Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 3064
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2084
13.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
22.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
26.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
«توزىمــاس چېچەكلــەر»– شــائىرنىڭ لىرىــك شــېئىرلىرىدىن تۈزۈلگــەن توپــام بولــۇپ ،ئاخىرىغــا «رابىيــە–
ســەئىدىن» ئوپىراســى كىرگۈزۈلگــەن .بــۇ ئەســرنىڭ قىممىتىنــى بىــر قېتىملىــق ســۆھبىتىمىزدە ئاپتــور ئــۆزى ئېيتقاندەك،
گومىنــداڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكــى زۇلمەتلىــك دەۋردە يېزىلىــپ ،جەمئىيەتكــە تارقىلىــش بىلــەن خەلــق ئارىســىدا كۈچلــۈك
تەســىر قوزغىيالىغانلىقىدىــن ئايرىــپ قاراشــقا بولمايــدۇ« .توزىمــاس چېچەكلــەر» گــە كىرگۈزۈلگــەن شــېئىرالرنىڭ ئېمــا
دائىرىــى كــەڭ ،مەزمۇنــى چوڭقــۇر ،شــەكلى رەڭمۇ–رەڭــدۇر .ئۇنىڭدىكــى بىر قىســىم شــېئىرالردا شــائىرنىڭ مەرىپەتچىلىك
ئىدىيىســى روشــەن ئىپادىســىنى تاپقــان:
بەخت ساماسىنىڭ قۇياشى ،يۇلتۇزدۇر مەرىپەت،
قاپقارا تۇرمۇش تونىنىڭ كۈندۈزىدۇر مەرىپەت.

خارۇزار قىلغان ئېلىڭنى ئەي زىيائى ،ياخشى بىل
مۆتىبەر بىر ئەل قىلىپ ياشناتقىسىدۇر تەربىيەت.
«تەربىيەت»

يەنــە بىــر قىســىم شــېئىرالردا شــائىرنىڭ زوراۋانلىــق ئالدىــدا بــاش ئەگمەيدىغــان ،ھەق–ئادالەتنــى ئۇلۇغاليدىغــان،
خەلــق ئۈچــۈن قۇربــان بېرىشــتىن ئايانمايدىغــان جەڭگىــۋار ئىرادىســى بىلــەن جۇشــقۇن يــۈرەك ساداســى جاراڭاليــدۇ:
تىلەرمەن ئايرىما دەپ ئەمگىگىمدىن ھەر زامان،
نىسىپ بولغاي ياشاش دائىم تېنىمدە باركى جان يارەب.
قانائەت تاغىدىن بۇ ھىممىتىم سۇمرۇغى جاي ئالسۇن،
بەلەن بۇ ھىممىتم ئالدىدا پەستۇر ئاسمان ،يارەب.
تەكەببۇر گەر زااللەتتىن ئىبارەت بولمىسا ئەردى،
بويۇن ئەگمەس ئىدىم ئۇ بولسىمۇ شاھى جاھان ،يارەب.
ھەقىقەتنى سۆيگەن باغرىم ،سۆكەر ئۇ بىھەقىقەتنى،
ئەگەر ناھەقچى بولغاندا كىرەكمەس بەگ ۋە خان ،يارەب.
غېرىپ كۆڭلۈم ھەمىشە دەرتتە مەزلۇم ئاھى–زاردىن،
يېتىمالر زارىغا يەتمەس كىشىلەردىن پىغان ،يارەب.
ئەگەرچە ئىززىتقۇ– نەپسىمنى ھەرگىز ئەتمىگەيمەن خار،
يېتىم ،ئاجىز ،غېرىپلەر پۇت توپاسى ئۇشبۇ جان ،يارەب.
زىيائى باغرى دەرت بىلەن ئېزىلگەن تورپە شائىردۇر،
يامانالر قەستىدىن بىچارە بولسىدى ئامان ،يارەب.
«غەزەل»
يەنە بىر قىسىم شېئىرالردا شائىرنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك ،خەلقپەرۋەرلىك ئىدىيىسى گەۋدىلەندۈرۈلگەن:
يۇرت–ئەل ئۈچۈن تارتقان ئازاپنى،
شاھلىق تەختىگە قىياس ئەتكۈلۈك.
21

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

خەلق يولىدىكى بىر مىنۇت قايغۇ،
مىڭ يىللىق راھەت ئۈچۈن يەتكۈلۈك.
ئەلنىڭ بەختىنى كۆزلەپ ئەي زىيا،
يىغلىسا يىغالپ ،كۈلسە كۈلگۈلۈك.
«غەزەل»
يەنــە بىــر قىســىم شــېئىرالردا شــائىر تىــغ ئۇچىنــى ئەزگۈچــى ھۆكۈمرانالرغــا بىۋاســتە قارىتىــپ ،ئۇالرنىــڭ زالىملىــق
ۋە قانخورلــۇق ئەپتى–بەشىرىســىنى ئېچىــپ تاشــلىغان:
ئىچكىنىڭ زالىم قىزىل مەي ،ئويال كىمنىڭ قانىدۇر؟
يېگىنىڭ قايسى غېرىپ–بىچارىنىڭ نانىدۇر.

بەزمىگاھ ئىچرە ساز ئاۋازىنى مۇڭلۇق دېمە،
تۇل خوتۇن بىرلە يىتىمالر باغرىنىڭ ئەپغانىدۇ.
«غەزەل»
توپالمغــا كىرگۈزۈلگــەن يەنــە بىــر قىســىم شــېئىرالر مۇھەببــەت لېرىكىلىرىدىــن ئىبــارەت بولــۇپ ،شــائىر ئۇنىڭــدا
پــاك مۇھەببــەت ،ســەمىمىلىك ،ســاداقەت ،ۋاپــا ،ھــەم دىيانەتنــى ئۇلۇغاليــدۇ ،يــۈرەك ھېســىياتىنى ئوبرازلىــق ،گــۈزەل
ئوخشــىتىش ۋە ســۈپەتلەش ۋاســتىلىرى بىلــەن ئىزھــار قىلىــدۇ:
يېڭى ئاي نەشئەلى ،ئەمما نىگار قاشىگە ئوخشارمۇ؟
چىمەندە يەلپۈنۈپ سۇنبۇل قارا ساچىگە ئوخشارمۇ؟
ئېچىلغان اللەيۇ رەنا قىزىل مەن دەپ بولۇر مەغرۇر؟
نىگارىمنىڭ نەفىس ،زىيا سۈزۈك لىۋىگە ئوخشارمۇ؟
نەسمى سۈبھى دەم گۈل غۇنچىسى قىلمىش تەبەسسۇمالر،
لېكىن بۇنداق تەبەسسۇم دىلبىرىم ئاغزىگە ئوخشارمۇ؟
«ئوخشارمۇ»
ئەھمــەد زىيائىــي شــېئىرلىرىدىكى ئەنــە شــۇنداق يۇقــۇرى ئەدەبىــي ماھــارەت كۆپلىگــەن شــائىر ۋە يازغۇچىالرنىــڭ
دىققەت–ئېتىبارىنــى ئۆزىگــە جەلــپ قىلىــپ ،بىــال ئەزىــزى قاتارلىــق شــائىرالر ئەينــى يىلــاردا زىيائىــي غەزىلىگــە
مۇخەممــەس توقۇغــان ،نۇرمۇھەممــەد ئېركــى قاتارلىــق شــائىرالر ئۇنىــڭ شــېئىرلىرىغا تەقلىــت قىلىــپ بىــر قىســىم
ئەســەرلەرنى يېزىشــقان ئىــدى.
«توزىمــاس چېچەكلــەر» گــە كىرگۈزۈلگــەن ئەســەرلەر ئۇيغــۇر شــېئىرىيىتىنىڭ نادىــر ئۈلگىلىــرى ســۈپىتىدە ھازىرمــۇ
ئــۆز قىممىتىنــى يوقاتماســتىن ،خەلــق ئاغزىــدا يــاد ئوقۇلــۇپ كەلمەكتــە .بــۇ كىتاپنىــڭ يېقىنــدا چەتئەللــەردە نەشــىر
قىلىنىشــى يۇقىرىقــى پىكىرىمىزنــى تېخىمــۇ تولــۇق ئاساســقا ئىگــە قىلىــدۇ.
داۋامى كېلەركى ساندا…

22

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

غۇنچىالر قەلىمىدىن

شېئىرالر
ئانا تىلىم

*

مارۋايېت مۇخپۇلوۋا
(قازاقىسان قازاقىستان ئا.روزىباقىئەۋ نامىدىكى –153مەكتەپ گىمنازىيىنىڭ ئوقۇغۇچىسى)

تىلىم باردا مەن بارمەن،
شۇ تىل بىلەن كۆكلەيمەن.
ئۇيغۇر دېگەن نامىمنى،
تونۇتىمەن ھەر ئەلگە.

بىلىم ئېلىش يولىدا،
كەلدىم ئانا مەكتەپكە.
ئانا تىلنى ئۈگىنىپ،
ئالىم بولۇش مەقسەتتە.

* «قەشقەر ئەدەبىياتى» – 1985يىللىق – 1ساندىن ئېلىندى.

23

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ئانا*
دىلبىرىم مۇسائەۋا
(قازاقىسان م.ياقۇپوۋ نامىدىكى –101مەكتەپ گىمنازىيەنىڭ ئوقۇغۇچىسى)
قەدىرلەيلى ئانىالرنى،
رەنجىتمەيلى كۆڭلىنى.
ئاق سۈت بەرگەن ئانىنىڭ،
ئۇزاق قىلسۇن ئۆمرىنى.

چۈنكى ئۇالر بىز ئۈچۈن،
تەييار تۇرار ھەممىگە.
بېقىپ بىزنى پەپىلەپ،
ئۆگىتىدۇ ھەممىگە.

دوختۇر

*

مېھرىۋان ئارۇپ
قاراتۈۋرۈك ئۇتتۇرا مەكتىپىنىڭ –7ب سىنىپ ئوقۇغۇچىسى دوستلۇق يېزىسى
ئەمگەكچى قازاق ناھىيىسى
كۈلۈپ داۋا قىالرسىز بىزگە،
كەسپىڭىزگە سىز بەك ياراشقان.

ئاق خاالتلىق ئېسل دوختۇرسىز،
ئاغرىغانغا يۆلەك بوالرسىز.
داۋاسىنى ھەرقاچان تىپىپ،
ھاردىم ياكى تالدىم دېمەيسىز.

چېھرىڭىزدىن نۇرالر ياغىدۇ،
يۈزىڭىزدىن ئىللىق تەبسسۇم.
يۈرەكتىن چىققان ھەر سۆز،
بىمارغا پۈتمەس داۋادۇر.

ئۆز كۈلكىڭىز يارىشار سىزگە،
يۈرىكىڭىز پاك ھەم مېھرىبان.

ئانا تىلىم

*

رۇسالن ھۈسەن
قاراتۈۋرۈك ئوتتۇرا مەكتىپىنىڭ –5ب سىنىپ ئوقۇغۇچىسى دوستلۇق يېزىسى
ئەمگەكچى قازاق ناھىيىسى
سەن بىلەن تىلىم چىقتى،
سەن بىلەن گۈل–ھاياتىم.

ئانا تىلىم – دانا تىلىم،
سەندە مېنىڭ بار بايلىقىم.
سېنى تىنماي ئوقۇپ مەن،
چوڭقۇر بىلىم ئاالي مەن.

ئانا تىلىم – دانا تىلىم،
سەن ھەم مېنىڭ بايلىقىم.
ئۇيغۇرۇمنىڭ نامىنى،
مەشئەل قىلسۇن قەلىمىم.

ئانا تىلىم ئامىتىم،
سەندە مېنىڭ شاتلىقىم
* «غۇنچە» ژۇرنىلى –2016يىلى –1سان

24

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

بالىالر ناخشىسى
مەمتېلى ئەپەندى

تۇغۇلغان دىيار،
ئەزىز قەدىردان.

بىر–ئىككى،ئۈچ…
بىرلىك — ئۇلۇغ كۈچ.
يەنجىپ ئۆتىمىز،
توسقۇن كەلسە دۇچ.

كۈندە تۇغۇلۇپ.
ئايدا چوڭ بولۇپ.
يىلتىز يايىمىز،
بىرىمىز ئون بولۇپ.

ئۆزىمىز كىچىك،
تىلىمىز چۈچۈك.
دوپپىمىز ئاال،
ئىشىمىز چاال.

ئۆگەنسەڭ بىلىم،
مۈشكۈللەر ئاسان.
بۇغرا ئەۋالدى،
يىڭىلمەس ھامان.

ئالىمىز بىلىم،
مەكتەپكە كىرىپ.
ئوتتۇرا يولدا،
قالمايمىز ھېرىپ.

بىر –ئىككى ،ئۈچ...
بىرلىك ئۇلۇغ كۈچ.
يەنجىپ ئۆتىمىز،
توسقۇن كەلسە دۇچ.

خەلق مېھرىبان،
پىدا ئەزىز جان.

ئۆلۈم ئالدىدا
ئەنۋەر ناسىرى

ئاقارغان يۇز ،قىيىلغان قاش ،قۇيۇلغان ياش،
كېسىلگەن باش ،چۇۋۇلغان چاچ ،تۆكۈلگەن قان.
تىتىلغان تەن ،تۈگۈلگەن مۇش ،كىرىشكەن چىش،
پۈتمەس غەزەپ ئىزى بولۇپ چىقتى بۇ جان!
شائىر بۇ شېئىرىنى –1944يىلى قۇربان بولۇش ئالدىدا يازغان.
25

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

«شەيتانچاق» تىن ئاۋاز

*

تۇرسۇن نىياز (مەسەل)

يەنــە گــەپ قىلىشــنىڭ ئورنــى قالمىغانلىقىنــى
بىلىــپ ،ئىچىــدە« :قېنــى كۆرەرمىــز» دېگەنــدەك
قېلىــن لەۋلىرىنــى ئاچقــان پېتــى تــۇرۇپ قالــدى.
ئەتىســى ئەتىگــەن ئەخمــەت ۋېلىســپىتىنى
مىنىــپ مەكتەپكــە ماڭــدى .كىــم بىلســۇن ،يېرىــم
يولغــا بارا–بارمايــا ۋېلىســپىتنىڭ ئارقــا چاقــى
«دۇق–دۇق» قىلىــپ ،بىردىنــا ھەرىكەتتىــن
توختىــدى .ئەخمــەت دەرھــال ۋېلىســپىتتىن
چۈشــۈپ ،چاققــا قــاراپ ھەيــران قالــدى ،چۈنكــى
تــاش كامىــر ئىــچ كامىرغــا تەنــە قىلىــپ مۇنــداق
دەۋاتاتــى:
– ســەن ئىلگىــرى ئــۆز تېنىڭنىــڭ مــاڭا
ئوخشــاس ســەت ۋە كۆرۈمســىز بىــر تــاش كامىــر
تەرىپىدىــن قوغدىلىــپ تۇرىدىغانلىقىڭنــى زادىــا
ئويــاپ كۆرمىدىــڭ ،مانــا بۈگــۈن تۈنۈگۈنكــى
ماختانچاقلىقىــڭ ئېســىمگە كېلىــپ ،ئاغزىمنــى
ئاچقىنىمچــە تــۇرۇپ قاپتىمــەن .نەتىجىــدە
ئوچــۇق ئاغزىمدىــن نــازۇك بەدىنىڭگــە ئەرزىمــەس
بىــر تــال شــوخا كىرىــپ يېلىــڭ چىقىــپ كەتتــى؛
مەنمــۇ ،ســەنمۇ بىــر يولــى رولىمىزنــى يوقاتتــۇق،
بــۇ «كاجنــى بــازار ئوڭاليــدۇ » دېگەنــدەك بىــر
ئىــش بولــدى ،بۇنــى ئۆزۈڭدىــن كــۆر!
ئــۆز دوســتىنىڭ ئىچىنىــش ۋە تەنــە ئارىــاش
ســۆزىنى ئاڭلىغــان ئىــچ كامىــر بىر ھازا پۇشــۇلداپ
تــۇرۇپ قالــدى–دە ،خىجىــل بولغــان ھالــدا نېپىز
لېۋىنــى تــاش كامىرنىــڭ لېۋىگــە يېقىــپ ،ئاســتا
پىچىرلىدى:
– ئەپــۇ قىــل دوســتۇم ،مېنىڭمــۇ سەنســىز
كېرەككــە كەلمەيدىغانلىقىــم بىلىنــدى ،بۇندىــن
كېيىــن بىــز بىــر توغقــان قېرىنداشــاردەك بىــر–
بىرىمىزنــى قوغــداپ ،بىر–بىرىمىزنــى ھۆرمەتلــەپ
ئىنــاق ئۆتەيلــى!

بىــر كۈنــى ئەخمــەت ھويلىســىغا توختىتىــپ
قويغــان ۋېلىســىپىتنىڭ يېنىــدا ئاســتا پىچىرلىغان
بىــر ئاۋازنــى ئــاڭالپ قالــدى.
– ھــەي ،مۇدۇر–چوقــۇر تــاش كامىــر ،ســەن
نېمانچــە جاپاكــەش ۋە بىچــارە؟ قاچــان كۆرســەم
يۈز–كۆزلىرىنىــڭ الي ۋە توپ–چــاڭ بىلــەن
بۇلغانغــان ،ســەنمۇ مــاڭا ئوخشــاش پاكىــزە
يۈرســەڭ بولمامــدۇ؟
ئەخمــەت بىــر قاراپــا بــۇ ئاۋازنىــڭ ئــۆز
ۋېلىســپىتىنىڭ تــاش كامىرنىــڭ يىرتىقىدىــن
پۇلتىيىــپ چىققــان ،خــۇددى قانســىرىتىلىۋاتقان
ئۆپكىگــە ئوخشــاش ســۇس–قىزىل قوۋۇزلىرىنــى
كۆپتــۈرۈپ ســۆزلەۋاتقان ئىــچ كامىرنىــڭ ئــاۋازى
ئىكەنلىكىنــى ســەزدى–دە ،ئوالرنىڭ ســۆھبىتىگە
ئۈن–تىنســىز قــۇالق ســالدى.
بــۇ گەپنــى ئاڭلىغــان تــاش كامىرنىــڭ
غەزىپــى قاينــاپ تاشــتى ،شــۇنداقتىمۇ ئــۇ ئۆزىنــى
بېســىۋىلىپ ،ئىــچ كامىرغــا ئېگىلىــپ تــۇرۇپ
مۇاليىملىــق بىلــەن جــاۋاب بــەردى:
– دوســتۇم ،مېنــى ئالدىــراپ مــازاق قىلمــا،
ئوبــدان بىلىســەنغۇ! مــەن ئاشــۇ كۆرۈمســىز
بەدىنىمنــى قالغــان قىلىــپ ،ســېنىڭ يۇمــران،
نــازۇك بەدىنىڭگــە كىرىــپ كېتىدىغــان ھــەر خىــل
تىكەنلەرنــى توســۇپ قالمىغىنىمــدا كۈنــۈڭ قانداق
ئەھۋالغــا چۈشــۈپ قــاالر ئىــدى.
– ھــەي قــارا زەڭگــى ،ســەن تېخــى مېنىــڭ
شــاپائەتچىم بولۇۋېلىۋاتامســەن؟ — دېــدى .ئىــچ
كامىــر تېخىمــۇ كۆرەڭلــەپ —،بىلىــپ قــوي،
مــەن سەنســىزمۇ مەۋجــۇت بولــۇپ تۇرااليمــەن.
كاج دوســتىنىڭ ئۆز–ئۆزىگــە مۇنچىــا تەمەننــا
قويۇۋاتقانلىغىنــى كۆرگــەن تــاش كامىــر .ئۇنىڭغــا
* «ئۇيغۇر بالىالر ئەدەبىياتىدىن نەمۇنىلەر» ناملىق كىتابدىن ئېلىن

26

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ئامانەت ۋە خىيانەت
ئابدۇلئەھەد ئابدۇلال تىۋىش (تۈركىيە)

ئىش–ھەرىكەتلىرىمــۇ ئۇيغۇرچــە.
يۇقۇردىكــى قۇرالرنــى ئوقۇغــان ئوقۇرمــەن بەلكىــم
بــۇ بىــر ئاالھىدىلىــك ئەمــەس بەلكــى ئورتاقلىــق،
ئۇيغــۇر بولغاندىكىــن ئۇيغۇرچــە ســۆزلەيدۇ–دە،
دېيىشــى مۇمكىــن .ئەلۋەتتــە ،ئانــا تىلىمىــز ئۇيغۇرچــە
بولغانلىقــى ئۈچــۈن مەۋجۇداتلىقىمىــز ئۇيغــۇر تىلــى بىلــەن
باغلىنىــپ كەتكــەن ،ئۇيغــۇر تىلىســىز ئۇيغۇرلۇقنىــڭ بىــر
يەرلىــرى كــەم ،تۇزســىز بولىــدۇ .ئەممــا بۈگۈنكىــدەك
ئارلىقــار قىســقىراۋاتقان ،يەرشارىلىشــىۋاتقان زامانىــۋى
جەمئىيەتتــە كۈچلۈكلەرنىــڭ ،كــۆپ ســانلىقالرنىڭ تىلــى
قولالنغۇچىلىــرى نىســبەتەن ئــاز بولغــان باشــقا تىلالرغــا
يوقۇلــۇش كىرېزىســى ئەكىلىۋاتقــان بىــر كۈندە ئاشــۇ يىراق
قىرالردا ،يېزىالردا ياشــاۋاتقان ســۆيۈملۈك كىشــىلىرىمىزنىڭ
ئەتراپىدىكىلــەر ،دوســت–يېقىنلىرى ،ئورۇق–تۇققــان
ۋە باال–چاقــا نەۋرىلىــرى بىلــەن ھېلىھــەم ئانــا تىلىــدا
دەرد ئېيتىشــىپ ،بىر–بىرىنىــڭ قەلبىنــى چۈشىنىشــىپ
ئۈمىدۋارلىــق بىلــەن تىرىكچىلىكلىرىنــى داۋامالشــتۇرۇپ
كېلەلىشــى بىــر قــەدەر چــوڭ شــەھەرلەردە ياكــى ســىرتالردا
ياشــاۋاتقان يــاش بىــر ئەۋالدالرغــا نىســبەتەن ئۇالرنىــڭ
پەزىلىتــى ۋە ئاالھىدىلىكىــدۇر .ئۇالرنىــڭ بــۇ پەزىلىتــى
بولمىســا ئىــدى ،يەنــى يۈســۈپ خــاس ھاجىــپ ،مەھمــۇد
قەشــقىرىدەك بوۋىلىرىمىــز ئەســەرلىرىنى ســاپ خاقانىيــە
تىلــى بىلــەن يېزىــپ قالدۇرمىغــان بولســا ئىــدى ،ئەلىشــىر
نەۋائىــي ئەســەرلىرىنى پارىــس تىلــى بىلــەن يازغــان
بولســا ئىــدى… ۋە شــۇنداقال يىراقــاردا دۇنيانىــڭ چــوڭ
ئىشــلىرىدىن خەۋەرســىز ياشــاۋاتقان ،مائارىــپ يۈزىمــۇ
كۆرمىگــەن ”جاھىــل“ ئاتا–بوۋىلىرىمىــز بولمىســا ئىــدى
بــۇ تىــل بىزگــە يېتىــپ كېلەلمىگــەن بوالتتــى.
مىــڭ مەرتىــۋە شــۈكرىكى ،بــۇ تىــل مــاڭا يەتتــى،
توققــۇز يىــل ئۇيغۇرچــە ئوقــۇدۇم .ئالــى مەكتەپنــى خىتايچە
ئوقــۇدۇم ،خىتــاي تىلىــدا ئىنگلىــز تىلىنــى ئۆگەندىــم.
ئۇنى–بۇنــى دەپ مۇشــۇ يېشــىمغىچە 3–4خىــل تىــل
ئۆگىنىــپ باققــان بولــدۇم ،ئۇيغۇرچە ھېــچ قولالنمايدىغان
شــەھەرلەردە ،دۆلەتلــەردە ياشــاپ باقتىم ،باشــقا كىشــىلەر
بىلــەن ئۆگەنگــەن باشــقا بىــر تىلــدا ئۇچــۇر ئالماشــتۇردۇم،
كۈلــۈپ چاقچاقالشــتىم ،ھەتتــا سوقۇشــۇپمۇ باقتىــم .ئەممــا
ھېــچ بىرىــدە ،مەيلــى خىتايچــە– ئىنگلىزچىــدە ،مەيلــى
ئەرەپچە–تۈركچىــدە بولســۇن قەلبىمنــى ،ئىچىمدىكــى
ئويالرنــى ئۇيغــۇر تىلىــدا ئىپادىلىگەنــدەك راۋان ۋە راھــەت

بۈگــۈن –2017يىــل –21ھــۇد ،ھــاۋا باشــقىچە
ئوچــۇق ھــەم بىــر خىــل ئىللىــق .بۈگــۈن نۇرغــۇن
كىشــىلەر ئۈچــۈن ئاالھىــدە بىــر كۈنمــۇ ئەمــەس.
چۈنكــى ئــۇالر بــۇ كۈننــى بىــر يىلنىــڭ باشــقا 364
كۈنىگــە ئوخشاشــا ئالدىراشــچىلىق بىلــەن ئۆتكۈزىــدۇ:
بەزىلىــرى ئېتىزلىقلىرىــدا ئىشــلەش بىلــەن؛ بەزىلىــرى
بــازارالردا ئالدىــراش؛ بەزىلىــرى بولســا بىــرەر يىغىــن
ياكــى يىغىلىشــاردا؛ يەنــە بەزىلىــرى چىراقلىــرى بــار
قاراڭغــۇ ئۆيلەرگــە بېكىنگــەن ،ھاياتتىــن ،خىزمىتىدىــن،
ھــەر نەرســىدىن زېرىككــەن؛ يەنــە بەزىلىــرى بىــر بــۇردا
نانغــا ،بىــر پارچــە يېڭــى كىيىمگــە ،ئــازراق يورۇقلۇققــا ۋە
شــۇنداقال بىــر تىنىــق ســاپ ھاۋاغــا زار؛ يەنــە بەزىلىــرى
ئۇيغــۇر تىلىــدا بىــر نەرســە يېزىۋاتقــان ياكــى ئۇيغــۇر
تىلىنــى بۈگۈنكىــدەك پەن–تېخنىكىنىــڭ قەدىمىگــە
يېتىشــتۈرۈش ئۈچــۈن كومپيۇتېــر ئالدىــدا كــود يېزىۋاتقان؛
يەنــە كىمــدۇر بىرلىــرى مۇســاپىرچىلىقتا ۋەتــەن ئىشــتىياقى
قەلبىنــى چىرمىغــان ،يــۇرت سېغىنىشــى يۈرەكلىرىنــى
ئۆرتىگــەن ھالــدا؛ يەنــە كىملــەردۇر بىــرى غېرىبســىنىپ
قالغــان مەســچىتلەردە ياكــى ئۆيلىرىــدە دۇئــا قىلىۋاتقــان
ھالــدا… .ئەممــا ئۇالرنىــڭ ئورتــاق بىــر ئاالھىدىلىكــى،
پەزىلىتــى بــار :ئــۇالر ئېتىزلىقــاردا ئۇيغۇرچــە ناخشــا
توۋاليــدۇ؛ بــازارالردا ســاپ يەرلىــك تىلــدا باھــا تالىشــىدۇ،
كىملــەر بىلەنــۇ باھــادا كېلىشــەلمەي ۋارقىرىشــىدۇ ،ھەتتــا
ئۇرۇشــۇپمۇ قالىــدۇ؛ يىغىنــاردا ياكــى يىغىلىشــاردا ئۇيغــۇر
تىلىــدا پاراڭلىشــىدۇ ،تەنقىــد ئاڭاليــدۇ ،مۇكاپاتلىنىــدۇ،
كىمــدۇر بىرىنىــڭ غەيۋىتىنى قىلىشــىدۇ؛ نىكاھ ئىشــىدىكى
كېلىشمەســلىك ،ئاشــىقىدىن ئايرىلىــپ قېلىــش ،پــۇت–
قوللىــرى بوغۇلــۇش ۋە ھەرخىــل بېســىمالر ســەۋەبىدىن
ئۆزىنــى دۇنيــادا ئارتۇقچــە ھېــس قىلىــپ قالغــان
كىشــىلەرمۇ پۈتــۈن ئۆلــۈم خىياللىرىنــى ئۇيغۇرچــە قىلىــدۇ؛
يازغۇچىمــۇ كاللىســىدا ئۇيغۇرچــە بىــر بىرنەرســىلەرنى
تەســەۋۋۇر قىلىــدۇ ،ئۇيغۇرچــە ھەرپلــەر ئارقىلىــق تۇرمــۇش
كارتىنىلىرىنــى ۋە تارىخنــى خاتىرىلىمەكچــى ،ھەتتــا
كەلگۈســىنى قىيــاس قىلماقچــى بولىــدۇ؛ كوچىــاردا
پارچە–پــۇرات نەرســىلەرنى ســېتىۋاتقان ئاشــۇ ســەبىيلەر،
ئوتتــۇرا يــاش مەزلۇمــار ،ھەتتــا چاچ–ســاقىلىغا ئــاق
كىرگــەن بوۋايالرمــۇ كىشــىلەرگە ئۇيغۇرچە خىتــاب قىلىدۇ؛
ياراتقۇچىســىغا ئۇيغــۇر تىلىــدا دۇئــا قىلىــپ يېلىنىــدۇ…
بىــرال ئاالھىدىلىــك ئۇالرنىــڭ خىياللىرىمــۇ ،ســۆزلىرىمۇ،
27

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

بارلىــق مۇئەللىم–مۇئەللىمەلــەر ئامــان بولســۇن .ئانــا تىلىــم
ئامــان بولســۇنكى ،ئوغۇل–قىزلىرىمغــا (نــاۋادا شــۇ كــۈن
نېســىپ بولســا) مانــا بــۇ ئەجدادلىرىمىزنىــڭ تىلــى،
ئامانىتــى ئىــدى ،ئەجدادلىرىڭنىــڭ تىلىــدا كۆكلــە ،ئۆرلە،
ئىگىزلــەردە پــەرۋاز قىــل دېيىشــكە قادىــر بــوالي.

ئىپادىلەشــكە قادىــر بواللمىدىــم ۋە بواللمــاي كەلدىــم.
بەلكىــم ئاشــۇ تىلالرنــى ۋايىغــا يەتكــۈزۈپ ئۆگەنمەپســەن،
دەيدىغانــار چىقىشــى مۇمكىــن .راســت ،ھېچقايسىســىنى
ۋايىغــا يەتكــۈزۈپ ئۆگىنەلمىدىــم ،ھــەم مــاڭا نىســبەتەن
بىــر چەتئــەل تىلىنــى ئاشــۇ تىــل بىلــەن توغۇلغــان ۋە
ئاشــۇ تىــل مۇھىتىــدا ئۆســۈپ يېتىلگــەن كىشــىلەردەك
ئۆگىنەلىشــى مۇمكىــن بولمايدىغــان بىــر ئىــش .ئەممــا
شــۇ ھەقىقەتكــى ،مــەن ئۇيغــۇر تىلــى بىلــەن تۇغۇلــدۇم،
ئۇيغــۇر تىلــى مۇھىتىــدا ئۆســۈپ يېتىلدىــم .دەل مۇشــۇ
ســەۋەپتىن بارلىــق خۇشــاللىق–قايغۇلىرىمنى ،غــەزەپ–
نەپرەتلىرىمنــى ،ســۆيگۈلىرىمنى ،دۇئا–ئىلتىجالىرىمنــى
پەقەتــا ۋە پەقــەت ئۇيغــۇر تىلــى بىلەنــا ئــەڭ راۋان،
ئــەڭ راھــەت بىــر تــۈردە ئىپادىلىيەلىشــىم مۇمكىــن ،باشــقا
بىــر تىلــدا ھەرقانچــە بىــر نەرســىلەرنى يېزىــپ كېتــەي،
قانچىلىــك كوتۇلــداپ كېتــەي گەپلىرىمنىــڭ بىــر يەرلىــرى
قامالشــمىغان ،بىــر يەرلىرىــدە كەمتۈكلــۈك بارلىقــى بــار.
بۈگــۈن –2017يىــل –21ھــۇد .ھــەر يىلــى ھــۇد
ئېيىنــڭ –21كۈنــى خەلىقــارا ئانــا تىــل كۈنــى (خەلىقــارا
ئانــا تىــل بايرىمــى) .مۇشــۇ دەملــەردە بــۇ كۈننــى تــوردا
بولســىمۇ خاتىرلــەي دەپ ئولتۇرۇۋاتىمــەن ،ئۇيغــۇر تىلــى
ئىگىســى ۋە ۋارىســى بولغانلىقىمدىــن پەخىرلىنىــپ تــۇرۇپ
ھىسســىياتلىرىمنى ،سۆيۈنۈشــلىرىمنى ئانــا تىلىمــدا يېزىــپ
باقــاي دەپ كومپيۇتېرىمغــا تىكىلىــپ ئولتۇرۇۋاتىمــەن.
ئــۆزۈم كىچىككىنــە ياتاقتــا ،ئەممــا خىياللىرىــم يىراقتىكــى
كەڭــرى دالىــاردا ،ئۆيلــەردە ،ئوماق ئىنى–ســىڭىللىرىمدا.
ئۆكۈنۈۋاتىمــەن :بىــر پارچــە قىســقا يازمىنــى ئانــا تىلىمــدا
قامالشــتۇرۇپ يازالمايۋاتقانلىقىمدىــن ئۆكۈنىۋاتىمــەن .ئانــا
تىلىمىزنــى ئازراقمــۇ مىننــەت قىلمــاي ،ھەتتــا ئۆزىنىــڭ بــۇ
تىلنــى قوغداۋاتقانلىقىمــۇ كاللىســىغا كىرىــپ چىقمايدىغــان
يىراقالردىكــى ئاشــۇ «جاھىــل» ســۆيۈملۈك كىشــىلەرگە
باھارنىــڭ قارلىغاچلىــرى ،مەيىــن شــاماللىرى ئارقىلىــق
ئوتلــۇق ســاالملىرىمنى ،سېغىنىشــلىرىمنى يولالۋاتىمــەن:
ھەردائىــم ئامــان بولــۇڭالر ،خاتىرجــەم بولــۇڭالر ئەزىزلىرىم!
چۈنكــى دەل ســىزلەر ئامانەتكــە ئۆلســىمۇ خىيانــەت
قىلمايدىغــان بىــر ئــەۋالد ياشــارنى يېتىشــتۈردىڭالر.

بــۇ چــاغ قۇيــاش مەنزىلىگــە قايتىۋاتقــان ۋاقىــت
ئىــدى .كەچكــى شــەپەق بــۇ يەرنىــڭ مەنزىرىســىنى
تېخىمــۇ ئۆزگىچــە بىــر تۈســكە كىرگۈزگــەن بولــۇپ ،قــارا
تــۈن پەردىســى ئارقىســىغا ئۆزىنــى ئېلىۋاتقــان قۇيــاش
نــۇرى يوپۇرماقــار ئۈســتىدە ئالتــۇن رەڭــدە جىلۋىلىنەتتــى.
ۋاي ئالال ،ۋاي ئالال….
ئەنــە ،ئالتــۇن نــۇر قوينىدىكــى غېرىــب كەپىدىــن
يۈرەكلەرنــى ئېزىدىغــان دوالن مۇقامــى ياڭرىماقتــا….
شــۇنداق مۇڭلــۇق ،ئاجايىــپ نەپىســلىك بىلــەن
ئورۇنلىنىۋاتقــان دوالن مۇقامــى ..دوالن مۇقامىــدا ئانــا
تىلىمنىــڭ ،ئانامنىــڭ تىلىنىــڭ ،ئاتامنىــڭ تىلىنىــڭ
يۈكســەك پاســاھىتى نامايــان بولماقتــا.
ئــەي ئانــا تىلىــم! ئانامنىــڭ تىلــى ســەن؛ ئاتامنىــڭ
تىلــى ســەن؛ بوۋا–مومىلىرىنىــڭ تىلــى ســەن؛! ئــەي
دوالن مۇقامىــدا ،ئــون ئىككــى مۇقامــاردا جىلۋىلىنىۋاتقــان
ئانــا تىــل! تۇنجــى قېتىــم تىلىــم چىقىــپ «ئانــا ،نــان…»
دېگىنىمــدە مــەن ســەن ئارقىلىــق بالىلىــق قەلبىمنــى
ئىپادىلىگــەن .شــۇڭا ســېنى ئانامنــى ئەزىزلىگەنــدەك
ئەزىزلەيمــەن.
ئەتراپقــا تــۈن پەردىســى يېيىلــدى .دوقمۇشــتىكى
ئاددىــي ئــۆي ئىچىنــى تۈڭلۈكتىــن چۈشــىۋاتقان ئــاي نــۇرى
غــۇۋا يورۇتماقتــا .مۇشــۇ ۋاقىتتــا ئــۆي ئىچىدىــن بوۋاقنىــڭ
ئۈزۈك–ئــۈزۈك يىغــا ئــاۋازى ئاڭالنــدى .ئەنــە ،ئانــا–
ئانىمىــز ئانــا تىلــدا ئانىســىغا ئۇيقۇســىزلىقتىن شــىكايەت
قىلىۋاتقــان ئومــاق بوۋىقىنــى ئاســتا پەپىلىمەكتــە .بــوۋاق
توختىمــاي يىغلىماقتــا… ئانــا بوۋىقىغــا ئېيتتــى« :ئومــاق
قــوزام .كۆزۈمنىــڭ قارچۇقــى ئاپپىقىــم قــوزام ،يىغلىمــاڭ–
ھــە .ســىزگە ئەللــەي ناخشىســى ئېيتىــپ بېــرەي ھازىــر».
ئانــا بوۋىقىنــى پەپىلىگــەچ ئاســماندىكى ئايغــا قــاراپ
ئەللــەي ناخشىســىنى باشــلىدى:
ئەللەي باالمنى بۆلەيمەن ،ئالتۇن تاغقا يۆلەيمەن.
ئەللەي باالم ،ئەللەي ،ئەللەي
ئەللــەي باالمنىــڭ ئەللىســى بــار ،يۇمىــاق تاشــتەك
كاللىســى بــار،
ئەللەي باالم ،ئەللەي،ئەللەي.
مــۇڭ ئېيتىلغــان ئەللــەي ناخشىســىنىڭ تەســىرىدە
بــوۋاق يىغىدىــن توختىــدى .قاپقــارا جــام كۆزلىرىنــى
ئوينىتىــپ ئانىســىغا قــاراپ تاتلىــق كۈلۈمســىرىدى .ئۇنىــڭ
ئاجىــز كۈلكىســى ئــۆي ئىچىنــى بىــر ئالــدى .بوۋاقنىــڭ
كۈلكىســىدىن ،قاپقــارا كۆزلىرىدىــن ،ئوماققىنــا يىغــا

بــۇ نەســىر گەرچــە بۇنىڭدىــن 6–7يىلــار ئىلگىــرى
يېزىلغــان بولســىمۇ قايتــا قولۇمغــا ئېلىــپ ئوقۇغىنىمــدا
ئۆزۈمگــە شــۇنچىلىك يېقىشــلىق بىلىنــدى .ئەلۋەتتــە
شــۇنداق بولىــدۇ–دە ،چۈنكــى ئانــا تىــل مەدھىيلەنگــەن
تۇرســا .بۈگۈنكــى خەلقارالىــق ئانــا تىــل بايــرام كۈنىــدە
ئاددىــي تىلــار ئەممــا چىــن ســەمىمىيەت بىلــەن
يېزىلغــان ،پىشــمىغان نەســىرنى ئەزىــز دوســتلىرىمغا
ســۇنغۇم كەلــدى .ئانــا تىلىغــا پۇختــا ،باشــقا تىلغــا ماھىــر
كىشــىلىرىمىز ئامــان بولســۇن .كىچىــك ســەبىيلىرىمىزگە
ئانــا تىلنــى ئۆگىتىۋاتقــان ،ئانــا تىلىــدا دەرس ئۆتىۋاتقــان
28

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ئــەي «تۈركــى تىلــار دىۋانــى»« ،قۇتادغۇبىلىــك»
تــەك دۇنيــا مەدەنىيــەت خەزىنىســىنىڭ يــورۇق چولپــان
يۇلتۇزلىــرى ،ســەركىلىرى بولغــان ئانــا تىلىــم! مۇشــۇ
يېشــىمغىچە مــەن ســەن ئارقىلىــق ئــاز بولمىغــان ئېنىقســىز
نەرســىلەرنى بىلدىــم .ئاتا–بوۋىلىرىمىزنىــڭ پــارالق
تارىخىنــى ،ئۇالرنىڭ قەيســەر روھلىرىنــى ،ئانا ۋەتىنىمنىڭ
ئىلىم–مەرىپــەت ۋە ساناقســىز مــەرد ئەزىمەتلەرنىــڭ
قېنــى بىلــەن پۈتۈلگــەن تارىخلىرىنــى ،شــۇنداقال دۇنيــا
تارىخلىرىنــى بىلدىــم ۋە چۈشــىنىپ كەلدىــم.
ئــەي ئانامنىــڭ تىلــى! ســەن بــۇ قىســقىغىنە
ھاياتلىــق ســەپىرىمدىكى بىردىنبىــر ياخشــى ھەمراھىــم،
مېنــى يۈكســەك مەنزىللەرگــە يەتكۈزگۈچــى تۇلپارىمســەن.
سېنىڭســىز مــەن بىــر گاچــا ئــادەم؛ سېنىڭســىز مــەن بىــر
توكــۇر ئــادەم؛ سېنىڭســىز مــەن بىــر زاۋاللىققــا يۈزلەنگــەن
نــادان ئــادەم.
ئــەي مېنىــڭ قېرىنداشــلىرىمنىڭ تىلــى بولمىــش ئانــا
تىلىــم! بىــر قانچــە تىلالرنــى ئۆگەنگــەن بولــدۇم ،ئەممــا
ھېچقايســى بىرىــدە ئويلىرىمنــى ،خىياللىرىمنــى ،ســۆيگۈ–
قەھرىمنــى ســەن ئارقىلىــق ئىپادىلىگەنــدەك راۋان ،ســەن
ئارقىلىــق ئىپادىلىگەنــدەك راھــەت ئىپادىلەشــكە ئاجىــز
كېلىــپ قېلىۋاتىمــەن؛ ســەن ئاتــا قىلغــان ھۇزۇرنــى باشــقا
بىــر تىلدىــن تاپالمايۋاتىمــەن .شــۇڭا دەيمــەن ،ســەن مــاڭا
جــان بەرگــەن ،قــان بەرگــەن! ســەن مېنىــڭ بارلىقىــم!

ئاۋازىدىــن ئانــا تىلىمنىــڭ گۈزەللىكــى ،نەپىســلىكى
تۆكۈلۈپــا تۇراتتــى.
ئــەي ئانامنىــڭ ،ئانىلىرىمنىــڭ ئەللــەي ناخشــىلىرىدا
جــەۋالن بولۇۋاتقــان ئانــا تىلىــم! ســەن دۇنيادىكــى
نۇرغــۇن قۇشــار ئارىســىدا توختىمــاي ســايراۋاتقان بىــر
قــۇش .مــەن بوۋاقلىــق چاغلىرىمدىــن باشــاپال ســېنىڭ
ئاۋازىــڭ ئاســتىدا چــوڭ بولــۇپ كېلىۋاتىمــەن .ســېنىڭ
ئاۋازىــڭ مېنىــڭ قەلبىمگــە مەلھــەم .سەنســىز بــۇ بىمــار
قەلبىــم مەڭگــۈ شــىپا تاپمايــدۇ.
پىلىلــداپ يېنىــپ تۇرغــان شــام ئاســتىدا ياشــانغان
بىــر بــوۋاي كىتــاب كۆرىۋاتاتتــى .بوۋاينىــڭ ئالدىــدا
توم–تــوم كىتابــار تىزىقلىــق تۇراتتــى« :ئوغۇزنامــە»،
«قۇتادغۇبىلىــك»« ،تۈركــى تىلــا دىۋانــى»… ۋە يەنــە
باشــقا كىتابــار .ئــۇ كىتابالرنــى ئاســتا ۋاراقلىــدى–دە،
ئۆتكەنكــى تارىخــار ئارىســىغا كېتىــپ قالــدى.
ئەنــە ،ئۇلــۇغ ئالىــم ،تىلشــۇناس ،دۇنيــا تۈركولوگىيە
ئىلمىنىــڭ ئاساسچىســى بوۋىمىــز مەھمۇد بىننى ھۈســەييىن
قەشــقەرى تۇغۇلغــان ماكاندىــن ئايرىلىــپ ،پۈتكــۈل تــۈرك
قەبىلىلىرىنــى ئارىلىماقتا…
ئەنــە ،بۈيــۈك مۇتەپەككــۇر ،ئالىــم ۋە شــائىر،
مەشــھۇر دۆلــەت ئەربابــى يۈســۈپ خــاس ھاجىــپ بوۋىمىــز
ئــۆز خانىســىدا ئالەمشــۇمۇل ئەســىرى «قۇتادغۇبىلىــك»
نــى يېزىــش بىلــەن مەشــغۇل بولماقتــا…

29

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

يىلالرغا جاۋاب
لۇتپۇلال مۇتەللىپ

ۋاقىت ئالدىراڭغۇ ،ساقالپ تۇرمايدۇ،
يىلالر شۇ ۋاقىتنىڭ ئەڭ چوڭ يورغىسى.
ئاققان سۇالر ،ئاتقان تاڭالر قايتىالنمايدۇ ،
يورغا يىلالر ئۆمۈرنىڭ يامان ئوغرىسى.
ﺋﻮﻏﺮﯨﻼﭘﻼ ﻗﺎﭼﯩﺪﯗ ﺋﺎﺭﻗﯩﻐﺎ ﻳﺎﻧﻤﺎﻱ،
ﺑﯩﺮ– ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﻮﻏﻠﯩﺸﯩﭗ ﻳﻮﺭﻏﯩﻠﯩﺸﯩﭗ؛
ﻳﺎﺷﻠﯩﻖﺑﯧﻐﯩﺪﺍ ﺑﯘﻟﺒﯘﻟﻼﺭ ﻗﺎﻧﺎﺕ ﻗﺎﻗﻤﺎﻱ،
ﻳﯘﭘﯘﺭﻣﺎﻗﻼﺭﻗۇﻳﯘﻟﯩﺪﯗ ﭘۇرﻟﯩﺸﯩﭗ.
ياشلىق ئادەمنىڭ زىلۋا بىر چېغى،
تولىمۇ قىسقا ئۇنىڭ ئۆمرى بىراق.
يىرتىلسا كالىندارنىڭ بىر ۋارىقى،
ياشلىق گۈلىدىن تۆكىلىدۇ بىر يوپۇرماق.
يىلالر شامىلى يەلپۈنىدۇ ،ئىزالر كۆمۈلىدۇ،
يوپۇرماقسىز ياغاچ بىچارە بولىدۇ قاقشال.....
30

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

يىلالر سېخى ،قۇرۇق كەلمەيدۇ ،ئەكىلىپ بېرىدۇ،
قىزالرغا قورۇق ،ئەرلەرگە ساقال.
ﺑﯩﺮﺍﻕ ،ﻳﯩﻠﻼﺭﻧﻰ ﺗﯩﻠﻼﺵ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﻛەﻟﻤﻪﻳﺪﯗ،
ﻣﻪﻳﻠﻰ ،ﺋﯚﺗﯩﯟﻩﺭﺳﯘﻥ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻳﻮﻟﻰ ...
ﺋﺎﺩﻩﻣﻠﻪﺭﻣﯘ ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﻰ ﻗﻮﻟﺪﯨﻦ ﺑﻪﺭﻣﻪﻳﺪﯗ ،
ﭼﯚﻟﻠﻪﺭﻧﻰﺑﻮﺳﺘﺎﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﻩﻣﻠﻪﺭ ﻗﻮﻟﻰ.
ﻳﯩﻠﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﻮﻳﻨﻰ ﻛﻪﯓ ،ﭘﯘﺭﺳﯩﺘﻰ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ،
ﺗﺎﻏﺪﻩﻙ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﻳﯩﻠﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺭﻩ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ.
ﻗﺎﺭﺍﭖ ﺑﺎﻕ ،ﺋﺎﺧﺸﺎﻣﻘﻰ ﺑﻮﯞﺍﻕ ﻛﯩﭽﯩﻜﻜﯩﻨﻪ ﺗﯘﺭﺳﯘﻥ،
ﺗﯜﻧﯜﮔﯜﻥﺋﯚﻣﯩﻠﻪﭖ ،ﮬﻪ ...ﺑۈﮔۈﻥ ﻣﯧﯖﯩﭗ ﻳﯜﺭﯨﺪﯗ.
ﻛﯜﺭﻩﺷﭽﺎﻥ ﺑﺎﻟﯩﻼﺭ ﻗﻮﻏﻠﯩﺸﯩﭗ ﻳﯩﻠﻼﺭ،
ﻛﯜﺭﻩﺵ ﻧﻪﯞﺭﯨﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﭼﻮﻗﯘﻡ ﺗﺎﭘﯩﺪﯗ.
ﺋﺎﺧﺸﺎﻡ ﺑﻪﺧﺖ ﺋۈﭼۈﻥ ﻗﯘﺭﺑﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻼﺭ،
ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﯩﻨﻰ ﻳﺎﺩﻻﭖ ﮔﯜﻟﻠﻪﺭ ﻳﺎﭘﯩﺪﯗ.
ﻣﻪﻳﻠﻰ ،ﺳﺎﻗﺎﻝ ﺳﻮﯞﻏﺎ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﻗﯩﻠﺴﯘﻥ ﻳﯩﻠﻼﺭ،
ﻣﻪﻧﻤﯘ ﺗﺎﯞﻟﯩﻨﯩﻤﻪﻥ ﻳﯩﻠﻼﺭ ﻗﻮﻳﻨﯩﺪﺍ.
ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻢ ،ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻤﻨﯩﯔ ﺋﯩﺰ ﺗﺎﻣﻐﯩﺴﻰ ﺑﺎﺭ،
ﺋﺎﻟﺪﯨﻤﺪﯨﻦﻗﯧﭽﯩﭗ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻞ بوينىدا.
ﻗﯧﺮﯨﻤﺎﺳﻤﻪﻥ ﻛﯜﺭﻩﺷﻨﯩﯔ ﻛﻪﺳﻜﯩﻦ ﭼﯧﻐﯩﺪﺍ،
ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻢ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻳﺎﻧﺎﺭ ﺋﺎﻟﺪﯨﻤﺪﺍ.
ﺋﯚﻟﯜﻡ ﭘﻪﺳﺘﻪ ﻗﯧﻠﯩﺶ ،ﻛﯜﺭﻩﺷﻨﯩﯔ ﺩﺍﯞﺍﻧﻠﯩﻖ ﺗﯧﻐﯩﺪﺍ،
ﭼﯩﺪﺍﻡ ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﻨﯩﯔ ﻳﻪﯕﮕﯩﻨﻰ ﮬﻪﺭدەم ﻳﺎﺩﯨﻤﺪﺍ.
ﺋﯧﺴﯩﻼﺭﻣﻪﻥ ﻣﯩﻠﺘﯩﻖ ﺋﯧﺘﯩﭗ ﺗﺎﯞﻻﻧﻐﺎﻥ ﻗﻮﻟﻐﺎ،
ﻳﯧﭙﯩﺸﺎﺭﻣﻪﻥ ﺑﺎﻳﺮﺍﻕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﻟﻐﺎ ﺋﺎﺗﻠﯩﻐﺎﻥ ﻳﻮﻟﻐﺎ.
ﻛﯜﺭﻩﺵ ﺑﺎﻳﺎﯞﯨﻨﯩﺪﺍ ﮬﺎﺭﻣﺎﺳﻤﻪﻥ ﺋﻪﺳﻼ،
ﻳﯧﯖﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﻤﯩﺰ ﻛﻪﯓ ﻏﺎﻟﯩﭗ ﻳﻮﻟﻐﺎ.
يىلالر ،مەيدەڭنى تۇتۇپ قاقاقالپ كۈلمە،
ﺋﺎﻟﺪﯨﯖﺪﺍ ﻗﯩﺰﯨﺮﯨﺸﺘﯩﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻛﯚﺭﯨﻤﻪﻥ ﺋﯚﻟﯜﻣﻨﻰ.
ﻗﯧﺮﯨﺘﯩﻤﻪﻥ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻛﯚﯕﯜﻝ ﺑﯚﻟﻤﻪ،
ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﺟﻪﯕﮕﻪ ﺋﺎﺗﺎﭖ ﻗﻮﻳﯘﺭﻣﻪﻥ ﺋﻮﻏﻠﯘﻣﻨﻰ.
ﻳﯩﻠﻼﺭ ﺩﯦﯖﯩﺰﻯ ﺩﻭﻟﻘﯘﻧﻠﯘﻕ ﺑﻮﻟﺴﺎﯕﻤﯘ،
ﺋﯘﭘﻘﯘﻧﻠﯩﺮﯨﯖﻨﻰﻳﺎﺭﯨﺪﯗ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻛﺎﺭﺍﭖ.
ﻳﯩﻠﻨﯩﯔ ﺋﯚﺗﯜﺷﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻮﺭﻗﯘﺗﯘﭖ ﺑﺎﻗﺴﺎﯕﻤﯘ،
ﺋﯩﺠﺎﺩ ﻳﯩﻠﻼﺭﻧﻰ ﻗﯧﺮﯨﺘﯩﺪﯗ ،ﺩﻩﭖ ﺑﯧﺮﯨﻤﯩﺰ ﺟﺎﯞﺍب.
–1944يىل يانۋار ،ئاقسۇ


31

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

شېئىرالر
ئەزىمجان نىزامىي (قىرغىزىستان)

كۆردۈم
ۋەتىنىمنىڭ تەرىپى–داستاننى كۆردۈم،
مەڭگۈ باھار ،قىش بولماس بوستاننى كۆردۈم.
قارىغانغا كۈز يەتمەس ھەرياننى كۆردۈم،
چىمەنزارلىق بېغىمدا رەيھاننى كۆردۈم.
ئەل پاراۋان– باياشات زاماننى كۆردۈم،
بۇ دەۋراننى ياراتقان ئىنساننى كۆردۈم.
خەلق ئۈچۈن ئۆزىنى پىدا ئەيلىگەن،
ۋەتەن سۆيگەن ،ئەل سۆيگەن مەرداننى كۆردۈم،
ئەل ئەمگىكى ئۈچۈن ئۇنى ئەزىز ئەيلىگەن.
كۆپكە ئۈلگە بوالرلىق پالۋاننى كۆردۈم،
ماڭلىيىدا كۈمۈش تەر تامچىپ بېزەلگەن.
ھاالل مېھنەت قوينىدا دېھقاننى كۆردۈم.
ئاال يۈرەك ،كۆڭلى تار شەخسلەرمۇ بار،
ئىچى تولغان زەھەرگە چاياننى كۆردۈم.
32

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

ۋەدىسىگە ۋاپا يوق ،ئىرادىسى جا،
يۈزلىرىدە قېنى يوق ساماننى كۆردۈم.
بىرنى ئون قىپ ئاتار ،پو ئاچا قانات سا،
ئىشلىرىدا مەززە يوق «داۋاننى» كۆردۈم،
كىشىگە سىر ئېيتمىغىن ،ئىچىڭدە ساقال،
نادانالرغا ھال تۆكۈپ زىياننى كۆردۈم.
قوش ئەستەرلىك سۆزلىرى كۈلكىسى ساختا،
ھەقىقەت يوق گېپىدە يالغاننى كۆردۈم.
سۈپىتىگە سۆز قاتساڭ ساقالپ ئۇ گەندە،
قاراڭغۇدا مۇش ئاتقان «پالۋاننى» كۆردۈم.


–1972يىلى ،فرۇنزې

ئىزالر
(ئابدۇرېھم ئۆتكۈر «ئىز»غا بېغىشاليمەن)
گۇناھسىز كېسىلدى كۆپ ئەزىز باشالر،
تۆكۈلدى زېمىنغا قىپ–قىزىل قانالر.
كۆزلەردىن قۇرۇماي ئاقىدۇ ياشالر،
تەقدىرىم ئويلىسام قايىدۇ باشالر.
ئەجدادىم تارىختا قالدۇرغان ئىزالر،
ئىز بېسىپ ماڭماقتا ئوغۇل ۋە قىزالر.
زادىال كۆمۈلمەس بىز باسقان ئىزالر،
تاڭال ھەم نەۋرىمىز ئىز باسار ئىزالر.
ئەۋالدالر ئىز بېسىپ تاپىدۇ زەپەر،
ئىشەنچىم كامىلدۇر ،ئەرتە تاڭ سەھەر.
–1997يىلى ،بىشكەك

33

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

سۆيگۈ سۆزلىرى

*

شېئىرالر
تىمۇر كوجائوغل (ئامېرىكا)

قوشتۇم
يولغا چىقتىم بۇ كېچە
ئۆزۈمگە ئۆزۈمنى قوشتۇم

نېمىنى بىلمەكچى بىلەمسەن
قوشتۇم سېنى سېغىنىشلىرىمغا

يۇل يىراق يول تېخى تۈگىمەس
يولالرغا ئۆزۈمنى قوشتۇم

بىرى كۆرمىسە كېچە كۆرىدۇ
نېمىلەرنى قوشتۇم نېمىلەرگە چىدىدىم

بالىنىڭ بارماقلىرى
خەرىتىلەردىن تاپاالمسەن
بىر بالىنىڭ بارماقلىرىنى

ئاسماندىن چۈشۈرەلەمسەن
بىر بالىنىڭ كۆزلىرىنى

ئاساسى قانۇندا كۆرەلەمسەن
بىر بالىنىڭ چاچلىرىنى

دېڭىزالردىن يىغالمسەن
بىر بالىنىڭ چۈشلىرىنى

ئاۋۋالقى مىسراالردا ئوقۇياالمسەن
بىر بالىنىڭ ئاياغلىرىنى
* « »Sevgi Sözleriناملىق شېئىرالر توپلىمىدىن ئېلىندى

34

ئىزدىنىش ژۇرنىلى

-2018يىللىق -1سان

پۈتمىگەن ئەسەر
ھېكايە
ئابدۇۋەلى تۇرسۇن (گېرمانىيە)

*
*
*
*
*
– ئەسســاالمۇئەلەيكۇم ئــاكا ،قانــداق ئەھۋالىڭىز؟
ئــۇزۇن بولــدى ،كۆرۈشــەلمىدۇق .ھېلىقــى ئەســەرنى
نەشــىرگە بېرىۋەتتىڭىزمــۇ –قانــداق؟ پات–پــات
كىتاپخانىغــا كىرىــپ قــاراپ باقىمــەن .لېكىــن،
تېخىچــە ئۇچرىتالمىدىم،دەيمەنــا…
–ھــە ،ھە…ئــۇكام ،يېزىۋاتىمــەن .پــات ئارىــدا
پۈتــۈپ قــاالر ،ئىنشــائالالھ….
–ۋوي ،بــەكال چــوڭ ئەســەرمۇ نېمــە؟ بىــر
يىلدىــن بېــرى پۈتمىگىنىگــە قارىغانــدا؟….
–خۇدايىــم بۇيرۇســا ،پۈتكەنــدە كۆرىســىز.كاتتا
بىــر ئەســەر بولىدىغانــدەك تۇرىــدۇ .تېمــا دائىرىســى
كــەڭ بولغاچقــا ،كــۆپ ماتىرىيــال كۆرۈشــكە توغــرا
كېلىدىكــەن .مۇھىمــى ،كېيىنكىلــەر ئۈچــۈن ئەقىــل
دەســتۇرى بولغىــدەك بىــر تــەۋەرۈك بولــۇپ قالســۇن
دەيمەنغۇ،ئــۇكام.
–پاھ،پاھ،پاھ….مېنــى ئاجايىــپ تەشــنا
قىلدىڭىــز جۇمــۇ…
– ئىشــائالالھ ئــۇكام ،مەنمــۇ جىــددى
ئىشــلەۋاتىمەن .ئــەڭ موھىمــى مۇكەممــەل بولســۇن،
د ە يمە نغــۇ … .

– بۈگــۈن خېلــى ئوبــدان مۇڭدىشــىۋالدۇق
.كۈنمــۇ خېلــى بىــر يەرگــە بېرىــپ قاپتــۇ .ئەمــدى،
مەنمــۇ قايتــاي .ھــە ،راســت ئــاكا ،ســىزدىن
بىرنەرســىنى سورىســام بوالرمــۇ؟
– خوش ،قېنى سوراڭ ئۇكام.
– ئۆتكەنــدە بىر ئەســەرگە تۇتۇش قىلىۋاتىمەن،
دەۋاتاتتىڭىــز .پۈتۈپ قالدىمۇ ،قانداق؟
– ھە،ھە…ئۇكام،يېزىۋاتىمەن.پــات ئارىــدا
پۈتــۈپ قاالر،ئىنشــائالالھ….
– ئەھۋالدىــن قارىغانــدا ،خېلــى چوڭراق ئىشــنى
باشلىۋالغان ئوخشىمامسىز–ھە؟
– خۇدايىــم بۇيرۇســا ،پۈتكەنــدە كۆرىســىز.
قالتىــس ســالمىقى بار بىر ئىشــقا تۇتــۇش قىلىۋاپتىمەن
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - İzdinish - 2018 - 5
  • Büleklär
  • İzdinish - 2018 - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 2731
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1748
    12.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3019
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1811
    9.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 2963
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1890
    6.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    12.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 3064
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2084
    13.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    26.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 2965
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    12.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    25.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 3111
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2105
    15.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İzdinish - 2018 - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 783
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 526
    10.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.