Latin

Kalbyma syýahat - 03

Süzlärneñ gomumi sanı 3627
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2122
25.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
“Andreý Andreýewiç, gardaº, gör, sen nirelerden
çykan ekeniò? Daraklygyòa galyp aòryòy boýurganyp
gör, indi ýeriò aýak ujy-da seniò töweregiòden juda
bir uzakda bolmaly däl» — diýip, Kariniò haty ýarym
degiºme bilen baºlanýardy. — Men ºol wagtlaram
aýdýadym-a saòa, ejeòden sorap gör, sen bäbek günleriò bir zerurlyk bolup ýa-da kiçijik güjüjeklere goºulyp
oýnap ýörkäò olaryò enesini emensiò!... Ýakynda Lena
45
duºdum, hal-ýagdaý soraºyp durduk. Seniò Orta Aziýa
gideniòi hem ºondan eºitdim. Geò galmadym, näme geò
galyp, men seniò gezmegi gowy görýäniòe näbeletmi
näme. Ýöne gitmeziòden öò ol ýere gitmekçi bolýanyòy
eºiden bolsam, seniò bilen hökman duºuºardym hem-de
saòa türkmenler bilen bagly bolan birnäçe zatlary
gürrüò bererdim. Sen henizem syýahat meselesinde,
öòki pikiriòdesiò diýip tama edýärin! Ýadyòda bolsa
seniò özüò birwagt maòa: “Baran ýurduò taryhy bilen,
adamlaryò gylyk häsiýeti bilen gyzyklan, ºonda syýahatyò has gyzykly hem manyly bolar» — diýip, gezmegi
juda bir halamaýanlygymy, ondan ýatanymy-oýurgananymy gowy görýändigimi aýdanymda diýipdiò. Belli
zat, sen ol ýerde-de halk bilen, onuò taryhy bilen
gyzyklanýansyò!
Indi bolsa, hut ºonuò üçinem meni diòle! Saòa ol
ýerde han Ýomudskiler bilen tanyºmagy maslahat berýärin.
Biziò familiýamyzy aýdyp baraýmalydyr. Olar biziò
ata-baba dostumyzdyr, gadyrly gatnaºýan maºgalamyzdyr.
Diòe bir geçmiºdäki rus-türkmen gatnaºygynda däl, ol
Russiýada ylymly-bilimli bolup çykan adamlar respublikanyò häzirki gününde-de öz rollaryny oýnaýan bolmaly. Häzirem Ýomudskileriò magaryf iºini alyp
barýandyklaryndan habarym bar. Men saòa has düºnükli
bolar ýaly, käbir zatlary gürrüò bereýin.
Meniò atama Fýodor Ýewgrafowiç Karin diýýärler.
Meni-de ºonuò hormatyna Fýodyr diýip atlandyrypdyrlar. Ol Murawýowyò ýolbaºçylyk eden ekspedisiýasynda bolup, Kaspi deòziniò ýakasynda ýaºaýan türk46
menler bilen düºüniºip, dostlukly aragatnaºygy gazanan,
ol halkyò ynamyna giren rus adamlarynyò ilkinjileriniò biri bolupdyr. Onuò syýahat mahaly ýöreden ýazgylary meniò aýal doganymyòkyda bar. Petrograda gaýdyp gelensoò gyzyklansoò, ol ýazgylary özüòkiler bilen
deòeºdirerin diýseò, ony-da tapyp bolar. Atamyò ol
ýazgylary neºir edilen zat däl, ýöne jiltlenipdir, tertibe
salnyp hem-de kitaplara berliºi ýaly at hem berlip,
“Kaspiniò hem Kyýathan Ýomudskiniò taryhy» atlandyrylypdyr. Ol öz syýahat kitabynda türkmen bilen
irde-giçde gatnaºyk ediljek bolsa, ýomutlaryò hany
Kyýady elden bermeli däl, onuò Eýran bilen bolan
aladasyna Russiýa hem gatnaºmaly, Kyýat hany goldamaly» diýip ýazypdyr.
Özi hem Ýomudskiler bilen gadyrly gatnaºypdyr,
olaryò aladasyny etmegi öz borjy hasaplapdyr. Ýomudskileriò ençemesi kadet korpuslaryndan rus ofiserleri
bolup çykypdyrlar. Bilimli, düºünjeli adamlar bolup
ýetiºipdirler. Polkownik Annamuhammet Ýomudskiý
hakynda seniò eºiden bolmagyò-da mümkin, ol rus
döwletine görkezen huzmatlary üçin hormatly Georgiý
hajynyò dördüsine mynasyp bolan türkmendir.
Rus goºunlary Bolgariýany halas eden günlerinde
polkownik atly korpusa ýolbaºçylyk edipdir. ªipka
söweºine gatnaºypdyr. Esgerler göçgün bilen harbyýöriº aýdymlarynda hormat bilen onuò hem adyny
getiripdirler.
...Gowsy, Ýomudskiò özi gelmesin,
Gelse duºman nirde gizlär kellesin?
47
Biziò Nazarymyzy seniò gören bolmagyò-da ahmal,
Ol berdaºly, at ýüzli, saçlary ýeòsä gaòyrylan giò
maòlaý, sakgal-murty bir-birleri bilen goºulyºyp ösen
ýigitdi. Ol-da hudo nikdi, öz eserlerine Nikolaý Ýomudskiý diýip gol goýýardy, ýada salsa onuò bilen sergilerde, akademiýada ýa-da ýeneki bir ýerlerde duºuºan
bolmagyò-da mümkin. Nikolaýyò iºlerini “Niwa», “Sewer»,
“Wsemirnaýa illýustrasiýa» urnallary öz sahypalarynda çap edýärdi. Ol asla türkmen kowmundan bolan,
meniò atamyò dosty Kyýat hanyò çowlugy, rus ofiseri
Annamuhammediò ogludyr.
...Nikolaý Peterburgyò Çeperçilik akademiýasyna gelende hem ilki biziò öýümize gelipdi. Onuò ýanynda
çeken suratlary hem kakasynyò bize niýetläp ýazan
haty bardy. ªol wagt onuò kakasynyò gulluk edýän
polky Ukrainada durýardy. Meniò agam Konstantin
ony belli grafikaçy hudo nik Boklewskiý bilen duºurypdy.
Ol Nikolaýyò iºleri bilen tanºansoò, ony özüne ºägirt
edinipdi. Nikolaýyò iºleriniò hemmesi ukrain topragy
bilen, onuò çagalygynyò geçen ýerleri bilen bagly
iºlerdi. “Dnepr kenarynda», “Gije», “Poçta ýoly», “ªäherde
kanikulda» ýaly kartinalary sergilere gatnaºýardy. Ol
Russiýanyò Wrubel, Serow, Repin, Kramskoý ýaly atly
hudo nikleri bilen hem ýakyn aragatnaºyk saklaýardy.
Kramskoýyò iò gowy iºleriniò biride öz dostunyò,
hudo nik Nazar Ýomudskiniò portretidir. Boklewskiý
bir gezek ºägirdine öz iliniò durmuºundan suratlar
çekmegi maslahat beripdir. Nikolaý Ýomudskiý ºundan
soò tizden Kaspi deòziniò boýunda ýaºaýan kowum48
gardaºlarynyò arasyna gidipdir. Köpetdag eteginde ýaºaýan
türkmenleriòkide syýahatda bolupdyr. Halkyò edimgylymy, taryhy, däp-dessury bilen içgin tanºypdyr. Ol
dolanyp geleninden soò, “Ildeºlerim meniò kakamyò
gürrüòleri esasynda göz öòüme getirºimden baºgaça
ýaºaýan ekeni... diýip gürrüò edipdir. Syýahat netijesinde:
“Ýomut öýünde», “Gelin», “Iki teke», “Türkmen toýy»
ýaly onlarça iºleri urnal sahypalarynda peýda bolupdyr. Boklewskiý bolsa öz ºägirdinden gürrüò çykanda
“Nazar kaspiniò ýeòsesinden uly olja bilen hemem juda
dymma, periºan bolup geldi» diýip gürrüò eder ekeni.
Atasy Ýagºymämmet hakyndaky hakykaty hem ol
ºol ýere, öz halkynyò arasyna geleninden soò eºidipdir.
Onuò atasy Ýagºymämmet, kakasy Kyýat han ýaly öz
halkyny yzyna düºürip bilen türkmenleriò hem-de ruslaryò bähbidini arap Eýran hanlary bilen darkaº guran
serkerde bolupdyr. Ýöne Russiýa Eýran bilen “Gülüstan
ýaraºygy» baglaºandan soòra Ýagºymämmede bolan
garaýyº üýtgäpdir. Ol rus raýatyna özüniò wepalylygyny ýene-de bir ýola subut etmek maksady bilen
Tiblise gelipdir. Ýagºymämmet ruslar bilen doslugyna,
patyºa hökümetiniò öòünde bitiren öz hyzmatlarynyò
göz öòünde tutuljagyna ynanýan ekeni. Ýöne ony bu
ýerde rus raýatlygynyò Eýran bilen arasyny bozmak
isleýän bozgak hökmünde tussag eden synanyºyklary
hem biderek bolupdyr. Ol oglunyò azatlyga çykanyny
görüp bilmän ölüpdir. Birnäçe ýyldan Ýagºymämmediò
ösüp derejelenen harby çinli dostlary onuò zyndan
tussaglygynyò göz tussagy bilen çalºyrylmagyny gaza49
nypdyrlar. Ýöne öz iline gowºup, ol ýerde hökümete
garºy onuò iº ýaýbaòlandyrmagynyò mümkinçiligi hem
göz öòünde tutulypdyr. Ol Worone ºäherinde göz
tussaglygynda saklanylypdyr.
Nikolaý Ýomudskiniò iò gowy iºleriniò biri hem
onuò hut ºol atasy Ýagºymämmedi ýat edip döreden
“Ganatsyz bürgüt» atly iºidir.
Her gezek men ol kartinanyò öòüne gelenimde,
Tokaý eteginde keseligine ýykylan bir agajyò üstünde,
aw tüpeòini gapdalynda goýup, tokaý süòòünden göterilen ümür bilen goºulyºyp oturan, ýüz keºbi Kyýat
han neberesine çalym berip duran adamyò oý-pikire
berlip oturanyny görýärdim. Onuò depesinden uçup
barýan guºa meòzeº ºekilleri synlap, bular Ýagºymmmediò
öz iline ugradan arzuw-hyýallarydyr diýip oýlanýardym.
Onuò taryhyndan habarsyz bolsaò welin, ol tokaýda
aw awlap ýören, häzir bolsa çilimlemek üçin aýak
çeken adaty awça çalym edýärdi.
...Nazar bu jahanda bary-ýogy 37 ýyl ýaºady.
Hudo nik Nikolaý Ýomudskiý bilen men ýakyn
tanyº bolmasam-da, ony görüpdim. Häli-ºindi uly hudo nikleriò arasynda hem onuò ady tutulýardy. Onuò,
Nekrasowyò “Russiýada kim ºat ýaºaýar?» kitabynyò
bir neºirini bezänindenem habarym bardy. Ýalòyºmaýan
bolsam, ol kitap meniò öýümde hem bolmaly. Otuzkyrk ýyl mundan ozal Peterburg Nikolaý Ýumudskiniò,
Germaniýa sergä ugradylan iºleriniò ýolda ýitenligi
hakynda hem köp gürrüò edipdi.
50
Kariniò haty bir wagt eºiden zatlarymy ýene-de bir
ýola meniò ýatlamagyma sebäp boldy. Kalbymda Ýomudskiler bilen duºuºmak, kärdeºim Nahar Ýumudskiniò gezen ýerlerini gezmek höwesi has-da möwjedi.
***
Gijäniò etegi göteriliberende, biz iki atly bolup,
“Nirdesiò Mary» diýip ýola düºdük. Atlar ýeòil gopuºyp,
bir-birlerinden ºüweleò alºyp barýarlar. Biziò sag tarapymyzda Köpetdag bolmaly, ol-da häzir gijäniò garamtyl
perdesinden aòyrda bir ýerlerde. Onuò uzakda däldigini welin mahal-mahal dag tarapdan gelýän ºemalyò
hörpünden aòsa bolýar. Ol gyºyò entek juda bir uzaga
gitmänliginden, hemme ýerde bolmasa-da belli-belli ýerlerde entek onuò buz-garynyò saklanyp galandygyndan
habar berýärdi. Ýol çolalykdy. Tä ºäherden çykyp,
Gäwers düzlügine aralaºýançak, arabalydan, atlydan
bize gabat gelen jemende bolmady.
Düzlükde bize atyny ýüzin salyp, ogul jigisiniò
bolanyny ºäheriò demirgazyk eteginde ýerleºen Köºi
obasyna, gelnejesiniò atasy öýüne söýünjilemäge howlugyp
barýan, jigisiniò bolanyna juda begenen oglanjyk gabat
geldi.
Oglanjygy saklap, habaryny alansoò, Hommat ony
golaýyna çagyryp, jübüsinden alan kagyz pulundan iki
sanagyny uzatdy.
- Ogul jigiò bolan bolsa gaty gowy bolupdyr. Ýaºy
uzyn bolsun, il-günüò ogly bolup ýetiºsin, ine, al
buºlugyòy!
51
Oglanjyk garaºmadyk buºlugyny alyp begençli ýylgyrdy-da, ýene-de ýoluna howlugdy. Onuò ýalaòaçlygyna
münüp gaýdan dyzmaç aty birden göterilen tüweleýe
meòzäp, biziò ýanymyzdan daºlaºdy. Oglanyò aty Köºä
ýetmäge onuò özündenem beter howlugýady.
Owadan atlar, türkmenleriò atlara bolan höwesi bu
ýere gelenim bäri meniò ünsüme düºýän zatlaryò birdi.
Türkmenler öz atlaryny ruslaryò ballarda ýeòil gopup
tans edýän göwüsmen gelinlerini, harby adamlaryny
bezeýiºleri ýaly yhlas hem söýgi bilen bezeýärler. Endamy öwüºgünli, guýrugy kelteräk çigilen atlar köçeden
dagy ýörände olary görmäge göz gerek. Has-da oglanjyklar atlar köçede peýda bolanda, olary aýratyn bir
yhlas bilen arzuw-hyýala öwrüliºip synlaýarlar. At görse
olaryò tizräk ulalyp, atly bolaslary gelýär. Türkmen
atlarynyò gadymy ata-babalary hakynda taryhyò atasy Geredot hem öz iºinde ýazgy galdyrypdyr.
...Müò sany saýlama atly pers, patyºany goraýan
toparyò öòünden barýar. Olaryò yzy bilen müò sany
naýzalaryò ujuny aºak gönükdiren urºujy ýöräp gelýär.
Bularyò yzy bilen bolsa on sany birkemsiz bezelen
mukaddes Nissa atlary barýar. Bu atlara Nissa atlary
diýilmegiò sebäbi Midileriò Nissa diýen bir düzi bar.
ªol ýerde hem ºeýle owadan, uly atlar ýetiºdirilýär...!
Soòkurak syýahatçylar bolsa ºeýle atlaryò Amyderýa, Syrderýa aralygyndaky Hutdalda hem
ýetiºdirilenliginden, ol atlaryò ahal-teke atlaryna juda
meòzeº bolanlygyndan habar berýärler. Muòa aýryaýry atlar hakynda, at häsiýetleri hakynda gyzykly
52
gürrüòler beren adamlar tapyldy. Atlaryò gadymyýeti
hakynda welin men soraºdyrsam-da, hiç kimden ugurly
bir zat eºidip bilmedim. Hamala halk öz söýgüli atlarynyò geçmiºini wagt ummanynyò bir ýerlerinde
ýitirene meòzeýär. Ýöne türkmenleriò hemmesi öz atlarynyò söýgüli eposlaryndaky Görogly begiò Gyratynyò
neslindendigine welin juda ynanýarlar.
Türkmenler at etini iýmeýärler we oòa mukaddeslik
hökmünde seredýärler. Gadymyýetde saýlama atlary
ölende türkmenler olary adam jaýlan ýaly edip, kepene
dolap jaýlar ekenler. Gündogarda türkmenleriò atlary
juda eý görýän ýeke-täk millet bolmaklary-da ahmal...
Hommat meniò gapdalym bilen eýeriò gaºyna
seredýän ýaly bolup oýurganyp barýar, belki, ol häzir,
ýaòky alnymyzdan çykan hoº habaryò täsiri bilen öz
çagalygynyò bir ýakymly pursadyny ýatlandyr.
Umuman-da, ýolagçy bolsaò ýolda kellä gelýän
pikir köp bolýar. Olaryò birnäçesi bulutlaryò dag töwereginde gaýmalaºyp, soòundan gar, buza öwrülip dagyò
depesinde galyºy ýaly, seniò kalbyòda galýar. Ýene bir
näçesi bolsa guº ganatlarynyò kölegesi ýaly, sähelçe
kaklyºyp duºuòdan geçmek bilen.
Biziò bilen gapdallaºyp demir ýol geçýär. Ol birde
çerkezdir çeti, sazakdyr selin ýaly çöl otlarynyò arasyna urup gözden ýitse, ýene birde hol beýleden lowurdap çykýar, gapdallaºyp, bir-birine höwür bolºup barýan
iki sany gara ýylana meòzeýär.
...Demir ýoly bu ýere ruslar getiripdir. 1878-nji ýylda
Angliýa Owganystan ymykly girensoò, ol türkmen pag53
tasyna, nebitdir ýüòüne hem howp salypdyr. Rus
patyºasyna Türkmenistandaky täsirini güýçlendirmelidigi anyk bolupdyr hem-de bu meseläni ýakyn wagtda
çöp döwen ýaly edip biläýjek adam hökmünde, ªipka
gahrymany, Orta Aziýa belet, Samarkandy, Suwlagy
almakda tapawutlanan general Skobelewi patyºa bu
ýere iberipdir.
Biraz öò Kryma “Ýalta—Sewostopol» demir ýoluny
gurmaga ygtyýar alan general-in ener Annenkow yzyna çagyrylypdyr hem-de Mihaýlowskiý-Krasnowodskä
ýol gurmaga iberilipdir. 1880-nji ýylyò dekabrynda
Mihaýlowskiý — Gyzylarbat aralygyndaky demir ýoluò
gurluºygyna giriºilipdir.
General Annenkow bu iºde türkmenleriò güýjüni
hem giòden ulanypdyr. Guluºyga gatnaºan her adama
günde on üç köpük töläpdir. Düýesi bolan türkmenler,
demir relsleri, ºalman, ýeneki gerek bolaýjak zatlary
Krasnowodsk portundan bu ýere çekipdirler. On bäº
müò iºçi, daýhan, soldatlardan ybarat bolan halk on aý
depesinden gum sowrup, sowukda doòup, harasatda
horlanyp iºlänsoò, 242 kilometrlik demir ýol Gyzylarbada gelipdir. Orta hasap bilen her günde 8 kilometr
ýol çekilipdir.
General Mihaýlowskide 39 wagondan ybarat sostawy taýynlapdyr. Wagonlaryò iki gatly dört sanysy
ofiserlere, ýigrimi sanysy soldatlara niýetlenipdir. Azyk
üçin, dogtarlar üçin, ok-däri, odun üçinem wagonlar
bolupdyr. Ol ýol 1886-njy ýylda Mara ýetirilip, onda54
nam aòyrlygyna äkidilip, Samarkant ýoly bilen bir ýyl
alty aýdan soò birikdirilipdir.
Patyºa Russiýasy Orta Aziýanyò ägirt uly territoriýasyna özüniò demir guºagyny guºapdyr.
Atlar birsalymdan ilerligine öwrülip, gijäniò içinden
çykyp, geriljiräp oturan daga tarap gönükdiler. Biziò
göni garºymyzda, beýleki geriºlerden biraz üzòelikde
keserip ýatan dag peýda boldy. Dag häzir aòyrsyna
öwrülip, çagasyny ýanap ýatan gelne juda meòzeº.
Onuò aýak ujuny garamtyl gök otlar köýnek bolup
ýapypdyr. Bir bölek bulut süri bolup, onuò üstünden
agyp, aòyrlygyna eòòit atyp barýar.
Hommadyò çykan depesine çykyp, yzyma öwrülen
wagtym men Garagumuò gözýetimde gürrüòdeºine jaýdar
jogap bermäni niýet edinen adama meòzäp oýurganyp
oturanyny gördüm.
***
Biziò ýetip düºlemegi, bir giýe ºol ýerde bolup demdynç almagy, atlary iýmlemegi niýet edip gelýän Sazakly obamyz üsti çöl ot-çöpleri bilen basyrylan gum
depeleriniò arasyndan çeºme ýabyny orta alyp oturan
ekeni. Oba, esasanam, düòderilip goýlan gazansypat
gara öýlerden, ol öýleri aralap oturan iki-ýeke pagsa
jaýlardan ybaratdy. Obanyò demirgazyk-gündogarynda, çeºme ýabynyò garamtyl, egrem-bugram bolup guma
tutduryp barýan tarapynda baºly-barat edilip tertipsiz
ekilen baglar hellewleºip otyrdylar.
55
Oba barýan ýola düºenimizden soò biz birsalymdan
eºegine iki-üç goltuk oduny taýlap ýüklän, egni
köneliºenräk donly oglanjygyò yzyndan ýetdik. Oglanjyk töweregiò çolalygyndan peýdalanyp, hyýal guºuny
asmana uçuryp, indem öz guºunyò ol ýere göterilip,
hemmeleriò guºy bolanyna begenip, ony synlap barýan
ekeni. Ýeòsesinde at toýnaklarynyò sesini eºidip, ol
tisginip, ýalta yzyna seretdi. Soòundanam özüniò aljyra-nyny duýdurmazlyk üçin, kim bolarsyòyz diýen
manyda bize ýüzlendi.
— Salawmaleýkim!
— Saglykmy inim — diýip, Hommat ondan oba
ºura baºlygy hakynda soramak üçin oglanyò howatyrly
nazaryna üns bermän dillendi.
— Inim, bize-hä oba ºuraòyzyò öýi gerekdi, öòümize
düºüp ºony tapyp beräýseò!
Hommadyò bu sözleri oglanjygy mese-mälim aljyratdy. Ol bize gabak astyndan synlap durºuna ýuwdunyp oýurgandy. Men onuò bir zadyò pikirini edip
alada galanyny aòsam-da, näme üçin bu ýagdaýa
düºmeginiò sebäbine düºünip bilmedim. Ol ilki oba
ºuranyò öýüni bilemok diýen manyda egnini gysdy.
Soòundanam:
— Men bu obadan däl, daýylar, goòºy obadan
mamamlara gezelenje geldim — diýip, ker bilen gepleºýän
ýaly gygyryp diýen ýaly jogap berdi.
— Oba ºurany tanamok, bilemok diýdigiò-dä onda?
— diýip, Hommat ýene-de onuò ýüzüne seretdi.
— Ýok, tanamok — diýip oglanjyk mönsüredi.
56
— Aýyby ýok — diýip, Hommat oglanjygyò bolºuny
birhiliräk görse-de, soòra hiç zat soraman, berlen jogap
bilen kanagatlandy.
Biz ýoly öòe aldyk-da, atlarymyzy sürüberdik. Birsalymdan gaòyrylyp ýeòsäme sereden wagtym men ýaòky
oglanjygyò ýolsuz ýerden eºegini debsiläp, elemtas bolup,
howlukmaç obanyò aýagujyna barýanyny gördüm. Duýdansyz yzyndan ýetip oglanjygy gorkuzaýdyk öýdýän
— diýip, men Hommada hem ony görkezdim. Ol ilki
“Gorkar ýaly näme barmyº?» diýse-de, soòundan oýlanyp: “ªeýle bolaýdy öýdän» diýip, meniò bilen ylalaºdy.
Biz gabat gelen adamlardan salgyny alyp, öýleriò birýan
çetinde, giòiºligini alyp oturan pagsadan salnan oba
ºuranyò jaýynyò öòünde atlaryò baºyny çekdik. Töwerekde öý aladalary bilen hysyrdanyp ýören aýallar iki
atlynyò, oba ºuran jaýynyò öòünde direniºip duranlaryny görüp öýlere girensoòlar, birazdan biziò habarymyzy almak üçin, olaryò giren öýleriniò hersinden donlaryny ýelbegeý alºyp bir adam çykdy. Olar biziò ýat
adamdygymyzy görüp, kimligimizi hem oòly anyklajak
bolup durman, atdan düºmegimizi, öýüne myhman bolmagymyzy soradylar.
Biz oba ºurany görmek aladamyzyò barlygyny aýdyp habar berenimizde hükgeribräk duran boýny gyzyòky
ýaly dowamly-uzyn ýaºuly ýumuº buýurmak üçin töweregine gözüni aýlap, çemeli oglan gözledi.
Gara öýüò gapdalynda iki sany gyzjagaz ýaglyk
büreniºip, gurjak bäbeklerini gujaklaºyp, gelin-gelin
oýnaºyp otyrdylar. Ýaºulynyò olarda syny eglenmedi.
57
Onýança onuò gapdalynda agzyny öweldibräk duran
daýaw pyýada nämäniò-nämedigine göz ýetirip, öz
çykyp gelen öýüne tarap öwrülip seslendi:
— Gurtyrat! Nurmyrat!
— Hä — diýip, öýden birbada iki ses eºidildi.
Yzysüre-de iki sany basdaºja ýedi-sekiz ýaºlaryndaky
oglanjyklar iºikden atylyp çykdy.
— Baryò, Hangeldini çagyryp geliò, seni sorap
Aºgabatdan adam geldi diýiò! — diýip, ol oglanjyklaryò ikisini-de ýumºa ylgatdy.
Çapalaºyp giden oglanjyklar birsalymdan egni gyrmyzy donly, baºy gara silkme telpekli, elek ýüz, keºmeri
gazak milletine çalym berip duran otuz-otuz bäº
ýaºlaryndaky adamy öòlerine salyp geldiler. Ol gelegelmäne salam berip, biziò atlarymyzyò uýanynyò hersini
hälki oglanjyklaryò biriniò eline tutdurdy.
— Baryò, biziò öýe äkidiò. Gelnejeòe-de aýdyò,
myhman gelipdir diýiò!
Oba ºura baºlygy biziò bilen tanºyp, hal-ahwal
soraºyp duransoò, üsti baýdakly jaýa girdi. Jaýyò içine
köwüº çykardan törüne çenli birsydyrgyn düºek düºelipdir.
Törde birnäçe kitap münderlenip goýlupdyr. Kitaplaryò beýle ýanynda syýaçüýºe, galamdyr depderler bar.
Törki diwardan W. I. Leniniò nazary içerini synlap
otyr. Wladimir Iliçiò ol suraty gazetden alnan bolmaly,
özi-de onuò ýogalanyny habar beren gazetden alnypdyr. Suratyò daºynda gaga çyzyk bar.
Jaýyò bir burçunda üstüne ol-bi atylan gara sandyk
goýlupdyr.
58
Öò bu jaýyò ýerinde garaöý bar ekeni. Ýöne bir
gije basmaçylar gelip ony otlapdyr. Oba adamlary
ºundan soò bu jaý ºol “Gyzyl tüýnük» at alan öýüò
ýerinde täzeden dikeldipdirler. Hem-de ýene-de ony
“Gyzyl tüýnük» diýip atlandyrypdyrlar. “Gyzyl tüýnük»
häzir diòe bir oba ºuraò jaýy bolman, ol oba ýaºlarynyò
sowat öwrenýän ýerine hem öwrülen ekeni.
Hangeldi bizi yzyna düºürip daºaryk çykan wagty
men töwerekdäki öýlerden biziò gelenimizi eºidiºip üýºüºen
adamlaryò “Gyzyl tüýnügiò» öòünde duranlaryny
gördüm. Olaryò köpüsi-de ýaºululardy, biziò çakarymyza garaºyp duran ekenler.
— Aý, inim Hangeldi! Gaýgysyzyò adamlary gelipdir diýdiler, ºol çynmy? — diýip, köpçüligiò öòündäki,
sakgaly kükregini ýapyp duran ýaºuly biziò ýüzümize
seretdi.
— Howa, Arap aga — diýip, Hangeldi bize seredip
oòa jogap berdi.
— Gaýgysyz sag-aman iºläp ýörenmidir?
— ªükür, ýaºuly, sag-gurgun iºläp ýör — diýip
Hommat göwünjeò gürrüòe goºuldy.
— Nedirbaý agalaram sag otyrmy? — diýip, ilki
sorag beren ýaºulynyò yzynda duran saryýagyz, mor
sakgal ýaºuly hem onuò yzysüre gürrüòe goºuldy.
— ªükür, olaram sag otyrlar. Gaýtmazymyzdan öò
olaryò ikisini-de gördük — diýip, Hommat ikimizem
bilen gördük diýen äheòde meniò ýüzüme seretdi. Men
ony makullap baº atdym.
— Ulus-ile olaryò özleri-de köp salam aýtdylar!
59
Ýaºulular ýerli ýerden: “Salam iberenlerem, ony
getirenlerem köp sag bolsun, sag-gurgun, agyz-dili birligi bilen iºleºip ýören bolsalar bolýar» diýiºdiler.
Hommat ýene birsalym olar bilen gürleºip duransoò
biz ýaºulular bilen hoºlaºyp, oba ºuranyò yzyna düºdük.
Hangeldi bizi öýüne getirip saçak baºyna geçirensoò, nämedir bir zady ýatlap, aºak bakyp ýylgyrdy,
soòundanam baºyny göterip, gapa seredip özüniò näme
üçin ýylgyranynyò sebäbini düºündirdi. Ilki ol ýaòky
bize gabat gelen eºekli oglanjygyò öz inileriniò biridigini, onuò häzir ýolda ýalan sözläni üçin, bu ýere
gelmäge utanyp ýörendigini aýtdy. Soòundan bolsa
dört-bäº aýlykda bize meòzeº oba gelen iki atlynyò
gürrüòini berdi. Olar oba daramak üçin alkyma gelip
düºen garakçylar toparynyò oba ýagdaýyny anyklamak üçin iberen adamlary ekeni. Atlylar myhman
bolup iýip-içip gidensoò, gijara galtamanlar oba kürsäp
urupdyrlar. Öýleri otlap, birnäçe adamlary gamçylap,
azgyn hökmünde jezalandyrypdyrlar. Hangeldini gözläp öýünden tapmansoòlar, “Alynyò aryny Ahmetden
çykar» etmekçi bolup, onuò aýalyny ata süýretmek
üçin saçyndan süýräp, öýünden çykarypdyrlar. Ýöne ºol
arada duýdansyz çykan tüpeò sesi gelniò tarapyny
çalypdyr. Gelni atlylara süýräp barýan galtamanlaryò
biriniò agzy ýer garbapdyr. Olar gijelikde birbada
okuò nireden gelýänini hem aòºyryp bilmändirler.
Onýança biraz arakesmeden soò, hyrly tüpeò ýene bir
gezek atylyp, galtamanlaryò ýene-de birini atdan agdarypdyr. Üçünji atly indiki gümpüldiniò özüniòki boljagy60
ny aòyp, howlukmaç gaçyp garaòka siòipdir. Hangeldi
ol gün deò-duºlarynyò birnäçesi bilen obadan çeträkde
ýaºaýan ýoldaºlarynyò öýünde oturan ekeni. Onuò
öýünde ýoklugy bähbit bolupdyr. Habar baran dessine
ol töweregindäki adamlary jemläp ýaraga ýapyºypdyr...
Hangeldiniò öýüni goran, onuò agasy ekeni. Ol gohgowry eºiden dessine obanyò ortasynda baºlanan gohuò
bir gapdalynyò özüniòkilere-de ýetjegini bilip, ºol ýerde çemesini alyp garaºyp ýatandyr. Özi-de tä inisi
öwrülip habar almaga gelýänçä, öýleriò töweregindäki
aýallaryò gyk-baklaryna goºulman, öwrülip geläýseler
ýene-de olar bilen atyºmaga taýyn bolup ýatypdyr.
Diòe ol gapyda Hangeldini görensoò, üst-baºyny
kakyºdyryp saman kümeden düºüpdir.
Men Hangeldiniò gürrüòlerini diòläp otyryn hem
öz öòümde ýaº respublikanyò gursagy arzuwly, öz
maksadyndan, halkynyò hiç bir aladasyndan çetde
durmajak wekilleriniò birini görýärin. Onuò ýüregi
harasatly, ºeýle-de bolsa ol muºakgat ýagdyryp oturman, özi bilen bagly bolan-goýan zatlary baºga biriniò
baºdan geçirmesi ýaly parhsyz, ýeòillik bilen aýdyºdyrýar.
Nahar edinenimizden soò ol bizi: “ªujagaz ýerde,
baryp göreliò hem aýaklaryò gurºugyny ýazdygymyz
bolar” diýip, obanyò eteginde ekilen bugdaýly meýdany görmäge äkitdi.
Yzymyza dolanyp gelýän mahalymyz biziò ýolumyz tamdyrda çörek biºirip duran gaýyn-gelniò üstünden
düºdi.
61
Gelin bizi görüp, ýerinden turup, eglip salam berdide, oturyp ýene-de tamdyra tarap öwrüldi.
— Hmm...
Hangeldi gelniò salamyny özüçe aldy-da, onuò gaýyn
enesine salam berdi.
— Gurbansoltan eje, salawmaleýkim!
— Hangeldi, gurgunlykmydyr, sag oturanmysyòyz,
täze gelin bäbek bilen öwreniºýärmi?
— Aý, öwreniºerler-le...
— Wah-eý, öwreniºmän näme, öwreniºmesem men
öwreniºmezdim, çagamy gundabam bilemokdym, köpräk
aglasa-da, bile aglar oturardym.
— ªol arada ol öz sözüni bölüp egildi-de, tamdyrdan bir tegelek nany çykardy-da, onuò ýüzüne gapdalyndaky bedreden suw urup, bize tarap uzatdy.
— Alyò, duz dadyò!
Biziò herimiz öý eýesine göwni üçin uzadylan çöregiò
ujundan bir döwüm aldyk.
Hangeldi nany yzyna uzatmazdan öò ony keseligine
döwüp, Hommadyò alan ýeri bilen meniò alan ýerimi
birleºdirdi-de, elindäki bölejigi nanyò uly böleginiò
üstünde goýdy.
— Gubansoltan eje, nanyòyzy alyò, sadagasy boldugym, keýpine iýip oturmaly nan bolupdyr.
— Köpräk alsaòyz bolmadymy!
— Hälem onuò bir ýugrumy ýetmedi... — diýip,
nan taryp edilensoò aòyrsyny bakyp, ýaºmagyny diºläp
oturan gelin durup bilmän, ýaýkanjyrap dillendi.
62
— Ýolda men gyzgynjak çörege kümºüldäp, Hangeldiniò yzyna düºüp gelýärkäm ondan näme üçin çöregiò
bir bölegini döwüp, ony üstüne goýup alyp bermeginiò
sebäbini soradym. Ol “Bizde çöregiò bir baºyndan
döwmek kada» diýip, ýüzugra düºündirdi.
Hangeldiniò ýaòky hereketleri onuò ýüzugruna nätanyº adam hökmünde meniò ýalòyºlygymy düzedip
goýberdigi ekeni.
Üç terkeº bolup Hangeldiniò ýene bir degip geçmekçi
bolan ýeri ussahana gelen wagtymyz, ussalar harsurºup
iºleºip durdular.
Iki sany on iki-on üç ýaºlaryndaky esleòräk oglanlar özleriniò ululara kömek edýänlerine monça bolºup
körük basýardylar.
Hangeldiniò “Gurbandurdy aga» diýip, ýüzlenen
gürzele sakgally ýaºulusy halka görnüº demri gysaç
bilen gysyp, sandalyò üstünde tutup durdy. Dörtgyraò
daýanykly bir ýigit bolsa, hähläp häli-ºindi onuò depesinden ýarym putluk ýekedabany inderýärdi.
ªilliò uzyn hor adam bolsa olardan beýleräkde oda
tutan pilsapysyny arassalap oòaryºdyryp durdy. Onuò
aýaklarynyò aºagynda ýonuºgalar seçeleniºip ýatyrdylar.
Hommatdyr Hangeldi ussalar bilen gürleºýän mahaly men bir gapdala çekilip, depder galamymy elime
aldym.
Körük basyp, häzir bolsa bilesigelijilik bilen özüme
serediºýän, baºlary tahýaly, ak köýneklerini giòiº-gowaldaò balaklarynyò üstünden goýberen biraz söliteräk
görünýän oglanjyklar peýda bolupdylar. Olar meniò
63
uzadan suratyma serediºip: “Eý, maòa meòzeýä-de,
saòa meòzeýär» bolºup begeniºdiler. Surat elden ele
geçdi. Gürzelek sakgal Gurbandurdy aganyò suratyny
çekmekçi bolan wagtym welin ol çytyldy, soòundanam
aladalanyp, ellerini daldalady:
— Myhman aga, meni bir çekmäweri gaýrat et-de,
meni çekme!!
Men birbada hiç zat aòºyryp bilmedim. Onuò boluberºi
meni geò galdyrdy.
— Ol dünýäde soralanda men suratyma jan tapyp
bilmerin — diýip howpurgandy.
Men ýene-de hiç zada düºünmedim. Hommat ºol
arada nämedir bir zada ýylgyryp maòa tarap “Soò
düºündirin» diýen manyda seretdi.
Gezelençden öwrülip gelenimizden soò, ol musulman
dininiò surat çekmegi, surat aldyrmagy-da ret edýändigini, onuò “Surat aldyran jähennemde onuò jogabyny
bermeli bolar» diýip, ol dünýäniò gazaby bilen gorkuzýandygyny ýatlansoò, maòa ýaºulynyò alada galmagynyò sebäbi düºnükli boldy. Agºamlyk Hangeldiniò öýüne
biziò gelenimizi eºidip ýoldaºlary, oba ýaºululary, againileri üýºdüler. Olar arkalaryny tärime berºip halka
bolºup, Aºgabat ýagdaýlary, respiblikanyò aladalary
bilen gyzyklanyp oturdylar. Gijäniò bir wagty, biziò
bilen hoºlaºyp turup gitdiler.
At üsti meni birneme ýadadan eken, hemiºeler
uklap bilmän gijelerine gara görgi bolardym. ªonda
men köplenç, Ýaltada bolan günlerimde gören bir pursadymy ýatlaýardym.
64
...Gözýetim. Bir gämi burnuny suwa sokup deòiz
bilen ikiçäk otyr. ªu görnüºde pikirimi jemlemek köplenç maòa uklamaga kömek ederdi. Bu gün weli maòa
uklamaga hiç zady ýatlamak gerek bolmady.
***
General Skobelew bu ilde Saýry sakgal diýlip atlandyrylýan eken. Ol bu ýerde patyºa generallarynyò
iò zabuny hökmünde özüni tanadypdyr. Birwagtlar
onuò ºöhraty meni-de gyzyklandyrypdy.
Onuò giò maòlaýy, sargylt öwüºgünli arasy açylan
kümüº saçlary, ikä bölünip her tarapy bir gysym bolup
duran sakgaly, halka atyp duran göwresine haýbat
berýän murty meniò ýadymda.
Generalyò terjimehaly bilenem gyzyklanypdym. Mihail
Skobelew 1843-nji ýylda generalyò maºgalsynda dogulýar... Ol general ºtabyò akademiýasyny tamamlansoò,
Orta Aziýa ugradylypdyr. Samarkandy, Kokandy, Buharany basyp almakda tapawutlanypdyr.
Kapitan çininde Peterburgdan giden ofiser ol ýerden general çinine, altyn suwy çaýylan gylyja, Georgiý
ordenleriniò IV-III derejelerine eýe bolup gaýdyp gelipdir.
1877—1878-ni ýyllarda onuò ýolbaºçylyk eden goºuny
Balkan ýarym adasyna aralaºyp, türkler bilen barlyºyksyz
söweºler alyp barypdyr. Ol Plewna söweºinde, Dunaýdan geçilende özüni ýene-de bir gezek baºarjaò general
hökmünde görkezipdir.
Patyºa Russiýasy üçin ºol ýyllarda Gökdepe meselesi heniz çözülmedik meseleleriò biri bolany üçin, ºeýle
65
hem Angliýanyò bu ýurduò pagtasyna, ýüòüdir baganasyna, nebitine isleg bildirip, ýeòsede owganlar bilen
darkaº gurýanlygy üçin, Owgany özüne “hä» diýdirdigem, olaryò Orta Aziýada hüjümi güýçlendirjekleriniò
ujy iki däldigi üçin, patyºa meseläni bada-bat çözjek
general hökmünde Skobelewi bu ýere ýollaýar. ªol
döwürde onuò bilen bu ýere gelen ofiserleriò birnäçesi
öz gündeliklerinde general hakda birnäçe ýazgylar
Sez Türkmän ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Kalbyma syýahat - 04
  • Büleklär
  • Kalbyma syýahat - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2071
    25.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3624
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2044
    26.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3627
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2122
    25.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2165
    26.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3696
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    25.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3711
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2153
    25.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3644
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    26.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3613
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2155
    26.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3699
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2159
    26.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3734
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2204
    26.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3824
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2128
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3794
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2124
    26.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3720
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2061
    26.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3738
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2021
    28.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3730
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2058
    28.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3569
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    28.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3565
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1961
    25.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2069
    25.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3543
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1944
    24.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3451
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1933
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3537
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2078
    25.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    35.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3564
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2101
    26.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3549
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2204
    25.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3544
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2085
    26.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3862
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2171
    26.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 4381
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2083
    27.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    38.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Kalbyma syýahat - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 2737
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1590
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.