Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 2904
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1898
8.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
14.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
19.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
‫ھەمــدە ۇئالرنــى دۇنيادىكــى نېمــە ۈئچۈنلەرنىــڭ ســىرىنى ائچىدىغــان‪ ،‬ھېــچ بولمىســا‬
‫شــۇ نېمىشــقىالر ىئچىــدە ېئزىقىــپ قالمايدىغــان روھى ســاغالملىققا ېئرىشــتۈرەلمەيمىز‪.‬‬
‫بــۇ دۇنيــا ەئقىــل يەتمــەس تاســادىپىلىقالر بىلــەن ەئمــەس‪ ،‬ەئقىلگــە ۇئيغــۇن‬
‫‪50‬‬

‫ســەۋەپلەر بىلــەن تولغــان‪ .‬ھەممىمىــز ۆئزىمىــز توغــرا تاپقــان ســەۋەپكە كــۆرە قىلغــان‬
‫ىئشــىمىزنىڭ نەتىجىســىنى كۆرىمىــز‪ .‬شــۇڭا ائلــاھ قۇرائنــدا «ىئنســان پەقــەت قىلغــان‬
‫ىئشــىنىڭ نەتىجىســىنى كۆرىــدۇ» دېگــەن (نەجىــم سۈرىســى‪- 39،‬ائيــەت)‪.‬‬

‫‪51‬‬

‫قەبرە سۆزلىگەن تارىخ‬
‫مەھەللەمــدە بىــر قەبرىســتانلىق بــار‪ .‬ۇئ يــەردە كىشــىلەر مەڭگۈلــۈك ائرامغــا‬
‫كەتكــەن‪ .‬پارســچىدا قەبرىســتانلىقنى ائرامــگاھ دەيدىكــەن‪ .‬نۇرغــۇن ائدەم بىــر‬
‫ۆئمــۈر تىرىشــىپ‪ ،‬تىركىشــىپ ۋە تېلىــپ چارچــاپ‪ ،‬ائداققــى مىنۇتــاردا ھەتتــا قەيەرگــە‬
‫كۆمۈلىشــىگىمۇ قارار بېرەلمىگۈدەك ھالغا چۈشــۈپ ۆئلۈپ كېتىدۇ‪ .‬مىڭلىغان كىشــىلەر‬
‫كۆمۈلگــەن بــۇ قەبرىســتانلىقتا مــاڭا پەقــەت بىــرال ائدەم بــاردەك تۇيۇلىدۇ‪ .‬ھــەر ھېيىتتا‬
‫بىــر تــوپ كىشــى بــۇ يەردىكــى شــۇ بىــر ۇئيغۇرنىــڭ بېشــىدا دۇائ قىلىمىــز‪ .‬بالىالرغــا‬
‫مەرھۇمنىــڭ ھېكايىســىنى ېئيتىمىــز‪ .‬بــۇ قۇربــان ھېيىتتــا كېلىپمــۇ مەرھــۇم ياتقــان‬
‫قەبرىگــە قــاراپ خىيالغــا كەتتىــم‪ .‬قەبــرە تۈركچــە قوپۇرۇلغــان‪ ،‬قوشــنىالردىن پەرقلىــق‬
‫ھالــدا ۇئيغۇرچــە بۆشــۈكنىڭ شــەكلىگە كىرگۈزۈلگــەن‪ .‬شــەھىدانە خۇتەنــدە تۇغۇلغان‬
‫بــۇ ۇئيغۇرنــى ائرمانــار ىئككــى دېڭىــز ائرىســىدىكى يېرىــم ائرالغــا‪ ،‬ىئككــى قىتــە‬
‫لەۋلەشــكەن بــۇ تۇپراققــا ۇئچــۇرۇپ كەلگــەن‪.‬‬
‫ەئنقەرەگــە دەپنــە قىلىنغــان بــۇ كىشــى بۇندىــن ‪ 84‬يىــل بۇرۇنقــى بىــر ەئتىيــازدا‬
‫ىئككــى ىئنىســىنى قەشــقەرگە دەپنــە قىلغــان‪« .‬قەشــقەرنىڭ قىشــى ائز‪ ،‬ســوغۇقى‬
‫ەئتىيــاز» دېيىشــىدۇ‪ .‬شــۇ يىلــى قۇربــان ھېيىــت باھــاردا كەلگــەن ىئكــەن‪ .‬مەرھۇمنىــڭ‬
‫جەڭگاھــاردا ەئمىــر ســاھىپ ۋە شــاھ مەنســۇر ائتالغــان نۇرەخمــەت ۋە ائبدۇلــا دېگەن‬
‫ىئككــى ىئنىســى يېڭىســار ســېپىلى ىئچىــدە مۇداپىــەدە ىئــدى‪ .‬شــەھەرنى ېئلىــش ۈئچۈن‬
‫تىركىشــىۋاتقان تاجاۋۇزچــى تــۇڭگان ائرمىيەســى ھېيىتتىــن بــۇرۇن شــۇنچە زورۇقۇپمــۇ‬
‫يىگىتلىرىمىزگــە تــەڭ كېلەلمىگــەن ىئــدى‪ .‬ھېيىــت كۈنــى غەپلــەت باســتى‪ .‬بــۇ ىئككــى‬
‫تەقــۋادار قۇمانــدان مۇبــارەك ھېيىتتــا ۇئرۇشــنى راۋا كۆرمىــدى‪ .‬ۇئالر قۇربــان ھېيىــت‬
‫كۈنــى تۇڭگانالرنــى بىــزدەك ھېيىــت نامىــزى وئقۇيــدۇ‪ ،‬قــان تۆكمەيــدۇ دەپ ۇئيغۇرچــە‬
‫تەســەۋۋۇرىدا دۈشــمەننى مۇســۇلمان دەپ تۇنىــدى‪ .‬پاجىــە مانــا مۇشــۇ خىيــال بىلــەن‬
‫قانــاپ كەتتــى‪ .‬ىئــرادە مۇشــۇ ائڭ ســەۋەپلىك ېئرىــپ كەتتــى‪ .‬ەئســكەرلەر ھېيىــت‬
‫‪52‬‬

‫خۇشــاللىقىغا چۈمگــەن‪ ،‬يېڭىســار ۇئيغۇرلىــرى بىلــەن نامازغــا تۇرغانــدا قىيامــەت قايىم‬
‫بولــدى‪ .‬تاجاۋۇزچــى تــۇڭگان قوشــۇنى قورالســىز ەئســكەر ۋە بىگۇنــاھ خەلــق ۈئســتىگە‬
‫ەئجــەل قۇزغۇنلىرىــدەك تاشــاندى‪ .‬ھەپتىلەرچــە داۋام قىلغــان ۇئرۇشــتا‪ ،‬دۈشــمەنگە‬
‫يۈزلىنىپ تۇرغان دەملەردە يېڭىلىپ باقمىغان شىريۈرەك خۇتەن ەئزىمەتلىرى ائلالھقا‬
‫يۈزلىنىپ ناماز وئقۇۋاتقان مەيداندا ۈئجمىدەك تۆكۈلۈپ كەتتى‪ .‬يېڭىســارنى قوغداشــقا‬
‫قۇماندانلىق قىلىۋاتقان ائكا‪-‬ىئنىلەرنىڭ باشــلىرى ســېپىلغا ېئســىلدى‪ .‬خۇتەننى باغرىغا‬
‫باســقان يېڭىســار بەدەلنــى جــان بىلــەن ۆئتىــدى‪ .‬ائبدۇلــا ۋە نۇرەخمەتنىــڭ قوشــۇنىغا‬
‫نــان بەرگــەن يېڭىســارلىق ائتىنىــڭ بېشــى كېســىلدى‪ ،‬ســۇ بەرگــەن يېڭىســارلىق ائنىنىڭ‬
‫كــۆزى وئيۇلــدى‪ .‬بۇندىــن ‪ 84‬يىــل بۇرۇنقــى قەشــقەرنىڭ ەئتىيــاز پەســلى بــۇ ســاۋاقنى‬
‫يۇلغۇننىــڭ تۈۋىگــە كۆمــدى‪ ،‬قۇمالرغــا يېزىــپ توغراقالرغــا وئيــۇپ قويــدى‪.‬‬
‫ەئنقــەرەدە كــۆز يۇمغــان بــۇ زات بۇندىــن ‪ 71‬يىــل بــۇرۇن ۈئرۈمچىــدە ىئــدى‪.‬‬
‫تومــۇز ائيلىرىنىــڭ بىــر كۈنــى ۇئ يارىشــىملىق بــۇرۇت قويغــان‪ ،‬خۇشــچىراي غۇلجىلىــق‬
‫بىــر كىشــى بىلــەن ائق مەســچىتتە بىللــە جۈمــە وئقــۇدى‪ .‬قايتىشــىدا ۇئنىــڭ ېئســىدە‬
‫ســۆھبەتتە دېيىلگــەن «غايــەڭ ۋاســتەڭنى ائقاليــدۇ» دېگــەن ســۆز ســاقلىنىپ قالدى‪ .‬بۇ‬
‫ســۆزنى ېئيتقۇچــى ەئخمەتجــان قاســىمى ىئــدى‪ .‬گەرچــە بۇنــداق مەنىنــى بىلدۈرىدىغــان‬
‫جۈملىلــەر كــۆپ بولســىمۇ‪ ،‬ەئخمەتجــان قاســىمى بــۇ ســۆزنى ىئتالىيىلىــك ماكياۋىللىنىــڭ‬
‫كىتابىدىــن وئقۇغانلىقىنــى ېئيتتــى‪ .‬يۈســۈپ خــاس ھاجىــپ ۇئنداق دېمىگەن ىئــدى‪ .‬بۇنى‬
‫ۋاســتە تاللىماســلىق دەپ چۈشــەنگەندە ھەزرىتىــم قوبــۇل قىاللمايتتى‪ .‬ەئممــا ھەرزىتىم‬
‫بۇنــى روســار بىلــەن قىلىنىۋاتقــان ھەمكارلىــق‪ ،‬كومېنىــزم الگىــرى بىلــەن بولغــان ائالقە‬
‫توغرىلىــق پاراڭغــا باغــاپ چۈشــىنىپ نەپســىگە ھــاي بــەردى‪ .‬ۇئ شــۇ يىلــى خۇتەنگــە‬
‫ســايالمنى كۆزدىــن كەچۈرۈشــكە بارغانــدا ەئخمەتجــان دېگــەن بــۇ گــەپ تۇيۇقســىز‬
‫ېئســىگە كېلىپ قالدى‪ .‬خۇتەن ۇئيغۇرلىرى ۇئنىڭ ســەللە‪ ،‬ســاقال ۋە تونســىز قىياپىتىگە‬
‫قــاراپ كۆزلىرىگــە ىئشــەنمىدى‪ .‬ھەزرىتىمنىــڭ يېنىــدا بىللــە كەلگــەن يوپكا‪-‬كوپتىلىــق‪،‬‬
‫شــىلەپىلىك ائيالغــا قــاراپ ائيالــار ياقىلىرىنــى چىشلەشــتى‪.‬‬
‫ۇئ ائلدىغــا چىققــان ۇئقۇمۇشــلۇق تالىپالرنىڭ گېپىنى ائڭالپ بۇرۇتنى چۈشــۈرۈپ‬
‫‪53‬‬

‫ســاقالنى قويىۋەتســە بوالتتــى‪ .‬ەئخمەتجاننىــڭ «غايــەڭ ۋاســتەڭنى ائقاليــدۇ» دېگــەن‬
‫گېپــى ېئســىگە كېلىــپ جۈرەئتلەنگەنمــۇ بولــدى‪ ،‬ەئممــا ۆئزى يىلالردىــن بېــرى كۆزىگــە‬
‫ســۈرگىدەك بولغــان بــۇ دىنــدار‪ ،‬ســاددا‪ ،‬پىــداكار خەلقنىــڭ ېئتىقادىنــى ۋاســتە قىلغۇســى‬
‫كەلمىدى‪.‬‬
‫ھەزرىتىمنىــڭ ۈئرۈمچىــدە ۆئتكــەن كۈنلىــرى ۇئنــى كۆپــرەك ىئچىنــى تىڭشــاپ‬
‫وئلتــۇرۇپ كېتىدىغــان قىلىــپ قويغــان ىئــدى‪ .‬بىــر تەرەپتــە پۈتــۈن دۇنيادىكــى‬
‫ېئزىلگۈچىلەرنــى كومېنىــزم قــۇرۇپ قۇتقــۇزۇش ســادالىرى ياڭرىســا‪ ،‬يەنــە بىــر تەرەپتــە‬
‫شــەرقى ۋە غەربىــي تۈركىســتاننى بىــر گــەۋدە قىلغــان بۈيــۈك تۈركىســتان قــۇرۇش‬
‫غايىســى چــاڭ چىقىراتتــى‪ ،‬پۈتــۈن دۇنيــا مۇســۇلمانلىرىنى بىرلەشــتۈرۈپ قۇرۇدىغــان‬
‫خەلىپلىك ۈئچۈن ۇئھ تارتىپ‪ ،‬شەرىەئتنى تىكلىمەكچى بولغانالرمۇ جىددىي ھەرىكەتتە‬
‫ىئــدى‪ .‬تــۇڭگان گېنىــرال مــا چىڭشــىياڭدىن ۈئمىــت كۈتكەنلــەر خەلپىلىــك قۇرۇلــۇپ‬
‫چېگرانىــڭ مەككىگە تۇتۇشــۇپ كېتىشــىنى بەكرەك ائرزۇ قىالتتــى‪ .‬ھەزرىتىم خەلىپىلىك‬
‫تەرەپتارلىــرى‪ ،‬كومېنىــزم مەســتانىلىرى ۋە تۈركىســتانچىالرنىڭ ىئچىــدە تەســىرىنى‬
‫ســاقالپ كېلىۋاتقــان ىئــدى‪ .‬بــۇ ۈئچ ېئقىمنىــڭ يىغىلىشــلىرىدىكى قىزغىــن مۇنازىرىدىــن‬
‫ۈئمىتلەنگــەن ھەزرىتىــم ۆئيىگــە قايتــار يولــدا كۆۋرۈكتــە جۇغلىشــىپ قىمــار وئيناۋاتقان‬
‫ىئشســىزالر‪ ،‬خىتايــار ائچقــان قاۋاقالردىن جىلمىيىپ قاراۋاتقــان ياغلىقلىق قوي كۆزلەر‪،‬‬
‫كوچىالردا وئرۇســار تاشــلىۋەتكەن سىگارتنى تالىشىپ بوغۇشۇۋاتقان بالىالرنى كۆرۈپ‬
‫ېئزىلىــپ كېتەتتــى‪ .‬ســورۇنالردا ۋەز ېئيتىۋاتقانالرنىــڭ چاپانلىرىنــى ســالدۇرىۋېلىپ‬
‫مەدىــكار بازىرىــدا ســوغۇقتىن دۈگدەيگــەن كىشــىلەرگە تارقىتىــپ بەرگۈســى كېلەتتــى‪.‬‬
‫قومۇلدىــن قەشــقەرگىچە زىيالىــار ىئچىــدە «بىــز تۈركمــۇ‪ ،‬ۇئيغۇرمــۇ؟» دەپ‬
‫تالىشــىۋاتقان كىشــىلەردىن ۇئنىــڭ «ســەن ائدەم بواللىدىڭمــۇ؟ ســاڭا ائدەم بولــۇش‬
‫ھوقۇقــى بېرىلدىمــۇ؟ ســەن ائدەمــدەك ياشاۋاتامســەن؟» دەپ ســوراپ باققۇســى‬
‫كېلەتتــى‪ .‬رەھمەتلىكنىــڭ ۆئمــرى بولغــان بولســا بــۇ مۇنازىرىنىــڭ «بىــز ۇئيغۇرمــۇ‪،‬‬
‫مۇســۇلمانمۇ؟» دېگــەن يېڭــى نۇســقىدا بازارغــا چىققــان كۈنلەرنــى كۆرگــەن بوالتتــى‪،‬‬
‫مەســلىلەرنى يانچۇقتىكــى بىــر تەڭگىنىــڭ ىئككــى يــۈزى شــەكلىدە ەئمــەس‪ ،‬كېچــە‬
‫‪54‬‬

‫بىلەن كۈندۈزنىڭ قارشــىلىقىدا چۈشــىنىدىغان كىشــىلەرنىڭ نېمىشــقا ائزايماي كۆپىيىپ‬
‫كەتكەنلىكىنــى چۈشــىنەلمىگەن بوالتتــى‪ .‬ھەزرىتىــم بولغان بولســا جاھاننىڭ ھەســەن‪-‬‬
‫ھۈســەندەك رەڭدارلىقىنــى‪ ،‬بىرلىكنىــڭ خالىــق ائلالھقا‪ ،‬كۆپ خىللىقنىــڭ مەخلۇققا خاس‬
‫ىئكەنلىكىنــى گــۈزەل مىســراالر ۋە مەنتىلىــق بايانــاردا يەشــكەن بوالتتــى‪.‬‬
‫ۇئ ‪ - 1949‬يىلــى بــاش كــۈزدە تۇڭگانــار بىلــەن خەلىپىلىك قۇرۇشــنىمۇ‪ ،‬خىتايالر‬
‫بىلەن قۇرىدىغان ائپتونۇم رايۇندا ياشاشنىمۇ‪ ،‬ۆئزى وئيلىغان ھۆر شەرقى تۈركىستان‬
‫غايىســىنىمۇ ەئقلىگــە ســىغدۇرالمىدى‪ .‬ۇئ يالقــۇن چاچىدىغــان تەبلىغلــەر بىلــەن بــۇ‬
‫مىللەتنــى قورالالندۇرااليتتــى‪ .‬ۇئ ائۋامنــى ۋەز بىلــەن قوزغاشــقا يەنە قادىــر ىئدى‪ .‬ەئمما‬
‫دۆلــەت قــۇرۇپ باققــان بۇ كىشــىگە خەلقنــى ۋەز ائرقىلىق قوزغاتقان بىلــەن‪ ،‬ھاكىميەتنى‬
‫ۋەز بىلــەن ېئلىــش ۋە تۇتــۇپ تۇرۇشــنىڭ تەســلىكى ائيدىــڭ ىئدى‪.‬‬
‫شــۇنداق قىلىــپ ۈئرۈمچــى ائخىــرى دۇنيــادا ەئزگۈچــى ۋە ېئزىلگۈچىدىــن ىئبارەت‬
‫ىئككــى خىــل كــۈچ بــار دەپ قارايدىغانالرنىــڭ قولىغــا قالــدى‪ .‬ۇئالر ۆئزىنــى ېئزىلگۈچــى‬
‫ۇئيغۇرنىــڭ ۋەكىلــى دەپ قارايتتــى‪ .‬ۋەتەندىكــى ىئنســانالرنى تــۈرك ياكــى ۇئيغــۇر‬
‫دەيدىغانــار تۈركىيەگــە‪ ،‬ائدەملەرنــى مۇســۇلمان ياكــى خىتــاي دەپ ىئككىگــە ائيرىــپ‬
‫تەســەۋۋۇر قىلىدىغــان كىشــىلەرنىڭ بىــر قىســمى ەئرەبىســتانغا ســەپەر قىلــدى‪ .‬كەتمەي‬
‫قالغانالرنىــڭ ۋەكىللىــك ســاالھىيىتىنى خىتــاي يــوق قىلــدى‪.‬‬
‫‪- 1949‬يىلــى بىرىنچــى ۆئكتەبىــر يېڭــى كەلگــەن قىزىــل ھۆكۈمــەت كىشــىلەر‬
‫كۆنۈپ كەتكەن مۇسۇلمان‪-‬خىتاي تەسەۋۋۇرىنى بۇزۇپ قوياتتى‪ .‬سوۋېتتا قىلىنغاندەك‬
‫كىشــىلەر تىزىمغــا ېئلىنىــپ ۇئيغۇر‪ ،‬قــازاق‪ ،‬قىرغىز بۇيىچــە ائپتونۇمىيەلــەر پىالنالندى‪.‬‬
‫ۇئلــۇغ تۈركىســتان ائرزۇســىنى ۋە ۇئيغۇرغــا ائلــى مۇختارىيــات (ائپتونۇمىيــە) خىيالىنــى‬
‫ســۈرىۋاتقانالر ناىئــاج پامىردىــن ھالقىــپ «ۋەتــەن ۈئچــۈن ۋەتەندىــن ائيرىلــدى»‪.‬‬
‫مەرھــۇم بــۇ كارىۋانــدا مەشــەل ىئــدى‪.‬‬
‫دادا‪ ،‬بــۇ بوۋىمىزنىــڭ بىــزدەك نەۋرىلىــرى يوقمــۇ؟ نېمىشــقا ھــەر ھېيتتــا بىــزال‬‫‪55‬‬

‫كېلىپ دۇائ قىلىمىز‪ ،‬نېمىشــقا ۇئالر كەلمەيدۇ؟‪-‬قىزىمنىڭ تۇيۇقســىز سورىغان سۇائلى‬
‫مېنــى خىيالالردىــن وئيغاتتى‪.‬‬
‫بۇنــى بىلمەيدىكەنمــەن بــاالم‪ .‬بەلكىــم بــار بولغىيــدى‪ .‬ەئممــا مۇشــۇ كەلگــەن‬‫ھەممىمىــز ۇئنــى بوۋىمىــز دەپ بىلىمىــز‪ .‬نېمىشــقا دېســەڭ‪ ،‬بــۇ بــوۋاڭ بولمىغان بولســا‬
‫مۇشــۇ يەردىكــى ھېــچ بىرىمىــز پەقــەت ائتا‪-‬ائنىمىزنىــڭ ائتا‪-‬ائنىســىنىال بىلىــپ‪ ،‬نەچچە‬
‫مىــڭ يىــل بۇرۇنقــى ۇئلۇغ بوۋا ۋە مومىالردىن خەۋەرســىز قالغــان بوالتتۇق‪ .‬بۇ قەبرىدە‬
‫ياتقــان بوۋاڭنىــڭ ېئيتىشــىچە بــۇرۇن تەڭرىتــاغ دەپ بىــر بــوۋاي ۋە تارىــم دېگــەن بىــر‬
‫مومــاي بولــۇپ ۇئنىــڭ غۇلجــا‪ ،‬قەشــقەر‪ ،‬كۇچــا‪ ،‬خۇتــەن‪ ،‬كــورال‪ ،‬ۈئرۈمچــى‪ ،‬تۇرپــان‪،‬‬
‫چۆچــەك‪ ،‬ائقســۇ‪ ،‬كۇچــا‪ ،‬ياركەنــت‪ ،‬ائرتــۇچ‪ ،‬قومــۇل دېگــەن نەۋرىلىرى بولغــان ىئكەن‪.‬‬
‫ۇئ بىزگــە ۇئزۇن يىلــار بۇرۇنقــى مومىمىــز ۋە بوۋىمىزنىڭ ھېكايىســى يېزىلغان كىتاپنى‬
‫قالــدۇرۇپ كەتكــەن‪ .‬شــۇڭا ۇئنىــڭ روھىغــا دۇائ قىلىمىــز‪-‬دەپ جــاۋاپ بەردىــم‪ .‬قىزىــم‬
‫ائلقانلىرىنــى جۈپلــەپ دۇائغــا قــول كۆتۈرگــەن ھالەتتــە كۆزۈمگــە تېخىمــۇ ســۆيۈملۈك‬
‫كۆرۈنــۈپ كەتتى‪.‬‬

‫‪56‬‬

‫قەشقەردە ئوردا‪ ،‬جامە ۋە بازار‬
‫قاراخــان ائتالغــان بوۋىــار پايتەخــت قىلغــان قەشــقەر بۈگۈنگىچــە ۇئيغــۇر‬
‫مەدەنىيىتىــدە مۆھتىــرەم مويســىپىتالردەك ســاالپەتكە ىئگــە‪ .‬ۇئيغۇرنــى چۈشــىنىش‬
‫ۈئچــۈن قەشــقەرنى كۆپــرەك ۋاراقــاش‪ ،‬وئقــۇش‪ ،‬يــادالش ۋە تەپەككــۇر قىلىشــقا توغــرا‬
‫كېلىــدۇ‪ .‬بۈگۈنكــى قەشــقەر ھېيىتگاھنــى وئق قىلىــپ ائيلىنىــدۇ‪ .‬جامەدىــن چىقســاق‬
‫وئردا ائلــدى‪ ،‬خــام بازىــرى كۆزىمىزگــە چېلىقىــدۇ‪ .‬جامــە‪ ،‬وئردا ۋە بــازار بىــر ۈئچ‬
‫بۇلۇڭنــى ھاســىل قىلىــدۇ‪ .‬ۇئيغــۇر مەدەنىيىتــى مۇشــۇ ۈئچ نوقتــا ائرقىلىــق تۇتاشــقان‬
‫بىــر تەكشــىلىك‪ .‬مــەن بــۇ تەكشــىلىكنىڭ مەركىزىــدە تــۇرۇپ داىئــم خىيالغــا كېتەتتىــم‪.‬‬
‫نەچچــە مىــڭ يىلالردىــن بېــرى يىقىلمــاي مۇســتەھكەم تۇرغــان ۇئيغــۇر مەدەنىيىتنىــڭ‬
‫تەرەققىياتىداەئجداتالرنىــڭ بــۇ ۈئچ پۇتنــى بىــر بىرىگــە ســوقماي‪ ،‬چىرمــاق ســالدۇرماي‬
‫تۇتــۇپ تۇرغــان پاراســىتى ەئڭگۈشــتەردەك موھىــم رول وئينىغــان‪.‬‬
‫ەئجداتــار تەپەككــۇر تارىخىــدا تىجارەت‪ ،‬ھاكىمىيــەت ۋە مەنىۋىيەتنى بىر بىرىگە‬
‫زىتالشــتۇرماي ماسالشــتۇرغان‪ .‬ۇئالر بــۇ ۈئچ ائمىلنىــڭ تەڭپۇڭلىقــى ۋە ھەمكارلىقىنــى‬
‫تەرەققىيــات ۈئچــۈن ماتــور قىلغــان‪ .‬ۇئيغــۇرالر بــۇ ۈئچ تۈۋرۈكنــى بىرلەشتۈرۈشــتەك‬
‫بىمەنىلىككە يول قويمىغان‪ .‬شاھلىرىمىز وئردىنى مەسچىت قىلىۋالمىغان‪ ،‬ۆئلىمالىرىمىز‬
‫بازارغــا تــارازا كۆتــۈرۈپ كىرىۋالمىغــان‪ .‬پۇلدارلىرىمىــز ھېيىتگاھنىــڭ ىئچىگــە دۇككان‬
‫ائچمىغــان‪ ،‬ياكــى ســەللە يۆگــەپ مىھراپقــا چىقىۋالمىغــان‪ .‬بايــار ائدەتتــە تىجارەتكــە‬
‫مەشــغۇل بولــۇپ زاكات‪ ،‬پىتــرە‪ ،‬ۆئشــرەنى بېرىشــتە جامــەدە ائڭلىغانغــا ەئمــەل قىلغــان‪.‬‬
‫ەئمەلــدارالر ىئبادەتنــى مەســچىتتە قىلغــان بىلــەن يۇرتدارلىقنــى وئردىــدا ۆئز قانۇنىيىتــى‬
‫ۋە دۆلەتچىلىــك يوســۇنى بىلــەن يۈرگۈزگــەن‪ .‬ائلىمــار مەدرىســنىڭ ۋەخپىســى بىلــەن‬
‫تۇرمــۇش كەچــۈرۈپ ۆئمرىنــى ىئلىمگــە ائتىغــان‪ ،‬وئردا ياكــى تىجارەتكــە يانتايــاق‬
‫بولمىغــان‪ .‬بــۇ ۈئچ كۈچنىــڭ تىزگىنىنــى ۆئزىــا تۇتماقچــى بولغــان ناىئنســاپالر ۇئيغــۇر‬
‫تارىخىــدا ىئزچىــل چىقىــپ تۇرغــان‪.‬‬
‫‪57‬‬

‫ائپاق خوجا ۋەكىللىك قىلغان جاھالەتچى كۈچنىڭ مەقســىدى مۇشــۇ ۈئچ نوقتىنى‬
‫ۆئزىــا تىزگىنلــەش ىئــدى‪ .‬شــۇڭا ۇئالر دىنىــي نوپۇزىغــا قانــاەئت قىلمــاي وئردىغــا كــۆز‬
‫تىككــەن‪ ،‬ھوقــۇق ائرقىلىــق تىجارەتنــى كونتــرول قىلغــان‪ .‬نەتىجىــدە ۇئيغۇرالرنىــڭ‬
‫تەپەككۇرىدىكــى ۈئچ نوقتىغــا تــەڭ ەئمــەل قىلىدىغــان‪ ،‬ۈئچ نوقتىنىــڭ مەركىزىــدە‬
‫ياشــايدىغان‪ ،‬ۈئچ نوقتىنىــڭ تەڭپۇڭلىقىــدا مەســىلىلەرگە قــارار بېرىدىغــان ىئلمىيلىــك‬
‫سۇسلىشــىپ كەتكــەن‪ .‬كىشــىلەر جەمئىيەتكــە ىئالھىيــەت ۋە روھانىلىق پەنجىرىســىدىن‬
‫قارايدىغــان‪ ،‬دۇنيانــى ائق ۋە قــارا دەپ ىئككىگــە ائيرىــپ تونۇيدىغــان‪ ،‬ھەممــە ىئشــتىن‬
‫ائق‪-‬قارىنــى ائيرىيمــەن دەپ ەئســەبىيلەرچە كۈچــەپ ائرىــدا كــۆك‪ ،‬قىزىــل ۋە ســېرىق‬
‫ائمىلالرنىــڭ مەۋجۇتلۇقىنــى ىئنــكار قىلىدىغــان بولۇپ كەتكەن‪ .‬ائقىۋەتتە كىشــىلەر ھەر‬
‫قانــداق ىئشــتا‪ ،‬ھەرقانــداق مەســىلىگە يولۇقســا ائق تاغلىــق ۋە قــارا تاغلىــق بولــۇپ‬
‫ائيرىلىــش كېســىلىگە گىرىپتــار بولغــان‪.‬‬
‫ھالبۇكــى ۇئيغــۇردا ھاكىمىيــەت‪ ،‬روھىيــەت ۋە تىجارەتكــە تەڭ ىئتىبــار بېرىدىغان‬
‫بــۇ روھ پۈتۈنلــەي يوقــاپ كەتمىگــەچ‪ ،‬ۇئيغــۇرالر تاكــى بۈگۈنكــى كۈنلەردىمــۇ خىتايدا‬
‫ىئككىنچــى چــوڭ كۈچلــۈك مىللــەت بولــۇپ‪ ،‬دۇنيادىكــى ىئككىنچــى چــوڭ ىئقتىســادىي‬
‫كۈچكەقاتابىــل تــۇرۇپ كەلمەكتــە‪ .‬بــۇ تاقابىللىقنىــڭ تىجــارەت‪ ،‬روھىيــەت ۋە سىياســىي‬
‫جەھەتتىكــى ىئپادىلىرىنــى‪ ،‬سېلىشــتۇرۇش ائرقىلىــق تېخىمــۇ رۇشــەن كۆرەلەيمىــز‪.‬‬
‫خىتايدا گەرچە ەئمەلگە ائشــمىغان بولســىمۇ‪،‬تىبەتلەر ۇئيغۇرالر بىلەن وئخشــاش‬
‫ائپتونۇمىيــە ھوقۇقىغــا ىئگــە مىللــەت‪ .‬مــەن ىئشــلىگەن مەكتەپتــە ەئڭ ھوقۇقلــۇق ۈئچ‬
‫مىللــەت ‪-‬خىتــاي‪ ،‬تــۇڭگان ۋە تىبــەت ىئــدى‪ .‬گەنســۇ ۆئلكىســىدە ھوقــۇق تەقســىماتىمۇ‬
‫مۇشــۇ ۈئچ مىللــەت ائرىســىدا بوالتتــى‪ .‬ۋاھالەنكــى تىبەتلەرنىــڭ سىياســىي ھوقۇقــى‬
‫بولغــان بىلــەن تىجارەتتــە بــوش ىئدى‪ .‬مەكتەپ ىئچىــدە تۇڭگان‪ ،‬ۇئيغــۇر‪ ،‬خىتاي ائچقان‬
‫ائشــخانىالر بــار‪ ،‬ەئممــا تىبــەت ائچقــان نــە بىــر ائشــخانا‪ ،‬نــە بىــر دوككان يــوق ىئــدى‪.‬‬
‫مــەن خىتاينىــڭ لەنجــۇ شــەھىرىدە خىزمەتتــە يۈرگــەن چاغلىرىمــدا شــەھەرنىڭ‬
‫ائۋات جايلىرىــدا بىــر قانچــە وئرۇنــدا ىئزچىل كەم بولماي كەلگەن ۇئيغــۇر تاائملىرىدىن‬
‫‪58‬‬

‫ھوزۇرلىنىــپ كەلدىــم‪ .‬ھەتتــا ۇئيغــۇرالر وئرۇن ېئلىــپ قاشــتاش ۋە رەخــت تىجارەتىمــۇ‬
‫قىلغــان بولــدى‪ .‬ۇئندىــن باشــقا قــۇرۇق يــەل يىمىــش‪ ،‬جاينامــاز ۋە شــاپاق دوپپــا‬
‫تىجارىتــى قىلىدىغــان يېقىــن ائغىنــە بۇرادەرلىرىــم بــار ىئــدى‪ .‬شــۇڭا ۇئيغــۇر بالىــار‬
‫پاائلىيــەت قىلىشــتا مەكتەپتىــن ىئقتىســاد ھــەل قىاللمىســا بايالردىــن يىغىــش قىلىپ گۈل‬
‫كەلتۈرەتتــى‪ .‬تىبــەت وئقۇغۇچىالرنىــڭ مەكتــەپ ىئقتىســاد بەرمىســە ائمالــى يــوق ىئــدى‪.‬‬
‫ۇئيغــۇر وئقۇغۇچىالرنىــڭ مەســچىتى شــەھەردە بولغــاچ يىغىلىــش كۆپ ۋە قــوالي ىئدى‪.‬‬
‫تىبەتلــەر بارىدىغــان بۇتخانىــار تاغــدا بولغــاچ ائدەتتــە بارااليدىغانــار ائز بوالتتــى‪.‬‬
‫تۇڭگانــار مەســچىتتە‪ ،‬بــازاردا بولغــان بىلــەن خىتاينىــڭ قارشىســىدىكى بىــر‬
‫مەدەنىيــەت‪ ،‬بىر سىياســىي كۈچ ســۈپىتىدە مەۋجۇت ەئمەس ىئــدى‪ .‬مەكتەپتە بولىدىغان‬
‫ســەنەئت‪ ،‬تەنھەرىكــەت ۋە تۈرلۈك كۆرەكلــەردە بىر كۈچ بولۇپ وئتتۇرىغا چىقالمايتتى‪.‬‬
‫ۇئالر ۆئزىگــە خــاس تىــل‪ ،‬ىئدىيــە ۋە ھەرىكــەت بىلــەن گــەۋدە بولــۇپ باشــقىالرغا ۆئزىنى‬
‫نامايــەن قىلىشــقا قادىــر ەئمــەس ىئــدى‪ .‬نــاگان‪ ،‬ناگانــدا يــۈز بېرىدىغــان نارازىلىقــاردا‬
‫ۇئيغۇر بالىالرنىڭ دوپپا ۋە ەئتلەســلىك تۇرىقى ســەپنىڭ ائلدىغا چىقاتتى‪ .‬ســاقچىالرنىڭ‬
‫تىنىتىشــلىرى‪ ،‬يۇقىرنىــڭ بۇيرۇقلىــرى مەكتــەپ مەمۇرىيىتىگــە بىــر مىللىــي كۈچتىــن‪،‬‬
‫كومپارتىيەگــە رىقابەتچــى بىــر سىياســىي نوپۇزنىــڭ ســۈرىدىن دېــرەك بېرىــپ تۇراتتــى‪.‬‬
‫خىتــاي ىئســاھاتقا يــۈرۈش قىلىــپ بازارغــا يۈزلەنگەندە ۇئيغۇالر بــازاردا كاۋاپنى‬
‫وئمۇمالشــتۇرۇپ مۇۋەپپەقىيــەت قازانــدى‪ .‬گۇاڭجۇدا رەســتە ېئچىــپ خىتايالرغا بازارنىڭ‬
‫نېمىلىكىنــى ۆئگەتتــى‪ .‬خىتايــدا نامايىــش قىلشــقا يــول قويۇلغاندىــن كېيىــن بېيجىڭــدا‬
‫تۇنجــى نامايىشــنى قىلغانــار ۇئيغــۇرالر ىئــدى‪ .‬ۇئيغۇرالر مۇســتەھكەم ېئتىقــادى بىلەن‬
‫خىتــاي مۇســۇلمانلىرى دېيىلســە‪ ،‬دۇنيانىــڭ كۆزىگە ائلــدى بىلەن تاشــلىنىدىغان مىللەت‬
‫بولــۇپ قالــدى‪ .‬بۈگــۈن قارايدىغــان بولســاق خىتايــدا ۇئيغــۇر ۆئزىگە مەنســۇپ يىمەك‪-‬‬
‫ىئچمــەك‪ ،‬كىيىم‪-‬كېچــەك‪ ،‬كىتاپچىلىــق بازىــرى‪ ،‬كىنــو بازىــرى‪ ،‬ســەنەئت بازىــرى پەيــدا‬
‫قىاللىغــان مىللــەت بولــۇپ قالــدى‪ .‬دېمــەك‪ ،‬ۇئيغــۇر يەنىــا بازاردىــن‪ ،‬مەنىۋىيەتتىــن ۋە‬
‫ھاكىمىيەتتىــن ۆئز ۈئلۈشــىنى تالىشــىۋاتقان‪ ،‬بــۇ ائمىلالرنىــڭ ھېــچ بىرىــدە مۇرەسســە‬
‫قىلمــاي‪ ،‬ەئڭ كەســكىن كــۆرەش قىلىۋاتقــان مىللــەت‪.‬‬
‫‪59‬‬

‫ۇئيغــۇرالر خىتايــدا پــۇل بازىرىنــى ائچقــان مىللــەت‪ .‬ائۋام خىتايــار تېخىچــە‬
‫دولــار بىلــەن يۈەئننىــڭ ائيرىۋاشــاش نىســبىتىنى بىلەلمــەي يۈرگــەن چاغــاردا ائرتۇچ‪،‬‬
‫بەشــكىرەم‪ ،‬غۇلجــا قاتارلىــق يۇرتالرنىــڭ شــۇڭقارلىرى گۇاڭجــۇ‪ ،‬شــاڭخەي‪ ،‬بېيجىڭالردا‬
‫ۇئچــۇپ يــۈرۈپ دولالرچىلىــق قىلغــان‪ .‬ھەتتــا ۇئيغۇرالرنىــڭ بۇنداق پۇلچىلىــق تىجارەت‬
‫تــۈرى غەرپلىكلەرنىــڭ خىتاي ســاياھەت قولالنمىلىرىغا كىرگۈزۈلگەن‪ .‬تاشــقى پىرىۋۇت‬
‫زاپىســىغا خېلــى چوڭ تەســىر كۆرســەتكەن‪ .‬بولۇپمۇ وئتتۇرا ائســىيا بازىــرى ېئچىلغاندا‬
‫خىتــاي بانكىلىــرى وئخشــىمىغان ەئللەرنىــڭ پۇللىرىنــى كــۆرۈپ باقمىغــان شــاراىئتتا‬
‫ۇئيغــۇرالر شــۇ پۇالرنىــڭ سودىســىنى قىلىــپ بېيىغــان‪.‬‬
‫ھېيىتگاھتــا تــۇرۇپ ھېــس قىلغىلــى بولىدىغــان بــازار‪ ،‬وئردا ۋە رۇھىيــەت دېگــەن‬
‫بــۇ ۈئچ ائمىــل قانــۇن تۈزىدىغــان‪ ،‬قانــۇن بۇيىچــە ھۆكــۈم قىلىدىغــان ۋە ھۆكۈمنــى‬
‫ىئجــرا قىلىدىغــان ۈئچ وئرگاننىــڭ بولۇشــىنى تەقــەززا قىالتتــى‪ .‬بــۇ غەرىپتــە دېيىلىۋاتقان‬
‫پارالمېنــت‪ ،‬ھۆكۈمــەت ۋە ســوتنىڭ قىلىدىغــان ىئشــلىرى ىئــدى‪ .‬بۇرۇن بــازاردا ائالرمەن‬
‫بىلــەن ســاتارمەن كېلىشەلمىســە قازى قانــۇن بويىچە ائيرىپ‪ ،‬قــازى چىقارغان ھۆكۈمنى‬
‫ەئمەلــدارالر ىئجــرا قىالتتــى‪ .‬دېمــەك‪ ،‬ۇئيغــۇرالردا بولغــان وئردا‪ ،‬بــازار ۋە روھىيــەت‬
‫دېگــەن ۈئچ ائمىــل كېيىنكــى پارالمېنــت‪ ،‬ســوت ۋە ھۆكۈمــەت دېگــەن ۈئچ ائمىلىغــا‬
‫تەرەققىــي قىلغــان بولســا بۇنــى دېمۇكراتىــك تــۈزۈم دېگــەن بوالتتــۇق‪.‬‬
‫ۇئيغۇرغــا ھاكىمىيــەت‪ ،‬تىجــارەت ۋە روھىيەتتىــن ىئبــارەت ۈئچ يىلتىزىدىــن‬
‫دېمۇكراتىيــە ۈئنــۈپ چىقىدىغــان بىــر دەۋرىــي شــاراىئت بولمىغاننىــڭ ۈئســتىگە ‪1949‬‬
‫يىلــى كومپارتىيــە بۇالرنىــڭ ھەممىنــى يىغىــپ ائپــاق خوجىغــا وئخشــاش ائســتىغا‬‫باســتۇرىۋالدى‪ .‬خەلقنــى ەئزگۈچى ۋە ېئزىلگۈچــى دەپ ىئككى قۇتۇپقا ائيرىپ تارىختىن‬
‫«ائتــاڭ بازار‪،‬ائنــاڭ بــازار» دەپ رىســقىنى بازاردىــن تېپىــپ يەيدىغــان بــۇ مىللەتنىــڭ‬
‫تەپەككــۇر ۇئســۇلىنى ۆئزگەرتىشــكە باشــلىدى‪ .‬شــۇنىڭ بىلــەن بىــر قىســىم كىشــىلەر‬
‫ھاكىمىيــەت ۋە تىجارەتكــە مەســچىتتە تۇرۇپــا قــارار چىقىرىدىغــان بولۇۋالــدى‪ .‬بەزىلــەر‬
‫ھاكىمىيــەت تەرەپكــە ۆئتــۈپ روھىيەتكــە قــازى بولۇۋالــدى‪ .‬بــەزى تىجارەتچىلــەر بــازار‬
‫ېئچىشــتا ۆئلىماغــا تايىنىــپ يــۈز يۇيىدىغــان ســوپۇندىن تارتىــپ قــول ېئرتىدىغــان‬
‫‪60‬‬

‫قەغەزگىچــە پەتىــۋا ســورايدىغان كۈنگــە قالــدى‪ .‬كىشــىلەر ۆئيدىكــى ھېســاپ تاالغــا‬
‫توغــرا كەلمىســە‪ ،‬تىجارەتنىــڭ قانۇنىيىتىدىــن كــۆرۈپ‪ ،‬بــۇ ســاھەنىڭ ىئلىمدارلىرىنــى‬
‫ىئزدىمــەي موللىنــى ىئزدەيدىغــان غەلىتــە خۇيلــۇق بولۇۋالــدى‪.‬‬
‫ىئككــى مىــڭ يىلدىــن ائرتــۇق تارىخقــا ىئگــە قەشــقەرنى يۆلــەپ تۇرغــان «ائتــاڭ‬
‫بــازار‪ ،‬ائنــاڭ بــازار»‪« ،‬كاجنــى بــازار وئڭشــايدۇ»‪« ،‬مەڭگــۈ ۆئلمەيدىغانــدەك تىجــارەت‬
‫قىــل‪ ،‬ەئتىــا ۆئلىدىغانــدەك ىئبــادەت قىــل» دېگــەن قاراشــار ۇئيغۇرنىــڭ داســتىخىنىغا‬
‫تارىمــدەك بەرىكــەت‪ ،‬ىئلىــدەك شــەربەت ائتــا قىلىــپ كەلــدى‪ .‬ۇئيغــۇر گەرچــە بــۇ‬
‫شــەھەردىكى وئردا‪ -‬ھاكىمىيەتتىــن ائيرىلىــپ قالغــان بولســىمۇ‪ ،‬قەلبىــدە ۆئزىنــى بــۇ‬
‫زېمىنغــا ھاكىــم ساناشــتىن ۋاز كەچكىنــى يــوق‪ .‬ۇئالر يەنىــا ھاكىملىــق روھىــدا بازارغــا‬
‫اليىــق ياســىنىپ‪ ،‬جامەلەرنــى ائۋات قىلىــپ‪ ،‬دۇنياغــا تەتــۈر يولالرنــى بىــر چىرايلىــق‬
‫وئڭشــاپ ياشــاپ كەلمەكتــە‪ .‬نەچچــە مىــڭ يىلدىــن بۇيــان ھاكىمىيــەت‪ ،‬تىجــارەت ۋە‬
‫ىئالھىيەتكــە تەڭپــۇڭ قــاراپ‪ ،‬بىرىگــە بىرىنــى زىــت قىلمــاي‪ ،‬بىرىنــى دەپ يەنــە بىرىدىــن‬
‫ۋاز كەچمــەي زامانىۋىــي ھاياتقــا يۈزلەنگــەن بــۇ مىللەتنىــڭ قەدەملىرى يەنىــا مەزمۇت‪.‬‬
‫ۇئيغۇرغــا بــازارال بولســا ۋىجــدان‪ ،‬نومــۇس‪ ،‬ىئمــان ۋە ىئناۋەتلەرنىــڭ مۇجەسســىمى‬
‫بولغــان مەنىۋىيەتتىــن باشــقا ھەممىنــى پــۇل قىالاليــدۇ‪ .‬ھېيىتگاھنــى وئق قىلىــپ ســاما‬
‫ســېلىۋاتقان بــۇ خەلــق دۇنيادىــن ىئبــارەت بــۇ چــوڭ بــازاردا قەدەملەرنــى تەرەققىيــات‬
‫رېتىمىغــا تەڭشىمىســە‪ ،‬بازارغــا باقمىســا‪ ،‬تەپەككۇردىكــى تەڭپۇڭلــۇق‪ ،‬تەرتىــپ ۋە‬
‫تەمكىنلىكنــى ساقلىمىســا‪ ،‬بىــر بىرىگــە پۇتلىشــىپ كېتىدىغانلىقىنــى‪ ،‬تىجارەتتە كاجلىق‬
‫قىلســا‪ ،‬زىيانغــا قالىدىغاننــى وئبــدان بىلىــدۇ‪.‬‬

‫‪61‬‬

‫مۇساپىرنىڭ ۋەتىنى‬
‫ۇئنىــڭ بىلــەن كۆڭۈلســىزلىك ەئنقــەرەدە باشــاندى‪ .‬بىللــە بەيتۇلالھتــا ىئبــادەت‬
‫قىلغانــدا‪ ،‬ىئســتانبۇلدا مارمــارا دېڭىزىغــا قــاراپ تــۈرك قەھۋەســى ىئچكەنــدە نىيەتلــەر‬
‫بىــر‪ ،‬تىلەكلــەر بىــر ىئــدى‪ .‬يۈرەكلەرنىــڭ وئخشــاش بىــر ائزاپتىــن تىتــرەپ‪ ،‬قانالرنىــڭ‬
‫وئخشــاش بىر ھاياجاندا دولقۇن ۇئرىدىغانلىقى ەئقلىمىزگە ائيدىڭ ىئدى‪ .‬بۇ دوســتلۇق‬
‫شــۇ قەبرىگــە بېرىــش بارماســلىقتىن چاچــراپ كەتتــى‪.‬‬
‫مــەن تۇرۇۋاتقــان مەھەللىــدە ۆئزى يېتىملىكتــە ۆئســۈپ بــۇ يېتىــم مىللەتكــە بــاش‬
‫بولغــان‪ ،‬ۇئيغۇرنــى بــاش تىققــۇدەك بىــر ماكانغا ېئرىشــتۈرەلمەي ائرماندا جــان ۈئزگەن‬
‫بىــر كىشــنىڭ‪ -‬ھەزرىتىــم دەپ تونۇلغــان بىــر زاتنىــڭ قەبرســى بــار ىئــدى‪ .‬ۆئيۈمگــە‬
‫كەلگــەن ەئزىــز دوســتلىرىمنى ھەمىشــە شــۇ يەرگــە باشــاپ باراتتىــم‪ .‬بــۇ ىئــش مــاڭا‬
‫خــۇددى قەشــقەرگە كەلگــەن دوســتالرنى ائبدۇقادىــر دامولالمنىــڭ قەبرىســىگە باشــاپ‬
‫بارغانــدەك ھوزۇرلــۇق تۇيۇالتتــى‪ .‬شــۇ قەبرىگــە يــول ائلغــان قەدەملــەر مــاڭا ۋەتەنگــە‬
‫قــاراپ كېتىۋاتقانــدەك تۇيۇلــۇپ ھاياجانغــا چۈمۈلەتتىــم‪ .‬قەبــرە بېشــىدا مۇڭلــۇق‬
‫قىــراەئت‪ ،‬تەســىرلىك دۇائالر بىلــەن كۆزلــەر ىئسســىق ياشــقا توالتتــى‪ .‬مەرھۇمنىــڭ‬
‫پىــداكار ھاياتىنــى‪ ،‬ۇئنىــڭ ەئنقەرەرنىــڭ مەركىزىدىكــى ۇئلۇســتا پارالمېنــت ەئزالىرىغــا‬
‫دوكىــات ســۇنۇپ‪ ،‬مۇخبىــرالر بىلــەن كۆرۈشــۈپ‪ ،‬بايانــات ېئــان قىلىــپ شــەھەرنىڭ‬
‫يەنــە بىــر چېتىدىكــى ۆئيىگــە كېتىشــتە وئن نەچچــە كېلومېتىــر يولنــى ھەمىشــە پىيــادە‬
‫باســىدىغانلىقىنى سۆزلىشــەتتۇق‪.‬‬
‫كۆرۈشــمىگىلى بىــر يىلدىــن ائشــقان ۇئ دەملــەردە مــەن ھاياجــان بىلــەن تــوال‬
‫ســۆزلەپ ۇئنىــڭ كەيپىياتىغــا دىققــەت قىلمىغــان وئخشــايمەن‪ .‬يازغــان تىزغانلىرىمنــى‬
‫بۇرۇنقىــدەك ســۆيۈپ وئقۇۋاتىــدۇ دەپ وئيــاپ‪ ،‬ەئپتىــدە كۆرۈلگــەن بىزارلىققــا ســەپ‬
‫ســالمىغان وئخشــايمەن‪ .‬گــەپ ھەزرىتىمنىــڭ قەبرىســىگە كۆچكەنــدە چېچــەك چىقتــى‪.‬‬
‫‪62‬‬

‫ۇئ تۇيۇقســىز‪:‬‬
‫قەبرىنــى زىيــارەت قىلىــش بىــدەئت‪ ،‬ســىلى دىننــى بىلمــەي كىشــىلەرنى گۇناھقــا‬‫باشالپســىلە‪ ،‬دۇائ دېگەننــى قەبرىگــە بېرىــپ قىلمــاي ۆئيــدە قىلســىمۇ بولىــدۇ‪ .‬نەچچــە‬
‫وئن كىشــىنى ائزدۇرغاننــى ائزدەپ‪ ،‬ھازىــر تــوردا يەنــە قااليمىقــان بىــر گەپلــەر بىلــەن‬
‫دىنغــا ھۇجــۇم قىلىــپ‪ ،‬ۆئلىماالرغــا تىــل ۇئزاتقىلــى تۇرۇپســىلە‪-،‬دەپ چېچىلىــپ كەتتى‪.‬‬
‫ۇئنىــڭ چىرايىغــا خــۇددى باشــقا بىــر ائدەمنــى كۆرۈۋاتقانــدەك قــاراپ وئلتــۇرۇپ‬
‫قالدىــم‪ .‬بەلكىــم ۇئنىــڭ مېنــى باشــقا بىــر ائدەمــدەك كــۆرۈپ تونۇيالمــاي قېلىۋاتقىنىغــا‬
‫ۇئزۇن بولغــان بولســا كېــرەك‪ ،‬ۆئزىنــى تۇتالمــاي بىراقــا قاينــاپ كەتتــى‪ .‬ۇئ قايســى‬
‫ۆئلىمانىــڭ ۆئزىگــە نېمــە دەپ تېلىفــون قىلغانلىقــى‪ ،‬قايســى دوكتۇرنىــڭ يازغانلىرىمنــى‬
‫قانــداق چۈشــەنگەنلىكى‪ ،‬قايســى ھاجىمغــا قىلغــان «ھۇجۇم»لىرىمنىــڭ ۇئنــى بىــارام‬
‫قىلغانلىقــى ھەققىــدە ســۆزلىدى‪ .‬قارىغانــدا بــۇ قەدىنــاس دوســتۇم مېنــى ائقاليمــەن دەپ‬
‫كــۆپ زورۇققانــدەك قىالتتــى‪.‬‬
‫پاراڭالشــقاندەك بولــۇپ وئلتــۇردۇق‪ ،‬ىئككىلىمىــز ســىقىلىۋاتقان بولســاقمۇ ھېــچ‬
‫قايســىمىز قارشــى تەرەپنــى ائيــاپ خــوش دېيەلمەيتــۇق‪ .‬ائخىــرى مــەن ۆئزۈمنى ســوراپ‬
‫ۇئنىــڭ ەئتــە ىئشــلەيدىغانلىقىنى‪ ،‬ىئشــقا ۇئزاق ماشــىنا ھەيدەيدىغانلىقىنــى باھانــە‬
‫قىلىــپ وئرنۇمدىــن تــۇردۇم‪ .‬شــۇنچە ناخــۇش بىــر ســۆھبەت بولدىكى ائخىرىــدا تۈركچە‬
‫يېنىككىنــە كالــا سوقۇشــتۇرۇپ خەيرلەشــمىدۇق‪.‬‬
‫ۆئيگــە يېنىــپ كېلىــپ ائرىمىــزدا بولغــان پاراڭالرنــى باشــتىن ەئســلەپ چىقتىــم‪.‬‬
‫ەئســلى مــەن ھەزىرىتىــم ھەققىدە بىر كىتاپ يازماقچى بولغــان‪ .‬بىز بىرلىكتە ائبدۇقادىر‬
‫دامولالم ۋە ھەزرىتىمدىن باشــاپ قارغىلىقتا ۋاپات بولغان ائبلىكىمخان مەخســۇمغىچە‬
‫بولغــان يولباشــچىالرنىڭ ىئزىنــى رۇشەنلەشــتۈرۈپ‪ ،‬بۈگۈنكــى ۇئيغــۇردا زىددىيەتلىــك‪،‬‬
‫مۇرەككــەپ‪ ،‬غەلىتــە تۈســكە كىرىــپ قالغــان دىنــى كەيپىياتقــا چىــراق ياقماقچــى بولغان‬
‫ىئــدۇق‪ .‬مانــا ەئمــدى تەرىمىــز تۈرۈلگــەن‪ ،‬كۆڭۈللــەر زىدىلەنگــەن ھالــدا ائچــا يولغــا‬
‫‪63‬‬

‫بۇرۇلــدۇق‪ .‬زادى نېمــە ســەۋەپتىن بــۇ پىالنالرنىــڭ يوققــا چىقىــپ‪ ،‬بۇ ائرزۇالرنىڭ ســۇغا‬
‫چىالشــقىنى مــاڭا قاراڭغــۇ‪ .‬باشــقىالرغۇ ھــەر خىــل چۈشــەنگەندۇ‪ ،‬ەئممــا ۇئ قايســى‬
‫يازمامدىــن‪ ،‬قانداقســىگە ۆئلىمالرغــا تىــل تەككــۈزۈپ‪ ،‬دىنغــا ھۇجــۇم قىلــدى دەپ‬
‫قالغانــدۇ؟ بەكمــۇ ســورىغۇم بــار ىئــدى‪ ،‬ەئپســۇس‪.‬‬
‫يازغانلىرىمدىــن ۇئنــى شــۇنچە بىــارام قىلغىــدەك ۆئلىماالرغــا تىــل تەككۈزگــەن‪،‬‬
‫ۆئزۈم ېئتىقــات قىلىدىغــان دىنغــا «ھۇجــۇم» قىلغــان بىــرەر تەپســىالت ېئســىمگە‬
‫كەلمىدى‪ .‬پەقەت ۇئنىڭ بىلەن تېلىفوندا بىر قېتىم مۇنازىرىلىشــىپ قالغىنىم ېئســىمدە‪.‬‬
‫تېلىفونــدا ۇئنىــڭ بالىســىغا ۇئيغۇرچــە گــەپ قىلمىغىنــى ائڭالنغانــدا ەئســكەرتىپتىمەن‪.‬‬
‫ائداش‪ ،‬بــاالڭال ۇئيغۇرچــە بىلمەمــدۇ؟ ســىلى بولســاڭلىمۇ ۇئيغۇرچــە ســۆزلەڭال‬‫باالڭلىغــا! دېيىشــىمگە ۇئ‪-:‬ھــە‪ ،‬ائلــاھ ۇئدۇنيــادا تىلىمىزدىن ســورىمايدۇ‪ ،‬دىنىمىزدىن‬
‫ســورايدۇ‪ .‬بــاالم ياخشــى بىــر مۇســۇلمان بولســا مــاڭا پەرىز قىلىنغىنى شــۇ‪ .‬شــۇڭا ۇئنى‬
‫مۇســۇلمانالر ائچقــان خۇسۇســىي مەكتەپتــە وئقۇتۇۋاتىمــەن‪ .‬بــۇ مەكتــەپ بىزنىڭ رايۇن‬
‫بويىچــە بىرىنچــى‪- ،‬دېــدى‪ .‬مــەن ۇئنىــڭ گېپــى تۈگىشــىگە ۇئالپال‪-:‬ھەممىنــى بىلگۈچــى‬
‫ائلــاھ ۇئيغۇرچــە بىلمەســمۇ؟ بــۇ دۇنيادىغــۇ ۇئيغــۇر تىلىغــا دۆلــەت ياراشــمىدى‪ ،‬ۇئ‬
‫دۇنيادىمــۇ تىلىمىــز ائلالھقــا يارىماســمۇ؟ دېيىشــىمگە ۇئنىــڭ قاتتىــق بىــر تىنغىنــى‬
‫ائڭالنــدى‪ .‬مــەن بــۇ ىئشــارنى شــۇ كۈنىــا ۇئنتــۇپ كەتكــەن بولســام كېــرەك‪ ،‬ائخىرىــدا‬
‫نېمىلەرنــى دېيىشــىكىنىمىز ېئســىمدە يــوق‪.‬‬
‫ھە راســت‪ ،‬ھەزرىتىمنىڭ قەبرىســىگە بېرىشــنىڭ گېپى چىقىشتىن بۇرۇن بالىالرنى‬
‫باغچىــدا وئيناتقــان ىئــدۇق‪ .‬ۇئ تېلىفونىغــا قاراپ‪-:‬ىئراقنىــڭ شــىمالىدىكى كورتــار‬
‫مۇســتەقىللىق ۈئچــۈن بىلــەت تاشــايدىكەن‪ .‬ائمېرىكىنىــڭ پۇلىنــى ېئلىــپ يەھۇدىنىــڭ‬
‫دېپىغا ۇئســۇل وئيناشــتىن ەئجەپمۇ ۋاز كەچمىدى بۇ خەق! ‪ -‬دېدى‪- .‬ۇئنداقتا بىزچۇ‪،‬‬
‫دۇنيــا ۇئيغــۇر قۇرۇلتىيــى‪ ،‬ائمېرىــكا ۇئيغــۇر جەمئىيىتــى‪ ،‬ۇئيغــۇر كىشــىلىك ھوقــۇق‬
‫قۇرۇلىشــى قاتارلىــق ۈئچ تەشــكىالتىمىز ائمېرىكىدىــن پــۇل ېئلىۋاتىدىغــۇ؟ ىئككىســى‬
‫بىــر گــەپ‪ .‬بىزمــۇ ۇئيغــۇر ھۆرلۈككــە چىقىدىغانــا ىئــش بولســا يەھــۇدى بوالمــدۇ‪،‬‬
‫ناســارا بوالمــدۇ‪ ،‬بۇددىســت بوالمــدۇ ھەمكارلىشــىمىز‪ .‬ھۆرلــۈك ۈئچــۈن ھەرقانــداق‬
‫‪64‬‬

‫مىللــەت ھەرقانــداق يولنــى تالالشــقا ھوقۇقلــۇق! ‪ -‬دېدىــم‪.‬‬
‫ائداش ۇئنــداق دەپ ىئماندىــن ائجــراپ كەتمەيلى‪-،‬دېــدى ۇئ كۆزۈمگە مەنىلىك‬‫قاراپ‪ .‬مەنمۇ دەرھالال‪-:‬ۋەتەنســىز مۇســاپىرنىڭ ىئمانى چاپانغا وئخشايدىكەن ائداش‪،‬‬
‫ھــەر قانچــە ياراشــتۇرۇپ كىيىــپ‪ ،‬تېشــىڭدا ھېيىــت وئينىســاڭمۇ ىئچىڭدىــن بىــر ۇئھ‬
‫چىقىدىكــەن‪ .‬چاپاننىــڭ ەئڭ ېئسســقىنى ېئلىــپ كىيىۋالســاڭمۇ ىئچىڭ ىئسســىمايدىكەن‪.‬‬
‫ۋەتەنســىز وئقۇغــان نامازمــۇ خــۇددى جاينامــاز ســالماي ىئبــادەت قىلغانــدەك يۈرەككــە‬
‫بارمايدىكــەن‪ - 50 .‬يىلــاردا خوتەنــدە ىئنقىــاپ باشــلىغان ائبلىمىــت دامولالمنىــڭ‬
‫«ۋەتــەن دېگــەن جاينامــاز‪ ،‬ۇئنــى قولۇڭغــا ېئلىــپ پاكلىمــاي تــۇرۇپ وئقۇغــان نامــاز‬
‫مەقبــۇل ەئمــەس» دېگــەن شــۇائرىنى ەئمــدى چۈشىنىۋاتىمەن‪-،‬دېيىشــمگە ۇئ تەتــۈر‬
‫قــاراپ بالىســىنى چاقىرغــان بولــۇپ نېــرى كەتكــەن ىئــدى‪.‬‬
‫مۇشــۇالرنى وئيــاپ روھىــم چىقىــپ كەتكەنــدەك‪ ،‬ائرامســىزالنغاندەك بولــۇپ‬
‫كەتتىــم‪ .‬نېمىمــۇ قىالرىدىــم‪ ،‬شــۇ ىئخالســمەن دوســتۇمنىڭ كۆڭلىنى چىگىــپ‪ ،‬بىر ېئغىز‬
‫گەپنــى ائز قىلســام‪ ،‬بىــرەر نــۆۋەت ھــە دەپ ۆئتكۈزىۋەتســەمچۇ‪ .‬يولۇققــان مەســىلىلەر‬
‫ھەققىــدە نېرۋامنــى چېچىــپ ھاياجانلىنىــپ‪ ،‬زېھنىمنــى چېچىــپ بىــر نەرســە يېزىــپ‪،‬‬
‫ۋاقتىمنــى چېچىــپ پاالقــاپ ائۋارە بولمــاي ســەل تەمكىــن بولســامچۇ؟ بــەزى گەپلەرنــى‬
‫يازمــاي چىرايلىــق داســتىخاندا تۈگەتســىمۇ‪ ،‬دېمــەي ىئچىگــە يۈتىۋەتســىمۇ بوالتتىغــۇ!‬
‫بــۇ كۆڭۈلســىزلىكلەرنى وئيــاپ ۋەتــەن‪ ،‬ۋەتــەن دېگــەن بىلــەن مۇســاپىرنىڭ ۋەتىنــى‬
‫دوســتالرنىڭ كۆڭلــى ىئكــەن دېگــەن وئيغــا كەلدىم‪ .‬ۋەتەننى ائاللمىســاقمۇ دوســتالرنىڭ‬
‫كۆڭلىنــى ېئلىشــقا بولســىمۇ تىرىشــقان ەئۋزەلكــەن ەئســلى‪.‬‬

‫‪65‬‬

‫مۇھاجىرەتتىكى بالىالر ۋە شېئىر‬
‫ۇئيغــۇر بالىــار وئيۇنلىرىغــا نــەزەر ســالغىنىمىزدا قوشــاقلىق وئينىلىدىغــان‬
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Eserliri - 3 - 05
  • Büleklär
  • Eserliri - 3 - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 2402
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1627
    10.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    23.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 2857
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1846
    9.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 2880
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1783
    9.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 2904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1898
    8.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 2858
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1783
    9.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 2849
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1877
    8.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 2795
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1810
    8.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 2789
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1838
    9.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 2850
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1864
    8.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 2771
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1902
    8.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 2768
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1919
    8.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 2717
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    9.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 2740
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1930
    8.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 2767
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1863
    9.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 2713
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2004
    8.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    13.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 2759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1883
    9.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 2768
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1763
    9.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 2723
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1831
    8.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 2686
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1872
    8.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    14.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Eserliri - 3 - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 2310
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1618
    10.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.