Aykırı Düşünceler - 2

Süzlärneñ gomumi sanı 4319
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
29.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
40.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
47.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
- Ama, sokakta herhangi bir kaza ve yıkım karşısında biriken bir sürü adam, birdenbire ve her biri kendince doğal duyarlılığını belirtince, kimse kimseye uymasa da, yine olağanüstü bir gösteri; yontu, resim, müzik ve şiir sanatları için binlerce değerli örnek ortaya çıkmış olmaz mı?BİRİNCİ - Doğru; ama bu gösteri, sanatçının onu sokak ortasından sahneye ya da tuvaline aktarırken içine kattığı oran ve uyumdan doğacak seyirlikle karşılaştırılabilir mi? Bunu savlıyorsanız, ben de size şunu sorarım: sanat, kaba doğanın ve rasgele bir düzenin, kendisinden daha iyisini yaptığı şeyleri bozmaksa, öyleyse sanatın o dillere destan olan büyüsü nedir? Doğanın güzelleştirilebileceğini yadsıyabilir misiniz? Bir kadını, Rafaello'nun bir Meryem Ana tablosu gibi güzel olduğunu söyleyerek övdüğünüz hiç olmadı mı? Güzel bir doğa köşesi görünce, "Aman ne romanesk!" demediniz mi hiç? Sonra, siz bana gerçek bir şeyden söz ediyorsunuz; bense size bir öykünmeden... Siz bana doğanın geçici bir anından söz açıyorsunuz; bense size kafada tasarlanmış, uzun uzun düşünülmüş, türlü gelişmeleri olan ve gelecek dönemlere kalan sanat yapıtından. İsterseniz, o söz ettiğiniz oyuncuları birer birer alın, o sokak sahnesini tiyatrodaki gibi türlü biçimlerde prova ettirin ve kişilerinizi bana sırasıyla, birer birer, ikişer ikişer, üçer üçer gösterin; onları diledikleri gibi davranmakta özgür bırakın, ne yapacaklarını kendileri düşünsünler; o zaman bundan nasıl garip bir karışıklık çıktığını görürsünüz. Ama diyeceksiniz ki, bu kusuru giderme yolu vardır; kendilerine toplu olarak prova yaptırırım. Ama o zaman, doğal olarak, duyarlılıklarından iz kalmaz. Aslında, benim istediğim de bu.Nasıl iyi düzenli toplumlarda her kişi, genelin ve bütünün iyiliği için, kendi asıl haklarından özveride bulunursa, tiyatroda da böyledir. Bu özverinin ölçüsünü en iyi kim bilir? Coşkunlar mı? Üşütükler mi? Elbette değil. Bunu toplumda en iyi bilecek, adaletli insandır; tiyatrodaysa soğukkanlı oyuncu. Bir vahşi sürüsü, uygar insanlardan oluşmuş bir topluluğa oranla neyse, o sizin sokak sahneniz de, tiyatro sahnesine oranla odur.Artık, kötü bir sahne arkadaşının yetkin bir oyuncu üzerindeki haince etkisinden söz etme zamanı geldi. Düşünün ki, yetkin bir oyuncu, rolünü bütün görkemiyle kafasında hazırlamıştır; ama sahnede karşısına geçen zavallının düzeyine göre tempo tutturmak için, o ülküsel örneğinden vazgeçmek zorunda kalıyor. O zaman artık, bütün hazırlıklarını, bütün zevkini bir yana bırakmak zorundadır. Gezintide ya da ocak başında bir söyleşi sırasında da, kendiliğinden böyle olur: pesten söz söyleyen kimse, karşısındakinin sesini de pes perdeye düşürür. İsterseniz şöyle bir karşılaştırma da yapabiliriz: whist'te (5) de, karşınızdaki oyuncu kötüyse, siz de ustalığınızın bir bölümünü yitirirsiniz. Dahası var: Clairon, Le Kain'in (6) kötülük olsun diye kendisini sıradan, hatta, düzeysiz bir oyun tutturmak zorunda bıraktığını ve kendisinin de, kat kat fazlasıyla karşılık vererek, kimi zaman onun ıslıklanmasına yol açtığını söyler. İki oyuncunun birbirine dayanması ne demektir acaba? İki rol düşünün ki, örnekleri belirli bir oranda yazarın onları içine soktuğu durum ve koşullara uygun düşecek yolda, ya birbirlerine denk, ya da birbirlerine uyumludur. Aslında böyle olmazsa, ikisinden biri ya gereğinden çok iyi ya da aşırı derecede kötü oynar. İşte bu uyumsuzluğu gidermek için güçlü olan, zayıfı seyrek olarak kendi düzeyine çıkarır; daha çok da, bile bile, kendisi onun düzeyine iner. Sık sık yapılan o bir sürü provanın amacı nedir, bilir misiniz? Oyuncuların o değişik yetenekleri arasında, oyunun bütünsel ve dengeli olarak akışını sağlayacak, bir iş uyumu doğuracak yolda, denge kurmaktır. Oyunculardan birinin gururu, böyle bir dengeyi kabule yanaşmazsa, sonuç bütünün yetkinliği ve sizin zevkiniz zararına olur. Çünkü bir tek oyuncunun yetkinliği, ötekilerin kötü oyunlarını pek ender dengeler, çoğu kez, kötü oynadıklarını daha da belirginleştirir. Kimi zaman, büyük bir oyuncunun bu yüzden yanılgıya düşüp, sonuçta düşlem kırıklığına uğradığını görmüşümdür. Bu gibiler, seyircilerin hoşnut olmayışı karşısında, sahne arkadaşlarının zayıf olduğunu duyumsayacak yerde, bu gürültülü gösterileri kendi onurlarına bir saldırı sayarlar. Şimdi, tiyatro yazarı olduğunuzu varsayın; oynatacak bir oyununuz var. Oyununuza ya sağlam düşünebilen ve soğukkanlı bir sanatçı ya da duyarlı bir oyuncu seçmeyi size bırakıyorum. Ama, karar vermeden önce, size bir şey sormama izin verin. Kaç yaşında insan, büyük bir oyuncu olur? Acaba kanın damarlarda kaynadığı, en hafif bir sarsıntının yüreği altüst ettiği, kafanın en küçük bir kıvılcımla alevlendiği o ateşli çağda mı? Bana kalırsa, hayır. Doğanın oyuncu olarak yarattığı insan, sanatında ancak uzunca bir deneyim kazandıktan, tutkularının çılgınlığı yatıştıktan, kafa dinginliğine ve ruh kendi kendisine kavuştuktan sonra, yetkinliğe erişir. En iyi türden şarap bile, mayalanma durumundayken, ham ve kekre olur; ama, fıçıda uzun zaman kaldıktan sonra, tadına doyum olmaz. Cicero, Seneca ve Plutarkhos, bana yazarlığın üç çağını temsil eder gibi gelir. Cicero, çoğunlukla gözümü alan bir saman alevinden başka bir şey değildir; Seneca ise asma kütüğünün ateşine benzer ve gözlerimi yakar; koca Plutarkhos'a gelince, küllerini eşelersem, onda beni tatlı tatlı ısıtacak büyük korlar bulurum.Baron (7) altmışındayken, Le Comte d'Essex, Xipharès ve Britannicus'u oynar, hem de pek iyi oynardı. Gaussin (8), elli yaşında, L'Oracle et la Pupille'de herkesi kendine hayran bırakırdı.
İKİNCİ
- İyi ama, hiç de rolüne yakışacak denli genç görünmezdi.
BİRİNCİ
- Doğru. Belki bu, bir oyunun oynanış yetkinliğine zarar verecek, başa çıkılmaz engellerden biridir. Yıllarca sahnede ömür tüketmek gerek; ama, rol vardır, gençlik ister. Monime, Didon, Pulchérie ve Hermione rollerini oynayabilecek on yedi yaşında bir oyuncuyu (9) her zaman nerede bulmalı? Bu öyle bir zümrüdü ankadır ki pek ele geçmez. Bununla birlikte, yaşlı bir oyuncu, ancak tümüyle elden ayaktan düştüğü ya da oyununun üstünlüğü, yaşlılığıyla rolü arasındaki aykırılığı silemediği zaman gülünç olur. Toplum da bu bakımdan tiyatroya benzer; orada da bir kadının hafifmeşrepliği, bu kusurunu örtecek kadar becerisi ve başka erdemleri olmadığı zaman yüzüne vurulur. Zamanımızda Clairon ile Molé (10), bu sanata ilk başladıkları sırada, hemen hemen kurgulu bebek gibi oynuyorlardı; ancak sonraları gerçek oyuncu olduklarını gösterdiler. Bu nasıl oldu? Acaba yaşlandıkça mı kendilerinde ruh ve duyarlılık oluştu? Clarion, bir süre önce, on yıl tiyatrodan uzak yaşadıktan sonra, yeniden sahneye çıkmak istemişti. Kötü oynadıysa, bunun nedeni ruhunu ve duyarlılığını yitirmiş olması mıdır acaba? Kesinlikle değil; asıl neden, rollerini unutmuş olmasıydı. İleride bu dediğimin ne denli doğru olduğunu yine görürsünüz.
İKİNCİ
- Nasıl, yeniden tiyatroya dönecek mi sanıyorsunuz?
BİRİNCİ
- Ya dönecek ya da can sıkıntısından ölecek. Seyircilerin alkışlarını ve büyük bir tutkunun yerini ne doldurabilir ki? Sorarım size, şu erkek oyuncuyla bu bayan oyuncu, sanıldığı gibi kendilerini tümüyle oyunlarına vermiş olsalardı, biri localara şöyle bir göz atmayı, öbürü kulise şöyle bir gülümseme göndermeyi, hemen hemen hepsi halka laf yetiştirmeyi, oyuncuların toplandığı salona gidip bir üçüncünün aşırı kahkahalarını kesmeyi ve ona sahneye gelip göğsüne hançer saplamanın zamanı geldiğini haber vermeyi akıllarına getirirler miydi?Ama size, birbirlerinden nefret eden bir oyuncuyla karısı arasında geçen bir sahneyi anlatmayı öyle istiyorum ki. Bu, birbirini çılgınca seven sevgililer arasında geçen bir sahnede ve tiyatroda, herkesin gözü önünde oynanmıştır. Ben de size olduğu gibi, hatta, biraz daha iyi anlatacağım. Bu öyle bir sahne olmuştur ki, sanatçıların rollerine bu denli canla başla girdikleri o zamana dek hiç görülmemişti. Gerek salondan, gerek localardan bir alkış tufanı kopmuş ve oyun, el çırpmalarımızla, hayranlığımızı belirten haykırışlarla belki on kez kesilmiştir. Oyuncuları için tam anlamıyla bir utku olan bu sahne, Molière'in Le Depit Amoureux'ünün (11) dördüncü perdesinin üçüncü bölümüdür:
OYUNCU ERASTE,
Lucille'in âşığı. LUCILE, Eraste'ın sevgilisi ve oyuncunun karısı.
ERKEK OYUNCU
- ...Hayır, hayır sanmayın ki, madam, yine size aşkımdan söz etmeye geldim.KADIN OYUNCU - Benim de size salık verdiğim bu.
ERKEK
- Anlaşıldı;KADIN - Umarım.
ERKEK
- Şifa bulmak istiyorum ve yüreğinizin yüreğimi büyülediğini biliyorum.KADIN - Layık olduğunuzdan da çok!ERKEK - Sizi gücendirdim diye gösterdiğiniz bu öfke...
KADIN
- Siz, beni gücendirmek ha! Size bu onuru çok görürüm.
ERKEK
- ... İlgisizliğinizi bana kanıtladı; size göstermeliyim ki aşağılamanın...
KADIN
- Hem de en can ve gönülden...
ERKEK
- ... iğnesi, özellikle yüce yürekleri sızlatır.
KADIN
- Evet, ama yüce gönüllü mösyö...
ERKEK
- Gözlerimin gözlerinizde başkalarında görmediği güzellikler bulduğunu itiraf ediyorum.
KADIN
- Bu suç değil doğrusu.
ERKEK
- Beni mutlu kılan bu tutsaklığı, taçlara değişmezdim.KADIN - Oysa, daha ucuza verdiniz.
ERKEK
italki
- Yalnızca sizin için yaşıyorum...
KADIN
- Hiç de değil, yalan söylediniz!
ERKEK
- Ve doğrusu, aşağılanmama karşın, sizden uzaklaşmak benim için pek acı olacak.
KADIN
- Vah vah, bu çok kötü!
ERKEK
- Bana öyle geliyor ki ruhum ne denli şifa arasa da, daha uzun zaman bu yarayla kanayacak.
KADIN
- Hiç korkmayın, artık kangren olmuştur!
ERKEK
- Bana mutluluk olan bu boyunduruktan kurtulunca, artık hiç kimseyi sevmemeye bakmalı!
KADIN
- O zaman karşılık görürsünüz!
ERKEK
- Artık olan oldu. Kininiz, aşkın durmadan ayağınıza getirdiği bir gönlü kovuyor; artık bu, umutsuzluğa düşen yalvarmalarımın sizi son kez rahatsız etmesidir.
KADIN
- Siz de benim dileklerimi lütfen kabul etseniz de, mösyö, bu sonuncu rahatsızlığı da bana vermeseniz!
ERKEK
- Ruhum, siz küstahın birisiniz, pişman olacaksınız!
KADIN
- Yaa, öyle mi?
ERKEK
- Peki madam, peki! İsteğiniz yerine gelecek! Sizden ayrılıyorum; öyle istediğinize göre, sizi büsbütün bırakıyorum. Sizinle yeniden görüşmek isteğine kapılırsam, Tanrı canımı alsın!
KADIN
- Pek güzel, lütfedersiniz.
ERKEK
- Hayır, hayır korkmayın...
KADIN
- Sizden korktuğum yok.
ERKEK
- ... Sözümden dönerim diye. Hayalinizi silip atamayacak zayıf bir yüreğim olsa da, emin olun ki, beni yeniden karşınızda görmek onurundan...
KADIN
- Yıkımından demek istiyorsunuz!
ERKEK
- ... Sizi yoksun bırakacağım.
KADIN
- Aslında bu da pek boşuna olur. Kuzum, siz aşağılığın birisiniz; size vazgeçmeyi öğreteceğim.
ERKEK
- Bağrımı elimle yüz kez delik deşik ederim...
KADIN
- İnşallah.
ERKEK
- ... böyle aşağı gören bir davranıştan sonra, sizi yeniden görmek gibi bir bayağılıkta bulunursam.
KADIN
- Neden olmasın? Daha ne bayağılıklar yaptınız1
OYUNCU
- Kabul. Artık bu konuyu kapayalım. Bu böylece sürdü. Biri sevgililer, öbürü de karı koca arasında geçen çifte sahneden sonra, Eraste, sevgilisi Lucile'i kulise götürürken kolunu öyle hırsla sıkıyordu ki, neredeyse sevgili karısının etini koparacaktı. Hem zavallı kadının çığlıklarına da, acı sözler ve kaba sövgülerle karşılık veriyordu.
İKİNCİ
- Böyle aynı zamanda iki sahnenin birden oynandığını görseydim, artık bir daha ömrümde tiyatroya ayak basmazdım.
BİRİNCİ
- O iki oyuncunun duyarak oynadıklarını ileri sürerseniz, ben de size şunu sorarım: Hangi sahneyi duyarak oynadılar acaba? Sevgililer sahnesini mi, karı-koca sahnesini mi? Yoksa her iki sahneyi de mi? Şimdi aynı kadın oyuncuyla bir başka erkek oyuncudan, sevgililer arasında geçen şu sahneyi dinleyin:Erkek oyuncu rolünü oynarken kadın oyuncu kocasından söz eder: "Bayağının biri; bana ne dedi, bilseniz, size söylemeye dilim varmaz."Kadın oyuncu, rolünü yaparken, âşığı kendisine yanıt verir: "Hâlâ alışamadınız mı?" Ve bu konuşma, dizeli konuşma arasında, böylece sürüp gider:"- Bu akşam birlikte yemek yiyoruz değil mi? - Benim de istediğim bu, ama bilmem elinden nasıl kurtulmalı?- O sizin bileceğiniz şey. - Ya bir de anlarsa!- Anlarsa anlasın, ne çıkar ki? Hazır önümüzde böyle tatlı bir gece geçirme olanağı varken.- Bizimle birlikte kimler olacak? - Kimi isterseniz.- Önce şövalyeyi, kendisi kurumdandır. - Bilir misiniz? Hani şövalyeyi kıskanmak bence işten bile değil!- Sizi haklı yere kıskandırmak da bence işten bile değil."Böylece bu pek duyarlı yaratıklar, kendilerini, sizin o gördüğünüz ve işittiğiniz sahneye vermiş gibi görünürler; oysa asıl o sizin görüp duymadığınız sahneye kendilerini vermişlerdir. Siz: "Doğrusu bu kadın pek yetenekli bir sanatçı; kimse onun gibi dinlemesini beceremiyor ve oyununu, herkeste olmayan bir zekâ, incelik, ilgi ve duyarlılıkla oynuyor" deyip duruyordunuz... Bense sizin bu sözlerinize kıs kıs gülüyordum.Bu kadın oyuncu, kocasını bir başka oyuncuyla, oyuncuyu şövalyeyle, şövalyeyi de bir üçüncüsüyle aldatıyordu. Şövalye, kadını üçüncü âşığıyla yakaladı ve kendisinden korkunç bir öç almayı tasarladı. Niyeti balkonda, en aşağıdaki sıralardan birine oturmaktı. (O zamanlar Comte de Lauraguais (12) henüz sahnemizi bu sıralardan kurtarmamıştı.) Oradan görünmeyi ve aşağılayıcı bakışlarla bakarak bu vefasız kadını şaşırtmayı, afallatmayı ve koltuktaki seyircilerin onu yuhalamasına yol açmayı aklına koymuştu. Oyun başladı ve vefasız sevgilisi sahneye çıktı. Kadın şövalyeyi gördü ve oyununda istifini bozmadan ona gülümseyerek: "Bakın hele, ortada fol yok yumurta yokken kızıp suratını asan şu adama!" dedi. Şövalye de gülümsedi. Kadın konuşmasını sürdürdü: "Bu akşam geliyorsunuz değil mi?" Şövalyeyse sesini çıkarmadı. Kadın, "Artık bu anlamsız kavgayı bırakalım, arabanızı kapıya getirin," dedi. Bu konuşmanın hangi sahneye sıkıştırıldığını biliyor musunuz? La Chaussée'nin en etkili sahnelerinden birine; o kadın oyuncunun hıçkıra hıçkıra ağlayıp bizlere de bol bol gözyaşı döktürdüğü bir sahneye. Buna şaştınız, öyle mi? Oysa söylediklerim, tümüyle gerçektir.
İKİNCİ
- Tiyatrodan tiksineceğim geldi.
BİRİNCİ
- Neden? Bence, asıl bu adamlar böyle şeyler beceremezlerse, tiyatroya gitmemeli. Şimdi size anlatacağım şeyi kendi gözümle gördüm.Garrick (13), kapının iki kanadı arasından başını çıkarır ve dört beş saniye içinde yüzünün anlatımı, derece derece, çılgınca bir sevinçten ılımlı bir sevince; ılımlı sevinçten dinginliğe, dinginlikten hayrete, hayretten şaşkınlığa, şaşkınlıktan üzüntüye, üzüntüden kaygıya, kaygıdan korkuya, korkudan dehşete, dehşetten umutsuzluğa geçer ve yeniden umutsuzluktan başlayıp çılgınca sevince dek bütün aşamaları geçerek gerisin geri döner. Acaba ruhu bütün bu duygularla duygulanmış da, yüzüyle uyumlu olarak, perde perde böyle bir sıra mı izlemiştir? Hiç sanmam; aslında siz de buna inanmazsınız. Nasıl eski Roma'nın kalıntıları İtalya'ya gezi yapma sıkıntısına değerse, salt kendisini görmek bile bir İngiltere gezisine değen bu ünlü adamdan, küçük pastacı çırağı sahnesini oynamasını isteyin, oynar; hemen arkasından Hamlet'den bir sahne isteyin, onu da oynar. O, çöreklerin yere düşmesine ağlamaya ne denli hazırsa, gözleriyle havada bir hançerin gidişini izlemeye de o denli hazırdır. İnsan istendiği zaman güler, istendiği zaman ağlar mı? İnsan, Garrick olup olmadığına göre, ağlamayla gülmeye, aslına çok ya da az uygun, çok ya da az aldatıcı bir biçimde öykünebilir.Kimi zaman ben de, en anlayışlı, en kibar kişileri etki altında bırakmak için, oldukça gerçeğe yakın olarak, yapmacıklar yaparım. Aşağı Normandiyalı avukatla geçen sahnede, kız kardeşimin yalancıktan ölümüne ağlarken, denizcilik bakanlığı başyazmanıyla geçen sahnede, bir deniz albayının karısından çocuk sahibi olmakla kendimi suçlarken,tıpkı acı çekiyormuşum ve utanıyormuşum gibi bir halim vardır. Ama üzüntü duyuyor muyum? Utanıyor muyum? Ne bu küçük güldürüde (14), ne de yaşamda böyle bir şey duymuşumdur. Gerçekten, bir tiyatro yapıtına sokmadan önce bu iki rolü yaşamda da oynamışımdır. Büyük oyuncu ne demektir? Aslında o, öyle bir güldürü ya da ağlatı yapmacıkları ustasıdır ki, ne söyleyeceğini yazar hazırlamıştır.Sedaine, Philosophe sans le savoir'ını oynatmıştı. Ben oyunun başarısına kendisinden daha çok ilgi duyuyordum. Yetenekleri kıskanmak, bana yabancı bir hastalıktır. Benim öyle kusurlarım var ki bunsuz da kalabilirim. Yazındaki bütün meslektaşlarım tanıktır; ne zaman yapıtları konusunda bana danışmak alçakgönüllülüğünde bulunmuşlarsa, onların bu erdemlerine elimden geldiğince yanıt vermişimdir. Philosophe sans le savoir, birinci ve ikinci oynanışta bocaladı; buna pek canım sıkıldı. Üçüncü oynanıştaysa göklere çıkarıldı; ben de sevincimden kabıma sığmaz oldum. Hemen ertesi gün, bir arabaya atlayarak Sedaine'ı görmeye gittim. Mevsim kıştı ve hava pek soğuktu. Kendisini bulabileceğimi umduğum her yere başvurdum. Sonunda Saint-Antoine semtinde olduğunu öğrendim ve oraya yollandım. Kendisine yaklaştım ve boynuna sarıldım. Sesim çıkmaz olmuştu ve gözyaşları yanaklarımdan şıpır şıpır damlıyordu. Gördünüz mü duyarlı ve sıradan adamı? Sedaine, soğukkanlı, kılını bile kıpırdatmadan bana baktı ve, "Ah Mösyö Diderot, nasıl da güzelsiniz!" dedi. İşte görmesini bilen, dahi adam!Bu olayı, bir gün yüksek yetenekleri sayesinde devlet yönetiminin en yüksek konumunda bulunacak olan bir kimsenin, Mösyö Necker'in (15) sofrasında anlatıyordum. Sofrada bir çok yazın adamı ve aralarında kendisiyle pek seviştiğimiz Marmontel de vardı. Marmontel, bana alaycı bir edayla dedi ki: "Demek acıklı bir öykü anlatıldığı zaman bile Voltaire'in üzüldüğünü, oysa hıçkıra hıçkıra ağlayan bir dostunun karşısında dahi Sedaine'ın soğukkanlılığını koruduğunu görünce, Voltaire sıradan bir adam, Sedaine ise dahi oluyor öyle mi?" Hiç beklemediğim bu iğneleme karşısında şaşırdım ve yanıt veremez oldum. Çünkü kendilerine karşı çıkıldı mı, benim gibi duyarlı adamlar apışıp kalırlar ve ancak toplantıdakiler dağılıp da kapıdan çıkıldığı zaman akılları başlarına gelir.Oysa, benim yerimde soğukkanlı, kendine egemen biri olsaydı, Marmontel'e şöyle bir yanıt verirdi: "Bu karşı çıkışı siz değil başka biri yapsaydı, daha yerinde olurdu; çünkü siz de Sedaine'dan daha duyarlı değilsiniz; ama sizin de pek güzel yapıtlarınız var. İkiniz de aynı yolu tuttuğunuza göre, onun yeteneğini yansız olarak değerlendirme konusunu başkalarına da bırakabilirdiniz. Ama ne Voltaire'i, Sedaine'a; ne de Sedain'ı, Voltaire'e yeğelemeye kalkışmaksızın, şuna yanıt verin bakalım: Yaşamının otuz beş yılında alçı mıncıklayacak ve taş yontacak yerde, bütün ömrünü, Voltaire gibi, benim ve sizin gibi, Homeros'u, Vergilius'u, Tasso'yu, Cicero'yu Demosthenes'i ve Tacitus'u okuyup derin düşüncelere dalmakla geçirmiş olsaydı, Philosophe sans le savoir (16), Deserteur ve Paris sauvé yazarının kafasından neler çıkardı acaba? Bizler, onun gibi görmesini beceremeyiz; onun da, bizim gibi söz söylemesini öğrenmeye gereksinmesi vardır. Ben Sedaine'a, Shakespeare'in küçük yeğenlerinden biri gözüyle bakarım, ama öyle bir Shakespeare ki, onu ben, ne Belvedere Apollonu'na, ne de Glycon'un gladyatörüne, Antinaüs'üne ve Herkül'üne değil, Notre-Dame'ın Saint-Christophe'una, o kaba yontulmuş biçimsiz deve, hepimizin alnımız apış arasına değmeden bacakları arasından geçebileceğimiz o dev yontuya benzetirim."Ama, size öyle bir olay daha anlatacağım ki, bunda, duyarlılığı yüzünden bir an apışıp kalan, afallayan bir adam, biraz sonra yatışan duyarlılığının yerine geçen soğukkanlılığı sayesinde yüceliğe erişmiştir, dinleyin:Yazın adamlarından adını söylemeyeceğim bir kimse, ürkütücü bir sefillik içindeydi. Bunun, dinbilim öğretmeni olan zengin bir kardeşi vardı. Zavallıya neden kardeşinin kendisine yardım etmediğini sordum. Bana, "ona yapmadığımı bırakmadım!" yanıtını verdi. Kendisinden gidip dinbilimciyle görüşmek için iznini aldım; gittim, haber verdiler, içeri girdim. Beni hemen elimden yakalayıp oturttu ve kendisi için konuşmaya geldiğim adamı iyice tanıyıp tanımadığımı öğrenmek istiyormuş gibi, beni derin derin süzdü. Sonra, sert bir edayla, sorguya çekti: - Kardeşimi tanır mısınız? - Sanırım.- Bana neler yaptığından haberiniz var mı?- Sanırım. - Sanyorsunuz öyle mi? Öyleyse bilirsiniz ki... Bizim dinbilimci, şaşırtıcı bir hız ve yeğinlikle, kardeşinin birbirinden daha çirkin, daha tiksindirici bir sürü davranışını anlatmaya koyuldu. Kafam altüst olmuş, bitkin bir duruma gelmiştim. Bana anlatılan böyle iğrenç bir canavarı savunmaya cesaretim kalmamıştı. Bereket versin ki, bizim dinbilimci sözü iyice uzatarak bana kendime gelip aklımı başıma toplama olanağını verdi. Böylece bendeki duyarlı adam yavaş yavaş silinerek, yerini güzel konuşmasını bilen adama bıraktı. Gerçekten, o gün tam anlamıyla bir aytaç kesildiğimi söyleyebilirim. Dinbilimciye bütün soğukkanlılığımla:- Mösyö! dedim, kardeşinizin çok daha iğrenç bir davranışını biliyorum. Suçlarının en korkuncunu gizlediğiniz için kutlarım sizi. - Hayır, hiçbir şey gizlemedim, dedi.- Bana anlattığınız şeylere, sabah duasına gitmek için, daha ortalık karanlıkken evinizden çıktığınız sırada, kardeşinizin boğazınıza sarıldığını ve giysisinin altında sakladığı bıçağı çekerek göğsünüze saplamaya kalktığını ekleyebilirdiniz.- Elinden gelmez değil, ama kendisini böyle bir suçla suçlayamam. Çünkü yapmadı.Bunun üzerine hemen yerimden kalktım ve bizim dinbilimciye sert sert bakarak, aşağılamayla karışık bir öfkenin bütün yeğinlik ve etkileyici sözleriyle gürler gibi bağırdım: - Yapsa bile, kardeşinizden bir lokma ekmeği nasıl esirgeyebilirsiniz?- Dinbilimci ezildi, büzüldü; afalladı, ses çıkaramaz oldu ve epey gezindikten sonra yanıma yaklaşıp kardeşine aylık bağlayacağına söz verdi.Acaba dostunuzu ya da sevgilinizi yitirdiğiniz anda mı ağıt yazarsınız? Asla. Böyle bir anda yeteneğini zorlayacak adama acırım! Ancak o büyük acı dinip de insanın şaha kalkan duyarlılığı yatıştıktan sonra, yıkım anından uzaklaşınca, ruh dinginliğe kavuşur; ay tutulması gibi kararan mutluluk anımsanır; insan neler yitirdiğini düşünebilecek duruma gelir; bellekle düşlemgücü işbirliği eder; biri geçmiş zamanı canlandırırken, öbürü geçmişin güzelliğini abartır. Böylece insan kendine gelir ve güzel şeyler söyler. Ağlıyorum, denir, ama bir türlü akla gelmeyen güçlü bir sıfatın peşindeyken insan ağlamaz. Ağlıyorum, denir, ama insan, dizesini uyumlu bir biçime sokmaya uğraşırken ağlamaz. Yok, gözyaşları akmaya başlarsa, kalem de elden düşer; insan, acısıyla başbaşa kalır ve şiir yazamaz olur.Büyük hazlar da, derin acılar gibidir; onlar da dilsiz olur. Yüreği yufka ve duyarlı bir adam, uzun bir ayrılıktan sonra bir dostuna kavuşuyor. Bu dost, hiç beklenmedik bir zamanda çıkagelmiştir. Bizimkinin içi coşar: Koşar, kucaklar, söz söylemek ister, söyleyemez; kırık dökük birtakım sözcükler kekeler, ne dediğini bilmez, verilen yanıtı anlamaz. Karşısındakinde bu coşkunluktan iz olmadığını anlarsa, kimbilir nasıl da üzülür! Şimdi bu yaptığım betimlemenin ne denli gerçeğe uygun olduğunu göz önünde tutun; bir de sahnede, kendilerine iyice egemen olan, akılları başlarında iki dostun karşı karşıya gelmelerindeki yapmacığı düşünün. Kim ölecek, daha doğrusu kim ölmeyecek diye o yavan ve açık seçik konuşmalar konusunda, kurt masalı gibi uzayıp giden bu konu bizi kendi konumuzdan uzaklaştırmasaydı, daha ne söyleyeceklerim vardı; bununla birlikte, bu da büyük ve gerçek zevk sahibi insanlara yeter; ekleyeceğin şeylerse, ötekilere fazla bir şey öğretmez. Ama tiyatroda da pek sık görülen bu gibi amlamsızlıkları kim ortadan kaldırabilir? Oyuncu; ama hangi oyuncu?Tiyatrodaki gibi, toplum yaşamında da duyarlılığın zararlı olduğu durum ve koşullar, binde birdir. Örneğin, iki sevgili düşünelim ki, her ikisi de aşkını ilan etmek istesin. Acaba hangisi bu işi yüzünün akıyla becerebilir? Sanırım ben değil! Hep anımsarım: Sevdiğim kadını görünce elim ayağım titrerdi; yüreğim çarpar, kafam karışır, sesim bir tuhaf çıkardı; söylediklerimin kolunu kanadını koparırdım. Evet demem gereken yerde hayır derdim. Sarsaklıklarımın, beceriksizliklerimin sınırı ve hesabı yoktu. Tepeden tırnağa dek gülünç olurdum. Bu durumumun ayrımına varır ve bir kat daha gülünç olurdum. Oysa gözümün önünde, neşeli, hoşsohbet, şakrak, kendine egemen, ne yaptığını bilen bir rakip, sevgiliyi göklere çıkarmak konusunda hiçbir fırsatı kaçırmaz ve bu işi incelikle yapar; eğlendirir, hoşa gider ve felekten isteğini alırdı. Sevgilinin elini öpmek dileğinde bulundu mu, hemen isteğine ulaşırdı. Kimi zaman da, hiçbir dilekte ve ricada bulunmaksızın onun elini yakalar ve öper, boyuna öperdi. Ben de bir köşeye çekilir, kanımı kurutan bu görünümü artık görmek istemez ve başımı çevirirdim. Karaduygululuk içinde bitkin, soğuk terler dökerken, ahlarımı içime atar, yumruklarımı sıkmaktan avcum acırdı; bu davranışım ne acımı gösterir, ne de gizleyebilirdi. Derler ki, aklı başında olanların bile aklını başından alan aşk, akılsızlara da akıl verir; yani başka bir deyişle, kimilerini duyarlı ve sersem, kimileriniyse soğukkanlı ve becerikli yapar.Duyarlı insan, yaratılışının gereklerine uyar ve ancak gönlünün çığlığını dinler. Bu çığlığı yeğinleştirmek ya da değiştirmek istediği andan sonra, kendisi olmaktan çıkar ve rol yapan bir oyuncu olur.Büyük oyuncu, olup bitenleri gözlemler. Duyarlı insan, ona modellik yapar. Oyuncu, modeli üzerinde uzun uzun düşünür ve yetkinliğe varmak için neler eklemek ve neleri çıkarıp atmak gerektiğini akıl eder, bulur. Sonra da, akılla bulduğunu uygulamaya başlar.Inès de Gastro'nun ilk oynanışında çocuklar sahnede görününce, salondaki seyirciler gülmeye başlamıştı. Inès rolünü oynayan Duclos (17) öfkeyle seyircilere "Oyunun en güzel yerinde gülün bakalım, sersemler!" dedi. Halk, bu sözleri duydu, kendine geldi. Oyuncu, yeniden rolüne başladı ve gerek kendisinden, gerek seyircilerden gözyaşları boşandı. Öyleyse? Acaba derin bir duygudan, başka bir derin duyguya, acıdan öfkeye, öfkeden acıya böyle gidip gelmek olur mu? Benim aklım ermiyor. Aklımın erdiği bir şey varsa, o da şu: Duclos'nun öfkesi gerçek, acısıysa yapmacıktı.Quinault-Dufresne (18), Polieucte'de Sévère rolünü oynuyordu. Rol gereği, oyunda Décins tarafından Hıristiyanlara zulmetmek üzere gönderiliyor. Karaçalınan bu mezheple ilgili olarak içinde sakladığı duyguları bir dostuna açıyor. Elbette imparatorun öfkesine, kendi konumuna, servetine, özgürlüğüne, belki de yaşamına bile mal olacak olan bu dertleşmenin yavaş sesle yapılması, sağduyu gereğiydi. Seyirciler oyuncuya, "Daha yüksek sesle, daha yüksek sesle!" diye bağırdılar. O da seyircilere, "Ya siz efendiler, daha alçak sesle! Daha alçak sesle!" yanıtını verdi. Gerçekten Sévère olsaydı, bu denli çabuk yeniden Quinault olabilir miydi? Hayır, kesinlikle. Böyle, maskesini istediği gibi çıkarıp takabilmek için, ancak onun gibi kendine egemen bir adam, az bulunur bir sanatçı, yetkin bir oyuncu olmak gerek.Ninias rolünü oynayan Le Kain (19), oyunda, babasının mezarına iner, orada annesini boğazlar ve elleri kan içinde, yeniden sahneye gelir. Dehşet içindedir, eli ayağı titrer, gözleri dönmüştür, saçları tepesinde dimdik olmuş gibidir. Siz de saçlarınızın ürperdiğini duyarsınız. Sizi de dehşet kaplamıştır, siz de onun gibi çılgına dönmüşsünüzdür. Bununla birlikte Le Kain, bir hanım oyuncunun kulağından düşmüş olan bir elmas küpeyi kulise doğru iter. Şimdi bu oyuncu, duyarak mı oynuyor? Kesinlikle hayır! Kendisine kötü oyuncu diyebilir misiniz? Hiç sanmam; öyleyse, Ninias rolünde Le Kain nedir? Hiçbir şey duyumsamayan, ama duyarlılığı en yetkin biçimde aktarabilen soğukkanlı bir adam. İstediğince, "Ben neredeyim?" diye bağıradursun; benim ona yanıtım şudur: "Nerede misin? Nerede olduğunu pek iyi bilirsin. Sahnedesin ve yerde gözüne ilişen bir küpeyi ayağınla kulise doğru itmektesin!"Bir erkek oyuncu, bir kadın oyuncuyu ölesiye sevmektedir. Raslantı bu ya, bir oyunun kıskançlık sahnesinde bunlar karşı karşıya gelirler. Oyuncu, orta halli bir oyuncuysa, bundan sahne kazanacak; yok iyi bir sanatçıysa, oyun bu yüzden başarısız olacaktır. Nitekim, büyük oyuncu da, kendisi oldu ve böylece kafasındaki o yetkin ve ülküsel kıskanç örneğinden uzaklaştı. Bu da, erkek oyuncuyla kadın oyuncunun, karşılıklı olarak, sıradan yaşamın düzeyine indiklerini gösterir. Çünkü, bu düzeye inmeyip de tepeden bakmış ve öyle oynamış olsalardı, birbirlerinin burnuna gülerlerdi. Çünkü o tumturaklı ve ağlatıcı kıskançlık, onlara yalnızca kendi kıskançlıklarının gösterişli bir dışa vurumu gibi gelirdi.
İKİNCİ
- Ama yine de doğal gerçekler olacak.
BİRİNCİ
- Evet; kötü bir örneğe, olduğu gibi, tıpkı tıpkısına öykünmüş olan bir yontucunun yontusunda görülen türden doğal gerçekler vardır. İnsan bu tür gerçekleri anlar, değerlendirir; ama, bütünü pek yoksul bulur ve aşağı görür.Dahası var: sahnede bayağı ve miskin bir oyun çıkarmanın şaşmaz yolu, kendi özyapısını (karakter) oynamak zorunda kalmaktır. Siz bir ikiyüzlüyseniz, bir cimriyseniz, bir adamcılsanız, özyapınızı iyi oynarsınız; ama yazarın anlatmak istediklerinin ne olduğunu anlayamazsınız; çünkü o, İkiyüzlü'yü, Cimri'yi, Adamcıl'ı yaratmıştır.
İKİNCİ
- Siz herhangi bir ikiyüzlüyle İkiyüzlü arasında ne fark buluyorsunuz?BİRİNCİ - Mültezim Billard (20), bir ikiyüzlüdür; rahip Grisel (21) de bir ikiyüzlüdür; ama İkiyüzlü değildir. Banker Toinard (22) bir cimriydi, ama Cimri değildi. Cimri ve İkiyüzlü, dünyanın bütün Toinardları ve bütün Grizelleri örnek tutularak yaratılmıştır. Bunlarda bütün Toinardların ve bütün Grizellerin en genel ve en belirli nitelikleri görülür. Hiçbiri, bunlardan bir tekinin aslına uygun portresi değildir ve bunun içindir ki hiç kimse "Bu, benim!" diyemez.Söz, hatta özyapı güldürüsü, abartmalıdır. Salon şakaları öyle hafif bir köpüktür ki, sahnede uçup gider. Tiyatro şakalarıysa, topluma aktarılınca, yaralayan keskin bir silah olur. Elbette, uydurma kişilere, gerçek kişiler denli saygı gösterilmez.Bir ikiyüzlüden, yergi çıkarılır; oysa İkiyüzlü ile güldürü yapılır. Yergi, bir kusuru, bir ayıbı olan adama kancayı takar, oysa güldürü, kusuru ve ayıbı ele alır. Bir ya da iki tanecik gülünç kibar bulunsaydı, bundan bir yergi çıkardı; yoksa güldürü değil.Gidin de Lagrenée'den (23) "resim"i betimleyen bir tablo isteyin; tuvaline, bir parmağına paleti takmış, bir eline fırçayı almış, şövalenin karşısında duran bir kadın resmi yapmakla isteğinizi yerine getirdiğini sanır. Kendisinden "felsefe" tablosu isteyin; gece, lamba ışığında, masasının başında, bir dirseğini dayamış, üstü başı biraz perişan, saçları dağınık, düşleme dalmış gibi bir şeyler okuyan ya da düşünen bir kadın resmi yapar ve bunun "felsefe" olduğunu sanır. Kendisinden "şiir" tablosu isteyin, tutar size, başına defne dalından bir taç geçirerek, eline bir tomar kâğıt vererek aynı kadının resmini yapar. Yok, istediğiniz "müzik"se, bu kez aynı kadının eline bir tomar kâğıt yerine bir lir tutuşturur. Kendisinden "güzelliğin resmi"ni isteyin, tümüyle aldanmıyorsam göreceksiniz, karşınızdaki sizin ondan ve sanatından yalnızca güzel bir kadın resmi istediğinizi sanacak. O sizin oyuncunuzla bu ressam, her ikisi de aynı suçu işliyorlar. Ben, oyuncuyla ressama şöyle derim: "Oyununuz, yazarın yarattığı genel düşüncenin pek altında kalan bireysel bir portreden başka bir şey değildir. Size gelince, sizin tablonuz da kopyasını dilediğim canlı modelin pek aşağısında, bireysel bir portredir. Evet, komşunuz güzel bir kadın, pek güzel bir kadın, inanırım; ama, güzelliğin kendisi değil. Yapıtınız modelinizden ne denli uzaksa, modeliniz de ülküsel olandan o denli uzak."
İKİNCİ
- Acaba bu ülküsel model, bir zümrüdü anka olmasın?BİRİNCİ - Hayır, değil.
İKİNCİ
- Ama ülküselse, o zaman yok demektir. Duygudan geçmeyen şey, akılda bulunmaz derler.
BİRİNCİ
Sez Törek ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Aykırı Düşünceler - 3
  • Büleklär
  • Aykırı Düşünceler - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 3992
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2040
    28.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Aykırı Düşünceler - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4319
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    29.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Aykırı Düşünceler - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4089
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2123
    28.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Aykırı Düşünceler - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4296
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2153
    28.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.