Latin

Arkadagym agtyklar - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3894
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2262
28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
40.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
47.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
Kitap PDF görnüşinde www.vk.com/oka_owren_doret toparynyň admini
Begenç Begmämmedow we Ýusup Berdiýew tarapyndan taýýarlanyldy.
ANNA PAÝTYK – ARKADAGYM AGTYKLAR
1- nji bap: ÇATMANYŇ BAŞYNDA
...Diýseler, diýibersinler. Men-ä dünýä-de ukudan süýji zat bardyr
öýdemok. Dogry, gowy zatlar köp. Tagamlyja iýmegem gowy. Şirinşerbet içmegem gowy. Özüň ýalylar bilen şapadaňlap oýnamagam hezil.
Ýöne hemmesinden uky süýji. Sebäbi iýmänem oňup bolýar,
oýnamanam oňup bolýar. Uklaman oňup bolanok. Muňa men pugta göz
ýetirdim. Öten ýyl erikden ýykylyp, aýagymy döwdürdim. Edil
injigimden iki ýeri çat açypdyr. Özem çep aýagym — iň gerekli aýagym.
Sebäbi men çepbekeý döräpdirin. Şonda her ýaşyňa bir gün
keselhanada ýatmaly borsuň diýdiler. Her ýaşyňa bir gün — muny
aýtmak aňsat. Hasaplap gördüm welin, tutuş bir hepde bilen ýarty
hepde, ýene bir günem üstüne. Ýalňyşdyr öýdüp, öwran-öwran
hasapladym. Barmagymy büküp, sanap gördüm, näçe sanasaňam
üýtgänok. Men gaty köp ýaşandygymy şonda bildim. Onça ýaş nämä
gerek. Alty ýa ýedi ýaşymda bolsam bolmaýarmy. Ýekeje hepde ýatyp,
çykyp ötägitmeli. Indi öküneniň peýdasy ýok. Dyzyňa çenli süňk ýaly
edip gipsläp, aýagyňy ýokardan asyp goýansoňlar, garagyňam akar
ýatman. Insizje krowatyň üstünde ýat güýlün-de. Sakgally medsestraň
iňirdisem üstesine: «Keselhanada ýatasyň gelmese, ozal dek gezerler.
Maýmyn bolaryn öýtdüňmi, şahadan-şaha böküp...»
«Aýallara sakgal çyksa, gazap bor» diýilýän çynmyka diýýän. Olar erkek
adamlardanam gaharjaň boljak ekeni. Meň medsestramyň edil eňeginiň
üstünde jaýtaryp duran diňe ýekeje gyl bar. Ýekeje bolanda-da, barybir,
sakgal ahyry. Ony ütmändirem, syrmandyram, çalaryp gidipdir. Üstüňe
abanyp, haýbat atanda, ol gyl edil gözüňe dürtüläýjek bolýar. Älhepus,
beýle-de bir iňre aýal bolar eken-ow. Agdarynaňda krowatyň
jygyldaýsa-da gygyrýar. «Eý, sen, garagol, akyllyja bol diýýän saňa.
Näme it bilen ýatan ýaly gorsanyp ýatyrsyň». Ýüregiň gysyp, sykylyk
atsaň-a gyr jyny. Palataň agzynda bir zat örüp oturandyr welin, işini
taşlap, ýanyňa geler: «Sen nirededigiňi unutdyňmy? Bu ýeri hammam
däl, seň üçin sykylyk atar ýaly».
Aý, jähennem-le, indi bary geçdi. «Geçeni — geçdi bil» diýipdirler. Men
bulary ýatlajagam däl welin, oýnaman oňup bolýanlygyny aýdaýaýyn
diýdim. Iýmänem oňup bolýandygyny aýdaýyn. Bir ýola daýzam bize
gezmäge geldi. Öňküleri ýaly, bu gezegem ullakan ýaglyga düwüp,
bidäne üzümiň kişmişini, maňyz getirdi. Ejem bir çümmüjek alyp,
ýekeje gezek agzyna atdy-da, galanyny bize paýlady. Uly doganym
Kerwen ol wagt entek soldat däldi. Altynjy ýa-da ýedinji klasdady. Uýam
Täzegülem häzirkisi ýaly uly gyz däldi. Gulpagyny ýaňyja bogupdy.
Olam syçanyň guýrugy ýaly ýeňsesinde jaýtarar durardy. Indi başga, uly
gyz bolupdyr. Iki örüm ýogyn saçyny döşüne taşlap, hondan bärsi.
Adam görse, utanan bolýar. Men ol wagt hasam kiçijikdim. Hiçinji
klasda-da okamokdym. Iller bilen mekdebe barýan welin, elime
«Harplyk» tutduryp, täze ýyl geläý diýip goýberýäler. Men oňa-da
monça bolýan. Indi görüp otursam, kowulýan ekenim. Hawa, şonda
daýzamyň sowgadyndan maňa ýeten paý azrak boldy. Ol azam dälse
däldir, meň gözüme az göründi. Öýkeledim. Kerwen bilen Täzegül bolsa
«öýkeläniň paýy süýji» etdiler-de, meňkinem galk-gulk iýdi
oturyberdiler. Biziň öýümiziň kanuny şeýle. Öýkelediň — işiň
gaýtdygydy. Men muny bilýädimem welin, nädeýin, öýkelek damarym
tutdy-da. Ejem bolsa, olara käýemäge derek maňa gyjyt berdi.
— Açlyga çydasaň, geziber. Nanam iýmesediň käşgä!
Men aglajak-aglajak boldum.
— Gezerinem... Iýmenem... On gunläbem, müň günläbem gezerin...
Näzimi çeken tapylmady. Men sözümde durdum. Ýekeje gezek gizlenip,
kündükden suw içdim diýäýmesem, ol gün duz datman gezdim...
Ine gördüňizmi, iýmänem oňup bolýar ekeni. Hany, uklaman oňjak
bolubam bir gör. Ýekeje günem oňup bolanok. Men-ä şeýle. Näçe köp
uklasam, şonça beter ýatasym gelýär. Uky iňňäsiz süýji. Ylaýta-da,
daňdanyň ukusy. Agşamlaryna iliň öňünden ýatýan, turamda ýene iliň
yzyndan. Oýanmasyna menem oýanýan welin, ýerimden galasym
gelenok. «Ýene birsalymjyk ýataýyn, ýene birsalymjyk» diýip, oýalyukuly ýatyryn. Şol «birsalymjygyň» soňy ejem gelýp, üstümden
ýorganymy aýyrmagy bilen gutarýar. «Ertiriň özünde owarra edip,
kerewadyňy çatmaň güneşine geçirerin. Onsoňam bir göreli ýatyşyňy.
Gün jyzyrdadyp, gerşiňe basyberse, çalt turarsyň-a».
Diýse-de, ejemiň ony etmejegi belli. Sebäbi meň ýatýanym krowat bolup,
krowat däl, gerek ýeriňe geçiräýer ýaly. Üstüne tagta germelgi, nebiti
boşan iki sany demir çelek. Dört burçuna agaç dikip, kakam bilen
babam üstüne-de peşehana gurdular. Agşamlaryna çybyn ördügi babam,
ejem üçimiz soň aşagyna dykylýas. Ýogsam iňleşip gelýän aç çybynlar
çaýyňy içmäge-de goýanok. Diňe ýatjak bolanlarynda ejem çatma
girýärdi, babamam düýe ýatagyň ýanyndaky bedäň üstüne çykardy.
Krowatyň üstünde ýeke özüm galardym. Her niçigem bolsa, ýerde
ýatandan gowurakdy.
Eýýäm bu günem turamda, gün ýiti naýzasyny çöp çatmaň içinden
parran-geçirip, maňa gezäp durdy. Gezese gezäbersin, onda-da
ýatardym-la. Bu gün meni ýatyrmadyk zat başga — babamyň çal
towşany. Çöle gelelim bäri, ýatsam-tursam, şol towşany görmegiň
arwuwyndadym.
Gawunyň başyna gaýtjak bolup, goşumyzy ýükläp durkak, babam şeý
diýdi: «Ol ýeri bijaý hezildir. Säher bilenjik turarsyň welin, ilki bilen
bogazja çal towşan gözüňe iler. Kirt-kirt edip, ýorunjaň gülüni çürtüp
ýörendir görseň...»
Her gün ýorgandan çykaryma mähetdel aýagym trusili ýorunjalyga
tarap eňýän. Towşan gözläp, bilime ýetip duran gök ýorunjany torç
edýän. Emma netikaza towşan görnenokdy. Ertesi, birigüni hem şeýle —
towşan ýok. Babam welin arkaýyndy. «Darykma, bu gün görmeseň, ertir
görersiň» diýýär. «Belki, ol çebşekländir».
«O näme diýdigiň?» diýip soraýan. Babam: «Çagalandyr. Ynha
çagajyklaryny yzyna tirkäp, bu gün-erte ýene görner» diýýär.
Babam ony köp görüpdir. Garynjygy tulparyp dur diýýär. Dodagy ýirik
diýýär. Gulaklary hem harry diýýär, eşegiňki ýaly. Ol ony men
gelmänkäm ýorunjaň içinde-de görüpdir. Noýbaly joýada-da görüpdir.
Käşirli atyzda-da gezip ýör diýýär. Men welin ýeke gezegem göremok.
Birden tilkiň ýa şagalyň eline düşäýdimikä diýibem gorkýan. Gorkmaz
ýalymy. Gyş babam düme ekin ekmek üçin ýer suwaryp ýörkä, şeýle bir
elhenç waka bolupdyr: babamyň tilkä guran gapanyna gije towşan
düşäýse nätjek. Ony hem sümsünip ýören şagal görüp, gapany zady
bilen süýräp äkidipdir. Aç şagalyň eline towşan düşer-de, aman
syparmy? Ertesi babam yzyny yzlap barsa, gapanyň salynyň arasynda
ýaňky towşanyň syňrajygy bilen bir übtüjek tüýi dur diýýär. Birki aňňat
aşyp, hezil edip, iýipdir nejis. Şol towşan janawar gürrüňsiz şu towşanyň
taýy bolmaly. Babamam şeý diýýär. Hökman şeýledir. Sebäbi towşanlar
höwürlije gezýär ahyry. Gör, bolýan zady: «Öleni-hä öleni, gözüni garga
çokmasy näme» diýlişi ýaly, gapana düşeni-hä düşeni, şagal iýmesi
näme diýsene. Ýogsam, oň aýagyny gapan döwenem bolsa, babam ony
seýikläp bilerdi ahyry. Doktorlar meň aýagymy gipsläp bejerdiler
ahbetin.
Heý, bolmanda, ýekeje gezejik bir men ony görsedim. Men heniz diri
towşan göremok. Sesinem eşidemok. Mahal-mahal gije düýşüme-de
girýär. Çatmaň aňyrsyndan käşir ogurlap gaçyp barýamyş. «Heý,
towşan, dur. Gaçma, men saňa zat degjek däl» diýip gygyrýan. Öz
sesime-de, özüm oýanýan. Görsem, towşan nirede, zat nirede...
Bu günem oýayan dessime, ýene şol towşan ýadyma düşdi. Gözlemäge
welin ylgamadym. Barybir, tapmajagymy bilýän. Düşegimiň üstünde
oturdym-da, diňşirgendim. Töwerek-daşym ümsümlik. Bilýän, bu wagt
ejem-ä gawun joýaň sary çyrmaşygyny ýygmaga gidendir. Babamam
düýesini äkidendir. Ol her gün salkynda birsellem ekiniň gyrasynda
bakardy-da, soňam aýagyny duşap, ýandakly oýa goýberip gaýdardy.
Nätmeli? Nämä guýmenmeli? Oba bolanda hezil. Oýnara oglanam köp,
oýnam tapylýar. Bu ýerde welin özüň-özüňe güýmenje tapynmaly.
Gelenime ýany üç-dört gün boldy. Eýýäm ýüregim gysýar. Tizräk okuw
başlansady. Ýogsam ýüz günlük kanikuly bu tukat çölde nädip geçirerin.
Ejemiň aýdanyny etseň-ä, ertir bilen turmaly-da, çägäň üstünde azajyk
oýnamaly. Onsoň ýuwunmaly-da, çaý-çöregini iýip, çatmadan çykman
oturmaly. Beýdip gün geçirip bolmaz ahyry. Tomsuň gün-ä hasam uzak
bolýar.
Ýuwunmak diýeniň çölde aňsat. Saňa sabynlap ýuwun, dişiňi çotgala
diýip, azar berýän ýok. Asla dişini çotgalamagyň geregem ýok. Günuzyn
iýýäniň terne, gemirýäniň käşir. Nireden dişiňde kir galsyn...
Men bu zatlar barada oýlanýaryn.
Özümem tizräk akar ýaba tarap jypydaýsam kem göremokdym. Ol ýer
meň üçin ýeser güýmenjedi. Ejem gelse, goýbermejegin-ä bilýän. Sebäbi
ol maňa belet. Ýabyň boýuna barsam, wagty bilen öýe dolanamok.
Tozgaly gamyşlary hellewläp görünýän akar ýap çatmadan onçakly
uzagam däl. Bir ylgasam barýan. Baryp ýabyň kenarynda oturýan-da,
gökje çaýyrlaň aşagyňda lüňňe-lüňňe bolup ýatan gury kesekden döwüp
alyp, suwa oklap başlaýaryn. Olar suwuň ýüzünde tegelek halka ýasap,
bygyr-bygyr seslenýär. Owunjak düwme çykaryp, suwuň düýbüne çöküp
gidýär. Soňra kesekläp, aňyrky kenarda gözüni balkyldadyp oturan
warryk gurbagalary ürküzýän. Her gezek suwy pažžyldadamda olar
gorkup, çiň arkan suwa bökýärler. Şu gezeg-ä nädäýdiňkäň. Gark
bolansyň diýýän. Yz ýanyndan görsem, ýaňky gurbaga eýýäm beýle
ýanymda warryklap otyr. Ol ýerde hiç zada güýmenmän, akar suwa
italki
seredip oturmagam keýp. Göräýmäge, öz ugruna akyp ýagan gök suw.
Emma siňe seretseň welin, suwuň ýüzi janly-jemendeden dos-doly. Bir
görseň, bir söý bilen suwa gaçan gara tomzak togalan tezeginiň üstünde
akyp gelýändir. Suw ony nirä äkitse äkidibersin. Oljasyny ýitirmese,
bolany şol. Eli-aýagy bilen ýapyşyp, gerkildäp otyr. Emma bihepbe jykjyk onuň tersine. Gara gaýgysy öz jany. Sypaljykdan haraý isläp,
ýapyşyp barýandyr. Ýene birsellem oturarsyň, suwdan dygysyz kän
zatlar geçer. Pyşdyl suwa gaçanda, hasam göze ilginç bolýar. Ilki
görende bir bölejik ýylmawak tagtadyr öýdersiň. Ýanyňa golaýlar,
görseň, pyşdyldyr. Uly çanagy aşagynda, kiçisi hem üstündedir.
Boýnuny süýndürip, ujy dyrnakly aýaklaryny serip barýandyr. Özge
wagt görseň, gözleri çala çyzylýandyr, bu mahal peträp durandyr.
Ýygyrt-ýygyrt ýüzi göm-gökdür. Asyl, onuň pyşbagadygyna-da birbada
ynanasyň gelmez. Gumuň içinde göreňde, ol beýle däl ahyry. Tank
däldirin öýtmez, hiç kimiň dyrmaşyp bilmeýän ürgün çägesine
dyrmaşar ötägider. Hondan bärsi gopbamdyr. Ýüzüni görjek bolsaňam
görkezmez. Kellesini iki aýagynyň aňyrsynda gizlsr-de, «hyşşşş» edip,
haýbat atar. Bu wagt welin ejiz. Senden haraý islär. «Haý, näkes. Seret,
gurbaga seň ýaryňça ýok, suwa başaşak çümýär, arkan çümýär, hiç zat
bolanok. Sen welin arkan ýatyrsyň, agdarylybam bileňok». Men elime
çybyk alyp, ýabyň boýy bilen tikenleri basgylap ylgaýaryn. Çykaryp
bilsem-ä çykararyn, çykaryp bilmesemem, beýlesine düňdererin. Onsoň,
çykjagyny bilýän. Ýüzin ýatsa, ol ýüzmäge asgynam däl.
«Çykararlarmy ol näkesi. Gaýtam, gark ederler ony» diýip, babam öýe
gelemde käýinýär. Sebäbi pyşdyl onuň bir joýa gämigini iýipdir. Şonda
jibrine-jibrine ikilenç gawuna derek giçki hyýar ekipdi. «Men bu
mugthoryň tohumyny tüketmesem bolmaz» diýip, mahal-mahal uly
çukur gazyp, ekiniň töwereginläki pyşdyllary şoňa ýygnardy. Ýene aç
öldürmäge dözmän, baryny halta salyp, uzak ýere döküp gelerdi. «Ind-ä
şol ýerden gelýänçäňiz, gawun sowlaýsa gerek, ýigrenjiler!»
Men ýabyň boýuna gitmek üçin hyýallananymam şoldy. Ýeňsämde
peşehananyň burçy çalaja galgan ýaly boldy. Garasam, babam. Pişik
basyşyny edip, duýdurmanjyk gelipdir-de, maňa seredip ýylgyryp dur.
— O-how, eýýäm turduňmy, galtaman!
2-nji bap: BELLI USSA
Babamyň ady köp. Oňa «Belli ussa» diýýänem bar. «Belli aga» diýýänem. Ýekýarym «Belli çolak» diýýänem ýok däl. Deň-duş aksakgallary ýöne «ussa» diýip
ýüzlenýär. Men welin olaryň hiçisinem diýemok. Oňa «baba» diýýän. Elbetde,
babaň bolsa, oňa «baba» diýmeli bor-da. Sebäbi ol meň ejemiň kakasy. Babamyň
aýaly ýa-da ejemiň ejesi pahyr ölmän, gezip ýören bolsady, oňa-da men özgeler
ýaly «Ajapsoltan eje» diýmezdim-de, «mama» diýerdim. Şeýle dälmi?!
Men babamyň ussaçylyk edip oturanyny göremok. «Bu jelegaýlarda Belli ussa
ýaly ussa bolmaz» diýýänlerini welin köp eşidýän. «Oň eliniň hünärine telpek
goýaýmalydyr». «Belli çolagyň-a eli altyndyr welin, arman garrapdyr, gözi
kütelipdir» diýýänlerinem eşidýän. «Belli ussaň agtygy bolsaň, senem-ä bihal
oglan bolmaly däl. Hany aýt, ulalaňda kim boljak?!» diýip, menden soraýanam
ýok däl. Men babamyň hünärini göremok ahyry. Onuň üçinem men ulalamda
ussa boljagymy ýa kim boljagymy nireden bileýin. Bir ýola kakamdan soradym.
— Näme üçin babama hemme kişi «ussa» diýýär-ä? Ol ussa-da däl?!
— Babaň ussadyr, oglum. Onda-da öz wagtynda ökde ussady — diýip, kakamam
ony öwdi. — Men ejeňi almankam, sen ejeňden bolmankaň, entek meň özüm seň
ýaly oglanjykkam, oň ussahanasynda çekiç sesi ýatmazdy. Gündizlerine kolhozyň
azallaryny bejererdi. Künde ýasardy. Düýelere howut tikerdi, ýabylara hamyt
bejererdi. Döwek döwer ýaly çarh ýasardy. Harman atar ýaly ýabaklar ýasardy...
Orak dişärdi, pil saplardy, kätmen taplardy... — Men kakamyň aýdýan
gurallarynyň köpüsiniň adyny ýaňy eşidýärdim. Olar nähili zat, nämä gerek,
bilemokdym. Kakam bolsa şol sanar gider oturardy. — Gijelerine ýetim-ýesirleriň
çokaýyny oltarardy, çarygyny çatardy, alkyş alardy...
Men pikir etdigimçe, babamyň hünäri gyzyksyz göründi. Ýamaly çokaý geýmek ýa
çaryk geýmek nämä derkar. Magazine baryp, täze köwüş saýlap alaýmaly. Şaý
ýasap bilen bolsa, ol başga gep.
Täzegül onunjyny gutaranda, ejemiň oňa öz dagdanyny sowgat berenini bilýän.
— Al, gyzym, dakyn. Bu dagdan mamaň pahyrdan ýadygär. Mamaňa-da muny
babaň öz eli bilen sünnäläp ýasap beripdir.
Täzegül dagdany dakyndy. Kiçijik dagdan owadandy, lowurdap duran gyzyl
gaşlary bardy. Täsindi. Şondan soň gyzlaň boýnunda owadan gülýaka görsemem,
dagdan görsemem, göwnüme ählisini babam ýasan ýaly boldy durdy.
Bir gün oň özünden soradym.
— Sen ussaçylygy kimden öwrendiň, baba?
Babam ýylgyryp, ýüzüme garady-da, özüme sorag berdi.
— Sen öňürti aýt, hat ýazmany kimden öwrendin?
Men aljyrajak ýaly etdim. Her niçigem bolsa hat ýazmany öwreden ilkinji
mugallymymy ýadymdan çykarman ekenim. Heý, olam bir ýatdan çykarmy?
Derrew aýtdym. Onda-da has ynamly aýtdym.
— Şeker mugallym öwretdi. Başga kim bolsun.
— Haý, berekella! Gördüňmi, sen ýazmany öwrenipsiň, mugallymyň bar. Hemme
kişiň öz mugallymy bolýar. Hiç kim zady enesiniň içinde öwrenip gelenok.
Alymam bolsa, bilgijem bolsa, gözbagçam bolsa, barybir, her kimiň öz mugallymy
bardyr. Meň mugallymym kakamdy. Şoň üçinem ilat oň adyny ýadyndan çykaryp,
ile belli bolansoň «Belli ussa, belli ussa!» diýip at goýupdyr. Maňa bolsa, şoň
galan adyny dakypdyrlar. Ras, menem şol ady göterýänmi, onda azajyk ussadyryn.
Babam ýeke aýak çolakdy. «Belli çolak» diýýänler soň üçin diýýärdi. Men olary
ýigrenýärdim. Çolak bolanda oňa «çolak» diýmelimi? Olam çolaklygy dereje
bilenok. Her gün ertir agaç aýagyny tomparyp duran dyzyna geýdirerdi-de, iki
ýerinden kemer bilen baglardy. Biziň gen galyp, seredýänimizi görüp sorardy.
— Nädýär, gelişýärmi?
Geliş niräň gürrüňi. Näçe timarlap ýasanam bolsa, kemerine sary toka dakanam
bolsa, gelşenokdy. Agaç aýakdan janly aýak gowy ahyry. Biz dymardyk. Babam
ýene özi jogap bererdi.
— Zyýany ýok, oglanlar. Siz beri aýaklaryňyza hazir bolaweriň, Ogurladaýmaň —
diýerdi. — Menem halys irdim şu agaç aýakdan. Ylgap bolmasa, ýapdan towsup
bolmasa, agaja dyrmaşyp bolmasa, jähenneme gitsin şu aýak — diýip zeýrenerdi.
— Şunym inçelip döwüldigi, gider-de, faşistlerden öňki aýagymy alyp gelerin.
Ejemiň aýtmagyna görä, köp wagtlap, babamyň çagasy durmandyr. Durman-
durman, ahyry bir ogly bolupdyr. Oňa yrym edip, bir ýaşaýança at goýmandyrlar.
Bir ýaşy dolanda bolsa: «Men başyma döwlet indi. Perzendim durdy» diýip, oba
toý beripdir. Adyna-da Döwletdurdy dakypdyr. Emma babamyň özünden başga
hiç kim oňa Döwletdurdy diýenok-da, Durdy diýýärdi. Men ony Aşgabatda
okaýarka, obada seýrek görerdim. Okuwyny gutaryp, kolhoza gelensoň, kän
görýädim, Günde diýen ýaly görýärdim. Saçlary peşerip duran oglandy. Ol özi
bilen doktor gelnem getiripdi. Iller ol boýny uzyn gelne žiraf diýse-de, men ony
gowy görýärdim. Gözüňe derman guýsun, ýaraňy daňsyn agyrdanok. Ol ähli
keselleriň dermanyny bilýärdi. Içiň agyrsa, iň ajy däl dermanlardan saýlap
berýärdi.
Ol oba gelip, kiçijik keselhanada bir ýyl dagy işledi, bir günem Durdyň gelni
gidipdir diýip, gürrüň ýaýrady. Ejem dagy ony gizlejek boldy. Emma iliň agzyny
ýygyp bolýamy näme. Sanlyja günde hemme ýere ýaýrady. Şondan soň, köp
mahal geçmänkä, Durdy daýymyň özem bir ýaňa ýitirim boldy.
Bir gün öýe gelsem, ejem ýeke özi aglap oturan ekeni.
— Näme boldy, eje?
Ol menden utanyp, derrew gözüniň ýaşyny süpürdi.
— Hiç... Hiç zat bolanok, guzym. Bar oýnaber!
Men çaga däl ahyry. Hiç zat bolmasa, ömür ejem aglarmydy.
Men sorap-sorap, Täzegülüň ýüregine düşemsoň, ahyry ol aýtdy.
— Sen hiç ýerde aýtmajagyňa söz berip bilermiň?
— Beý, men erkek adam ahyry.
Täzegülüň hasam gahary geldi. Gyz bolup doglanyna kemsinýän ýaly, men oglan
ýa erkek adam diýseň, gyr jyny.
— Ýeri, bolduň meň başyma erkek adam. Hiç ýerde aýtmajagyňa şert et.
Ol näme diýse kaýyldym. Aýtmajagyma şert etdim. Täzegülem sözünde durdy.
— Durdy daýymyň gelni gaçypdyr.
«Ony sensizem bilýän ahyry» diýesim geldi, ýöne saklandym. «Şumy bar
aýtjagyň?» diýýän manyda gözüne seretdim.
Hakykatdanam, men ony bilýädim. «Obada tans edere ýer ýok» diýip, gaçyp
gideninem bilýädim. Gelni gidensoň, Durdy daýymyň birnäçe gün tukat
gezeninem bilýädim.
— Sen onda Durdy daýymyň özüniňem gelniniň yzyndan gidip, Aşgabatda
galanynam bilýänsiň?
Muny welin bilemokdym.. Bilmeýän zadyna bilemok diýmeli. Ony şu wagt
Täzegülden eşitdim.
— Ol her zat ederin welin, gelnimiň öýkesini ýazyp, getirerin diýip gidipdir. Soň
özem gaýynlarynda galypdyr.
— Sen ony nireden bilýäň?
— Düýn babama hat gelipdir.
«Men Aşgabatda galmaly boldum. Jaý edinemsoň, göwneseň, senem göçürip alyp
gaýdaryn» diýip ýazypdyr. Birazrak pulam iberipdir. Babam ony almady. «Puly
başyma ýapaýynmy» diýýär. «Men oň puluna zar däl, didaryna zar» diýýär.
Ejemiň aglamagynyň sebäbi indi maňa düşnükli boldy. Şondan soň näçe wagt
geçenini bilemok. Bir gün kakam bilen ejem gidip, babamy zordan razy edip,
öýümize getirdiler. Oň tamynyň gapysyna hem atanak edip, agaç çüýläp goýdular.
Babam bizde ýaşamaly boldy. Ikijigimiz otyrkak, bir gün özünden soradym.
— Indi Durdy daýym haçan gelerkä, baba?
Soradymam weli, soranyma-da ökündim, babam ýüzümi aldy.
— Durdy daýyň ýok. Ýok seň şol daýyň — diýip, käsesiniň düýbündäki lödereli
syryntgyny serpip goýberdi.
Ikimizem dymyşdyk. Soň maňa nebsi agyryp, ýene başymy sypady, mylaýym
gürledi.
— Garry atasyny ýalňyz taşlaýan ogla ogul diýmezler, meň üçin indi oň barlygyýoklugy des-deň..
Men birsellem oýlanyp oturdym. Göwnüme bolmasa, şu ýerde babam bimamla.
Birinjiden-ä, ol ýalňyz däl. Biz bar. Ylaýta-da, ejem oň üstünde kökenek. «Kaka,
näme kemiň bar? Kaka, geýimleň kirläpdir, çalşyr. Dişiňe ýumşajyk aş bişirdim».
Galyberse-de, Durdy daýym oňa pul iberipdir. «Jaý edinemsoň, göçürip alyp
gaýtjak» diýipdir. Başga näme gerek. Hezil edip, Aşgabagda ýaşap ýörmeli. Men
muny içimde saklap bilmedim.
— Aşgabatda ýaşamak gowy ahyry, baba. Gidäýmezlermi? Meň-ä saňa gözüm
gidýär. Her gün gazlyja sirop içerdiň.
— Men obada doguldym. Obada-da ölesim gelýär, balam.
Babam ýene sesini gataldyp ugrady. Men gaýdyp, Durdy daýym barada zat
soramazlyga özüme şert etdim.
Babam näme diýse-de, ony unudyp bilmeýäni welin bellidi. Her niçigem bolsa, ol
onuň ogly ahyry. Onda-da ýekeje ogly. Daşyna çykarmasa-da, görnüp dur, ol
ogluna garaşýar. Her gün garaşýar. Poçtalýon geçse, ondan hoş habar hantama.
Ejem bilen ikiçäk galanlarynda birhili düşnüksiz gürrüňler edýärler. Olar adyny
tutmasalaram belli. Başga hiç kimiň däl-de, Durdy daýym bilen doktor daýzamyň
gürrüňini edýänlerini bilýän. Ejem: «Aý, ol bir şäher terbiýesini alan maşgala.
Obadaky oňňudymyza takat edip oturjak gümany barmy» diýýär. Babam tersine:
«Wah, guzym, şäherli gyzlaryňam oba bilen allanäme öwrenişip gidýäni kän
ahyry. Obada tans ýok» diýip gitdi diýilýäni ýalan. Hanha, şaňlap duran köşk
obaň ortasynda. Haçan görseň, içi boş, haňlap ýatyr. Özi ýaly ýaş-ýeleňler bilen
barsyn-da, edibersin tansy bolsa. Köwşi tozýança etsin. Etme diýjek ýok ahyry.
Gep tansda däl. Gep oglumda. Ogul ogul bolanda, ýeke gelniň göwni tapylar
ahyry.
Şu zeýilli bolanda ilde agzy boşam köpelýär. Başga gürrüň gutaran ýaly, aýyn
bolmasa, biziň maşgalamyzyň gürrüňini edýärler: «Tüweleme, Kössek şon-a
oňarypdyr. Garry gaýynyny ýygnapdyr» diýýärler. Ýeri, şundanam bir gürrüň
bolarmy. Bu gürrüňleň hersi gulagyna ilende, babam telim günläp işdäden
kesilýär. Elbetde, beýle diýilse, menem halap baramok. Şony diýýänleň alkymyna
baraga-da, «Ýygnap-ýygnamaz ýaly, babam odun-çöp däl. Göçülen ýurtda
taşlanan goş-golaňam däl» diýäýesim gelýär. Dogry-da, babam adam. Janly adam.
Hiç kese mätäjem däl. Hiç kime minneti hem ýok. Garrapdyryn diýenok. Ilden öň
turýar, birsellem dek oturanok. Uzyn gün aýak üstünde gydyrdanyp ýör.
Ynha, ol bu günem eýýäm ähli edilmeli işleri edipdir-de, meni turzup, bileje çaý
içmek üçin başujumy adyp dur.
— Oglum, o haram ölmüş çalja towşan-a bu günem görünmedi.
«Aý, görünmese, görünmän geçsin-le» diýesim geldi. Men oň tapylmajagyny
babam aýtmanda-da bilýädim. Sesimi çykarman, çalak-çulak ýuwundym-da,
babam bilen çaý içmäge oturdym.
Sary çyrmaşygy ýüpe çykap, sallam-sajak edip, arkasynda göterip gelen ejem
biziň çaý içip oturan sekimiziň deňinde saklanyp ýylgyrdy.
— Alla janlarym, bu gün hernä gün tersden dogaýmabilsedir.
Men gürrüňiň kime kakdyrylýandygyny bilip, käseme çaý guýan boldum. Ejem
ony meň ir turanyma geňirgenip aýdanokdy-da, begenjine aýdýardy. Oňa
babamam düşündi.
— Sen entek piliň gulagynda uklaýaň, Hallym (ol ejeme hemişe Hally diýerdi),
Bazar jan bir mahal turdy. Men ähli işlerime-de kömekleşdi.
Soňra ol ertirden bäri eden ähli işlerini sanap başlady. «Ählisini bile etdik» diýip,
meni öwdi. Käýelseňem gowy däl, öwülseňem. Göz-görtele ýalan sözläp, öz
ýanyňda öwüp dursalar-a hasam erbet boljak ekeni. Meň ýüzüm lap-lap gyzdy.
Babamyň aýdýanlaryna ejem ynanmasa ynanan-a däldir, ýöne ynanan boldy.
— Şeýtgin, oglum, şeýtgin, sen indi goçak ýigit bolupsyň.
Şondan soň ol arkasyndaky oty düşürip, elini ýuwdy-da, çaý içmek üçin
ýanymyza çökdi.
— Bu, ýatman galmyş, çybyn ýatmajakmyka, kaka? Otuň içem doly. Biz-ä şu ýylky
ýaly çybynlyk ýyl gören däldiris.
Babam äwmän, çaý owurtlady.
— Aý, ýatmasa, elinden gelenini edäýsin-le şolar. «Ýagym peşe bolsa, ýaragym
hyşa» diýipdir öňküler. Şeýle dälmi, galtaman?
Ol maňa gözüni gypyp goýberdi. Keýpi kök bolanda hemişe şeýderdi. Babamyň
oýny hem bolsa, ejemiň çynydy.
— Agşam nätdiň, uklap bildinmi, özi?
Babam ýene öňki äheňinde ýylgyryp gepledi.
— Bir çybynjyk jyň etdi diýip, süýji ukuny bozup bolmaz ahbetin. Baý, berk
ýatdym-a.
Babam wäşilige salýar. Ýogsam onuň agşamlaryna ýatman, bogaz düýämiziň
daşynda aýlanyp geçirýänini menem bilýädim, ejemem bilýär. Düýe ýaly çybyna
durumsyz haýwan bolmaz ekeni. Özi bir dynnym ýalyjak zat welin, düýe janawar
oň sesini eşideninden kakynjyraberýär. Repide ýaly paşmaklary bilen öz garnyna
gezekli-taýly patladyp, urup durandyr. Ertir görseň, janawaryň çybyn çakan
ýerleri düwün-düwündir. Babam ýaltanman, ol ýaralara garaýag çalardy.
— Düýäň hamy galyň ahyry, çybyn iňňesini nädip geçirýäkä? — diýip, men geň
galýan. Babam bolsa:
— Sen muny, hiý, ýöne goýaýgyn, oglum. «Düýäň howudyndanam geçirjek welin,
arman, gülkim tutaýýar» diýýämişin — diýerdi.
Her zadyň öz ýagysy bolýar. Eşegimiz çybyn çaksa-da, onçakly gorsananok.
Emma bökelek golaýyna geläýdigi welin, gorkusyna jany çykyp barýandyr.
Günortanyň yssysynda münüp suwa ýakmaga gidersiň. Ýuwaş gidip barýan eşek
birden burnuny ýere oýkap başlar. Şo bada üstünden towsup düşmeseň, seni
ýykdygy biläý. Gölä ýa sygra gandala degende, ol eşek ýaly ýatanok-da, guýrugyny
egnine atyp, iki ýana ylgap ýörendir.
Iýulyň howasy gün-günden möwç alýardy. Heniz ertir çaýymyzam içmänkäk, Gün
öz häkimligini ýöredip başlady. Ejem çäýnek-käseleri ýygnap ýörşüne maňa
sargady.
— Oglum, başyňdan tahýany çykaraýmawergin. Asla tüýlüje şyrdajyk bolaýsa-da,
kem bolmazdy.
Men aýak ýalaňaç, baş açyk gezmäge endik edipdim.
— Tahýany nädeýin, onsuzam yssy ahyry, eje.
Ejem gözüme garady. Bu onuň nadyllygynyň alamatydy.
— Garaz, «hoş» diýäýmegin, bomy? Seret, babaň, heý, telpegini çykarýamy?
Içen çaýy eýýäm der bolup ýagyrnysyna çykan babama seretdim. Ejem seret
diýensoň seredäýdim, ýogsam onsuzam bilýädim. Ol elmydam başy özüne-de
gabarak görünýän goňur telpekli gezerdi. Içi pagtaly güpbüsi hem egninde
bolardy. Diňe ýatanda çykaraýmasa, olary gyşy-ýazy çykarmazdy. Onuň pikiriçe,
şol telpek bilen pagtaly güpbi ony tomsuna güyden goraýarmyş. Gyşyna hem
sowukdan.
Ejem meni gün urar diýip gorkýar. Gün urandä nähili bolýanyna men belet.
Özümi gün urmasa-da gün urany gördüm. Sesi waňňyldap dur. Has gatyrak gün
uranda, burnuň ganaýan wagtam bolýar. Ejem: «Birden güne urduryp, keselhana
girseň, ýarawsyz janyma yzyňdan gatnamak aňsat düşmez» diýende gorkmanam
duramok. Eýsem-de bolsa, öz eňegime tutdum. Ejem bu gezek meň bilen uzak
ýaňkalaşmady.
— Sen, han ogul, näme diýsene. Etseň-ä düzüwje bol-da, aýdylany et, etmejegem
bolsaň, agşam kakaň işden geler welin, git oba garşy Täzegülüň ýanyna. Bu ýerde
seň geregiň ýok.
Men çekgäme şarpyk degen ýaly boldy. Täzegülüň ýanyna gitmek meň üçin
jezady. Jezaň ýamanydy.
Ejemiň derdi sebäpli, ýylda tomsuna biziň maşgalamyz ikä bölünerdi. Kerwen
bilen Täzegül öýde galardy. Babam bilen ejem hem gawunyň başyna göçerdiler.
Tä güýze çenli çatmada ýaşardylar. Bölekçilik erbetdi. Emma erbedem bolsa, alaç
ýok. Ejemiň içindäki derdiniň ýeke dermany, olam gök terne bilen düýe çalydy .
Şolar bar bolsa, ol allanäme. Şolar ýok bolsa, bir gün sag, iki gün syrkaw. Kerwen
öýdekä böleklik beýle gaty kynam däldi. Ol goşun gullugyna gitdi welin, oň ýerine
Täzegülüň ýanynda men galmaly boldum. Kakam bolsa ertir gidişine kä agşam
gelerdi, kä-de ekinin üstünde bolardy. Ol gök ekin brigadiri bolansoň, ähli hasyly
birden ýetişýädi. Öýe gelen wagty oňa çaý bermeli, nahar taýýarlap goýmaly.
Içeriň kirini ýuwmaly. Towuklary iýmlemeli. Gepiň tümmegi, ähli alada biziň
Täzegül ikimiziň boýnumyzady. Ýöne meni iş-alada gorkuzanokdy. Meni
gorkuzýan Täzegülüň yzgytsyzlygydy.
Oň elinde galan özüň bolma. Duranja bir türmäň bar-da. Öýden çykyp, oglanlar
bilen oýnamak gadagan. Sebäbi uruşýamyşym. Howludan aşmak, agaja
dyrmaşmak gadagan. Birden ýykylyp, aýagymy döwdürsem, Täzegül jogap
bermelimişin. Sarymsak iýmek gadagan, agzyňdan ys gelýärmiş. Käşir iýmek
gadagan, içiň ýellenýärmiş... Ähli zat gadagan, gadagan, gadagan. Ol telewizoryň
towlanýanyny gulplap, açaryny sandykda saklaýar. Öz islän wagty açýar,
islemese-de, çabalanyp ýatsaňam görkezenok. Kakamyň gurallaryny ellemeg-ä
duýbünden gadagan. Ahyry men çydamadym: «Seň özüň gadagan, ýerçeken»
diýip gulpagyna ýapyşdym. Ol ilki aglady, soňam ýençdi. Görenim-eşidenim şol
boldy. Ýenjilsemem, zulumdan-a sypdym. Arkama ýel çaldy. Şoň üçinem indi
meni Täzegülüň ýapyna iberseler, ýokuş degjek.
Ejem bilen kejeleşip, gaty ýalňyşanyma düşündim. Emma indi giç. «Tahýa däl,
telpek geýmelem bolsa kaýyl. Meni Täzegülüň ýanyna iberme, eje jan!» diýip
ýalbarasym geldi. Babam meň halyma gynandy öýdýän. Häliden dymyp
oturanam bolsa, laňňa ýerinden turdy-da, elimden çekdi.
— Ýeri, bolýa-da, tahýa geýesiň gelmese, men saňa kagyzdan papak ýasap
beräýerin. Ýör ikimiz gawuna aýlanmaga gideli. Göwnüme bolmasa, sary
gawunyň ysy bar ýaly...
3-nji bap: EKIZ WAHARMAN
Men başym kagyz papakly, babamyň yzyna düşüp, gawunçylyga tarap barýan.
Biziň bir peýkal gawunymyzyň murtuny asmana tutup oturyşy onuň mesligini
aýdýar. Ol neneň mes bolmasyn. Gün näçe diýseň yssy bolsa, suwly ekiniň
göhi gelýär. Edil gulagyndan çekilýän ýaly ösýär. Men muny eýýäm näçe wagt
bäri bilýän. Yssynyň ýene bir peýdasyny bilýän. Jöwza yssy bolanda ýigrenji
siňekler gyrylýar.
Biz öňümizden çykan ilkinji joýaň gyrasynda saklandyk. Bu babamyň «pyşdyl
ýekelän» diýip, at goýan joýasydy. Joýaň iki gyrasam ümürsün gök biýaraly
hyýardy. Özem şeýle bir düwüpdir, şeýle bir düwüpdir, tüwleginden ýaňa
barmak basara ýer ýok. Edil çagyl daşy ýaly çakyşyp ýatyr. Dek düýn iki sany
oglan gelip, bir halta ýygyp gitdi. Kakamyň brigadasynyň çlenlerine günortan
Sez Türkmän ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Arkadagym agtyklar - 02
  • Büleklär
  • Arkadagym agtyklar - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2262
    28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2234
    29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3838
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3857
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2215
    29.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3823
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2231
    29.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    28.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3839
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2147
    31.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3824
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2206
    28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2157
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3835
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2231
    27.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Arkadagym agtyklar - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 1297
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 863
    39.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.