Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 3205
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1786
12.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
18.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
22.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
مەسـئۇلىيەت -خىزمەتتـە بەزى پەرقلەرنـى مەيدانغا كەلتۈرگەن.
بىـز ئايالالرنىـڭ ئەرلەردىـن پەرقلىنىدىغـان تەرەپلىرىنـى
تۆۋەندىكىـدەك تىزىـپ چىقااليمىـز.

.iئايال ئەرلەردىن بەكرەك كۈنلەمچى كېلىدۇ
كۈنلەش ̶ ھايۋانالر ۋە ئىنسانالرنىڭ ئورتاق ئاالھىدىلىكلىرىنىڭ
بىرى بولۇپ ،ئىنسـان كۈنلەمچىلىكىنى تىزگىنلىيەلەيدۇ ،باشـقىچە
ئېيتقانـدا ،ئۇنى تەڭپۇڭالشـتۇرااليدۇ .ئەممـا ،ھايۋانالرنىڭ بۇنداق
تەڭپۇڭالشتۇرۇش ئىقتىدارى يوق.
ئەر -ئايالالرنىڭ ئاساسلىق پىسخولوگىيىلىك ئاالھىدىلىكلىرىنىڭ
بىـرى كۈنداشـلىق قىلىـش .بـۇ خىل ھېسسـىيات ئەرلەرگـە قارىغاندا
ئاياللاردا ئېغىـرراق بولىـدۇ« .ئەگـەر بىرەر ئايال ئېرىنىڭ كۆڭۈلسـىز
بولۇشـىدىن ياكـى يـۈز ئۆرۈشـىدىن ئەندىشـە قىلسـا ،ئۇالرنىـڭ
ئۆزئـارا كېلىشىشـى ھېـچ گۇنـاھ ئەمـەس ،كېلىشـىش ياخشـى ئىش.
كۈنداشـلىق قىلىـش ئىنسـانالرنىڭ تەبىئىتىگـە ئاللىقاچـان سـىڭىپ
كەتكـەن( ».نىسـا سۈرىسـى - 128ئايـەت)« .كۈنداشـلىق قىلىش
تەبىئىتىگـە ئاللىقاچـان سـىڭىپ كەتكەن» ئىپادىسـى ،كۈنداشـلىق
قىلىشـنىڭ تۇغمـا ۋە ئەزەلدىـن نەپسـتە بـار بولغـان ھېـس -تۇيغـۇ
ئىكەنلىكىنـى كۆرسـىتىدۇ .شـۇڭا ،ئايالنىـڭ ئېـرى بىلـەن بولغـان
مۇناسـىۋىتىدە تەشۋىشـنىڭ پەيـدا بولۇشـى كۈنداشـلىق قىلىشـنىڭ
مۇقـەررەر نەتىجىسـى بولـۇپ ،بـۇ ئەندىشـىنىڭ مەركىـزى قەلـب،
كۈنداشـلىق قىلىشـنىڭ مەنبەسـى بولسـا نەپـس .نەپسـتىن قەلبكـە
تۇتۇشىدىغان بىر قانال بار بولۇپ ،نەپستە كۈنداشلىق قوزغالغاندا،
دىلدىكـى تەشـۋىش ياكـى قورقۇنـچ كۈچىيىـدۇ.
28

نەپس بىلەن كۆڭۈل ئوتتۇرىسـىدىكى بۇ قانالنىڭ ئوينايدىغان
رولـى ئاياللاردا تېخىمـۇ كۈچلـۈك بولغاچقـا ئايەتتە تىلغـا ئېلىنغان
بولـۇپ ،ئەگـەر ئايـال كۈنداشـلىق قىلىشـتا يوللـۇق بولسـا،
ئۇنداقتـا كېلىشـىش تەشـەببۇس قىلىنغـان .بـۇ شـۇنى كۆرسـىتىپ
بېرىدۇكـى ،كۈنداشـلىق قىلىشـتا يوللـۇق بولغـان ئايالنى بۇ ھېس
تۇيغۇسـى ،شـۇنداقال كۆڭۈل بۆلمەسـلىك بىلەن يالغۇز تاشلاپقويۇشـقا بولمايدۇ ،ئايال كېلىشـىم تۈزۈش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇپ،
ئـەر ئۇنىـڭ بىلـەن كېلىشىشـى كېرەك.
بىـر ئايالنىـڭ ئۆزىگـە كۆڭـۈل بۆلمەيدىغـان ئېرىنـى ئەپۇ قىلىش
ياكـى كەچۈرمەسـلىك ھوقۇقـى بـار .ئايالالرنىـڭ ھېسسـىياتىغا پەرۋا
قىلمايدىغـان ئائىلـە تۇرمۇشـى دوزاخقا ئايلىنىشـى مۇمكىن .ئايالنىڭ
كۈنداشلىق تۇيغۇسى تەشۋىشكە ئايالنغاندا ،ئائىلىدە خاتىرجەملىك
ھۇزۇرنىـڭ بارلىققا كېلىشـى مۇمكىـن بولمايدۇ.ئـەر -ئايالالردىكـى كۈنداشـلىق ھەددىدىـن زىيـادە ئېشـىپ
كەتسـە ،نورماللىـق بۇزۇلـۇپ كېتىـدۇ .بۇ نورماللىقنى بەرپا قىلىشـتا
مائارىـپ مۇھىـم رول ئوينايـدۇ .بىز «ھېسسـىيات تەربىيىسـى» دەپ
ئاتايدىغـان تەربىيـە مانا مۇشـۇ ۋاقىتتا ئـۆز رولىنى جارى قىلدۇرىدۇ.
كىشـىلەرنىڭ ھېسسـىياتىمۇ كېسـەل بولـۇپ قالىدىغـان بولـۇپ ،بـۇ
ھېسسـىياتالر ئىچىـدە كۈنداشـلىق قىلىشـمۇ بولىـدۇ .ھەددىدىـن
زىيادە كۈنداشـلىق قىلىش ياكى كۈنداشـلىق قىلماسلىق ھېسسىيات
كېسـەللىكى سـاالھىيىتىدە جەمئىيىتىمىزنىـڭ ئائىلـە تۇرمۇشـىنى
چىدىغۇسـىز ھالەتكـە كەلتـۈرۈپ ،بىھـۇدە كۆڭۈلسـىزلىكلەرنى
كەلتـۈرۈپ چىقىرىـدۇ.

.iiئايالالر ياخشى كۆرۈلۈش جەھەتتە ئەرلەردىن ئۈستۈن
ھەممىگـە قادىـر ئالالھ ئىنسـاننى ئىنسـان قىلىدىغـان مۇھەببەت
29

تۇيغۇسـىنى ئىنسـان پىسخولوگىيىسـىگە سـىڭدۈرىۋەتكەن .بـۇ
مەنىدىـن ئېيتقانـدا ،ئـەر -ئاياللار ئوتتۇرىسـىدا بەلگىلىـك
پـەرق بولىـدۇ .ياخشـى كـۆرۈش جەھەتتـە ئەرلـەر ئېغىـر سـالماقنى
ئىگىلىسـە ،ياخشـى كۆرۈلـۈش جەھەتتـە ئاياللار ئېغىـر سـالماقنى
ئىگىلەيـدۇ .ئەرلـەر ياخشـى كۆرۈشـكە ،ئاياللار ياخشـى كۆرۈلۈشـكە
اليىـق بولـۇپ ،بـۇ ئۇالرنىـڭ ھەرىكىتىدىمـۇ ئىپادىلىنىـدۇ .يەنـى
ھەمىشـە -ھەردائىـم ئەرلـەر ئايالالرنـى قوغلىشـىدىغان بولـۇپ،
ئاياللار ئەرلەرنـى قوغلىشـىپ كەتمەيدۇ .ئەلۋەتتـە ،ئايرىم ئەھۋالالر
بۇنىڭدىـن مۇستەسـنا .ئەر مەنپىي زەرەتلەنگـەن ئېلېكترونغا ،ئايال
بولسـا مۇسـبەت زەرەتلەنگـەن پروتونغـا ئوخشـايدۇ .گەرچـە ئـۇالر
ئوتتۇرىسـىدا ئۆزئـارا جەلـپ قىلىـش كۈچى بولسـىمۇ ،ئەممـا مەنپىي
ئېنېرگىيەگـە ئىگـە بولغـان ئېلېكتـرون ھەرىكەت ھالىتىـدە بولىدۇ.
يەنـى ئـەر ئېلېكترونغـا ئوخشـاش ئايالنىـڭ ئەتراپىـدا ئايلىنىـپ
تۇرسـىمۇ ،ئەممـا ئايـال بىـر قـەدەر پاسسـىپ ھالەتتـە ئـۆز ئورنىـدا
تۇرىـدۇ .بـۇ فىزىكىلىـق ئوخشاشـلىق ئۇالرنىـڭ پىسـخولوگىيىلىك
خاھىشـىدىمۇ ئەكـس ئېتىـپ ،ئەرنىـڭ «ياخشـى كۆرگۈچـى»،
ئايالنىـڭ بولسـا «ياخشـى كۆرۈلگۈچـى» بولۇشـىنى كەلتـۈرۈپ
چىقارغـان.

.iiiئايالالر بەكرەك ساداقەتمەن كېلىدۇ
ساداقەت ئېسىلزادىلىكنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىپادىسى .بۇ ئەخالقىي
ئۇقۇم ئەھزاب سۈرىسىدە ھەر ئىككى جىنسقا ئىشلىتىلىدۇ .ئەمما،
ئايـال سـاداقەتمەنلىك جەھەتتـە ئەرلەردىـن بىـر بالداق ئۈسـتۈن
تۇرىـدۇ .ئايالنىـڭ سـاداقىتى ئەزەلدىن ئائىلىنىـڭ مەۋجۇتلۇقىنى
سـاقالپ كەلگەن ۋە كېلىۋاتىدۇ .مەسـىلەن ،ئايالى ۋاپات بولغان
يـاش ئەرنىـڭ تـوي قىلمـاي ھاياتىنـى داۋامالشتۇرۇشـى ناتايىـن.
ئەممـا ،ئېـرى قـازا قىلغـان نۇرغـۇن يـاش ئاياللار تـوي قىلمـاي
30

بالىلىرىنـى بېقىـپ چـوڭ قىلدى ۋە ئۇالرنـى جەمئىيەتكە ياراملىق
قىلىـپ تەربىيەلىـدى .بۇنـى كۆپلىگـەن ئەرلـەر قىاللمايـدۇ ۋە
بۇنىڭغـا تاقـەت كۆرسـىتەلمەيدۇ .ئېـرى ۋە ئائىلىسـىگە بولغـان
سـاداقەتمەنلىكىنى كۆرسـەتكەن نۇرغـۇن ئاياللار بۇنـى ئەمەلگـە
ئاشـۇرۇپ كەلـدى .ئۇرۇشـتىن كېيىن(ئۇرۇشـنىڭ نامىنـى تىرنـاق
ئىچىگـە ياكـى ئىزاھـات شـەكلىدە ئەسكەرتسـەك) ،نۇرغـۇن
ئاناتولىيـە ئاياللىـرى يـاش تۇرۇپلا تۇل قالغان بولـۇپ ،ئۇالرنىڭ
ئـارات تېغـى كەبـى ئۇلـۇغ مۇھەببىتـى ۋە سـاداقەتمەنلىكى
ئائىلىسـىنى ۋەيـران قىلمىغـان ،شـۇنداقال ئۇالرنىـڭ ۋەتىنـى
ئۈچـۈن ياراملىـق ئەۋالدالرنـى تەبىيەلـەپ چىقىشـىغا توسـالغا
بواللمىغـان .ئېـرى قېنـى بىلـەن ۋەتىنىگـە ھاياتلىق ئاتـا قىلغان
بولسـا ،ئايـال ئېرىگـە بولغـان سـاداقەتمەنلىكى بىلـەن ۋەتىنىنى
گۈللەندۈرگـەن ،تەرەققىـي قىلدۇرغـان ئىـدى.

.viئايال كىشى ئاسان ئالدىنىدۇ
خانىـم -قىـزالر بـۇ ماۋزۇغـا نـارازى بولۇشـى مۇمكىـن .ئەمما،
ئـۇالر سـالماقلىق بىلـەن ئويلىنىـپ باقسـا ،ئۇنىـڭ راسـتلىقىنى
ئاڭقىرىـپ يېتىـدۇ .قۇرامىغـا يەتكـەن قىـزالر ئائىلـە تۇرمۇشـى
قۇرۇشـقا ھـەۋەس قىلىـدۇ .بـۇ قىزغىنلىـق ئۇالرنىـڭ خاراكتېرىدە
بـار بولـۇپ ،بـۇ جەھەتتـە بىـز ئۇالرنـى تەنقىـد قىاللمايمىـز .ئانـا
بولـۇش ئاياللار ئۈچـۈن ئـەڭ ئالىـي غايـە .بـۇ غايىنـى ئەمەلگـە
ئاشـۇرۇش ئۈچـۈن بېسـىلغان ھـەر بىـر غايـەت زور قەدەمنى توغرا
چۈشىنىشـكە بولىـدۇ .ئەممـا ،ئائىلـە قۇرۇشـتىكى بـۇ قىزغىنلىـق
بەزىـدە ئۇنىـڭ ھېسسـىي ھاياتىنـى ۋە ئىـش -ھەرىكىتىنـى
تىزگىنلىۋالىدىغـان بولـۇپ ،بـۇ ئۇنىـڭ ئـوڭاي خاتالىـق سـادىر
قىلىشـىنى كەلتـۈرۈپ چىقىرىـدۇ.
ئائىلـە قـۇرۇش قىزغىنلىقـى تەپەككـۇر ۋە لوگىكىنـى چەتكـە
31

قاقماسـلىقى كېـرەك .ھەۋەسـنىڭ تەپەككـۇر ۋە لوگىكىنىـڭ
ئورنىنـى ئېلىشـى ،ئايالنىـڭ ئـۆز ھېسسـىياتىغا قـۇل بولۇشـىدىن
دېرەك بېرىدۇ .بۇنىڭدىن باشقا ،ئەگەر بۇ قىزغىنلىققا دوست ۋە
ئەتراپىدىكىلەرگـە ھەۋەس قىلىش قاتارلىق خاھىشلار قوشۇلسـا،
ئـۇ كەلگۈسـىدە زور زىيـان كەلتـۈرۈپ چىقىرىدىغـان خاتالىقالرنـى
كەلتـۈرۈپ چىقىرىشـى مۇمكىـن .كۆپىنچـە قىـزالر ناھايىتـى سـاپ
نىيـەت كېلىـدۇ ،بـۇ سـەۋەبتىن ئـۇالر ھەممەيلەننـى ئۆزىگـە
ئوخشـاش دەپ قارايدۇ .بۇ ئەھۋال ئۇالرنى كۆپىنچە ئالدامچىلىق
پاتقىقىغـا پاتتـۇرۇپ قويىـدۇ .ئايالالردىن پايدىلىنىـپ مەنپەئەتكە
ئېرىشـىدىغانالرنىڭ قىلتىقىغـا چۈشـۈپ قېلىـش خاتالىقىمۇ مۇشـۇ
سـەۋەبتىن ،يەنى ئايالالرنىڭ سـاپ نىيىتىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
بـۇ ۋاقىتتـا ،ئايـال ئادەتتىكى نەرسـىگە ئايلىنىپ قېلىپ ،ئىززەت
ھۆرمىتىنـى يوقىتىـپ قويىـدۇ.نـۇر سۈرىسـى – 33ئايەتتـە ،بـۇ ئالدامچىلىقالرنىـڭ ۋاقىتنىـڭ
ئۆتۈشـىگە ئەگىشـىپ مەجبۇرالشـقا ئايلىنىدىغانلىقـى بايـان
قىلىنغـان .ئالدامچىلىقنىـڭ ئالدىنـى ئېلىشـنىڭ ئـەڭ ئۈنۈملـۈك
ئۇسـۇلى لوگىكىلىـق تەپەككۇرنـى پائـال ئىشـلىتىش بولـۇپ ،بـۇ
لوگىكا ئىرادىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولىدۇ .ئاڭسـىز ھالدا
ھېسسـىياتقا بېرىلىـپ كېتىـش ۋە ئالدىنىـپ قېلىـش ،ئايالالرنىـڭ
ھوقۇقىنى دەپسـەندە قىلىش دەرىجىسـىگە يېتىپ بېرىشى مۇمكىن.
بـۇ سـەۋەبتىن ،ئاياللار ئۆزىنـى ۋە ھېسسـىياتىنى ياخشـى كونتـرول
قىلىشـى ،ئىززەت -ھۆرمىتىنى قوغدىغان ھالدا ھەرىكەت قىلىشـى
ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشـنىڭ ئېزىقتۇرغۇچى ھېسسـىي تۇزىقىغا چۈشۈپ
قېلىشـتىن ھـەزەر ئەيلىشـى كېـرەك.

32

)4ئايال كىشى قۇياشقا ئوخشايدۇ
بـەزى تىللاردا مەۋجۇداتلار ۋە شـەيئىلەر ئەركـەك ۋە چىشـى
دەپ ئىككـى قىسـىمغا ئايرىلىـدۇ .بـۇ قائىـدە گەرچـە ئـەرەب
تىلىـدا ۋە ئىنگلىـز تىلىدا مەۋجۇت بولسـىمۇ ،ئەممـا ئەرەب تىلىدا
گىرامماتىـكا جەھەتتىـن مەۋجۇداتلار ۋە شـەيئىلەر ئەركـەك -
چىشـى دەپ ئېنىـق ئايرىلىـدۇ.
ئـەرەب تىلىـدا ئاسـمان جىسـىملىرىدىن قۇيـاش چىشـى،
ئـاي ئەركـەك .باشـقىچە ئېيتقانـدا ،قۇيـاش ئايالغـا ،ئـاي
ئەرگـە ۋەكىللىـك قىلىـدۇ .بـۇ سـۈپەت ئـۇالر ئۈسـتىگە ئالغـان
«خىزمەت»تىـن كېلىـپ چىققـان .قۇيـاش سـېخىي بولـۇپ ،نـۇر
چاچىـدۇ ،يـەر يۈزىدىكـى جانلىقالرغـا ھاياتلىـق ئاتـا قىلىـدۇ،
ئىنسـاننىڭ يولىنـى يورۇتـۇپ بېرىـدۇ ،شـۇنداقال مىكروبالرنىـڭ
كۈچلـۈك دۈشـمىنى بولـۇپ ھېسـابلىنىدۇ .ئايالالرمـۇ بـۇ رولالرنـى
ئوينايدىغـان بولغاچقـا ،قۇرئانـدا قۇياش چىشـى سـۆز سـۈپىتىدە
ئىشـلىتىلىدۇ.

.iئايال تۇغۇشچان -بەخش ئەتكۈچى كېلىدۇ
تۇغۇش نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا ،ئايالالر ئىنسانىيەتكە ھاياتلىق
ئاتـا قىلىـدۇ .بـۇ ئۇنىـڭ تەبىئىتىـدە ھـەم بىئولوگىيىلىـك ،ھـەم
ھېـس -تۇيغـۇ جەھەتتىـن مەۋجـۇت .دەل مۇشـۇ سـەۋەبتىن،
پەرزەنتلىـك بواللمىغـان ئـۆي -ئوچاقلىـق ئاياللار پەرزەنتلىـك
بولـۇش ئۈچـۈن چارە ئىزدەيدۇ ،ئازابلىنىـدۇ .تۇغۇش ئىقتىدارىغا
ئىگـە تـۇرۇپ پەزەنتـى بولمىغـان ،ھەمـدە پەرزەنتلىـك بولۇشـنى
خالىمايدىغـان ئاياللار بۇنىـڭ سـىرتىدا بولـۇپ ،ئۇالرنىـڭ بـۇ
33

قىلمىشـى ئىنسـان تەبىئىتىگـە يـات .ئايالالرنىـڭ بىئولوگىيىلىـك
ۋە پىسـخىك جەھەتتىـن تۇغۇشـقا تەييـار ھالەتتـە يارىتىلىشـى
ئىنسـانىيەتنىڭ كەلگۈسـى ئۈچـۈن ئىالھىـي ئىلتىپـات بولـۇپ
ھېسـابلىنىدۇ .دىققـەت بىلـەن قارىغـان ۋاقتىمىـزدا ،بـۇ
ئىلتىپاتنىـڭ ئايالغـا بېرىلگەنلىكىنـى كـۆرۈپ يېتىمىـز .مۇنداقچە
ئېيتقانـدا ،قۇياشـنىڭ تەبىئىتىنىڭ تەقەززاسـى بىلەن توختىماي
نۇرنـى تۇغـۇش ۋەزىپىسـى ،ھەممىگـە قادىـر ئاللاھ تەرىپىدىـن
ئۇنىۋېرسـال ئاالھىدىلىك سـۈپىتىدە ئايالالرغـا بەخش ئېتىلگەن.

.iiئايال كىشى ھاياتلىق بەخش ئېتىدۇ
ئايـال كىشـى پەقـەت بـاال تۇغـۇش ئارقىلىـق ئىنسـانغا ھاياتلىق
ئاتـا قىلىپلا قالمـاي ،يەنـە ئۆزىنىڭ سۆيگۈسـى ،سـاداقەتمەنلىكى
ۋە پاكلىقـى بىلـەن ئىجتىمائىـي تۇرمۇشـقا ھاياتلىـق بەخـش
ئېتىـدۇ .ئـەر زاتـى ئىجتىمائىـي تۇرمۇشـتىكى جىنسـىي ئەخالققـا
قارشـى تارقاتقـان مىكروبالرنـى ئايـال كىشـى ئائىلـە تۇرمۇشـىدىكى
قانۇنلۇق يولالر بىلەن يوقىتىدۇ .باشـقىچە ئېيتقاندا ،ئۇ جىنسـىي
تۇيغۇنىـڭ ئەرلـەردە پەيـدا قىلىدىغـان غالجىرلىـق كەيپىياتىنىـڭ
ئالدىنـى ئېلىـش ئارقىلىـق ئىجتىمائىـي ئەخالقنـى بۇزغۇنچىلىققـا
ئۇچراشـتىن سـاقالپ قالىـدۇ« .كـۈن نـۇرى كىرگـەن ئۆيگـە
ھېچقانـداق مىكـروب كىرمەيـدۇ» دېگـەن ماقالغـا ئوخشـاش،
«جىنسـىي ئەخالقسـىزلىقنىڭ مىكروبلىرى ئائىلە تۇرمۇشى كۈچلۈك
جەمئىيەتلەرگـە كىرەلمەيـدۇ».
دېمـەك ،ئايـال ئۆزىنىـڭ سۆيگۈسـى ،سـاداقەتمەنلىكى ۋە
ئالىيجانـاب ھەرىكىتـى بىلـەن ئىجتىمائىي تۇرمۇشـقا ھاياتلىق ئاتا
قىلىـدۇ .بـۇ ھەرىكەتلـەر سـەۋەبىدىن ،شـۇڭا ئـۇ قۇيـاش دەپ
تەسـۋىرلەنگەن.
34

لـۇت قوۋمىـدا ئاياللار ئۆزىنىـڭ ئەخالقىي جەھەتتىكـى رولىنى ۋە
ئەھمىيىتىنـى يوقىتىـپ قويغانلىقـى ئۈچـۈن ،لـۇت خەلقـى -قوۋمى
ھـاالك بولغـان .ئايالالرنىڭ جىنسـىيىتى ئومۇمنىڭ مۈلكىگە ئايلىنىپ
قالماسـلىقى كېـرەك .چۈنكـى ،ئومۇمنىـڭ مۈلكىگـە ئايلىنىـپ قالغان
ئايالنىـڭ جىنسـىيىتى ۋاقىتنىـڭ ئۆتۈشـىگە ئەگىشـىپ قىممىتىنـى
يوقىتىـدۇ .بۇنـداق بولغانـدا ،ئـەر ئايالغـا ئەمـەس ،بەلكـى ئەرگـە
يۈزلىنىـدۇ .بـۇ لـۇت قوۋمىـدا كۆرۈلگـەن ھادىسـە ئىـدى« .سـىلەر
ھەقىقەتەن ئايالالرنى تاشالپ قويۇپ ،ئەرلەر بىلەن شەھۋىتىڭالرنى
قاندۇرىسـىلەر .سـىلەر ھەقىقەتەن ھەددىدىن ئاشقۇچى قوۋمسىلەر»
(ئەئـراف سۈرىسـى - 81ئايـەت).
دېمـەك ،ئايالنىـڭ ئاياللىـق سـاالھىيىتى جەمئىيەتنـى گۇمـران
بولۇشـتىن سـاقالپ قالىـدۇ .ئەگـەر ئايـال بـۇ سـاالھىيەت ۋە
شەخسـىيەتنى يوقىتىـپ قويسـا ،جەمئىيەت ئەخالقسـىزلىققا پېتىپ
قالىـدۇ -دە ،جەمئىيەتنىـڭ يىمىرىلىشـىنى كەلتـۈرۈپ چىقىرىـدۇ.
ئەگـەر ئايـال ئۆزىنىـڭ خاسـلىقى بولغـان جەلـپ قىلىـش كۈچـى،
جىلۋىسـى ۋە ئـوڭاي ئېرىشـكىلى بولماسـلىقتەك ئۈسـتۈنلىكىنى
سـاقالپ قالسـا ،ئايالالرغا قىزىقماسـلىق كەيپىياتى مەۋجۇت بولمايال
قالماسـتىن ،ھەمجىنىسـلىق قىلمىشـىمۇ ئومۇمالشـمايدۇ.
«لەيلى -مەجنۇن» ۋە «پەرھات -شېرىن» ھېكايىلىرىنىڭ
ئەدەبىياتىمىـزدا ئـورۇن ئېلىشـىنىڭ بىـر سـەۋەبى بـار .مەلۇمكـى،
ھـەر خىـل ئاياللار بىلـەن ئولتـۇرۇپ -قويىدىغـان ئـەر بىلـەن
ھـەر خىـل ئەرلـەر بىلـەن بىللـە بولىدىغان ئايـال ھەرگىزمۇ «چىن
سـۆيگۈ» گـە ئىگـە بواللمايـدۇ .ئەگـەر مەجنـۇن ھـەر خىـل ئايالالر
بىلـەن بىللـە بولغـان بولسـا ئىـدى ،ئـۇ لەيلىگـە؛ ئەگـەر لەيلـى
ھـەر خىـل ئەرلـەر بىلـەن بىللە بولغان بولسـا ئىدى ،ئـۇ مەجنۇنغا
ئاشـىق بوالتتىمـۇ؟ بـۇ پەرھـات بىلەن شـىرىن ئۈچۈنمۇ ئوخشـاش.
35

ئەدەبىياتىمىزدىكى بۇ ھېكايىلەر ئايالالرغا ئاسـانلىقچە ئېرىشـكىلى
بولمايدىغانلىقىنـى ،ئۇنىڭ ئىجتىمائىي ئورنىنىڭ ناھايىتى يۇقىرى
ئىكەنلىكىنـى كۆرسـىتىپ بېرىدۇ.
فۇزۇلى ئۆزىنىڭ تۆۋەندىكى بېيىتىدا مۇنداق دەيدۇ:
«دەست بۇشىسى ئارزۇسىيلە گەر ئۆلسەم دوستالر،
كۈزە ئەيلەن توپراغىنى ئانىنال سۇنۇن يارە سۇ».
يەشمىسى:

«دوستالر ،گەر ئۆلسەم يارنىڭ قولىنى سۆيۈش ئارزۇسى بىلەن،
مازارىـم توپىسـىدا ياسـاپ ئاپقـۇر ،يارغـا سـۇ تۇتقايسـىلەر ئۇنىڭ
بىلەن».
بـۇ بېيىـت بىزگـە مۇنـداق دەيـدۇ :يارنىڭ لەۋلىرىنى سـۆيۈش
ئۇياقتـا تۇرسـۇن ،قولىنـى سۆيۈشـكىمۇ قادىـر بواللمىغان كىشـى،
قەبرىسـىنىڭ تۇپرىقىدىـن ياسـالغان قاچـا بىلـەن يارنىـڭ قولىنى
تۇتقـان بولۇپ ،ئايال شـۇنداق يۇقىرى ئورۇنـدا تۇرىدىغانلىقتىن،
خـۇددى قۇياشـقا يېتىـش تـەس بولغانـدەك ،ئۇنىڭغـا يېتىشـمۇ
بـەس مۈشـكۈل .بـۇ ئارقىلىـق ،ئايالنىـڭ ئومۇمنىـڭ مۈلكـى
ئەمەسـلىكى ،ئۇنىـڭ ئـەر كىشـى قولىنى ئېيتىپ تاشـلىۋېتىدىغان
قـول ياغلىـق تېخىمـۇ ئەمەسـلىكى ئوتتۇرىغـا قويۇلغـان .چۈنكـى،
ئايـال ئائىلـە ۋە جەمئىيـەت تۇرمۇشـىغا ھاياتلىـق ئاتـا قىلىـدۇ،
ئۇنىـڭ مەۋجۇتلۇقىنـى سـاقالپ قالىدۇ ،شـۇنداقال ئۇنىڭغا ئىززەت
ھۆرمـەت ئېلىـپ كېلىـدۇ .بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا ،ئايال كىشـىقۇياشـقا ئوخشـايدۇ.

36

.iiiئايالالر جەمئىيەتنىڭ كەلگۈسىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ
ئايال بالىسـىغا بەرگەن سـۈت ،ئائىلىسـىگە قىلغان مۇالزىمەت
مېھنـەت ۋە تەربىيـە -ئۆگۈتلىـرى بىلەن مىللەتنىڭ قۇياشـىغائوخشـايدۇ .يـەر يۈزىـدە قۇيـاش بولمىسـا ھاياتلىـق بولمىغىنىغـا
ئوخشـاش ،ئايالالر بولمىسـا ئىنسـانىيەت بولمايدۇ.
ئانىلىرىمىـز ھۈجەيرىلىرىمىـزدە ياشـايدۇ ،قېنىمىـز ۋە
جېنىمىـز ،تۇنجـى ئوزۇقىمىـز ،قىسقىسـى ھەممـە نەرسـە ئۇالردىن
كەلگـەن .ئـۇالر بىزنىـڭ روھىمىـز ،خاراكتېرىمىـز ۋە ھاياتىمىـز
بولۇپ ھېسـابلىنىدۇ .ئۇالر بىزنىـڭ ئازابىمىزنى يەڭگىللىتىدىغان
شـىپاگەر -دوختۇر ،بىزگە مۇھەببىتىنى سـىڭدۈرگەن پەرۋىشكار
ئوقۇتقۇچـى ،بىـز ئۈچـۈن بارلىقىنى قۇربان قىلغان شـەھىد -پىداكارلىـق ئابىدىسـىدۇر.
ئۇالرنـى «ئـۇف!» دېگـۈزۈش ،رەنجىتىـش ،ئۆتمـۈش
كۈنلىرىنى سـېغىندۇرۇش ،كۆزىدىن ياش ئاققۇزۇش« ،ئىسىت»
دېگۈزۈش ،ئازابالش ،ئىتتىرىش -قېقىش ،خارالش ،چارىسـىز
قالدۇرۇش ...قانداقمۇ مۇمكىن بولسۇن؟ ياشىنىپ قالغان دۇنيا
بىـر ھىلال ئـاي ئۈچـۈن قۇياشـنى پاتۇرغانـدەك ،ئايـال نېمىشـقا
ئـەر ئۈچـۈن قۇربـان قىلىنىـدۇ؟

37

)5ئايالالر ،تەقۋالىق ۋە ئەقىل – پاراسەت
جانابىـي ئاللاھ ئايالالرنىـڭ ئائىلىۋى مۇناسـىۋەتتىكى ئورنىنى
بەلگىلـەپ ،ئايالالرغـا مۇناسـىۋەتلىك ھۆكۈملەرنـى بېكىتكەنـدە،
تەقـۋا تۇيغۇسـى ۋە ئەقىلنىـڭ كۈچىنـى ئاسـاس قىلغـان ۋە
ئۇنـى ئاكتىـپ ھالغـا كەلتۈرگـەن .تۆۋەنـدە ،ئالالھنىـڭ قايسـى
مەسـىلىلەردە تەقـۋا تۇيغۇسـى ۋە ئەقىلنىـڭ كۈچىنـى نەزەرگـە
ئالغانلىقىنـى كـۆرۈپ ئۆتەيلـى:

.iئېرى ۋاپات بولغان ئايال
ئەرنىڭ ۋاپات بولۇشـى تەبىئىي ھالدا ئائىلە تۇرمۇشـىدا بەزى
ئىقتىسـادىي ،مەنىـۋى ۋە ئىجتىمائىـي مەسـىلىلەرنى كەلتـۈرۈپ
چىقىرىدۇ .بۇ مەسـىلىلەرنىڭ نېمە ئىكەنلىكى ۋە ئۇالرنى قانداق
ھەل قىلىش كېرەكلىكى بەقەرە سۈرىسـى - 240ئايەتتە مۇنداق
بايـان قىلىنغان:
«سـىلەرنىڭ ئىچىـڭالردا ئـۆزى ۋاپـات بولـۇپ ،ئايالـى تـۇل
قالىدىغانلار ئۇالرنىـڭ بىـر يىلغىچـە يېمـەك -ئىچمـەك ،كىيىم -
كېچەك بىلەن تەمىنلىنىشىنى ،ئۆيدىن ھەيدەپ چىقىرىلماسلىقىنى
ۋەسـىيەت قىلسـۇن .ئەگـەر ئاياللار ئۆزلىـرى چىقىپ كەتسـە ،ئۇالر
ئۆزلىـرى توغرىسـىدا قىلغـان قائىدىلىـك ئىشلار ئۈچـۈن سـىلەرگە
ھېـچ گۇنـاھ بولمايـدۇ .ئاللاھ غالىبتـۇر ،ھېكمـەت بىلـەن ئىـش
قىلغۇچىـدۇر».
بىز ئايەتتىن چىقىرااليدىغان مۇھىم پرىنسىپالر تۆۋەندىكىچە:
.1ئېـرى ئۆلـۈپ كەتكـەن تـۇل ئايال ئېرى قالـدۇرۇپ كەتكەن
38

مال -مۈلۈكتىن بەھرىمەن بولۇشقا ھوقۇقلۇق .ئالالھ تەرىپىدىن
بالىسـى يـوق تـۇل ئايالغا ئېرىنىڭ مىراسـىدىن بەھرىمەن بولۇش
ھوقۇقـى بېرىلگـەن .بـۇ ئەھـۋال جاھىلىيـەت جەمئىيىتـى ئۈچۈن
ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش بولۇپ ھېسـابلىنىدۇ.
.2بىـر تـۇل ئايـال ئۆزىنىڭ ئىددىتىنى توشـقۇزغاندىن كېيىن،
ئـۆزى خالىغـان ۋاقىتتـا ئېرىنىـڭ ئۆيىدىـن چىقىـپ كېتەلەيـدۇ.
ئايالالرغـا بـۇ جەھەتتـە تولـۇق ئەركىنلىـك بېرىلگـەن.
خۇالسىلىسـەك ،بـۇ ئايەتنىـڭ ئالدىنقـى قىسـمىدا ئايالالرغـا
تۇرالغـۇ ۋە تۇرمۇشـىنى قامـداش ھوقۇقـى بېرىلگـەن ،كېيىنكـى
قىسـمىدا بولسـا ئۇالرنىڭ ئۆيىدىن ئايرىلىش ئەركىنلىكى كاپالەتكە
ئىگـە قىلىنغـان.

.iiئاجرىشىپ كەتكەن ئايال
«تاالق قىلىنغان /ئاجرىشـىپ كەتكەن ئايالالرغا قائىدە بويىچە
نەپىقـە بېرىـش الزىـم( .ئـۇ) تەقۋادارالرنىـڭ ئۆتەشـكە تېگىشـلىك
مەجبۇرىيىتىـدۇر» (بەقـەرە سۈرىسـى - 241ئايـەت).
بـۇ ئايـەت ئارقىلىـق ئاجرىشـىپ كەتكـەن ئايالغـا ھەددىدىـن
ئاشماسـلىق شـەرتى بىلـەن ،ئېرىدىـن نەپىقـە ئېلىـش ھوقۇقـى
بېرىلگەن .ئالالھ تەقۋادار مۇسۇلمانالردىن ئۇالرغا ،يەنى ئاجرىشىپ
كەتكـەن ئايالالرغـا بېرىلگـەن بـۇ ھوقۇقنـى ئېتىـراپ قىلىشـنى
ئىسـتىگەن بولـۇپ ،بـۇ ھـەق -ھوقۇقنىـڭ يېنىغـا تەقۋالىقنـى،
يەنـى سـەمىمىيلىك تۇيغۇسـىنى ئىالۋە قىلغـان .ھەق -ھوقۇقنىڭ
پايخـان قىلىنماسـلىقى ،ھـەق -ھوقۇققا رىئايە قىلىش ،شـۇنداقال
ھـەق -ھوقـۇق ،يەنى قانۇننىڭ ھەممىدىن ئۈسـتۈن ئىكەنلىكىنى
قوبـۇل قىلىـش ئۈچـۈن ،تەقـۋا دەپ ئاتىلىدىغـان سـەمىمىيلىك
ھالىتـى زۆرۈر بولىـدۇ .ئاللاھ بـۇ ئارقىلىـق ھـەق -ھوقۇقنىـڭ
39

پىسـخولوگىيىلىك ئاساسـلىرىغا كىشـىلەرنىڭ دىققىتىنى ئاغدۇرغان.
ئاندىـن قالسـا ،ئەلۋەتتـە ئىككىنچـى كۈچنـى قوزغىتىـش كېـرەك
بولىدۇ.
«ئاللاھ سـىلەرگە ئايەتلىرىنـى مانا مۇشـۇنداق چۈشـەندۈرىدۇ،
ئەقلىڭالرنى ئىشـلىتىپ ،تەپەككۇر قىلغايسـىلەر» (بەقەرە سۈرىسى
- 242ئايـەت).
نەتىجىـدە ،قانـۇن ،تەقـۋا ۋە ئەقىلنـى ئىشـلىتىپ تەپەككـۇر
قىلىـش بىـر يەرگـە جەم بولۇپ ،بىر پۈتۈن گەۋدە ھاسـىل قىلىدۇ.
سەمىمىي بولمىغان ۋە ئەقلىنى ئىشلىتەلمەيدىغان كىشىلەر قانۇننى
بۇزىدۇ.
تـۇل ئايالنىـڭ ئېرىنىڭ مـال -مۈلۈكلىرىدىن بەھرىمەن بولۇش
ھوقۇقـى ۋە زۆرۈر تېپىلغانـدا ئۆيدىن چىقىـپ كېتىش ئەركىنلىكى،
ئاجرىشـىپ كەتكـەن ئايالنىـڭ ئېرىدىـن ئىقتىسـادىي مەنپەئەتكـە
ئېرىشىشـى ۋە نەپىقـە ئېلىشـى قاتارلىـق ئاياللار ھوقۇقىنىڭ كۈچكە
ئىگە بولۇشـى ،شـۇنداقال ھۆرمەتكە ئېرىشىشـى ئۈچۈن ،سەمىمىيەت
ۋە ئەقىلنـى ئىشـلىتىش كېرەكلىكـى ئوتتۇرىغـا قويۇلـۇپ ،بـۇ
مەسـىلىلەرنىڭ پىسـخىكا ئاساسـى تۇرغۇزۇلغـان.
سـەمىمىيلىك ۋە ئەقىل قانۇننىڭ ئەمەلىيلەشتۈرۈلۈشـى ،قوبۇل
قىلىنىشـى ۋە ھۆرمـەت قىلىنىشـىنىڭ كـەم بولسـا بولمايدىغـان
شـەرتلىرى بولۇپ ،كىشـىلەر قانۇننى ،باشـقىچە قىلىپ ئېيتقاندا،
ئايالالرنىڭ ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكىنى ھەزىم قىلىشى ،بۇ جەھەتتە
سـەمىمىيەت تۇيغۇسـى ۋە ئەقىلنىـڭ ياردىمىدىـن پايدىلىنىشـى
كېرەك.
دېمـەك ،ئايالالرنىـڭ ھوقۇقـى ۋە ئەركىنلىكىنىـڭ دەخلـى -
تەرۇزگـە ئۇچرىشـىنىڭ ئاساسـلىق ھـەم ئەڭ مۇھىم سـەۋەبلىرىنىڭ
40

بىـرى ،بـۇ ھەقلەرنىـڭ ئەقىـل ۋە ھېسسـىيات جەھەتتـە ھەزىـم
بولماسـلىقىدۇر .بـۇ سـەۋەبتىن ،قۇرئان ئاياللار ھوقۇقىنىڭ قوبۇل
قىلىنىشـىنى ئۆگىتىش بىلەن بىللە ،ئىنسـان تەبىئىتىنىمۇ نەزەرگە
ئالىدۇ .ئىنسـاننىڭ مەنىۋى قۇرۇلمىسـىدا يىلتىز تارتالمايدىغان ،ئۇ
يـەردە ئۆزىنـى ئەكـس ئەتتۈرەلمەيدىغـان ۋە قوبۇل قىلىنمايدىغان
قانـۇن -قائىدىلـەر ئىجتىمائىـي تەرتىپنـى ساقالشـقا يېتەرلىـك
بولمايدۇ.
ئەگەر ئەر -ئايال ئوتتۇرىسـىدىكى كۆڭۈلسىزلىكلەردىن كېلىپ
چىققان سـەلبىي مەسـىلىلەر ۋە بۇالر كەلتۈرۈپ چىقارغان ئايرىلىش
ئاجرىشـىش ھـەق -ھوقـۇق ئۇقۇمىغـا زىيـان يەتكۈزمىسـە،ئۇنداقتا بۇ تەلىم -تەربىيەنىڭ مەزكۇر جەمئىيەتتە چوڭقۇر يىلتىز
تارتقانلىقـى ،شـۇنداقال قانۇننىـڭ نوپۇزىنىـڭ تىكلەنگەنلىكىدىـن
دېـرەك بېرىـدۇ .ئەر -ئايال ئوتتۇرىسـىدىكى كۆڭۈلسـىزلىكلەرنىڭ
قانۇنىـي مەسـىلە دەرىجىسـىگە كۆتۈرۈلـۈپ ،ئۇنىڭغـا زىيـان
يەتكۈزمەسـلىكى ئۈچـۈن ،ئاللاھ بىـز ئىممۇنىتېـت سىستېمىسـىنى
قوغدىغۇچـى دەپ ئاتايدىغـان تەقـۋا ۋە ئەقىلنـى پائـال ھەرىكەتكە
كەلتـۈرۈپ ،مائارىـپ ئارقىلىـق جەمئىيەتتـە قانۇننـى ھۆرمەتلـەش
ۋە تونـۇش ئېڭىنـى يۇقىـرى كۆتـۈرۈش كېرەكلىكىنـى ئوتتۇرىغـا
قويغـان .قانـۇن تەربىيىسـى قانۇنالرنـى ئۆگىنىش ۋە ئىزاھالشـتىن
باشـقا ،جەمئىيەتتـە قانۇنغـا بولغـان ھۆرمـەت -رىئايىنـى
ئومۇمىيالشـتۇرۇش پائالىيىتـى بولـۇپ ھېسـابلىنىدۇ .بىـز يۇقىرىـدا
كـۆرۈپ ئۆتكـەن ئايەتلـەردە ،ھەممىگـە قادىـر ئاللاھ ئايالالرنىـڭ
ھوقۇقـى ۋە ئەركىنلىكىنـى كىشـىلەرنىڭ زېھىـن دۇنياسـىدا ھـەم
قەلـب قەسـىرىدە يىلتىـز تارتقۇزۇش ھەققىدە تەلىـم بېرىش بىلەن
بىرگـە ،ئايالالرنىـڭ ھـەق -ھوقۇقـى ۋە ئەركىنلىكىگـە ئەقىـل
ھـەم كۆڭـۈل نۇقتىسـىدىن مۇئامىلـە قىلىشـىمىز الزىملىقـى ھەققىدە
تەربىيـە بېرىـدۇ.
41

)6ئايال ۋە ھايا
ئىنسـانالر پىسخولوگىيىسـىنىڭ ھېسسـىيات دائىرىسـى كـەڭ
ۋە مـول .گەرچـە بـەزى ھېسسـىياتالر ئىنتايىـن ئۆزگىرىشـچان ۋە
تۇراقسـىز بولسـىمۇ ،ئەمما ئۇالرنىڭ ئىچىدە ھېسسـىيات رامكىسىنىڭ
ئاساسـى ۋە ماھىيىتىنى تەشـكىل قىلىدىغان بىرسـى بار بولۇپ ،بۇ
«ھايا» دەپ ئاتىلىدۇ ،يەنى نومۇس تۇيغۇسـى .ھېس -تۇيغۇالر
ئىنسـانالرنىڭ ھەممىسـىدە ئوخشـاش بولمايدىغـان بولغاچقـا،
كۈچلـۈك -ئاجىزلىـق جەھەتتـە كىشـىگە قـاراپ پەرقلىـق بولىـدۇ،
ئەممـا ھايـا تۇيغۇسـىنىڭ ئىنسـانالر تۇغۇلۇشـتىنال ھـەر كىشـىدە
ھـەر خىـل بولىدىغـان ئاالھىدىلىكـى يـوق .كىشـىلەر ئارىسـىدا
ھايـا تۇيغۇسـىدىكى ئوخشىماسـلىق كېيىنچـە ،يەنـى تۇغۇلغاندىـن
كېيىن ئاندىن ياشـاۋاتقان مۇھىتنىڭ تەسـىرى نەتىجىسـىدە بارلىققا
كېلىـدۇ .گەرچـە ھەرقانـداق كىشـى ھايـا تۇيغۇسـى بىلـەن دۇنياغا
كەلسـىمۇ ،ئەممـا كېيىـن كۆرۈلگـەن ئوخشاشماسـلىق ئـۇالر ئىگـە
بولغـان مائارىـپ تەربىيىسـى سـەۋەبىدىن كېلىـپ چىققـان.
ھايـا ̶ تېتىـك بولـۇش ،تەرەققىـي قىلىـش ،بىـر نەرسـىدىن
نومـۇس قىلىـش ،ئوتنى ئۇلغايتىش ياكـى پۈۋلەپ كۈچەيتىش ،بىر
يەرنـى مۇنبـەت قىلىـش ،بىراۋغـا سـاالم بېرىـش ،نومـۇس قىلىش،
تارتىنىش ۋە كەمتەر بولۇش دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ .تۆۋەندە
بـۇ مەنىلـەر ھەققىدە قىسـقىچە توختىلىـپ ئۆتىمىز.

.iتېتىك بولۇش
ھايـا ئۇقۇمـى جانلىـق ،تىرىـك مەنىسـىنى بىلدۈرىدىغـان
«ھـەي ( ْح َـي)» ئۇقۇمىدىـن كەلگـەن بولـۇپ ،ھـەي ̶ مەۋجـۇت
42

بولـۇش دېگـەن مەنىنىمـۇ بىلدۈرىـدۇ .بـۇ نۇقتىدىـن ئالغانـدا،
مەۋجۇتلـۇق بىلـەن نومـۇس تۇيغۇسـىنىڭ ئوخشـاش بىـر ئۇقۇمـدا
جـەم بولغانلىقىنـى ئېيتىشـقا بولىـدۇ .ھايـا تۇيغۇسـى ئىنسـاننىڭ
مەۋجۇتلۇقىغا تەڭداش مەنىگە ۋە ئەھمىيەتكە ئىگە بولغاچقا ،ئۇالر
ئوخشـاش سـۆز يىلتىزىدىـن تۈرلىنىـپ چىققـان .مەۋجۇتلۇق ۋە ھايا
تۇيغۇسـى ئوخشـاش سـۆزدىن تۈرلىنىـپ چىققانلىقـى ئۈچـۈن ،ئۇالر
قوشـكېزەك ئۇقـۇم بولـۇپ ھېسـابلىنىدۇ .ھايانىڭ مەۋجۇت بولۇشـقا
ئوخشـاش مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇشـى ،بۇ تۇيغۇنىڭ ئىنسـان
تەبىئىتىـدە قانچىلىـك مۇھىـم ئورۇنـدا تۇرىدىغانلىقىنىـڭ دەلىلـى
بوالاليـدۇ .ھايـا تۇيغۇسـىنى يوقاتقانلار ،ئەمەلىيەتتـە ئۆزلىرىنىـڭ
مەۋجۇتلۇقىنىـڭ ̶ ئوبرازىنىـڭ خۇنۈكلىشىشـىگە سـەۋەب بولىـدۇ،
خاالس.

.iiئىلغارلىققا مايىل بولۇش
ھايـا ئۇقۇمـى جانلىـق بولۇشـنى ئىپادىلەيدىغـان بولـۇپ،
جانلىـق ،تېتىـك بولغـان شـەيئى ئىلغارلىققـا مايىـل كېلىـدۇ .ھايـا
تۇيغۇسـى ئىنسـاننىڭ كىشـىلىك خاراكتېـرى ۋە جەمئىيەتنىـڭ
ئەخالقىنـى جانالنـدۇرۇپ تۇرىدىغـان بولغاچقـا ،بـۇ مەنىگـە ئىگـە
بولغـان .ھايـا تۇيغۇسـى كەمچىل شەخسـلەر ۋە جەمئىيەتلەر ئۆزىنى
ئۆلۈمگـە سـۈرگۈن قىلغـان بولـۇپ ،ئـۇالر جەمئىيەتتـە ئەخلاق
كىرىزىسـى كەلتـۈرۈپ چىقىرىـپ ،جەمئىيەتنىـڭ زاۋال تېپىشـىغا
سـەۋەب بولىـدۇ .ھايـا تۇيغۇسـى ئىجتىمائىـي ئەخالقنىـڭ كۈچلـۈك
ۋە جانلىـق بولۇشـىغا كاپالەتلىـك قىلىـدۇ.

.iiiنومۇس قىلىش ،خىجىل بولۇش
بىـز ئادەمنىـڭ خاتـا ھەرىكـەت قىلىشـىنى توسـىدىغان تۇيغۇنى
«ھايـا» دەپ ئاتايمىـز .ھايـا ̶ نومـۇس پەردىسـى يىرتىلىـپ
43

كەتكـەن كىشـى ھېچكىم ياقتۇرمايدىغان ،ئەيىب ۋە يىرگىنىشـلىك
دەپ قارالغـان ھـەر قانـداق قىلمىشـنى سـادىر قىالاليدىغان بولۇپ،
ھايـا پەردىسـى بولمىغـان كىشـىنىڭ قولىدىن ھەر قانـداق يامانلىق
كېلىـدۇ .نومـۇس قىلىـش ۋە خىجىـل بولـۇش دېگـەن مەنىلەرنـى
بىلدۈرىدىغـان ھايـا ،تەقـۋا ئۇقۇمىغـا يېقىنلىشـىپ قالىـدۇ .تەقـۋا
«ھـەزەر ئەيلـەش ،ئۆزىنـى تارتىش» ،ھايا بولسـا «تەپ تارتىش»
مەنىسـىنى بىلدۈرىـدۇ .بـۇ نۇقتىدىـن ئېلىـپ ئېيتقانـدا ،ئۆزىنـى
تارتىـش ۋە تـەپ تارتىـش ئوخشـاش بىـر ئۇقۇمنىـڭ ئوخشـىمىغان
تەرەپلىرىنـى بىلدۈرىـدۇ .يۇقىرىـدا ھايـا تۇيغۇسـىنىڭ مەنىسـىنى
كۆرسـىتىپ ئۆتتـۇق ،ئەمـدى مۇنـداق سـوئالنى سـوراپ باقايلـى:
ھايـا تۇيغۇسـىنىڭ ئـەڭ چـوڭ دۈشـمىنى نېمـە؟ بىـز بـۇ سـوئالغا
تۆۋەندىكـى ئايـەت بىلـەن جـاۋاب بېرەلەيمىـز:
«ئـى ئـادەم بالىلىـرى ! شـەيتان سـىلەرنىڭ ئاتـا -ئاناڭالرغـا
ئۆزلىرىنىڭ ئەۋرەتلىرىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ،كىيىم -كېچەكلىرىنى
سـالغۇزۇۋېتىپ ،ئۇالرنى جەننەتتىن چىقىرىۋەتكەندەك ،سـىلەرنىمۇ
ئوخشـاش شـەكىلدە ئېزىقتۇرۇپ قويمىسـۇن ( » ...ئەئراف سۈرىسى
- 27ئايەت).
بـۇ ئايەتنـى چۈشەندۈرۈشـتىن بـۇرۇن ،بىـز يەنـە تۆۋەندىكـى
سـوئالغا جـاۋاب بېرىشـىمىز كېـرەك :شـەيتان ئـادەم ۋە ئۇنىـڭ
ئايالىنىڭ ھايالىق جايلىرىنى ̶ ئەۋرىتىنى قانداق قىلىپ ئېچىۋەتتى؟
«شـەيتان ئۇالرنىـڭ يېپىقلىـق ئـەۋرەت جايلىرىنـى ئېچىۋېتىـش
ئۈچـۈن ھـەر ئىككىسـىگە ۋەسۋەسـە قىلـدى .شـەيتان ئۇالرغـا:
<سـىلەرنىڭ> ھايـات قالغۇچىالردىـن بولـۇپ قالماسـلىقىڭالر ئۈچـۈن ،رەببىـڭالر
سـىلەرگە بـۇ دەرەخنىـڭ مېۋىسـىنى يېيىشـنى مەنئـى قىلـدى> .ئـۇ
يەنـە ئۇالرغـا نەسـىھەت قىلىۋاتقانلىقىغـا قەسـەم قىلـدى .شـۇنداق
44

قىلىـپ ئـۇ ھەر ئىككىسـىنى ئالداپ دەرەخكە قـول ئۇزاتقۇزدى .ئۇالر
دەرەخنىـڭ مېۋىسـىنى يېگـەن ھامان ،ئەۋرەتلىـرى ئېچىلىپ قالدى
…» (ئەئـراف سۈرىسـى - 20 - 22ئايەتلـەر).

.viھايا بىلەن ھارامدىن ئىبارەت ئىككى خىل لوقمىنىڭ مۇناسىۋىتى
ھەزرىتـى ئـادەم ۋە ئۇنىـڭ ئايالـى چەكلەنگـەن دەرەخنىـڭ
مېۋىسـىدىن يېگـەن ھامـان ،ئۇالرنىـڭ ئەۋرەتلىـرى ئېچىلىـپ
قالـدى -دە ،ئـۇالردا ھايـا تۇيغۇسـى نامايـان بولـدى .ھايـا
تۇيغۇسـىنىڭ ئـەڭ ئەشـەددىي دۈشـمىنى ھـارام لوقمـا بولـۇپ ،ئـۇ
كىشـىدىكى ئالىيجانابلىـق ۋە نومـۇس تۇيغۇسـىنى زەخىملەندۈرىدۇ،
ھەتتـا ئۆلتۈرۈپمـۇ تاشلايدۇ .دېمـەك ،ھـارام لوقمـا ئىنسـانالرنىڭ
پىسخىكىسـىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ئاسـتىن -ئۈسـتۈن قىلىۋېتىدۇ .بۇ
تەڭپۇڭلۇقنىڭ بۇزۇلۇشـى سـەۋەبىدىن نومۇس تۇيغۇسـى ئەڭ ئېغىر
زەربـە يەيـدۇ .شـۇڭا ،بىـز ئومۇمالشـتۇرۇپ مۇنـداق دېيەلەيمىز :ھايا
تۇيغۇسـى يـوق يـەردە جىنسـىي ۋە ئىجتىمائىـي ئەخلاق ئاساسـىنى
بەرپا قىلىش مۇمكىن ئەمەس .ئىلمىي ئەخالقمۇ ھايا تۇيغۇسـىدىن
خالىـي بواللمايـدۇ.

.vشەيتان تۇنجى ئىنساننىڭ ھايا تۇيغۇسىغا قارشى كۈرەش قىلغانىدى
ئالالھنىـڭ بۇيرۇقىغـا قارشـى چىقىش ئارقىلىـق ،ھەزرىتى ئادەم
ۋە ئايالـى ھايـا تۇيغۇسـى ئۈسـتىگە بىنـا قىلىنىـپ« ،ھۆرمـەت»
دەپ ئاتالغـان قەدىـر -قىممەتنـى پايخـان قىلغانىـدى .بۇيرۇققـا
بويسۇنماسـلىقنىڭ ئاقىۋىتىدىـن خىجىـل بولمايدىغـان ئادەمگە ھەر
قانـداق ئىشـنى قىلدۇرغىلـى بولىـدۇ ،ئەلۋەتتـە .شـۇڭا ،شـەيتانمۇ
ئۇنـى سـىناپ باققانىـدى .بىر ئـادەم پەقەت ئالالھتىـن ھايا قىلىش
ئارقىلىقال ئۆزى ۋە باشـقا كىشـىلەردىن تەپ تارتىش سـەزگۈرلۈكىنى
سـاقالپ قاالاليـدۇ .بـۇ سـەۋەبتىن ،ئالالھتىـن ھايا قىلىش ئىنسـان
45

ئۈچـۈن قالقـان رولىنـى ئوينايدۇ.
كىيىـم كىيىـش ئارقىلىـق ھايا تۇيغۇسـىغا ئېرىشـكىلى بولمايدۇ.
كىيىـم پەقـەت ئـەۋرەت جايالرنـى يېپىش ۋە سـوغۇقتىن سـاقلىنىش
ئۈچۈنلا كىيىلىـدۇ .ئىنسـان ھايـا تۇيغۇسـىنى پەقەت ئـۆز ئىچىدىن
كەلگـەن تەقۋادارلىـق لىباسـى بىلەنلا تىرىـك تۇتـۇپ تۇرااليـدۇ.
ھەممىگـە قادىـر ئاللاھ ئەئـراف سۈرىسـىدە« ،ماددىـي لىبـاس»
بىلـەن «تەقـۋا لىباسـى» ئۇقۇمىنـى كۈنتەرتىپىگـە ئېلىـپ كېلىـدۇ.
«ئـى ئـادەم بالىلىـرى ،بىـز سـىلەرگە ھەقىقەتـەن ئەۋرىتىڭالرنـى
ياپىدىغـان ۋە زىننەتلىنىدىغـان لىباسـنى چۈشـۈردۇق .تەقۋادارلىـق
لىباسـى ئـەڭ ياخشـىدۇر( »...ئەئـراف سۈرىسـى - 26ئايـەت).
ئاللاھ بـۇ ئايەتتـە تىلغـا ئالغـان «تەقۋادارلىـق لىباسـى» ھايـا
تۇيغۇسـىنىڭ دەل ئـۆزى بولـۇپ ،تاشـقىي جەھەتتىـن يېپىنىشـتىن
بـۇرۇن ،ئىچكـى جەھەتتىـن ئورىنىـش كېرەك .تاشـقىرىنى يۆگەپ،
ئىچكـى دۇنياسـىدا ھايـا تۇيغۇسـىنى ،يەنـى تەقۋادارلىـق لىباسـىنى
چۆرىۋەتكـەن ئـادەم ھەرقانـداق يامانلىـق قىالاليـدۇ .ئىچكـى
دۇنياسـىدا ھايـا لىباسـى بىلـەن زىننەتلىنىـش ھەممىدىـن مۇھىـم
ئورۇنـدا تۇرىـدۇ .گەرچـە تاشـقى كىيىـم ئـەۋرەت جايالرنـى يېپىـش
ۋە زىننەتلىنىشـتە مۇھىم رول ئوينايدىغان بولسـىمۇ ،لېكىن ئىچكى
لىبـاس ̶ تەقۋادارلىقنىـڭ ئورنىنـى ئااللمايـدۇ .بـۇ سـەۋەبتىن ،بـۇ
ئىككـى لىباسـنى بىرلەشـتۈرۈش ناھايىتى مۇھىـم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئايـال كىشـى ھايـا تۇيغۇسـى ئارقىلىـق ئىجتىمائىـي ئەخالققا،
بولۇپمـۇ جىنسـىي ئەخالققـا ھاياتلىـق ئاتـا قىلىـدۇ .ھايـا
تۇيغۇسـىغا ئوخشـاش بىـر ئايالنـى ئايالغـا ئايالندۇرىدىغـان،
ئۇنـى زىننەتلەيدىغـان ،كىشـىلىك خاراكتېرىنـى قوغدايدىغـان
ۋە خـار ھالەتكـە چۈشـۈپ قېلىشـتىن سـاقاليدىغان يەنـە بىـر
ئىچكـى تۇيغۇنـى تاپقىلـى بولمايـدۇ .ئايالالرنىـڭ ھايـا تۇيغۇسـى
46

جەمئىيەتنـى جەننەتكـە ئايالندۇرۇپلا قالمـاي ،كەلگۈسـى
ئەۋالدالرنىـڭ ئالىيجانابلىقىنىمـۇ بەلگىلەيـدۇ .ھايـا تۇيغۇسـى
ئابىـدە بولـۇپ ،بـۇ ئابىدىنـى ئـۆرۈپ تاشلاش ۋە بـۇ ئابىدىنىـڭ
ئىچىدىكـى ئايالنـى زەخىملەنـدۈرۈش ،ئەمەلىيەتتـە جىنسـىي
ئەخلاق ئۇلىغـا ئـورا كولىغانلىـق بولىـدۇ.

47

)7ئايالالر ۋە ئىپپەت
ھايا بىلەن ئىپپەتنىڭ چوڭقۇر ،مۇستەھكەم ۋە زىچ مۇناسىۋىتى
بـار .ئەمەلىيەتتـە ،بىـز نومـۇس تۇيغۇسـى دەپ ئاتايدىغـان ھايـا
ئىپپەتنىـڭ ئاسـاس -ئۇلىنى تەشـكىل قىلىدۇ.

.iئىپپەتنىڭ مەنىسى
ئىپپـەت سـۆزى «ئۆزىنـى تىزگىنلـەش ،بىـر ئىشـنى قىلىشـتىن
يىـراق تـۇرۇش ،ئۆزىنـى تۇتۇۋېلىـش ،ئوتتۇراھـال بولـۇش ،پـاك
بولـۇش ،پەزىلەتلىـك بولۇش ،ئەخالقلىق ۋە پاك بولۇش ،نومۇس
قىلىـش ۋە كەمتـەر بولـۇش ،تەربىيەلىـك ۋە نۇقسانسـىز بولـۇش»
دېگـەن مەنىلەرنـى بىلـدۈرۈش بىلـەن بىرگـە ،يەنـە «ئەمچەكتـە
سـۈتنىڭ يىغىلىشـى ،ھـارام ۋە يىرگىنىشـلىك ئىشلاردىن يىـراق
تـۇرۇش ،ئەمچەكتىكـى سـۈتنى ئېمىـش» دېگـەن مەنىلەرنىمـۇ
بىلدۈرىـدۇ.
شـۇنىڭ بىلـەن بىـر ۋاقىتتـا ،ئىپپـەت نەپسـتىكى شـەھۋەتنىڭ
غالىـب كېلىشـىنىڭ ئالدىنـى ئالىدىغـان بىـر خىـل ھالـەت بولۇپ،
ئادەتتـە ،ئىپپـەت بىلـەن ئـار -نومـۇس ئۇقۇمـى بىرلىكتـە
ئىشـلىتىلىدۇ .گەرچـە كۈندىلىـك تۇرمۇشـتا ئـار -نومـۇس
ئۇقۇمىنـى ئەرلەرگـە ،ئىپپەت ئۇقۇمىنى بولسـا ئايالالرغا قوللىنىلىش
ئومۇمالشـقان بولسـىمۇ ،لېكىـن «ئىپپـەت» ئۇقۇمـى قۇرئانـدا
ئـورۇن ئالغـان .ئەمەلىيەتتـە ،ئـار -نومۇسـنى ئىپپەتنىڭ مەنىسـى
دېيىشـكىمۇ بولىـدۇ .ئىنگلىزچىـدا ئـار -نومۇس ئۈچۈن «شـەرەپ
( »)honesty,honorسـۆزى ئىشـلىتىلىدىغان بولـۇپ ،ئىپپـەت
ئۈچـۈن «پاكلىـق ( »)innocence,chastityسـۆزى ئىشـلىتىلىدۇ.
48

بۇ تىلدا ئار -نومۇس ۋە ئىپپەتنىڭ ئورتاق مەنىسى سەمىمىيلىك
( )honestyبىلـەن ئىپادىلىنىـدۇ .ئـار -نومـۇس ̶ يەنـە قانـۇن
ۋە تەرتىپنـى كۆرسـىتىدۇ .ھۆرمـەت ۋە ئىشـەنچ قاتارلىـق بارلىـق
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - İslam ve Ayal - 03
  • Büleklär
  • İslam ve Ayal - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3036
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1785
    13.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3205
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1786
    12.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3343
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1864
    12.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3488
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1931
    11.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3578
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1899
    12.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3565
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1870
    13.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3414
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2016
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3401
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1896
    11.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3442
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1846
    12.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3353
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1927
    11.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3365
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1876
    11.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3346
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1820
    12.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    24.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3330
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1779
    11.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3328
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1976
    11.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3330
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1787
    10.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3209
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1862
    10.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • İslam ve Ayal - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 1608
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 983
    15.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    22.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    29.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.