Latin

Arkadagym agtyklar - 04

Süzlärneñ gomumi sanı 3857
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2215
29.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
42.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
arwahlar bolmuş». Ýok, bu ýeke däldir, ýanynda Ata guduzam bolmaly. «Ine,
Bazar han, gujur-gaýratyň bar bolsa gaýgyrma. Sen sütüne adyňy ýazyp, aňsat
şöhrat gazanaýjakdyň weli, kyn duşäýmese...»
Men içimi gepledip, näçe töweregime garanjaklasamam, Jeren bilen irkilip duran
eşeginden başga jandar görmedim. Onýança-da Jereniň özi jedirdedi.
— Meni Çary kakamyň ogly Ata guduz iberdi. Özem şeý diýdi. «Bar-da, Bazara
aýt» diýdi. «Ol meni bagyşlasyn» diýdi. «Düýn oba gelen dessime bir oglan bilen
çalaja urşanym üçin meni öýden çykaranoklar diýýä diý» diýdi.
Menem:
— Ýeri, bolýa-la, ýöne «diýdi, diýdi» diýip durma-da, düşnükliräk gepläý.
Yzyňdan ýagy gelenok — diýip, oňa golaýladym. — Sen aýt, Ata guduz şu wagt
nirede, uruşmaga gelýämi, ýok?
Men Ata guduzyň gelmänini eşidenem bolsam, ýene bir gezek hetjikläp soradym.
Jerenjik öňki aýdanyny gaýtalady-da:
— Çyndanam ol aldanok. Ejem dagy ony öýden çykaranok. Ony öz gözüm bilen
gördüm — diýip, üstüne goşdy.
— Diýmek, namartlapdyr-da onda, züwwetdin — diýip, men käýinen boldum. —
Bagyşlasyn diýeni bir çynmy, dogryňy aýt?
— Nan çapsyn, şeý diýdi. «Bagyşlasyn, diý» diýdi.
— Ýalbaran bolsa, bagyşlamaly bolar-da, alaç näme.
Men böwrumi diňläp, gezmelän boldum. Soňra hyrra yzyma döndüm-de, Jerene
barmagymy çommaldyp, sesimi gataltdym.
— Sen oňa häziriň özünde bar-da, meň şertimi hem aýt. Özünem «diýdi, diýdi»
diýip durma-da, düşnükliräk aýt. Goý, ähli oglanlaň ýanynda ol özüniň
züwwetdin gorkakdygyny boýnuna alsyn!
Jerenjige meň şertim ýaramadyk bolara çemeli. Derrew ýüzüni kürşerdip,
närazylygyny aňdyrdy.
— Be-he, men-ä beý diýip aýtman. Her zat etseňem, ol seni ýeňer. Ertir getirerin,
görersiň.
Soňra ol meň ýazgyma gözünin gyýtagyny aýlap, ýigrençli garady-da, aýtjak
zadymam diňlemän, eşegini jyrtlatdy ötägitdi.
Jeren getirerin diýse-de, men ertesem Ata guduz geler öýtmedim. Ol hiç haçanam
gelmese gerek diýip, özümçe oýlandym. «Oň urşasy gelýän däldir. Uruşjak adam
«bagyşla» diýmez».
Başga-da güýmenje ýok, ertesi ýene düýämi duşakladym-da, gala tarap ugradym.
Ýöne bu gün söweşe barýana däl-de, ýadygärlige syýahata barýana menzeýärdim.
Ol ýerde öz elim bilen edilen «taryhy» ýazgyny okap, lezzet almaga
howlugýardym. Sykylyk atyp barşyma, içine giren bolup, çykan bolup aýlanýan
köralakaň hinine çöp sokdum. Agzy erewde-berew bolup duran atly garynjaň
kürümine basyp, birinem aýagyma dyrmaşdyrman, on gezek dagy iki ýana
towsup geçdim. Olar näçe köpem bolsa, aýagyňy çalt çekip bilseň, dyrmaşmaga
ýetişenok. Ýöne dyrmaşdygy welin, dişläp awudýar. Soň çöpe çykyp, güne gargap
oturan sary kelpezäni kesekläp düşürdim. Garaz, keýpim kök. Sebäbi öz ýeňşimiň
şaýady bolan ýazgyny görmäge barýan. Ol barada oýlanýan, oýlandygymça-da
ähmiýeti artýar. Şenbe ýekşenbe günlerinde Altyn depä maşyn-maşyn bolup,
syýahata gelerdiler. Göwnüme, şu wagtam onuň öňi märekeden hümer bolup
duran ýaly. Başy ak papakly lagerçiler ýazgyny okap, jedel edýändirler. Pioner
wožatyý gyzyň üstüne sorag ýagdyrýandyrlar. Olam edil taryh mugallymynyň
aýdyşy ýaly: «Bu ýazgy iňňän gadymy bolmaly, çenim-çen bolsa, biziň eramyzdan
ozal pylanynjy asyra degişli bolmaly» diýýändir.
Bu süýji arzuwlara duwlanyp, gala ýetenimem duýmandyryn. Derrew bar
arzuwym puç boldy. Keýpime sogan dograldy. Ata guduz maňa garaşyp, gabat
garşymda dursa nätjek. Eşegiň syrtynda-da Jeren şugul sakyrtga ýaly bolup,
ýagyrnysyna ýelmeşip otyr. Bä, Ata guduzyň bolaýşyny dagy. Eşegini galaň iň
beýik ýerine çykarypdyr-da, elini kölegeledip, maňa tarap sereden bolýar. Şu
wagt egnine galkan asyp, eline naýza beräýseň, duranja pälwanyň bar-da. Eşegiň
üstünde oturyşy dagam bir enaýy.
Men oňa taýak atym ýetmän saklandym. Injiklerim sandyrap dursa-da, äwmedik
kişi boldum. Dogry-da. «Duşmanyň» öňünde gorkýanyňy bildirseň ol hasam
äsgermez. Iki gözüm welin onuň ýumruklarynda. «Olaň hersi haýwan kädi ýaly
ulumyka? Batman ýarym agyrmyka?» diýip, içimden oýlanýan. Beýle däl ekeni.
Gözleri hem gyzyl däl. Guduz itiňkä-de meňzänok. Men guduz iti görmesemem
gözüniň nähilidigini çen edýän ahyry. Ata guduzyň bolsa pökgerip duran
gabaklarynyň aşagynda oýnaklap duran gözleri bar. Ýöne gulak meselesinde
welin ýalňyşmandyryn. Tüýs gulak jan-da. Ýelken ýaly bolup, sallanyp dur. Ejir
gören gulaga meňzeýär. Towlanyp-towlanyp, süýndürilen gulakdygy bes-belli.
Özem boýag çalnan ýaly dym-gyzyl. Güne hasam, gyzaryp görünýär. Ata guduzyň
ýene bir tapawutly ýeri, sag gaşy bilen saçynyň arasynda tes-tegelek bir zadyň yzy
bar. «Olam guduzlygy üçin basylan möhür bolsa gerek» diýip oýlandym. Ol maňa
seredýär, menem oňa. Şeýdip gözümizi uruşdyryp, bir meýdan duramyzsoň, Ata
guduz öňürti seslendi.
— Salam!
Dogrymy aýtsam, näme üçindir meň çalaja gülkim tutýardy. Sebäbi Ata guduz
kim, salam berme nire? Men ondan beýle edeplilige garaşamok ahyry. Ýok, ol
muny özüne kiçilik bilenok, dogrulap salam berýär. Men näme dymmalymy?
«Salam» diýene «salam» diýmek meň borjum. Menem özüniňki ýaly gysga
aýtdym.
— Salam!
— Ümm! — edip, Ata guduz sagynan ýaly etdi. Meň pikirimçe, bu onuň
göwnüýetmezçiligidi. Hut şeýle-de boldy. — Bazar paň diýilýän senmi?
Al gerek bolsa lakam. Girre gaharym geldi. «Paň» diýip, içi boş pöwhelere
aýdylýar ahyry. Özüme henize çenli oýundan-çyndan «paň» diýen tapylmandy.
Edil dulugyma şarpyk çalnan ýaly, ýüzüm gyzyp gitdi. Gyssanjyma jogap tapman
sakawladym.
— A, s..sen kim? Ata guduz diýilýänem s-senmi?
Ol hawa-da diýmedi, ýogam diýmedi. Guduz diýenim üçin öňki bolşundanam
özgermedi. Onuň eýýäm bu lakam bilen öwrenişeni mälim. Gaýta gaňňaň
üstünde gaýşarylyp oturdy.
— Klasa hudaýaty eltip, gyzlary gorkuzýanam senmi?
Bolduň meň başyma gyzlaň hossary. Menem dilime gelenini saklamadym.
— Kel bolnisa düşüp, uruşmagyň müň tilsimini öwrendim diýip, paňkyldaýanam
senmi?
Meň bu soragym nyşana degen bolsa gerek. Ol menden hyrsyz nazaryny sowup,
syrtynda oturan Jeren şugula garady. Meň düşünişimçe: «Bu zatlary oňa sen
aýtdyňmy? Men kel bolnisa düşenimi bu nireden bilýär? Kim saňa meň syrymy aç
diýdi?» diýýäne meňzedi. Onuň: «Men saňa erkekleň gürrüňine goşulma
diýmänmidim?» diýip, herrelenini welin eşitdim. Jeren meniň çemime düşdi.
— Biz oňa şoň üçinem mekdepde «şugul» diýýäs — diýdim. «Ol maňa sen barada
başga-da köp zatlar «aýtdy» diýesim geldi. Ýene-de gyz bilen deň bolmagy namys
bildim. Bu zatlary özüm bilýän kişi bolup suňşurdym.
— Men başga-da sen barada kän zatlar bilýän. Dört klasy, üç mekdebi
gutaranyňam bilýän.
Ata guduz gözümiň alnynda pyssaran ýaly göründi.
— Aý, ol zatlar hiç-le. Geçeni agzap oturmak nämä gerek.
Men oň ýüzüniň agaryp-gyzarýanyny gördüm. Diýmek, utanýar. Utanýany
utandyrmak namartlyk ahyry.
Ata guduz görejini menden sowman, daş sütüniň ýüzündäki ýazga barmagyny
uzatdy.
— O-da, seň işiňmi?
Meň ýazgym düýnküsi ýaly lowurdap durdy. Onuň Ata guduza ot bolup çabrany
sesinden belli. Oňa geregi şol. Men jogap berip ýetişmänkäm, ol azmly haýbat
atdy.
— Poz derrew!
Gör-le muny, buýruk berýär. Mylaýymja aýtsa, öňümde ötünç sorasa,
pikirlensemem pikirlenerdim, pozmalymy, dälmi diýip. Buýruk berse, ömür
pozýanmy.
— Şol-a bozulmaz.
— Bozarsyň.
— Pozman...
Ol eşekden böküp düşdi. Alkymyma dykylyp, gahardan saňňyldady. Men ýene bir
gezek golaýdan onuň ýumruklaryny synladym. Gorkuly zat ýok.
Terezä goýaňda-da, meňkiden agyr gelmese gerek, Ata guduz şonda-da özüni
döwdürin öýdýär. Maňa döwleň uruşjak bolanda berýän soragyny berýär.
— Pozmajagyň çynyň bolsa, hany saýla, atyş gerekmi, tutuş?
Onuň bu sözleri türkmen ertekilerinden öwreneni belli. Ýöne oň bilýän
ertekilerini biz näme bilmän durusmy? Menem ertekidäki ýaly jogap berdim.
— Atyş ataň başyna, tutuş gerek.
Ata guduz ýeňleriňi çermedi. Menem ýeňimi çermedim. Ata guduz balagynyň
gonjuny dyzyna çenli çyzgady. Maňa bolsa çyzgamak gerek däl. Aýagym şortaly .
Balagymy basyp, çolaşyp ýykylmajagymy bilýän. Ata guduz eline tüýkürdi. Men
ellerimi owkaladym. Ikimizem urşa taýýar bolduk. Ýöne öňürti el garmaga
hijimiz het edip bilmedik. Çokuşjak horaz ýaly bolup durus.
Ata guduz eşekden düşen badyna gaňňaň üstüne geçip ornaşan Jeren şugluň
biziň bolup durşumyza içi byjyklaýany belli. Ahyry oturyp bilmedi.
— Näme beýdişip dursuňyz, urşuň-da uruşjak bolsaňyz.
Ata guduz menden gözüni aýyrman, Jerene jogap berdi.
— Goý, öňürti özi başlasyn.
— Ýok, urşasyň gelýäni çynyň bolsa öňürti sen başlarsyň.
Biziň bu boluşda uruşman aýrylyşyp ötägitmegimizem ähtimaldy. Meň özüm-ä
şoňa kaýyldym. Ata guduzam şeýdiläýse, kem görmezmidikä diýýän. Emma Jeren
şugluň beýle arzan tomaşany elden giderjek gümany barmy. Eşekden nädip
italki
towsanynam görmändirin. Ylgap geldi-de, elindäki eşek taýagy bilen Ata guduz
ikimiziň aramyza çyzyk çekdi.
— Kim batyr bolsa, şu çyzykdan geçäýsin!
Jereni öňküdenem beter ýigrendim. Gaty gaharym geldi. Näme ol çyzygy
serhetdir öýdýärmikä? Bardym-da, oň çeken çyzygyna tüýkürip goýberdim. Ata
guduz muňa düşünmedi. Men oň öz tarapyna tüýkürendirin öýtdi. Gelip, olam
meň tarapyma tüýkürdi. Men ind-ä düşünersiň-dä diýip, Jereniň çyzan çyzygyny
depip gaýtdym. Ine, şu ýerde howlugypdyryn. Gaharyma aýagymyň burny çalaja
çyzykdan geçipdir. Jütjerilip, öz ýanyndan sudýa bolan bolup oturan Jeren eýýäm
ony görüpdir.
— Ana, geçdi, ana, çyzykdan geçdi! — diýip, ylgap geldi-de, aýak yzymyň daşyna
çüzürdik çekdi. Ata guduzyňam namysa galasy gelmedi. Olam meň tarapyma
ökjesi bilen depdi. Soň menem depdim, olam depdi... Şeýdişip, gum depişip
ýörşümize kirşen-tozan asmana galdy. Çyzyg-a beýlede dursun, biz bir-birimizem
göremzokdyk. Säwlikde ikimiziň garnymyz çakyşdy. Soň döşümiz bilen iteleşip
başladyk. Ata guduz ahyry beýdişip ýörmekden irdimi ýa-da Jeren şugul bir zat
diýdimi, gabyr-gubur bilimden gujaklady. Menem ýakasyna ýapyşdym. Soň maý
tapyp, menem bilinden tujakladym. Şeýle-şeýle boldy-da, «gazaply söweş»
tutaşdy. Bar gorky «söweşe» girýänçäň daşyňda bolar ekeni. Söweşip başlaňsoň
onçakly gorkunjam däl. Biz köp sarmaklaşyp aýlandyk. Ne ýykýas, ne-de ýykylýas.
Men emel etmek gezegini oňa berdim. Oň kel bolnisde öwrenen müň emelini
ýeke-ýekeden gaýtaladasym gelýärdi. Ýeňilsemem, emel öwrenib-ä galaryn diýen
umydym bar. Ýöne näçe garaşsamam, bolmady. Asyl onda emelem ýok bolara
çemeli. Şol bir syrtyny gaçyryp, aýlanyp ýör. Özüm bir zat etmesem, biziň
söweşimiz gaty uzaga çekjek. «Dur bakaly, guduz, menem emellerimi
görkezeýin»: Dogry meň emellerim azdy. Oňkudan gaty azdy. Ýöne ynamlydy.
Badak salmak, çilşirme salmak, üçünjisi hem ýanbaşdan agdarmakdy. Ýöne
olaryňam hersiniň öz ýeri bardy. Meselem, ýanbaşyňa alyp, egniňden agdarmak
üçin ozaly bilen garşydaşyň senden ýeňilräk bolmaly. Ata guduz maňa görä hem
semizräk, hem süňklegräk. Çilşirme salmak üçin bolsa öz aýagyň bilen oň
aýagyny özüňe çekmeli. Ol bolsa syrtlan ýaly çöküp, aýagyna golaýladanok.
Bardy-geldi aýagynyň arasyna aýagyňy salaýaňda-da, çilşirme salmak üçin
töwekgelçilik etmeli. Sebäbi aýagyňy çilşireňsoň, bialaç ikiňem dikelmeli bolýar.
Ikiňiňem bir aýagyň ýerden üzülýär. Şonda arkan gaňryp, agramyňy üstüne
atmaly. Kimiň bili ejiz bolsa, öňürti şol gürpüldäp gaýdar. Men bu töwekgellige
gideýin diýäýemde-de, Ata guduz etjek däl. Golaýyna eltenok. Diňe ýekeje emele
bil baglamaly. Olam — badak salmak. Men çemi gelendir-dä hernä diýip, bir elimi
gowşadaga-da, saldym sag aýagyndan badagy. Ata guduz bir gapdala eňlendirem
welin, çakganlyk bilen göwrämi sowdum. Ol edil samanly ganar ýaly, gürpüldäp
düşdi. Meň haýal etjek gümanym barmy, derrew aman-zamanyny bermän,
mündüm garnyna.
Ata guduz her gezek meň bilimden tutup aýlanda ýa-da dyzyna ýanap ýokary
göterende Jeren heşelle kakyp, töweregimizde pyrlanýardy. Bu wagt men
ýykmagym welin janyna ýakmady, gykylyklap başlady.
— Karam edýär, jyzak, karam edýär. Badak salyp ýykmasy ýok.
Ýeri, gyz halyňa badagy nireden bilýäň diýsene. «Otur-da gömül-de» diýesim
geldi. Görsem, Ata guduz gülýär. Hawa-da. Öz-ä aşagymda ýatyr, özem gülýär.
Men gaharyma soradym.
— Näme ýeňleniňe gülýämiň?
— Ikimiz badak salmak barada şertleşmändik ahyry.
— Urşuň ýekeje şerti bar. Olam ýeňmekdir. Gowusy, «jan aga, ýeňildim» diý.
— Ýok, sen öňürti maňa aýt, şu wagt ikimiz uruşýasmy ýa-da göreşýäsmi?
Men ikirjiňlendim. Dogrusyny aýtsam, özümem bilemokdym. Başda uruşmak
üçin gelenem bolsak, ony öz-özünden göreşe ýazdyrypdyrys.
— Haýsyny diýseň şol — diýdim-de, üstünden turup, gumumy kakyşdyrdym.
Sebäbi, barybir, indi Ata guduzyň maňa kär edip bilmejegini bilýän. Ata guduz
sportçy pälwanlar ýaly, elini uzatdy. Elleşip aýrylyşdyk. Jereniň: «Siz uruşmaga
geldiňiz, täzeden çyndan urşuň» diýip, alahekge ýaly, gygyrýanyna-da gulak
asman, bardym-da, mermer sütüniň ýüzündäki ýazgyny «2-0» edip düzetdim.
Muňa Ata guduz ýeňleninden beter namys etdi. Jeren bilen eşege syrtlaşansoň,
täzeden haýbat atdy.
— Ýazsaň ýazyber. Biz ýene duşuşarys.
Jeren dilini çykardy. Men zyňmaga kesek gözläp, sermenip ýörşüme elime ilen
täzeje sygyr lapbajy aýlap saldym. Ol çapyp barýan eşegiň türresine degip pytrady.
— Häý, gulpagyňy ýer ýuwutsyn. Bogsaň bogup geç gulpagyňy. Sen saçyňy
örseňem, gelinlige almazlar. Pasport alsaňam almazlar. Sebäbi sen şugul! Ara
bozar!..
8-nji bap: JEREN ŞUGUL
Görmegeýje, owadanja gyza bu lakamyň ýaraşmaýanyny menem bilýän. Ýöne bu
ýerde meň ýazygym ýok. Ýazykly bolsam, utanmazdym-da, ondan ötünç
sorardym. Oň bilen gürleşmämde näme. Hat ýazjak-da, «bagyşla» diýäýjek.
Ýazyk özünde. Şugullamasa, oňup bilenok. Klasda nämeler bolmaýar, hemmesini
şugullap ýörmeli däl ahbetin. Ol welin klas tagtasyna biri gülkünç surat çekse-de
şugullaýar. Biri gündeliginden üçlügi bäşlige öwürse-de şugullaýar. Hatda bir
gezek bir oglan hek iýdi diýibem mugallyma şugullady.
Jerenjik bilen meň tersligime-hä kän wagt boldy. Baryp ýaz aýlarynda tersleşdik.
Sögüşmedigem-de, tersleşäýdik. Gepleşemzok, bolany şol. Sebebi hem bir gün
men klasa hudaýaty getirdim. Getirjek bolubam getiremok-da, ýöne getiräýdim.
Näbileýin beýle bolaýjagyny. Jerenjik bir gyz bilen biziň öňümizdäki partada
oturýardy. Bizem iki oglan bolup, olaryň yzyndaky partada oturýas. Aldym-da,
ýaňky hudaýatyny oň ýagyrnysyna dyrmaşdyrdym. Küýkerip hat ýazyp oturan
Jerenjik arkasyndan hudaýaty ýöräp barýanyny näbilsin. Agramy-zelleti bamy oň.
Hudaýaty ätmer-sätmer edip, derrew oň gulpagyna mündi. Ýanymdaky oglan
oturyp bilmedi. Pyňkyryp goýberdi. Onýança-da, ýanyndaky gyzyň hudaýata gözi
duşdi.
— Hiý, a gyz, Jeren, kelläňden möjek ýöräp barýa-la!
Jerenjik kellesini sypanda, hudaýaty ýeňine çolaşyp, ýakasyna geçdi. Ol muny
görüp, şeýle bir çirkin gygyrdy welin, sesine ähli okuwçy ýerinden turdy. Beýtmek
nämä gerek. Eliň bilen tutaga-da, açyk penjireden zyňaýmaly ahbetin. Ol ýylan
däl, içýan däl, ýuwaşja möjejik.
Žurnala bir zatlar belläp oturan Şeker mugallym gözünden äýnegini aýyrdy.
— Bu nä boluş? Ýeri, näme bar?
Men sapak bozulsa, gowy bolmajagyny bildim. Derrew hudaýatyny gysymlap,
portfelime dykdym. Emma eýýäm giçdi. Bir görsem, mugallym gelipdir-de,
üstüme abanyp dur.
— Hany, äber näme ýygnan bolsaň!
Oýkan-soýkan etdim.
— Men... men-de hiç zadam ýok.
Hork-hork edip, gara çyny bilen aglap oturan Jeren yzyna gaňryldy.
— Bar, bar, ýalan aýdýar. Ol meň kelläme hudaýyň ýabysyny goýberdi. Tas
dişläpdi.
Oglanlar gülüşdiler. Ýanyndaky gyz oň tarapyny çaldy. Meň ýanymdaky oglan
meň tarapymy çaldy. Klasyň içi ala-wagyrdy boldy.
Klasyň tertibi bozulsa, Şeker mugallymyň ýek ýigrenýänidi. Diýseň zabun
tutýardy. Soň üçinem beýleki mugallymlaryň sapagynda gorsanýan bezzat
oglanlaram oň sapagynda burny deşilen ýalydy. Ol barmagy bilen partany
tyrkyldatdy. Bu eýýäm onuň gazaply duýduryşydy. Ählimiziň sesimize suw
sepilen ýaly boldy. Burnumyzdan dem alýas. Ol ählimize birden seslendi.
— Ozal beýle gylygyňyz ýokdy-la. Ýa ulaldygyňyzça akylyňyz azalýarmy?
Sessiz aglap oturan Jerenjik birden hynçgyrdy. Oňa-da azgyryldy.
— Bes et, gyz, senem. Näme izleýäň? Bäbejikdirin öýdýärmiň?
Soň meni ýerimden turuzdy.
— Näme garagolluk etdiň? Çykar näme bar bolsa portfeliňde.
Alaç näme. Men partadan portfelimi çykardym. Mugallym portfeli açyp, başyny
ýaýkanyndan soň ýadyma düşýär. Ýolda kolhozyň bagyndan gökje erik ýygyp,
portfelime dykypdym ahyry. Aşak bakdym. Ýüzüm lap-lap gyzýar.
— Asyl, bu-da sen işiňmidi. Men bolsam bagbana biziň okuwçylarymyzyň gök
erik ýygar ýaly biedebi ýokdur diýýän.
Ol gahar bilen portfeli partaň üstune silkdi. Heniz suwy süýjemedik, zäk ýaly
erikler pytrap gitdi. Ol okuwçylara görkezdi.
— Çagalar, siziň araňyzda şular ýaly gök erigi iýip biljegiňiz barmy? Dişiňizi
gamaşdyranokmy?
Hiç kimden ses çykmady. Emma Jereniň, hynçgyryp oturanam bolsa, şugul
damagy gozgandy.
— Ol iýenok, arakesmede erik bilen kesekläp oýnaýarlar.
Şeker mugallym erikleri üýşürdi-de, olaň arasynda ýatan hudaýatyny alyp, eliniň
aýasynda goýdy. Ilkinji sapar görýän ýaly, ýiti-ýiti synlady. Hudaýaty, göräýmäge,
jandara-da meňzänokdy. Bir-birine çatylan bäş-alty sany çöpe meňzeýär. Onda
garyn, gasyk ýok, gan ýok. Gymyldamasa, gökje çöp diýip ötägitmeli. Men
mugallymyň gowşanyny bilip, özümi aklamaga synandym.
— Ýoldaş mugallym, birinjiden-ä, muň ady Jereniň aýdyşy ýaly hudaýyň ýabysy
däl-de, hudaýaty. Ikinjidenem, bu çakanok. Çakar ýaly onda agzam ýok.
Üçünjidenem...
— Näme diýsene, Bazar — diýip, mugallyma meň sözümi kesdi-de, özi dowam
etdi. — Birinjiden-ä, sen muny hudaýyň atam bolsa, ýabysam bolsa äkit-de, otuň
içine goýberip gel. Ikinjidenem, häli okuw gutarar welin, gyran erikleň üçin barda, bagbandan ötünç sora. Üçünjidenem, häzir klasdan çyk-da, direktoryň
ýanyna bar. Şol rugsat bermese, men seni klasa goýbermen.
Diýdi gutardy. Şeker mugallym sözüni gaýdyp almaz. Men ähli zadyň günäkäri
çöpejanbitdi janawary gysymlap, klasdan çykdym. Eltip, ýorunjaň içine zyňdymda, gelip, uzyn koridorda durun. Nätmeli? Oýlanýan, pikirlenýän, başym çykanok.
Ýene klasyň gapysyny açyp, mugallymdan ötünç soramalymy? «Ýoldaş mugallym,
indikile gaýtalaman, goýberäýiň-dä» diýsemmikäm? Men şu pikir bilen tas
klasymyza tarap ýönelipdim. Ýene-de Şeker mugallymyň ýüzüniň gamaşyklygy
göz öňüme gelende saklandym. «Barybir, ol meni sapaga goýbermez. Haýp, ýenede oň sapagyny bozanym galar».
Dogrymy aýtsam, men ol wagt klasdan çykarylanyma gaty gynanamokdym. «Bu
maňa sapak bolar. Indikile klasa mör-möjek getirip, gyzlary gorkuzmaz ýaly,
gowy bolar» diýýärdim. Bagbanyňam näme diýjegini bilýän: «Siz gök erijekleri
gyryp, özüňize zyýan edýäňiz. Bişensoň, şol erikleň bary siziňki ahyry. Bişerinede garaşmaň, saraldygy göni meň ýanyma geliň. Gizlenip, şahasyna-da dyrmaşjak
bolup ýörmäň. Men ähliňiziň jübiňizi dolduryp bereýin. Beýdip, gökje erikleri
gyryp ýörseňiz, erbet bor — diýer. — Eşitmedim diýme, indi erikli baglaryň
aşagyna gapan gurjakdyryn, gapana düşäýseň, keselhana dykarlar. Ýene her
ýaşyňa bir gün ýatmaly bolarsyň» diýer. Menem oňa gaýdyp hiç haçan erik
ogurlamajygymy aýdaryn, şunuň bilenem gürrüň gutarar.
Emma Şeker mugallym meň üçin bagban däl ahyry. Men oň gaharyny getirdim,
ynjytdym. Oň çal saçlary, ýygyrtlaşan ýüzi ýene göz öňüme geldi. Onuň ullakan
äýneginiň aňyrsyndan göni görejiňe gözleýän gözleri ýadyma düşdi. Ol gözler
hem ýowuzdy, gazaplydy, hem mylaýymdy, mähremdi. Men ilki sapar birinji
klasa baramda, enem pahyr Şeker mugallymyň okadýanyny bilip, begenipdi-de,
şeýle diýipdi: «Şeker gelnejeň okadýan bolsa, günüň gelipdir. Sanlyja günden
salam hat ýazyp bilýän Bazar janyň bardyr. Okamagy hem derrew öwrenersiň.
Ýöne oň bir aýdanyny iki aýtdyrmagyn. Öýünde ýumşy hem bolsa imrinmegin. Ol
siziň hemmäňiziň mugallymyňyzdyr. Ejeň-de, kakaň-da, doganlaryň-da onda
okap sowat öwrenendir»..
Biziň öýümizde oň iki suraty bardy. Ikisem okuwçylaň arasynda. Biri kakam
dagyň ýedinji klasy gutaran wagty alnan gutardyş surat. Beýlekisi ejem dagyň
onýyllygy gutarandaky surat. Olaryň ikisinde-de Şeker mugallym gözleri ýanyp
duran, owadan gelindi. Indi, ynha, garrapdyr. Saçlary çalarypdyr. Ýüzlerinde
ýygyrt bar. Oňa nebsim agyrdy. Oň garramagyna özüm sebäp bolan ýaly utandym.
Bir gezek men olaň öýlerine-de baryp görüpdim. Olar bizden gaty uzakda-da
däldi. Enem unaş bişirdi-de, içine iki sany gyzyl burç atdy. «Oglum, Şeker
gelnejeň gatyja ýoňlapdyr. Çakgan git-de, şu aşy elt. Ýylyjagy bilen içsin» diýdi.
Men şonda oň uly tamyň ortarasynda ýorgana basyrynyp ýekeje özünin
ýatandygyny geň gördüm. Gelemsoň, enemden näme üçin oň ýeke özüniň
ýaşaýanyny soradym. Enem uludan demini aldy. Maňa bir zady aýtjagynyaýtmajagyny bilmeýän şekilde ýüzüme garap oturdy. Ahyram:
— Şeker gelnejeňiň ykbaly şeýleräk boldy, balam — diýip, edil uly adama gürrüň
beren ýaly gürrüň berdi. — Ol obamyzda iň owadan gelindi. Baýram diýerdi, özi
ýaly görmegeý, syrdam ýigidem adamsy bardy. Mugallymdy. Uruş turdy, fronta
gitdi. Obamyzda öldi habaram ilki şondan geldi. Nätsin, Şeker gelnejeň görgüli
aglady, eňredi, ahyram, boýnuna aldy. Adamsyna derek özi mugallyma bolup,
kakaň dagyny okadyp başlady. Uruş gutardy, ölen öldi, ölmedik gaýdyp geldi.
Şeker gelnejeňe-de köp töwella etdiler. «Beýdip, gül ömrüňi kül edip oturma,
özüne mynasyp birine bar» diýdiler. Etmedi. Ömri ötýänçä adamsynyň ýurduny
saklap oturjagyny aýtdy. Muhat aga diýerdi, garry gaýyn atasy bardy, olam
ölensoň, ýeke özi galyberdi. Indi kyrk ýyla golaýlap barýar, oň şol ýekeligi. «Gelin
jan, «ýekelik Hudaýa ýagşy» diýipdirler, birine barasyň gelmese, özüňe bir
ogullyk al» diýdiler, etmedi. Höwür bolar ýaly, men, gyzjagazymy bereýin
diýenlerem boldy. Razylaşmady. Gaýta «Men sizdenem, il-günümden minnetdar
— diýýär. Meň oglumam kän, gyzymam. Her gün meň ýüzüme garap, gör, näçe
jübüt garaja göz otyr. Olaň bary meň perzentlerim ahyry» diýýär. Ol siziň
araňyzda mahaly wagtyň nähili geçenini bilýän gäldir. Ýöne iň soňky jaň kakylyp,
siz-ä öýli-öýüňize dagaýansyňyz. Ejeli-ejeňiziň ýanyna ylgaýansyňyz. Ol görgüli
şonda nädýändir öýdýäň? Buz ýaly jaýda ýeke galmak ýaly elhenç, ýürekgysgynç
zat ýokdur ahyry.
Şu wagt enemiň şol aýdanlary ýadyma düşdi. Duran ýerimde ýüzüm çapady ýaly
gyzardy. Öz-özümden utandym. Ýaýdandym. Direktoryň ýanyna barmaga-da
aýagym ädilmedi. Baý-bow, beýle iş edip, nä ýüzüme baraýyn. Şeker mugallym
ejemi, kakamy okatsa, Illi aga atamy hem okadypdyr. Babam bilen deň-duş adam.
Iller-ä oňa mekdep bar, Illi aga-da bar diýýärler. Ynha, bir seretsem, men oň
portretiniň öňünde durun. Hawa, koridoryň töründe onuň uly portreti ýüzüňe
seredip, ýylgyryp otyr. Ediljek özi. Golaýda oň ýetmiş bäş ýaşy dolupdyr. Şonuň
altmyş ýyla golaýyny hem şol mekdepde geçiripdir. Mekdebimizde uly ýygnak
boldy. Iňňän köp adam geldi. Täze salnan sport zalymyz doldy. Uzak ýerlerdenem
geldiler. Gelmediklerem telegramma iberipdir, bir desse dagy bar. Şol portreti
hem gelenleriň arasynda, özi ýaşam bolsa, sakgally bir adam özi çekip, kagyza
dolap getiripdi. Ýurdumyzda meşhur hudožnigiň hem Illi agaň okuwçysydygyny
biz şonda eşidip, kän el çarpdyk. Ol suraty üç-dört günjük mekdepde
galdyrmagyny Illi agadan haýyş etdiler. Ol razylaşdy. Men ony mydamalyk şol
ýerde goýsalar gowy görjekdim. Bu pikirimi öýe baryp kakama-da aýtdym. Ol ilkä Illi agaň ýaşynyň dabarasyna baryp bilmänine gynandy. Ýyglan soganlary
ugratmasaň, gögerip, çüýräp barýandygyndan zeýrendi. Soňam Illi agaň
okuwçysyny sanajak bolsaň, sanyň ýetmez. Olar gaty kändir diýdi. Sowet
Soýuzynyň Gahrymany Kelew Jumanyýazow dagam şoň elinde okan oglanlar
ahyry diýdi. Ynha, görersiň, bir gün mekdebe-de Illi agaň adyny dakarlar. Ana,
şondan soň welin ol suraty hiç kim koridoryň ugrundan aýyrmaz.
Indi Illi agaň ýanyna-da baryp bilmejegime gözüm ýetdi. Men ol käýýär öýdüp
gorkamok. Ol käýýemez. Käýýänini henize çenli görenem ýok. Maňa diýjek
zadyny bilýän. «Ýeri, jigi, sen özüňe näme üçin Bazar Bazarow diýilýänini
bilýämiň?» diýer. Men «Bilmän näme, hawa, bilýän» diýerin. Sebäbi men ony
gowy bilýän. Maňa galan at dakypdyrlar. Meň urşa gidip, dolanyp gelmedik
atamyň ady hem Bazar ekeni. Şoň üçinem, men-ä kakama kaka diýýän, olam
maňa kaka diýýär. Muny Illi aga-da gowy bilýär, hemme kişem. Galan ady
göterýän mekdebimizde ýeke menem däl. Kimiň atasy ýigit wagty uruşda ölen
bolsa, şolaň agtyklarynyň biri atasynyň adyny göterýärdi. Soňra Illi aga: «Sen
ulalaňda iki adamyň deregini tutmalydygyňam bilýärmiň?» diýer. Men muňa
näme jogap bererin? Enem pahyr ölmänkä aýdardy. «Oglum, seni bize Allatagala
ýiten ogluma derek gaýdyp berdi. Ediljek şona meňzäbem dursuň. Ömrüň,
ykbalyň welin meňzemäwersin, hernä» diýerdi. «Ol bu günler diri bolsa, köp işler
bitirerdi. Ganym uruş oň arzuwlaryny köýdürdi. Indi şoň edip bilmediklerinem
sen etmelisiň. Şol umyt bilen biz saňa ataňyň adyny berdik. Şol ady ödemeli
bolarsyň» diýerdi.
Men Illi agaň portreti bilen gürleşip, näçe duranymy bilemok. Biriniň mährem eli
egnime degen ýaly boldy. Ejem geläýdimikä diýipdirin. Diňe ejemiň eli şeýle
ýumşajyk, ýakymlydy ahyry. Görsem, Şeker mugallym ýanymda ýylgyryp dur.
Ýüzündäki gahar nam-nyşansyz ýok bolupdyr.
— Ýör, gürleşen bolsaň, sapaga giräý!
9-njy bap: DÜÝÄMIZ BOTLAPDYR
Gawundan ilki sarysy tapylýança kän garaşdyrýar. Garaşa-garaşa ýüregiňi eliňe
alýarsyň. Ilkinji sary gawun tapylansoň welin hezil. Ertesi bäş-altysy çykýar.
Üçünji gün on-on ikisi saralýar. Soň-a gözlemegem gerek däl, ysyrganyp
ýörmegem. Haýsy biýaraň aşagyny agtarsaň, sary gawun jyklap ýatandyr. Birbirinden owadan. «Meni al-da, meni al» özüni güjeňlär.
Eýýäm babam birki gün bäri, men turmankam, saralan gawunlary ýolup, joýaň
gyrasyna çykarýar. Menem olary çatmaň ýanyna daşaýan. Gawunlar kiçiräk bolsa,
hersini bir goltugyma alýan. Ulurak bolsa, ýeke-ýekeden göterýän-de, kölegede
nähili islesem, şoň ýaly hatarlaşdyrýan. Gawun daşamak gyzyksyzam däl. Bu
günem iki sany gawuny gujaklap, ýerimden turjak bolamda, öň ýanymda bir
zadyň gulagy görnüp giden ýaly boldy. Gawunlary taşlap, iki bökemde, beýleki
joýaň içine düşdüm. Görsem, han-ha barýar, çal towşan guýrujagyny akjardyp.
Yzynda-da bir topar çagajygy.
— Baba, ýet, towşan bar, towşan!
Elindäki gujak boýy sary gawuny emaý bilenjik takyr ýerde goýup, babam geldi.
— Men aýtmadymmy saňa, towşanyň çebşekländir diýip.
Ol towşanyň gaçan tarapyna öňüme düşüp ugrady. Yzarlap barsak, olar sürüsi
bilen gür ketgene sümüpdir. Özüne, çagalaryna bolar ýaly hini hem şol ýerde
gazypdyr. Ýöne nirede bolanda-da, indi men oň hinini köwjek däl-le. Sag-amanja
gezip ýörenini gördüm, bes. Mydama bukub-a ýatyp bilmez. Daşyna-da çykmaly
bolar.
— Näçe ekeni, çebşeklerini sanadyňmy?
Men sanamaga ýetişmänimi aýtdym.
— Indi olaň gitjek ýeri ýokdur, töwereginde garawulla-da geziber — diýip, babam
gaýtdy.
Men körpeje ýorunjadan bir gujak orup, hininiň agzynda goýup gaýtdym. Jama
salyp suwam eltdim. «Iý-de ýat, çagajyklan ulalýança hezil et-de».
Men olara näme diýse tapyp berjek, hor etmän eklejek ahyry. Ýöne ol towşan
gyňyrja ekeni. Öýkeläp, elten zatlarymdan datmandyram. Ýygy-ýygydan baryp,
seredip gaýdýan. Suwum hem öňki durşy, otam. Datmandyram naýynsap. Ahyry
açlyga çydamadyk bolara çemeli. Agşamaralar çagajyklarynyň sesi eşidildi. Joýaň
içi bilen emedekläp ugradym. «Wyk-da-wyk», bir enaýyja sesleri bar. Hezil edip,
birsellem diňläp ýatdym. Soň göresim gelip, içim byjyklap ugrady. Kellämi
joýadan çykardym. Ynha, golaýagymda bir topar kiçijik towşanjyk. Hemmesem
çalja. Bir-biriniň üstünden towsuşyp oýnaýarlar. Ylaýta-da gerşi garajasy
dogumly, gözden gurt alýar. «Sen-ä tüýs Ata guduzyň maly bolaýmaly ekeniň»
diýip, içimi gepletdim-de, ýene emedekläp, yzyma gaýtdym.
Ata guduz bilen bolan waka indi könelişipdi. Ata guduzyň özi weli şindem wagtalwagtal ýadyma düşýärdi. Pikir edip görsem, ol gaty erbet oglanam däl. Erbet
bolsa, ozaly bilen-ä, maňa salam bermezdi. Ýörite özüň-ä gahar-tazap bilen
uruşmaga gelersiň, garşyňda bolsa «duşmanyň» durar. Onsoň oňa salam
diýmäge diliň aýlanmaz. Oň «salam» diýmeginiň özem edeplilik ahyry. Dil
ujundanam däl. Men şol wagt göz ýetirmesemem, indi düşünýän. Sebäbi oň
salamynda birhili ylalaşyjylyk äheňi bardy. Galyberse-de, ol başlan «söweşimizi»
oýna ýazdyryp bildi. Aýrylyşanda elleşip aýrylyşmasyna näme diýjek. Muny
hemme oglan başarmaz.
Ýok, ýok, Ata guduz erbet oglan bolmaly däl. Ol degmedige degip ýören biedebem
däl. Jeren şugul bolmadyk bolsa, biziň şol ýerde dostlaşyp gaýdybermegimizem
ähtimal ekeni. Ine, meň Aga guduz barada gelen netijäm.
Geçen geçdi, bolan boldy. Biz «mertebeli» myhmany garşylamaga
taýýarlanýardyk. Babamyň sürüden saýlap getiren semiz toklusy telim gün bäri
gapyda mäläp dur. Meýdan düşelgesindäki çeper höwesjeňleriň tapçany hem
işigimizde. Galyň tagtadan ýasalan tapçany kakam dagy üç-adam bolup, ýörite
Sez Türkmän ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Arkadagym agtyklar - 05
  • Büleklär
  • Arkadagym agtyklar - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2262
    28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2234
    29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3857
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2215
    29.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3823
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2231
    29.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    28.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3839
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2147
    31.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3824
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2206
    28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2157
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3835
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2231
    27.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 1297
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 863
    39.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.