلىــپ چىققــان .بــۇ
تەرەققــى قىلىــپ ئــۆز ئــارا دۈشمەنلىشــىش دەرىجىســىگە
كۆتۈرۈلگــەن.
قۇمــدەك چېچىالڭغــۇ جەمئىيەتتىــن پەقــەت قۇمــدەك
چىچىالڭغــۇ ئــادەم يېتىشــىپ چىقىــدۇ .بۇنــداق بولۇشــنىڭ
ئۆزىمــۇ شــۇ قوۋمغــا قىلىنغــان ساداقەتســىزلىكتۇر،
خىيانەتتــۇر.
خىيانــەت بولســا قەۋىمگــە قىلىنغــان ئــەڭ رەزىللىــك
بولــۇپ ،ئــۇ نەپســانىيەتچىلىك ،ساداقەتســىزلىك پارنىكىدا
يېتىشــىپ ،ئۆســۈپ چىققــان بولىــدۇ.
ســاتقىن قــارا كۆڭۈللــەر بارلىــق مەنپەئەتتىــن مەنــا
بەھرىمــەن بولســام ھەتتــا بــۇ ئالەمدىكــى بارلىــق ھــارام
نەرســىلەرمۇ ماڭا نېســىپ بولســا دەيدىغان نەپســانىيەتچى،
ئۆزىنىــڭ تويمــاس نەپســى ئۈچــۈن ھەممىنــى قىلىدىغــان
رەزىــل كىشــىلەردۇر.
بــۇ ئالــەم تارازىســىنىڭ بىــر ئۇچىــدا شــۇ قوۋمنىــڭ
ئىســتىقبالى ئۈچۈن ئۆزىنى پىدا قىلىدىغان ســاداقەتمەنلەر
بولســا ،يەنــە بىــر ئۇچىــدا شەخســىي مەنپەئەتــى ئۈچــۈن
رەزىللىــك قىلىدىغــان خىيانەتچىلــەر بــار.
ئەســكىلىكنىڭ يولــى تــۈز ھــەم قىســقا بولىــدۇ،
ئەممــا كۆڭلىگــە ئۇلۇغــۋار غايىلەرنــى پۈككــەن ياخشــى
ئىنســانالرنىڭ يولــى ئەگىر–توقــاي ھــەم ئــۇزۇن بولىــدۇ.
قىيىــن يولــار ھامــان ياخشــى مەنزىرىلىــك يەرلەرگــە
ئاپىرىــدۇ.
ۋىجدانىمىــز ،ســاداقىتىمىز بىلــەن بــۇ دۇنيــادا
شــەرەپ بىلــەن ياشىشــىمىز الزىــم .ســاداقتەت تەڭرىنىــڭ
نېھمىتــى ،ئىنســاننىڭ غورۇرىــدۇر.

قۈياشــقا ،كېچېلىــرى جىن–شــەياتۇنالرنىڭ تىمىســقىالپ
يۈرگــەن زۇلمــەت باســقان زېمىنغــا يــوپ– يــورۇق يــۈزى
ئارقىلىــق يورۇتىدىغــان ئاشــۇ تولــۇن ئايغــا ئوخشــايدۇ.
ســاداقەتمەن كىشــى پىــداكار بولىــدۇ .ئۆزىنىــڭ
قەۋىمگە ،ئائىلىســىگە ،دوســتلىرىغا مۇھەببەت باغلىغان،
تىرىشــچان ،مــەرت ۋە پەزىلەتلىــك بولىــدۇ.
ئىلىم–پەننــى ئۈگىنىــش ئۈچۈنمــۇ پىداكارلىــق
كېــرەك .بولۇپمــۇ يــاش ئەۋالتــار ئۈچــۈن ئىلىــم ئۆگىنىــش
ئــۆز قەۋىمىنىــڭ كەلگۈســى ئۈچــۈن بەكمــۇ مۇھىــم.
ئىتىپاقلىــق ئۈچۈنمــۇ پىداكارلىــق كېــرەك .نادامەتكــە
تولغــان تارىخــاردا مىڭلىغــان ئون مىڭلىغــان جەڭگىۋارالر،
پىــداكار قەھرىمــان ئوغــۇل– قىزالرنىــڭ ئىسســىق قــان
بەدىلىگــە كەلگــەن غەلبىنــى ،ئىتىپاقســىزلىقىدىن قولدىــن
بىرىــپ قويغــان تېراگىدىيەلــەر كۈرمىــڭ.
بىــز پىداكارلىقنــى مۇئەييــەن كوللىكتىپنىــڭ
مەنپەئەتــى ئۈچــۈن ،ھــەق يــول ئۈچــۈن ،ئادالــەت ئۈچۈن
ئۆزىنىــڭ بارلىغىنــى ئاتــاش دەپ چۈشــىنىمىز .ئەمــدى
مۇشــۇ خىــل بېغىشالشــنى ئەمەلىيەتكــە ،ئۆزىمىزنىــڭ
ھازىرقــى رېئاللىقىغــا ئايالندۇرۇشــتا بىرىنجــى بولــۇپ دۇچ
كىلىدىغــان نەرســە شەخســىي مەنپەئــەت ،ئــۆز نەپســى ۋە
مەنمەنچىلىــك ،يەنــى ”مــەن“ نىــڭ ئۆزىــدۇر .پەقــەت
ئۆزىنــى يېڭەلىگــەن ،ئــۆز نەپســىدىن كەچكــەن ،ئۆزىنىــڭ
شەخســىي مەنپەتىنــى ئــۆز رازىمەنلىكــى بىلــەن ئومومنىــڭ
مەنپەئەتــى ،ئومۇمنىــڭ ئىتىپــاق– ئىناقلىقــى ئۈچــۈن
قۇربــان قىلغانلىــق پىداكارلىــق بولىــدۇ.
شــۇڭا پەيغەمبەرلــەر ،جاھــان مۇتەپەككۇرلىــرى،
ئالىمــار ئۆزىنــى– ئــۆزى يېڭىــش ،ئــۆز نەپســى
ئۈســتىدىن غەلبــە قىلىشــنىڭ زۆرۈرلىكــى ۋە ئەھمىيىتــى
ھەققىــدە ئاجايىــپ ئۆتكــۈر تەلىملەرنــى قالدۇرغــان.
مەســىلەن :پەيغەمبىرىمىــز مۇھەممــەد (س.ئــا.ۋ) .
ئــۆزى ئىشــتىراك قىلغــان ۋە قومانــدان بولغــان ئۇھــۇد
جىڭىنىــڭ غەلبىســىدىن كىيىــن ،ئــۆز ســاھابىلىرى ۋە
پۈتكــۈل مۈئمىنلەرگــە تولىمــۇ چۇڭقــۇر مەنىلىــك قىلىــپ:
”بىــز ھازىــر پەقــەت كىچىــك ئۇرۇشــتىال يەڭــدۇق ،چــوڭ
ئــۇرۇش تېخــى ئالدىمىــزدا ،ئــۇ بولســىمۇ ئــۆز نەپســىنى
ئــۆزى يېڭىــش كۈرىشــى “ دېگــەن.
پىداكارلىــق بىلــەن ئــۆز نەپســىمىزنى يېڭىــپ
ئىتىپاقلىشــالمىغان قەۋىمنىــڭ ئارمانلىــرى ئارمانلىقتــا،
دەرتلىــرى دەرمانلىقتــا قالىــدۇ .مانــا مۇنــداق ئاقىۋەتلەرنىڭ
كېلىــپ چىقىشــىغا ســەۋەپ بولۇشــنىڭ ئــۆزى شــۇ قەۋىمگــە
قىلىنغــان ساداقەتســىزلىكتۇر .بىــر– بىرىنى سۆيمەســلىك،
بىــر– بىرىگــە مۇھەببــەت بىلــەن باغالنماســلىق ،بىــر–
بىرىنــى كەچۈرمەســلىك پۈتــۈن بىــر قەۋىمگــە قىلىنغــان
خىيانەتتــۇر.
ئۇيغــۇر خەلقىنىــڭ مۇتەپەككــۈر ئالىمــى ئەلىشــىر
ناۋائىــي مۇنــداق دېگــەن« :مۇھەببــەت جــۇالالپ تۇرغــان
بىــر گۆھەركــى ،ئــۇ ئىنســانلىق تاجىســىغا زىننــەت ۋە

–2016يىلى –12ئۆكتەبىر ،گېرمانىيە

38

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

شېئىرالر

ئابدۇشۇكۇر مۇھەممەت (شىۋېتسىيە)

ئاخىرقى ئاۋاز

كۆك ئاسماننىڭ قۇمدەك سارغايغان،
قىلدەك ئىنچىكە ئاۋازى
چىلىق–چىلىق ھۆل قىلدى مېنى،
بىراق مەن كۆيمەكتە ئىدىم سۇنىڭ ئىچىدە.
مەن پېتىۋاتاتتىم قايتا كۆتۈرۈلمەيدىغان قۇياشتەك،
يىقىلماقتا ئىدىم قايتا كۆكلىمەيدىغان دەرەختەك،
ئاسمانغا دەسسەپ تۇراتتىم ،بېشىم زېمىنغا تاقاشقانىدى.
بىر ئاۋاز شۇنچە يىراقتىن ئاڭلىناتتى،
ئەمەلىيەتتە زېمىن يىغالۋاتاتتى
ئۇ مەرھۇم ئانامنىڭ قولىدەك يۇمشاق ئىدى،
ئۇ ،مەن كىچىكىمدە ئويناپ چوڭ بولغان مەھەلىمىزدەك يېقىملىق ئىدى،
مەن مەھەللىمىزنى دەپنە قىلغان كۈنى دەل مۇشۇ ئاۋازدا يىغلىغانىدىم.
بالىالر ئوينىغۇدەك مەھەللىلەر بولمىغاچقا
ئۇالر يا ئۆيگە ياكى بارسا –كەلمەس يەرگە سولىناتتى،
ئاتا–ئانىالر بالىلىرىنىڭ بارسا–كەلمەس يەرگە سولىنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن
بالىالرنى پەقەت ئۆيگە سوالپ باقاتتى.
ئاۋاز تېخىمۇ يىراقالپ باراتتى،
خۇددى كەچكى شەپەق نۇرىدەك قان تاماتتى.
ئاخىرقى ئاۋازمۇ ئۈزۈلدى،
ھەممە يەر قاراڭغۇلۇققا چۆمدى.
مەن پەقەت ئۈچۈپ قاالي دېگەن شامدەك پىلدىرالپ تۇراتتىم.
–2017يىلى 8ئاينىڭ –20كۈنى ستوكھولىم

ئانا تىلىم
تارىم ئەسلى
ئانا ماكان ئىدى ئانا تىلىمدا،
ئەمدى تارىم دېسەم
39

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

باشقا نەرسە كېلەر كۆز ئالدىمغا
شۇندىن بېرى
ھېچ نەرسىنىڭ تەمى قالمىدى تىلىمدا،
خۇددى پىزا ،كولدولما يىگەندەك
گۆشنان ،قاتلىما ئورنىغا.
تىنەپ يۈردۈم كۆپتىن بېرى تار ۋاقىتنىڭ ئىچىدە،
ئۈچتىن يېرىمنى ئېلىپ ئىككى يېرىم قىاللماي
ياكى بىر يېرىمنى يېرىم ئىككى دىيەلمەي نوبىل يۇرتىدا
نوبىلنىڭ نامىغا ساھىپ بولغان
سېلما الگېرلۆفنىڭ ئەسەرلىرى،
توماس ترانسترۆمېرنىڭ شېئىرلىرى،
ۋە ئاسترىد لىندگېرېننىڭ چۆچەكلىرىنىڭ تىلىدا سۆزلەپ يۈرۈپمۇ
بىر تامچە سۇ تاپالمىدىم چاڭقاق دىلىمغا.
ئاق ۋاراققا ئويۇلغان سۆزلەر
خۇددى تاشتىن تۈپلەنگەن كىتابتەك
قېتىپ كەتكەن ئىدى ئۆزىنىڭ ئىچىگە.
شۇنچە سوغۇق ئىدى ئۇ،
خۇددى ستوكھولىم ئونۋېرسىتېتىنىڭ ئىچىگە تىكلەنگەن
كوڭزىنىڭ تاش ھەيكىلىدەك
سېلما الگېلۆفنىڭ ماڭا يازغان سۆيگۈ خېتىنى،
توماس ترانسترۆمېرنىڭ روھىيتىمگە قويغان دىئاگنوزىنى،
ئاسترىد لىندگېرېننىڭ چۈشلىرىمنى تەسۋىرلىشىنى
ئوقۇۋاتىمەن قارا تەرگە چۆمۈلۈپ،
خۇددى قىرتاق قارا قەھۋەنى زورالپ ئىچكەندەك
ئەگەر سىلەرنى ئوقۇسام كۇچادا ياكى قەشقەر ،قۇمۇلدا،
ئۇيغۇر دەملىگەن چاي بىلەن ئۇيغۇرنىڭ زۇۋانىدا،
ئايلىناتتى توماس تامچى ئۇستامغا،
سېلما ،ئاستىرد گۈلچى قىزالرغا،
مەن مېنىڭ تىلىمغا ،تارىمدىكى ساددا ئۇيغۇرغا.
مېنىڭ تىلىم ئانامنىڭ تىلى،
مېنىڭ تىلىم باالمنىڭ تىلى،
مېنىڭ تىلىم نەۋرە ،چەۋرە ،ئەۋرەمنىڭ تىلى،
مېنىڭ تىلىم ئۇيغۇرنىڭ تىلى.
-2017يىلى -9فېۋرال ،ستوكھولىم

40

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ئاخىسكا خەلق شېئىرلىرىدىن تالالنمىالر
ئويغان
دەرۋىش يۇنۇس
ئۆمۈر باغچىسىنىڭ گۈلى سوالشماستىن،
ئويغان كەل كۆزلىرىم ،غەپلەتتىن ئويغان.
بىر كۈن ئەجەل بىزگە پۈرسەت بەرمەستىن،
ئويغان كەل كۆزلىرىم ،غەپلەتتىن ئويغان.
يۇمشاق تۆشەكتە ياتما يۇمۇالپ،
ئەنسىرمەدىن ئۇخلىما قانغىچە.
ئاتارالر چوڭقۇر قاراڭغۇ يەرلەرگە،
ئويغان كەل كۆزلىرىم ،غەپلەتتىن ئويغان.
يۇنۇس دەرۋىش دەيدۇكى ،سۆزى ئىشەنچسىز،
سېنىڭ ئۇ كۈمۈشلىرىڭ بۇ يەردە سېتىلماس.
ئەلگە پايدىسى بولمىغاننىڭ ،ھەققە پايدىسى بولماس
ئويغان كەل كۆزلىرىم ،غەپلەتتىن ئويغان.

يارىشامدۇ؟

يىتگۈن گومورئالى
ۋەتەنگە پىسەنت قىلماسلىق،
بۈگۈن بىزگە يارىشامدۇ.
بۇ ئىشتا ھارماق ،ۋازكەچمەك،
ئېيتىڭالرچۇ ،بىزگە يارىشامدۇ.

ئەي تۈرك ئوغلى ،كۈچلۈك بول،
ۋەتەننى ساتماقچىمۇسەن.
ئارقاڭغا قايت ،ئۆز تارىخىڭغا قارا،
ساتقۇنلۇق بىزگە يارىشامدۇ.

ئىنساپ قىلىڭ ،كېلىڭ يولغا،
مەھكەم بەرگىن قولنى قولغا.
ئۆز يۇرتۇمىز تۇرۇغلۇق،
سۈرگۈن بىزگە يارىشامدۇ،

بولدى ھازىرغىچە ياشىغانلىرىم،
غېرىب دەپ ئاتىلىپتىمەن
ئىسمىمنى يىتگۈن قويۇپتىمەن،
يىتگۈن بىزگە يارىشامدۇ.

* « »Ahıska Halk Şiirinden Seçmelerناملىق شېئىرالر توپلىمىدىن ئېلىندى

41

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

بىزگە بىر چارە
شىمشەك سۈرگۈن
ئاخىسكا دىيارى ئېلىمىز بىزنىڭ،
يەنە پەرىشاندۇر ھالىمىز بىزنىڭ.
يۇرتتىن ئايرىلىش بولدى يولىمىز ،
ئامان ئالالھ ،ئامان ،قالدۇق بىچارە،
ياندۇق ئالالھ ياندۇق بىزگە بىر چارە.

بىزنىڭ بەختىمىزمۇ چىچەكلەرمۇ
يۇرتى بار يۇرتتىن يۇرتقا كۆچەمدۇ
قاناتسىز قۇشالر يات يۇرتالردا ئۇچاالمدۇ
ئامان ئالالھ ،ئامان ،قالدۇق بىچارە
ياندۇق ئالالھ ياندۇق بىزگە بىر چارە

پەرىشان قىلدى بىزنى گروزىيە،
ئايرىدى ۋەتەندىن ،ئايرىدى دوستالردىن.
تىخىچە بېشىمىز قوتۇلمىدى ھازىدىن،
ئامان ئالالھ ،ئامان ،قالدۇق بىچارە،
ياندۇق ئالالھ ياندۇق بىزگە بىر چارە.

چاقمايدۇ دەيدۇ نېمە بوالر بىزنىڭ ئەھۋالىمىز
يەتمەيدۇ دوستالرغا بىزنىڭ قولىمىز.
ھەر تەرەپتىن قورشالدى بىزنىڭ يولىمىز ،
ئامان ئالالھ ،ئامان ،قالدۇق بىچارە،
ياندۇق ئالالھ ياندۇق بىزگە بىر چارە.

ئاخىسكا تۈركچىسىدىن مۇرات ئورخۇن ئۇيغۇرچىالرشتۇرغان

ئانا
شېئىر
سامەد ۋۈرگۈن (ئەزەربەيجان)

تېخى بوۋاق ئىكەن يەرگە كۆمدى سېنى،
ھاياتقا قاناتسىز ئاتتى مېنى.
قارىغىنە قانداق ۋەيران بولدى ھاياتىم،
سەنسىز ھايات زىندان بولدى ئانا.
قەلبىڭدە باردۇر ياخشى تىلەكلەر،
اليىقتۇر سەجدىگە ساڭا پەرىلەر.
قەيەردىسەن ،كۆزلىرىم ئىزلەر سېنى،
پەرزەنتىڭ سەنسىز ھازىداردۇر ئانا.
سەن قۇياش كەبى چىقتىڭ ۋە پاتتىڭ،
بىچارە باالڭنى غەملەرگە ئاتتىڭ.
ئېيتقىنە ماڭا قايسى ئارمانغا يەتتىڭ،
شۇنچە زامان تۇپراقالردا ئانا.
42

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

بىر ئاھ ئۇرسام سەنسىز ،قوپساممۇ توپان،
ئۆمرۈمنى بېرىمەن يولۇڭدا قۇربان.
يۇمۇلغان كۆزلىرىڭنى ئاچقىنە بىر ئويغان،
ئەمدى ھايات باشقا ھاياتتۇر ئانا.
ھازىر ئەھۋالىڭ قانداق بىلگىم كېلىدۇ،
دەردلىرىمنى ساڭا تۆككۈم كېلىدۇ.
سىنى كۆرمەك ئۈچۈن ئۆلگۈم كېلىدۇ،
تەسەللىم ئاھ بىلەن ھازىدۇر ئانا.
تۈركىيە تۈركچىسىدىن مۇرات ئورخۇن ئۇيغۇرچىالشتۇرغان.

18تۆگە ھىكايىسى
)مەسەل(
بــۇرۇن ئۆتكــەن بىــر دادا ئــۈچ ئوغلىغــا ئــون يەتتــە
تۆگىســىنى مىــراس قىلىــپ قويۇپتــۇ .دادىســى ئالەمدىــن
ئۆتكەندىــن كېيىــن ،بالىلىــرى دادىســىنىڭ ۋەســىيىتىنى
ئېچىــپ ئوقۇپتــۇ.
ۋەســىيەتتە مۇنــداق دېىيىلگــەن ئىكــەن :تۇنجــى
ئوغــۇل تۆگىلەرنىــڭ ئككىــدەن بىرىنــى ،ئوتتۇرانچى ئوغۇل
ئۈچتــەن بىرىنــى ۋە كەنجــى ئوغــۇل توققــۇزدەن بىرىنــى
ئالســۇن .ئــون يەتتىنــى ئىككــى ،ئــۈچ ۋە توققۇزالرغــا
پۈتــۈن بۆلگىلــى بولمىغاچقــا ،بــۇ ئــۈچ ئوغــۇل تالىشــىپ،
جىدەللىشىشــكە باشــاپتۇ .شــۇنىڭ بىلــەن ئــۇالر ئاخىــرى
بىــر دانىشــمەندىن ئەقىــل سوراشــنى توغــرا تېپىپتــۇ .بــۇ
دانىشــمەن ۋەســىيەتنى ئەســتايىدىل ئوقــۇپ چىقىــپ،
ياخشــى ئويالنغاندىــن كېيىــن ،ئۆزىنىــڭ بىــر تۆگىســىنى
ئېلىــپ كېلىــپ ئــۇ ئــون يەتتــە تۆگىگــە قوشــۇپتۇ–دە،
جەمئــى تۆگــە ئــون ســەككىز بولۇپتــۇ.
شــۇنىڭ بىلــەن ئــۇ ۋاپــات بولغــان دادىنىــڭ
ۋەســىيىتىنى قايتــا ئوقۇپتــۇ .ئــون ســەككىزنىڭ ئىككىدەن
بىــرى توققــۇز ،شــۇڭا ئــۇ چــوڭ ئوغۇلغــا توققــۇز تۆگــە
بېرىپتــۇ .ئــون ســەككىزنىڭ ئۈچتــەن بىــرى ئالتــە،

شــۇڭا ئوتتۇرانچــى ئوغۇلغــا ئالتــە تۆگــە بېرىپتــۇ .ئــون
ســەككىزنىڭ توققــۇزدەن بىــرى ئككــى ،شــۇڭا كەنجــى
ئوغۇلغــا ئىككــى تۆگــە بېرىپتــۇ .مانــا ئەمــدى ھەممىســىنى
قوشــۇپ باقســاق:
9+6+2=17
ئېشــىپ قالغــان بىــر دانــە تۆگىنــى بــۇ دانىشــمەن
ئــادەم ئــۆزى ئېلىــپ كېتىپتــۇ .بــۇ ھىكايىنىــڭ ھىكمىتــى
شــۇ:
بــۇ يــەردە مەســىلىنى ھــەل قىلىشــتىكى مۇھىــم
نۇقتــا –18تۆگىنــى يەنــى ئورتــاق بىــر ئاساســنى تېپىــش.
گەرچــە باشلىنىشــتا تــەس كۆرۈنســىمۇ–18 ،تۆگىنىــڭ
قوشۇلىشــى بىلــەن بــۇ مەســىلە ھــەل بولغــان .دېمــەك بىــر
مەســىلىنى ھــەل قىلىشــنىڭ بىرىنجــى باســقۇچى ئالــدى
بىلــەن ئۇنــى ھــەل قىلغىلــى بولىدىغانلىقىغــا ئىشــىنىش،
ئەگــەر بــۇ ئىشــىنىش بىلــەن يولغــا چىقمايدىكەنمىــز
ھېچقانــداق مەســىلە ھــەل بولمايــدۇ .يەنــى ئىشــىنىش،
پىكىــر يۈرگــۈزۈش ،ھەركــەت قىلىــش ۋە قىلغــان ئىشــتىن
يەكــۈن چىقىرىــش بىــر مەســىلىنى ھــەل قىلىشــتىكى
مۇھىــم باســقۇچالردۇر.
ئېنگىلىزچىدىن دىلدۇز تېلمان ھەسەن تەرجىمىسى
43

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ئانار نۇسخىسىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدىكى تارىخىي ۋە سىمۋوللۇق ئورنى ھەققىدە
زۇلھايات ئۆتكۈر(شىۋېتسىيە)

مەدەنىيــەت مىراســلىرىدىكى تۈرلــۈك نۇســخىالرغا
دەۋر ئاالھىدىلىكــى ،دىنىــي ئېتىقــاد ۋە ئىســتېتىكا
قارىشــى قاتارلىــق ئامىلــار يوشــۇرۇنغان بولــۇپ،
يېزىققــا قارىغانــدا ئىســپاتالش ۋە دەلىــل خاراكتېــرى
تېخىمــۇ كۈچلــۈك بولىدۇ.ئانــار نۇسخىســى ھەققىــدە
ئىســام دىنــى ،بــۇددا دىنــى ۋە خىرىســتىيان دىنــى
قاتارلىــق كــۆپ خىــل دىنىــاردا ئوخشــىمىغان
ئەپســانىلەر مەۋجــۈت بولــۇپ ،ھەرقايســى دەۋر
ۋە ئېتىقــاد سىستېمىســى ئاســتىدا ئانارنىــڭ
ســىمۋوللۇق خۇسۇســىيىتىمۇ پەرقلىــق بولغــان ۋە
ئوخشــىمىغان شــەكىللەردە خاراكتېرلەنگەن.ماقالىــدە
ئانــار نۇسخىســىنىڭ ئۇيغــۇر مەدەنىيىتىنىــڭ ئــەڭ
دەســلەپكى تۇتېــم دەۋرىدىــن باشــاپ ،ئۇيغــۇر
مەدەنىيىتىنىــڭ ھەرقايســى قاتالملىرىــدا ئەكــس

توقلــۇق ،بەرىكــەت ۋە ســاغالملىقنىڭ ســىمۋولى
بولــۇپ كەلگــەن.
بارلىــق دىنــاردا ئاساســەن خاســىيەتلىك مىــۋە
دەپ قارالغــان ئانــار ئــەڭ ئىپتىدائىــي دىنالردىــن
بىــرى بولغــان زەردۇشــت دىنىدا(ئاتەشپەرەســلىك)
ھەرخىــل دىنىــي مۇراســىم ۋە يوســۇنالردا كــەڭ
قوللىنىلغــان ۋە ئانارنىــڭ خاســىيىتىگە ،قۇدرىتىگە
تېۋىنغــان .بــۇ خىــل ئىپــادە ئانارنىــڭ ئىــران ۋە
ئافغانىســتاندىن كېلىپ چىققانلىقىنىدەك كۆزقاراشنى
تېخىمــۇ ئىلگىــرى ســۈرىدۇ.ئىران ئەپســانىلىرىدە
ئىســفەندىيارنىڭ ئانارنــى يېگەندىــن كېيىــن كــۈچ–
قۇدرەتكــە تولــۇپ ،يېڭىلمــەس قەھرىمــان بولغانلىقى
بايــان قىلىنســا ،زەردۇشــت دىنىــدا بولســا مەڭگــۈ
ئۆچمــەس روھقــا ســىمۋول قىلىنىدۇ.بىــر تــال
ئانارنىــڭ ئىچىدىــن مىــڭ دانــە ئۇرۇقنىــڭ چىقىشــى
يۈكســىلىش ۋە بايلىققــا ســىمۋول قىلىنىدۇ.بالىالرنىڭ
تۇغۇلــۇش مۇراســىملىرىدا ئانــار دانىســى ،قــۇرۇق
ئــۈزۈم ۋە گۈرۈچنــى ئارىالشــتۇرۇپ ئەتراپقــا چېچىــش
ئادەتلىــرى بولغان.قەدىمكــى مىســىردا مېيىتــار ئانــار
بىلــەن قوشــۇپ دەپنــە قىلىناتتــى .يەھۇدىــاردا
بولســا ئانــار ئادىللىــق ،توغرىلىقنىــڭ ســىپۋولى
بولــۇپ ،ئانارنىــڭ ئىچىــدە 613دانــە ئۇرۇقنىــڭ
بارلىقىغــا ۋە ئــۇ ئۇرۇقالرنىــڭ قانۇننىــڭ 613
ماددىســىغا ۋەكىللىــك قىلىدىغانلىقىغــا ئىشــىنىدىغان
ئېتىقادمــۇ بار.مىمارچىلىــق ۋە بېزەكلــەردە ئانــار
نۇسخســى كــەڭ قوللىنىلغان.خىرىســتىيان دىنىدىمــۇ
ئانــار مەڭگۈلــۈك ھاياتقــا ســىمۋول قىلنغــان بولــۇپ،
چېــركاۋ بېزەكلىــرى ۋە تــام رەســىملىرىدە ئانــار
نۇسخىســى ناھايىتــى كــۆپ قوللىنىلغــان1 .

ئەتتۈرىلىشــى ۋە بــۇ مەدەنىيــەت ئىزنالىرىنىــڭ
ســىمۋوللۇق رولــى چۈشــەندۈرىلىدۇ.
ئانــار ئــەڭ قەدىمكــى يېتىشــتۈرۈلگەن
مىۋىلەردىــن بىــرى بولــۇپ ،ئانارنىــڭ ئانــا ۋەتىنــى
ئىراندۇر.فارســچىدىكى ئىســمى ئېنــار بولــۇپ،
تۈركىيــە تۈركچىســىدە نــار ۋە بىــر قىســىم تۈركىــي
تىلــاردا ئانــار دەپ ئاتىلىــپ كەلمەكتە.ئانــار
ھىندىســتان ۋە يىپــەك يولــى ئارقىلىــق ئاســىيا
دۆلەتلىرىگە،ئىســپانىيىنىڭ مۇســتەملىكە دۆلەتلىــرى
ئارقىلىــق جەنۇبــى ئامېركىغــا تارالغــان.
ئوخشىمىشــان مەدەنىيەتلــەردە ئانارنىــڭ
ســىمۋۋوللۇق رولــى پەرقلىنىدىغــان بولســىمۇ،كۆپ
ســاندىكى مەدەنىيەتلــەردە بىناكارلىــق ،توقۇلمــا
بۇيــۇم ۋە قــول ھۈنەرۋەنچىلىكتــە ئانــار نۇسخىســى
قوللىنىلىــپ كەلگــەن بولــۇپ ،ئەلمىســاقتىن بۇيــان
44

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ئۇيغــۇر مەدەنىيىتىــدە ئانارنىــڭ ئورنــى
ناھايىتــى يۇقىــرى بولــۇپ ،ئانارغــا مۇناســىۋەتلىك
بــەزى ئەقىدىلــەر ۋە قاراشــارمۇ ئۇيغۇرالرنىــڭ روھىــي
ۋە ئىجتىمائىــي دۇنياســىغا ســىڭىپ كەتكــەن .ئانارغــا
ئائىــت بىــر قىســىم چــۈش تەبىرلىــرى بــار:
ئەگــەر كىســەلچان كىشــى ئانارنىــڭ پوســتىنى
يــەپ چــۈش كۆرســە كېســىلىدىن ســاقىيدىغانلىقىنى
بىلدۈرىــدۇ.
ئانــار كــۆرۈپ چــۈش كۆرســە مەبلــەخ ئۇنىڭدىــن
باشــقا ئەندىشــە ياكــى بىــر يەرگەســەپەرگە
چىقىدىغانلىقىنــى بىلدۈرىــدۇ.
ئەگــەر ئانارنىــڭ ئۇرۇقــى ئــاق كــۆرۈپ چــۈش
كۆرســە ئــاز پۇلنــى بىلدۈرىــدۇ.
ئەگــەر ئانارنىــڭ ئۇرۇقــى قىزىــل بولســا ئــۇ
ھالــدا كــۆپ پايدىنــى بىلدۈرىــدۇ.
كۆرىنىشــى بــەك پاكىــزە ئانارنــى كــۆرۈپ چــۈش
كۆرســە يــاش قىزنــى بىلدۈرىــدۇ.
ئوتتۇرىدىــن ئاجىــراپ كەتكــەن ئانارنــى
كــۆرۈپ چــۈش كۆرســە نۇمۇســىنى يوقاتقــان
قىزنى،ئاجىراشــقان ئايالنــى ياكــى بىــر تــۇل ئايالنــى
بىلدۈرىــدۇ .
ئۇيغــۇر خەلــق ناخشــىلىرىغىمۇ ئانــار سىماســى
ســىڭىپ كەتكــەن بولۇپ،ئانارگۈلبــاال ،ئانارنىــڭ
دانىســى قاتارلىــق ئانــار كۈيلەنگــەن ناخشــىالر
بــاردۇر.
شامال چىقسا ئەگىيدۇ
سەمەن يولىدا تېرەك.
ئانچە مۇنچە كەپ تۇرسىال ئانارگۈل باال
چىدىمايدىكەن يۈرەك.
ئۇيغــۇرالر ئارىســىدا ئانــار نۇسخىســىنىڭ
قوللىنىلىشــى ئــۇزۇن تارىخقــا ئىگــە بولــۇپ،
توقۇمىچىلىــق،
بىناكارلىــق،
نەققاشــچىلىق،
ســەرگەزچىلىك ،فار–فــۇر بۇيــۇم ســەنئىتى قاتارلىــق
كــۆپ خىل ســاھەلەردە قوللىنىلىــپ كەلگەن.تارىخىي
ماتېريالــاردا تۈركىــي خەلقلــەر ئىچىــدە ئۇيغۇرالرنىــڭ
ئــەڭ دەســلەپ ئوتتــۇرا ئاســىيادىكى خوشــنىلىرى
بولغــان ســوغدىالرنىڭ تەســىرىدە ئانــار بىلــەن
ئۇچراشــقانلىقى ۋە ئانــار نۇسخســىنى قولالنغانلىقــى
بايــان قىلىنىــدۇ.
بويىدىكــى كىــروران
لوپنــۇر كۆلــى
خارابىلىقىدىــن ۋە نىيــە خارابىلىقىدىــن تېپىلغــان
پــاالز ،گىلــەم پارچىلىــرى ۋە يــۇڭ توقۇلمىالردىــن
ئانــار نۇسخىســىىنى ئۇچراتقىلــى بولىدۇ.نىيــە
خارابىلىقىدىــن تېپىلغــان بــۇ يادىكارلىقالرنىــڭ
تارىخىــي دەۋرى ۋېــي سۇاللىســى دەۋرىگــە توغــرا

كېلىدىغــان بولــۇپ ،تارىخــى ماتېرىيالالرغــا ئاساســەن
ئانارنىــڭ ئوتتــۇرا تۈزلەڭلىككــە مىالدىدىــن بــۇرۇن
–126يىللىــرى تارقالغانلىقــى مەلــۇم 2،لېكىــن ئانــار
نۇسخىســىنىڭ قاچاندىــن باشــاپ قوللىنىلغانلىقىغــا
ئائىــت ئېنىــق بىــر تارىــخ يــوق بولــۇپ ،جەنۇنــى
ۋە شــىمالى ســۇاللىلەردەۋرىدىن كېيىــن ئاندىــن
ئۆســۈملۈك ،مىــۋە نۇســخىلىرىنىڭ قوللىنىلغانلىقــى
خاتىرىلەنگەن.بــۇ ســەۋەبتىن ئانــار نۇسخىســىنىڭ
ئۇيغــۇرالر ياشــىغان زېمىندىــن ئوتتــۇرا تۈزلەڭلىككــە
تارالغانلىقــى ئېھتىمالغــا ناھايىتــى يېقىــن.
ئانــار نۇســخىلىق گىلــەم قەدىمىــي گىلــەم
نۇســخىلىرىدىن بولۇپ،چۈلــۈك ئانــار نۇســخا،
شــاخ ئانــار نۇســخا دەپ ئىككــى خىــل نــام بىلــەن
ئاتىلىــدۇ .بــۇ ئىككــى نۇســخىنىڭ مەزمۇنى ئوخشــاش
بولــۇپ ،ئانــار دەرىخىنــى نامايــان قىلســىمۇ،
لېكىــن نەقىــش قۇرۇلىشــىدا مەلــۇم ئوخشــىمايدىغان
جايلىــرى بولغاچقــا ئىككــى خىــل نــام بىلــەن
ئاتالغان.ئانــار نۇســخىلىق گىلــەم ئەجداتلىرىمىزنىــڭ
ئىشــلەپچىقىرىش مۇھىتىدىــن بىۋاســتە ئېلىنغــان
بولۇپ،ئۇالرنىــڭ قەدىمكــى دەۋرلەردىــا ئانارنىــڭ
نۇرغــۇن كېســەللەرگە شــىپا بولىدىغــان دورىلىــق
خۇسۇســىيىتىنى ،غــازاڭ ۋە شــۆپۈكلەرنى بويــاق
ماتېريالــى قىلىشــقا بولىدىغانلىقىنــى بايقىغانلىقىنــى،
ئانارنــى بىرقــەدەر يۇقىــرى ئىقتىســادىي ئۈنــۈم
بېرىدىغــان ،مىۋىســى شــىپالىق بولغان خاســىيەتلىك
دەرەخ دەپ قارىغانلىقىنــى ۋە ئانــار ئۆستۈرۈشــكە
ئەھمىيــەت بەرگەنلىكىنــى كۆرۈۋېلىشــقا بولىــدۇ.
نۇســخىالردىكى لوڭقــا شــەكىللىرى ئۇيغۇرالرنىــڭ
قەدىمدىــن تارتىپــا گــۈل گىياھالرغــا ھېرىســمەن
ئىكەنلىكــى ۋە لوڭقــا ،تەشــتەكلەردە گــۈل گىيــاھ
ئۆســتۈرۈش مەدەنىيىتىنىڭ بولغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشــقا
بولىــدۇ.
ئانــار نۇسخىســى قانۇنىيەتلىــك ،رەتلىــك،
ئەركىــن شــەكىللىك نۇســخا بولــۇپ ،ئۇزۇنىســىغا ۋە
توغرىســىغا كېڭىيەلەيدۇ.شــوخ كــۆك ۋە كــۆك رەڭلــەر
تەگلىــك رەڭ قىلىنىــدۇ ،كىشــىگە جىمجىــت ،ئېغىــر
– بېســىقلىق ۋە قانائــەت تۇيغۇســى بېرىــدۇ3.
تۇتېــم ئىنســانىيەتنىڭ ئــەڭ بۇرۇنقــى ســەنئەت
ئېڭىنىــڭ ئىپادىلىنىشــىدۇر.تۇتېمنىڭ تۈرلىــرى
ئىچىــدە ھايۋان ۋە ئۆســۈملۈككە تېۋىنىش ئىپادىلىرى
بولــۇپ ،ئانارمــۇ شــۇ ۋاقىتىكــى تۇتېمالردىــن بىــرى
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - İzdinish - 2018 - 6
  • Büleklär
  • İzdinish - 2018 - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 2731
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1748
    12.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3019
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1811
    9.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 2963
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    6.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    12.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 3064
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2084
    13.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 2965
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    12.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 3111
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2105
    15.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 783
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 526
    10.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.