Latin

Язмышның Туган Көне - 7

Süzlärneñ gomumi sanı 4340
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1975
40.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
57.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
65.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
— Беләсеңме, Ак бабай, ул үзе иң гадәти балалар кебек, әмма аңарда йөз яшьлек картлар акылы бар.— Сәүбән үзе сөйли, үзе өйалды баскычында утыручы бала чагын күзәтә. Тегесе исә, киеренке бер халәттә, җитди кыяфәткә кереп, тын алырга да куркып утыра.— Баштарак мин аңардан курыктым. Ышанмадым. Ул минем өчен барысын да эшләде — үз хасиятләремә төшенергә, кешелек асылыма кайтырга булышты. Иң мөһиме — ничә еллар буе каткан күңелемне эретте, җанымны иркәләде… Аннары… Аннары ул миңа элеккеге саф, самими, изге мәхәббәт хисләрен кайтарды, мине бәхеткә ымсындырды, киләчәккә өметләндерде, яшәүгә үсендерде… — Сәүбән баштарак тыныч, салмак кына тавыш белән сөйләсә дә, тора-бара эчке дулкынлануын яшереп тора алмый башлады. Бераздан дулкынлану тетрәнүгә, тетрәнү ярсынуга күчте. Озак көттермәде — Сәүбәннең элеккеге җан борчылуларыннан айнып, котылып кына килә торган күзләреннән беренче яшь бөртеге атылып чыкты…
— Мин барысын да аңладым, олан. Баштарак каты бәрелүем өчен ачуланма. Ачулансаң да үпкәм юк. Мин аларны чын күңелемнән әйттем. Син бу тормышта ниндидер илаһи вазифа башкарасың, олан. Мин бу вазифа хакында ни дә булса әйтә алмыйм, әмма аның олы эш, изге эш икәнен беләм. Ул изге бурыч сиңа төшкән икән, безнең өчен дә әйтеп бетергесез зур горурлык. Тагын шуны әйтәм: бу минутта син үзеңнең җан-парәң, күңел офыкларың, яшәү мәгънәң белән миңа караганда өстәрәк торасың. Чөнки син илаһи рухлар белән аралашасың, якты дөнья чиген үтеп, илаһи кырда яшисең…
Ак бабайдан кайтканда, Сәүбән бала чагы белән сөйләшмәде. Тегесе дә ләм-мим. Чынлап та, Ак бабай аларның икесен дә төбе-чиге булмаган уй чоңгылына атты, ахры. Сәүбәннең үзен бер генә сорау борчый: “Бала чагының рухи заты белән аралашканны каян белде соң ул?” Үзе үк җавап та бирергә тырышты: “Ник белмәскә, шуңа да Ак бабай бит инде ул. Ә Ак бабайлар мондый әйберләрне белергә тиеш, күрәсең…”
Сәүбән өенә кереп тормады, кайткан уңайга, ындыр артлап, инеш буйлап Кала-тауга таба китте. Күңеле тансыклаган тынычлыкны ул шунда гына таба алыр кебек иде.
Малай Сәүбән дә мыштым гына аңа иярде. Аның күңеленә дә ниндидер борчу-гамь кергән, ахры.
Сәүбән карап-күзәтеп барды: авыл шактый үзгәргән. Таш йортлар күбәйгән. Аерым хуҗалык йортлары матурайган, әмма авыл үзе бетәшкән — урамнары чүп-чар белән тулган, елга-инеш буйларына тирес өйгәннәр. Үзгәртеп кору җилләредер инде: фермадагы элекке төзек, агарып-балкып торган биналар бушап калган, аларның тәрәзәләре ватылып, ишекләре каерылып беткән. Аның каравы авылда ике мәчет манарасы калыккан. “Мәчетләр салып кую гына иманлылык билгесе булса, эшләр бер дә әйбәт түгел”,— дип уйлап алды ул. Бөтен хуҗалык җимерелеп, элекке колхоз милке таралып-тузып ятканда, яисә инеш буйлары чүп-чар өеме белән күмелгәндә, нинди иманлылык, рухи яңару, чистарыну хакында сүз алып барырга мөмкиндер…
— Ак бабайлар ни карыйдыр…— Бу сүзләрне янәшә барган бала чагы Сәүбәннең авызыннан өзеп алып әйтте.
— Әйе шул, картлар ни карый икән?
— Беләсеңме, мәктәп тә сигезьеллыкка әйләнде бит бездә.
— Да?
— Балалар аз, бөтенләй башлангычка калмагае әле… Исеңдәме, без укыганда, ягъни сез укыганда, мәктәп гөрләп тора иде, ә?!
— Хәтерлим: беренче сыйныфта укыганда, Әнисә апа, һәрберебезне бастырып, кем булырга теләвебезне сорап чыкты. Мин үрә бастым да, Космонавт булам, дидем. Бөтен бала көлде. Әнисә апа да көлде.
Шулай да:
— Космонавт булыр өчен бик күп укырга кирәк, укысаң — булдырасың,— дип җөпләп куйды.
Сыйныф укучылары арасында космонавт булырга теләүче мин генә булганмын икән. Икенче көнне әнкәйне урамда очратып: “Сәүбәнегез мактанчыграк, үзен башкалардан өстен куерга тырыша”,— дигән. Мин моңа бик рәнҗегән идем.
— Ул бит синең сәер төшләрең хакында белми иде.
— Синең дә хәтереңдәме алар?
— Төннәр буе күк, галәм, космос белән хыялланып чыга идең син. Әллә нинди яшел, зәңгәр, көмеш йолдызларга оча идең. Аларда безнең кебек үк кешеләр яши, тик күзләре яшькелт-зәңгәр, чәчләре җирән… Менә синеке кебек…
— Синеке кебек тә…
— Карале, без дә шул йолдызлардан микән әллә? Хөсни бабай да шулай ди.
— Син бит рух, илаһи зат, моны гына белергә тиештер…
— Юк, мин — синең рухың. Мин үзем дә шул галәм рухлары ихтыярында яшим. Алар белән бер очракта гына аралаша алам мин.
— Кайчан?
— Синең белән минем арада тулы гармония урнашкач.
— Шуннан?
— Шул: без икебез тәмам тәңгәлләшеп, аңлашып беткәч, күңелләребез, җаннарыбыз, уй-хисләребез тәмам сафланып, омтылышларыбыз уртак максатка юнәлгәч кенә миңа галәм ишеге ачылачак…
— Син очып китәчәксеңме?
— Юк ла, минем өчен, юк минем өчен генә түгел, синең өчен дә күк капусы ачылачак, һәм без галәм серләре сакланган илаһи дөньяга атлап керәчәкбез… Андагы тереклек цивилизацияләрен ачачакбыз, кайчандыр ватаныбыз булган йолдызларны күрәчәкбез.
— Мин дә очармынмы?
— Юк, син оча алмыйсың. Мин синең күзләрең булырмын…
— Синең, алайса, Кала-тау серенә дә катнашың бар?
— Юк, дидем бит инде. Мин — синең рухың, синең бала чагың гына.
— Аңлашылды…
Бераз тын бардылар. Һәркемнең үз кайгысы иде. Беренче булып тагын малай сүз катты:
— Нигә Сәвия хакында сорамыйсың? Ул да мәктәптә укыта бит. Аның малае да шунда укый.
— Нәрсә сорашыйм инде. Дөресен генә әйткәндә, мин аңардан куркам.
— Куркырлык та шул.
— Йә, син дә өркетми тор!
— Чынында шулай. Мин рухи зат булып та куркам әле аңардан. Сиңа бик рәнҗегән диләр бит аны…
Сәвия хакында сүз ябышмады. Моны аңлап, икесе дә бу темадан шундук читкә тайпылдылар, юк-бар сөйләшеп кенә бара башладылар.
Шулай сөйләшә-сөйләшә исемсез инешне атлап чыктылар, үргә менеп, Кала-тауга таба киттеләр. Әмма шактый барасы бар иде әле, шуны истә тотып, ял итәргә булдылар, бердәм рәвештә, ах-ух килеп, келәм кебек чирәм өстенә тәгәрәделәр.
Сәүбән карашларын күккә текәп тын калды. Бүгенге күк ниндидер сихри күренешне хәтерләтә. Ниндидер шомлы-караңгы болытлар йөзә… Ә көн үзе аяз!.. Чынлап та, ниндидер мәгънәле күренеш бу: унсигез ел вакыт эчендә болытлар тәмам картайган, ә Кояш шул килеш калган! Гүя Сәүбәннең бар өмете болытларга сарылып киткән, ә якты хыяллары якты килеш торып калган…
Бу күкнең төбе бармы? Болытлар артында, кояш артында ни бар? Сәүбән кечкенә чагында бер кызык күнегү уйлап тапкан иде. Хәзер шуны исенә төшерде: чытырдатып күзләрен йомды, күңел түреннән җанын суырып алды, аннары күзләрен шар ачып, шул җанын тышка, күккә чыгарып җибәрде… Җан очты, очты… Бүген күргән төштәге кебек. Тик бу юлы ул күккә, галәмгә очты. Башта дөнья караңгылана барды, аннары кабат яктырды, бераздан тоташ балкыш-нурга күмелде.. Сәүбән алдында олы йолдыз-планета барлыкка килде. Ул олы, мәһабәт күз алмаларына охшаган иде…
Шунда әллә каян гына җил-гарасат килеп чыкты да Сәүбәнне бөтереп очыртып алып китте. Ул каршы торырга тырышып карады, әмма бу “йолдыз җиле” аның иркен чикләп, ихтыярын үзенә буйсындырып куйган иде инде.
…Сәүбән үз битенә кемнеңдер кагылуын тоеп, айнып китте, күзләрен чылт-чылт йомып, кабат ачты. Ә-кә-мәт! Аның йөзе каршында шар кебек күзләре белән сөзәрдәй булып, кап-кара сыер басып тора иде!
Сәүбән үзен-үзе белештермичә сикереп торды. Менә хыялый түгел диген, ә? Сыер күзләрен планета дип белеп, саташып ята ласа!
Малай чагы да көлемсерәп утыра. Сәүбәннең аңа ачуы чыкты. Тапкан көләр кеше. Үзе рух булгач та... Аңа рәхәт — йоклыйсы да юк, ашыйсы да юк, борчыласы да, куркасы да юк… Армый да, ичмасам…
Сәүбәнгә хәзер унбиш-уналты яшь түгел. Ул чакта бу араны “эһ” тә дими йөгереп үтә иде. Хәзер бит ир уртасы булып бара. Шулай да тизрәк кузгалырга кирәк. Әле кайтасы да бар…
Бу юлы алар кызурак бардылар. Инешне күздән югалтмыйча бара торгач, Кала-тау астындагы чишмәгә бик тиз килеп чыктылар. Инеш дигәннәре шул чишмәдән агып чыккан су була инде.
Ерактан ук Кала-тауның мәһабәтлегенә, олпатлыгына сокланып килде Сәүбән. Очындагы “китек” тә шул килеш. Анда ук менеп булмас. Их, күрәсе килә дә соң андагы “аэродромны”! Авылда шактый юанасы булыр, бер махсус килеп китәр әле. Ә хәзер чишмәгә, бары тик чишмәгә генә!
Мәгарә авызы ерактан ук караеп, бераз шомландырып каршы алды. Элек бер дә болай түгел иде: әнә ничек куркыныч кыяфәттә икән тауның бу ягы. Чынлап та олпат бер җанварга охшаган ул. Әлеге җанвар “җан бар”га әверелеп, үкереп-бакырып торып басар да бөтен тирә-юньне пыр туздырып ташлар кебек…
Сәүбән белә: озак күрми торганга гына шулай ул. Күз бер күнеккәч, бу шом бетәчәк, күңелгә якын бер тау булып кына калачак.
Рух чишмәсенең челтерәвек агышын Сәүбән ерактан ук ишетеп, килә-килешкә аптырап калды. Чишмә тирә-ягындагы сазлык киңәйгән, инеш, киресенчә, тарайган, янындагы таллык сирәкләнгән, аның тирәсендәге чирәмлек пычранган. Агышы шул ук, ярсып-ярсып, тулгак тоткан кебек ага. Улагы да шул, әмма шактый тузган, кителеп, яньчелеп беткән. Бу агач улакны бик борынгыга юрыйлар иде, имеш, Пугач яулары вакытында ук шушы улак булган… Патша гаскәрләреннән качып, Салават Юлай егетләре өч көн шушы чишмә буенда яткан дигән сүзләр дә йөри.
Сәүбән йөгереп килеп чишмә алдына тезләнде, улактан агып төшкән суга учларын куйды. Аннары шул учларындагы суны үзенең битенә, чәчләренә сирпеде. Ниндидер сихергә эләккән кебек, беравык телсез калып, таш сындай катып торды ул. Аның тәне буйлап ниндидер рәхәт дулкын йөгерде. Бу дулкын берочтан Сәүбәннең җанын, бәгырен дә тылсымга төреп, сафлап, иркәләп узгандай булды… Ул шушы мизгел өчен генә булса да авылга кайтырга тиеш иде. Сәүбән моны хәзер ап-ачык төшенде.
Юлда шактый сусаган иде, Сәүбән йотлыга-йотлыга су эчте. Бала Сәүбәнне дә чакырып караган иде, тегесе елмаеп кына куйды: юкка үртәмә, янәсе…
Сәүбән, чишмә читендәге камышлык буена чыгып, аяк киемнәрен салды, ялантәпи калып, малайларча сикергәләргә, кыланырга тотынды. Аның кәефе шәп иде. Шул шәплек белән ул юкәлеккә китте. Сәүбән аларны бүген төшендә күргән иде инде. Ә-әнә теге ботакта ул Сәвиясенең фәрештәсе белән басып торды. Аның үзенең дә рухы гына килгән иде шул…
Сәүбән мәгарәгә бармады. Озак кына карап-күзәтеп торды да, чирәмгә утырып, кайтырга җыена башлады. “Килермен әле, Кала-тауга махсус көн багышлыйм, Ходай кушса…” дип юатты ул үзен. Ә чынында ул мәгарә эченә керергә, хәтта аңа якын барырга да шикләнде. “Нәрсә булмас, бу тауның изге рухлары хәзер инде мине танымыйлардыр да… Үртәп йөрмим, үзем дә әлегә үртәлмим”,— диде ул.
— Син хаклы, бүген кермә. Тау әле сиңа күнекмәгән, ияләшмәгән. Оныткан. Мин моны тоеп, белеп торам.
— Әйт әле, алайса, Кала-тауның рухлары, ияләре бармы?
— Бөтен нәрсәнең дә рухы, иясе була. Кала-тауның рухы — кара рух. Хәтерлисеңме, бу чишмәне дә элек “Кара рух чишмәсе” дип йөрткәннәр. Хәзер генә, балалар курыкмасын дип, Рух чишмәсе дип калдырдылар.
— Ул Кара рух хакында Хөсни бабайның ниндидер риваяте дә бар иде.
— Бар иде. Имеш, җәй көннәрендә, эңгер вакытында, ул шәүлә шушы мәгарә авызыннан килеп чыга икән дә бөтен иңкүлекләрне, үзәнлекләрне айкап йөри икән. Юлында берәрсе очраса, сихерләп, үзе белән тау куышына ала икән…
— Бала вакытта, менә синең кебек чакта минем күргәнем булды ул рухны. Тик… мин күргәне ап-ак иде…
— Ә-ә, анысын әйтәсеңмени? Ак шәүлә булып, томан кебек йөри торганы да бар, имеш. Анысы Кара рухның кызы була инде.
— Бервакыт Сәвия белән икәүләп үзебезнең юкә агачы төбендә гәп сатып утырабыз. Кинәт яңгыр ява башламасынмы?! Без, өскәрәк үрмәләп, куыш сыман җиргә кереп утырдык. Шул вакыт мәгарә ишегеннән ап-ак шәүлә, дөресрәге, зифа кыз гәүдәсе килеп чыкты. Ул кешеләр кебек атламый, аякларын шуыштырып барган кебек йөзеп бара иде… Без өнсез калдык. Теге ак шәүлә чишмә буена килде дә, аның улагына төбәп, куллары белән берничә кискен ишарә ясады. Гаҗәп хәл: чишмә суы ярсып агуыннан туктады, тыйнак-салмак кына йөгерергә кереште. Аннары бу рух озак кына Сарманайга таба карап торды һәм, нидер исенә төшкән кебек, ашыгып-кабаланып мәгарә эченә кереп китте.
Сәүбән бу тау эчендә ниндидер сер яшерелгәнен бик яхшы белә. Ул сер аның үзе белән дә бәйләнгән, ахры. Бервакыт аскы басу очындагы наратны яшен сукты. Бозау эзләргә чыккан Сәүбән нәкъ шул нарат төбендә басып тора иде. Яшен ташы Сәүбәнгә дә кагылып узды. Җитмәсә, өстенә авыр ботак төшеп имгәтә язды. Ул аңын югалтып, җан очырып ята иде инде. Шул вакыт ниндидер ак шәүлә аны күтәреп алды да авыл читенә илтеп куйды. Сәүбәнне бик тиз күреп алып, өенә кертеп куйдылар.
Икенче мәртәбә кышкы буранда адашты ул. Кая барырга белмичә, тәмам хәлдән тайды, тезләренә төшеп: “Бетүем шушы икән, хет берәрсе килеп чыгып, мәетемне генә тапсалар ярар иде”,— дип уйлагандай итте. Аннары якты дөнья белән саубуллаша башлады.
Менә шунда ул бер ут күреп алды. Авыл өйләренә алынган тонык ут кебек, Сәүбәнне биш-алты чакрымлап артыннан ияртеп барды ул. Авыл урамына килеп керүгә, кар астына күмелеп калгандай, кинәт юкка чыкты…
Шул хәлләрне искә төшереп, Сәүбән тагын да ныграк шомланды. Ул чын-чынлап кайту ягына кузгалды. Чишмә буендагы камышлыкны тагын бер мәртәбә бармак очлары белән сыпырып узды. “Чишмә керфеге кебек икән болар”, — дип уйланды Сәүбән, һәм үзенең образлы табышына сөенеп елмайды.
Кайтыр юл һәрвакыт кыскарак була. Алар — ике Сәүбән — юлда тын гына, сөйләшмичә генә кайттылар. Авылга кергәч кенә малай сорап куйды:
— Баруын бардың, әмма җаныңа барыбер тынычлык тапмадың… Шулаймы?
— Шулай, син хаклы, — дип, моңсу гына җавап кайтарды Сәүбән.
— Борчылма, тынычланыр көннәрең алдадыр. Бер көндә генә күңелне тынычландырып, иманны яңартып булмыйдыр ул…
— Кайткач, әткәй янына барам, бәлки, шунда юанырмын, тынычланырмын…
— Барма, йөрмә, әткәй хәзер безнең өчен тарих булып кына калды. Аның үз гаиләсе…
— Барыбер барам, күрәм, сөйләшәм! Һәм сорыйм: ни өчен ташлаган ул безне? Ялгыз хатынны ике баласы белән ник урам чатында ташлап калдырган, ә?
— Ташлаган-ташлаган инде… Хәзер кайтарып алып булмый. Яңартма үткәндәге җәрәхәтләрне. Үзеңә үк авыр булачак.
— Син хаклыдыр, әмма мин бер мәртәбә әткәйне күреп калырга, аның күзенә туры карарга тиеш! “Нигә син безне ташладың?” дип сорарга тиеш!
— Юк, сорый алмассың шул инде…
— Нигә?
— Безнең әткәй моннан ике ел элек дөнья куйды…
— Ә?..
7
Сәүбәннең үз әткәсе белән булган тарихка кагыласы килмәгән иде. Ә кагылырга туры килә. Аның үлеме-вафаты шуны сорый. Үлем барысын да тигезли бит ул. Кала-тау буеннан кайткач, түшәккә чалкан төшеп, кич буе әткәсен уйлап ятты Сәүбән.
Рәмзия аның янында:
— Авырмагансыңдыр бит, балам?— дип бөтерелә башлаган иде, Сәүбән кырт кисте:
— Юк, әнкәй, бер җирем дә авыртмый. Арытты гына, бераз ятып алыйм әле.
Барысын да әллә каян аңлап торган Рәмзия, улын ялгыз калдырып, тышка, ишегалдына чыгарга җыенды. Шунда тагын Сәүбәннең “теле ачылды”:
— Әнкәй…
— Әү, балам.
— Әткәй үлдемени?
Рәмзия бер мәлгә телсез калды. Ул бу сорауны көтмәгән иде, ахры. Шулай да үзен бик тиз кулга алды.
— Үлде шул, балам. Ике ел элек җирләдек…
— Ничек үлде ул?
— Җиңеләебрәк киткән иде, зиһене саташып үлде. Шулай язган булгандыр инде.
— Сөйлә әле, әнкәй, барысын да сөйлә. Ничек яшәде ул, ничек үлде?..
— Сәлимәдән дә ике малае булды. Тач синең кебек ике малай. Бер ата бит, гаҗәп түгел. Зәп-зәңгәр күзле бу малайларны миңа булышырга еш җибәрә иде әткәң. Үзе килми иде. Күзгә дә күренмичә яшәде ул. Соңгы елларда ялгызы интекте, тик барыбер баш иеп, ярдәм сорап, миңа килмәде.
— Нишләп ялгызы яшәде соң ул?
— Балаларын читкә озатып бетергәч, Сәлимә җир куенына керде. Теге хәтәр авыру бар бит әле? Ярты ел дигәндә шул авыру Сәлимәне якты дөньядан алып та китте. Мин ул хатын белән фермада бергә эшләдем. Зәбир хакында бер начар сүз дә сөйләмәде ул…
— Әнкәй, әткәй нигә китте бездән? Туп кебек ике баласын, сөйгән хатынын ташлап ник китте? Сезнең матур мәхәббәтегез хакында ниләр генә сөйләмиләр иде бит?..
— Ә-ә, син аны әйтәсеңме? Сөйләрлек хәлләр булды шул…— Бераз уйчанланып торганнан соң, Рәмзия тагын дәртләнеп сөйләп китте: — Сабантуй көнне булды бу хәл. Аз гына төшереп алган Зәбир бөтен кеше алдында:
— Рәмзия, миңа кияүгә чык, — дип кулымны сорады.
Мин ялындырган булам:
— Юк, — мин әйтәм, — очраган бер кешегә кияүгә чыга алмыйм мин. Башта егетлегеңне күрсәт, аннары карарбыз, — дим.
— Шуннан, шуннан?..
— Шуннан ни, Зәбиргә җитә калды. Кала-тауга күрсәтеп: “Телисеңме, синең өчен Кала-тау кыясыннан очып төшәм”, — ди бу. Халык көлә башлады. Мин дә көләм. Очып төшмәсен беләм бит инде. Шунда Зәбиргә әллә нәрсә булды. Мин моны мәңгегә онытмаячакмын. Мәйдан уртасына чыкты да, чирәмгә тезләнеп, ике кулын өскә күтәрде ул. Үзе дә күккә төбәлде. Мин аны мондый хәлдә башка бервакытта да күрмәдем. Бу минутта ул күк белән сөйләшкән кебек иде…
— Аннары нәрсә булды? Сикердеме?
— Сикерде…
— Ничек инде?
— Томырылып йөгереп барды да тауга үрмәләп менеп китте. Бөтен халык, таң калып, аны күзәтә башлады. Кала-тау кыясының биеклеген беләсең, шактый азапланды әткәң. Шулай да бик тиз менеп җитте. Кыя өстендә тагын теге сәер йоланы башкарды. Аннары текә стенаның читенә үк килеп басты. Халык шаулаша, йөгерешә башлады. Кемдер җөпләп, хуплап кычкыра, кемдер тыярга тырыша…
— Йә, әнкәй, әйт инде, сикердеме?
— Шулай басып торган килеш кулларын ике якка җәеп җибәрде дә, бер адым алга — бушлыкка атлап, убылып төшеп китте. Сабантуй мәйданы аһ итте.
— Бернәрсә дә булмадымы?
— Син беләсең инде: кыя төбен таллык яшереп тора. Нәрсә булганын башта белмәдек. Йөгерешеп килә башлаган идек, тагын бер мәртәбә аһ итеп туктап калдык. Кемнәрдер, куркып, кирегә дә йөгерә башлады. Мин дә үз күзләремә ышанмыйча торам. Таллык артыннан, берни булмагандай көлеп-елмаеп, әткәң чыгып килә. Ул туп-туры миңа төбәп килде дә тагын теге сорауны бирде: “Хәзер инде миңа кияүгә чыгасыңмы, Рәмзия?” Мин риза булып баш кактым…
— Матур тарих… Әкияткә охшаган, әмма бик тә матур тарих.
— Бөтен халык алдында булган чын хәл бу, балам. Шушы вакыйгадан соң аңа шикләнебрәк тә карый башладылар. “Сихер белә”, “күк белән аралаша” дигән сүзләр дә күп йөрде.
— Кызык бу…
— Әткәң белән мин сигез ел яшәдем. Үкенмим мин бу тормышка. Тик ул бик сәер кеше иде, балам. Төннәрен Кала-тауга чыгып йөри, күк белән саташа иде. Аннары, тагын бер нәрсә хакында әйтмәкче булам. Кешеләр белән сөйләшкән кебек, күк белән сөйләшә иде ул.
— Ничек инде — күк белән?
— Әйе, берәр нәрсә булса, күккә бага иде, күккә дәшә иде әткәң.
— Ходай Тәгаләне исенә төшергәндер…
— Юк, Ходайга әйтелгән сүзләр түгел иде бу. Ниндидер йолдыз белән сөйләшә иде ул… Шул сәерлеге мине дә куркыта иде. Шуңа да мин аны үз күңелемә якын җибәрә алмадым… Эчеп кайтканда: “Син бит җир кешесе, шуңа да мине аңламыйсың”,— дип ачулана иде.
— Сине рәнҗетмәдеме соң?
— Юк-юк, шулай дип әйтеп куя да йолдызлары янына чыгып китә… Таңда гына кайтып керә иде. Керә-керешкә: “Җидегән йолдыз койрыгы белән таң яктысына борылды. Безнең Чулпан Кояшны каршы алырга калды”, — дип сөйләнә иде…
— Әнкәй, Кала-тау кыясында ничек исән калган соң ул? Бу бит чып-чын әкият!
— Юк, балам. Мин сиңа чын дөресен сөйләдем. Әйтсәм әйтим инде: күренми торган канатлары бар иде әткәңнең. Ул җир өстендә дә очып йөргән кебек йөри иде. Менә ул бара-бара да җир өстеннән күтәрелеп китә, бераз очып барганнан соң, тагын гөнаһлы җиргә төшә… Җир кешесе түгел иде, ахры, ул…
— Мин аны аңлыйм, әнкәй…
— Сәлимә дә җир кешесе булмагандыр. Ул да зәңгәр күзле, бөдрә, җирән чәчле иде. Әткәң кебек үк хыялый бер хатын… Шуңа күрә дә алар бер-берсенә тартылганнардыр, дип уйлыйм.
— Әнкәй, әткәй әйбәт кеше идеме?
— Гөнаһсыз бер бәндә иде әткәң. Әмма үтә дә бәхетсез кеше иде…
— Нигә алай дисең?
— Мине нык яратты ул. Ә мин аны аңламадым. Хәзер булса аңлар идем. Ул вакытта аңламадым… Әткәң үзен аңлаган кешене эзләде. Тапты. Әмма аны ярата алмады, мәрхүм.
— Мин аны төшемдә бик еш күрә идем. Гел бертөрле күрә идем. “Үчтеки-үчтеки” уйнатканда, мине күккә чөеп җибәрә дә үрелеп тотып ала. Ә мин ул чөйгән саен өскәрәк, югарырак очам… Йөзен хәтерләмим, ә менә кулларын, беләкләрен, хәтта күзләрен дә аермачык хәтерлим…
— Бала җанлы кеше иде шул әткәң...
— Җан очырганда, әткәй янында берәрсе булганмы?
— Мин булдым.
— Си-и-ин?
— Әйе, мин. Бер дә гаҗәп түгел. Балаларымның атасы бит ул. Үләр сәгате җиткәч, үзе чакыртып алды. Ике малае белән янәшә басып озаттым мин аны ахирәт дөньясына.
— Бик нык ялгышып йөрдеме?
— Юк, алай зыянга түгел. Бер-ике мәртәбә егылып имгәнде, шул гына. Һаман “очам, очам” дип хыялланды, мәрхүм. Шулай “оча-оча”, кул-аягын сындырып бетерде. Өлкәнәя башлагач, бик кәефсез йөрде. Кеше белән аралашмас, сөйләшмәс булды. Бер очрашканда серле сөйләшеп торды… “Канатларым сынды минем, Рәмзия, канатсыз калдым… Син минем пар канатым булгансың… Синсез оча алмыйм мин. Хәзер оча да алмыйм, җирдә дә йөри белмим…” — ди бу.
— Бик акыллы, һушлы кеше булган икән әткәй. Гади адәм баласы булмаган… Акыл ияләре кебек сөйләшкән бит.
— Гади кеше түгел иде шул. Бик серле тамгалар белән хыялланып яшәде. “Бисмилла”сыз кыл да кыймылдатмады, ә үзе әллә нинди мәҗүси тамгаларга табынды. Озынаеп киткән шакмакка түгәрәк-боҗра төшерелгән тамгасы бар иде. Бөтен әйберләргә: чиләк-тазга, көрәк-сәнәккә шул билгене уя иде. “Нәсел тамгасы бу, нәсел йолдызыннан ук килгән”, — дип тә җибәрә. Мин көлә идем. “Нинди йолдыз ул?! Синең Йолдыз әнә абзарда мөгрәп тора”, — димен. Ул вакытта безнең сыер “Йолдыз” исемле иде.
— Җан тәслим кылганда берәр сүз әйттеме?
— “Очам, — диде, — хәзер очып китәм, анда мине каршы алырга җыендылар инде”, — диде. Ул бит берни белән авырмады, ятты да үлеп китте. “Зәхмәт авыруы” тигән, дип сөйләнделәр. Үлгәндә үзе бик һушлы булды. Күз карашлары да саф, чиста иде, әле дә хәтеремдә — зәңгәр күз алмалары томырылып карап торалар. Миңа алар хәтта сөйләшә кебек тоелды. “Үзебез белән алып китәр идек, сиңа ярамый, син бит Җир заты”, — диләр иде алар. Мин ул чакта үземнән-үзем шикләнеп куйдым. “Саташа башладым бугай, колагыма әллә нинди серле-сихерле авазлар ишетелә башлады”, — дип, җиде мәртәбә тоташтан “Фатиха” сүрәсен укыдым. Аны җиде чыгу бер “Коръән” чыгуга тиң диләр бит.
— Күзләрен дә син йомдырдыңмы?
— Олы малаена куштым. Аптырап бетте ул. Йомдыра гына, әткәсенең күзләре тагын ачыла, йомдыра — тагын ачыла… Әллә инде үләсе килми китте, әллә җаны шулай озак, ялындырып кына чыкты…
— Әнкәй, тагын бер сорау биримме?
— Бир, бир, балам. Күңелеңдә калмасын.
— Әткәй безнең хакта сорашмадымы?
— Сорашмады… Теге вакытта Хәйдәр абыең аңа ямьсез сүзләр әйтеп рәнҗеткәч, сезнең хакта сорашмас булды. Ә син киттең дә югалдың. Күреп тормагач, онытып та җибәргәндер инде… Шулай да бервакыт сине искә алды ул. Һәрвакыттагыча, әллә ничек серле сөйләште. “Безнең нәсел сере кече малаеңда кала”, — диде ул. “Безнең малайда” димәде, “малаеңда” диде. Мин моңа нык үртәлдем. Шул үртәлү аркасында аның әйткән сүзләренең мәгънәсенә дә төшенеп җитмәдем. Ниндидер бик мәгънәле сүз әйтергә теләде бугай әткәң ул вакытта.
— Әнкәй, сиңа да сер түгелдер: безнең нәселдә чынлап та олы сер бар бит, әйеме?
— Әйе, балам, син дә төшенгәнсең икән…
— Нинди сер ул, әнкәй?
Шул вакыт өйалдында чиләкләр шалтыраган, көянтә, уклау, җилпуч ише нәрсәләр ауган тавышлар ишетелде. Рәмзия кискен генә торып басты. Сәүбән дә таянып торган мендәрләрен рәтли башлады. “Нинди галәмәт бу?”— дип уйларга өлгерә алмый калдылар, үз-үзе белән сөйләшә-сөйләшә, ишектән күрше Зәлифә килеп керде.
— Кеше кереп йөрмәсен дигәннәрдер инде, бөтен ишек буена чиләк тезеп чыкканнар… Өй ияләрегезне котыртып куйдыгызмы әллә, көянтә белән кыйнап кертәләр бит, хәерсезләр…
Менә ул, усал сөйләнә-сөйләнә, тупсаны атлап керде, кергән җайга ишеген дә ябып тормыйча түргә узды, аннары бу гөнаһ шомлыгын күреп, телсез, һушсыз калган ана белән балага кулларын сузып килә башлады. Йөзендәге зәһәр ачуны кояш кебек якты елмаю алыштырды:
— И-и, Сәүбәнкәем кайткан икән. Сагындырып кына йөрисең, малай… Сине күрмәгәнгә күпме инде хәзер? У-һу!.. Ул арада ике иргә барып кайттым бит инде, малай. Әле “афисиаль” генә икәү. Сине көтәм-көтәм дә тагын барып кайтам, көтеп карыйм да тагын китәм… Һи-һи-һи… Йә, ярый, мин шундыйрак инде, аптырама, сүзгә кеше кесәсенә кереп йөрмим. Нихәл соң, күрше?
— Ярыйсы гына…
— Ир кеше “ярыйсы гына” дип торырга тиеш түгел! “Шәп!” диген! Шулай түгелмени, Рәмзия апа?
— Шулайдыр инде, Зәлифә акыллым, син ирләрне күбрәк беләсең.
— Беләм шул. Кияүгә чыкканда барысы да шәп була, ярты елдан чүпрәккә әйләнеп, җебеп төшәләр. Күтләренә тибеп, кире кайтарып җибәрәм мин андыйларны!
Зәлифәнең җилләнеп-һаваланып килеп керүе Сәүбәнне куандырмады. Элеккеге күңелсезлекләрнең Зәлифәдән башлануын онытырлыкмыни! Ул култыклап инеш буена алып төшмәгән булса, Сәвияне Рәмис белән күрмәгән булса, Сәүбән мөшкел хәлдә калмас иде … Билләһи, калмас иде! “Исән-сау”лап күрешсә дә, бу хатын аның өчен иң хәтәр, иң куркыныч бер зат булып күренде.
— Ярый, сез сөйләшә торыгыз, мин сарыкларны ябып керим,— дип, Рәмзия ашыгып чыгып китте. Зәлифәгә шул гына кирәк иде. Ул тыгыз күлмәк изүеннән шуып чыгам-чыгам дип бүртеп торган күкрәкләрен терәп диярлек, Сәүбәннең янына ук килеп басты. Сәүбән моңа әллә ни игътибар итмәде, борылып, түшәккә утырды.
— Миннән куркасыңмы әллә, Сәүбән?
— Куркам шул, кабып йотарсың дип куркам.
— Дөрес куркасың, минем кабып йота торган җирем дә бар. Һи-һи-һи…
Зәлифәнең төче көлүеннән, дорфа кыланышларыннан Сәүбәннең гайрәте чигеп, хәтта косасы килеп торды. Тегесе тагын да ныграк узынды.
— Хәтерлисеңме, инештә яп-ялангач килеш икәү су кергән идек?..
— Бала гына идек бит әле анда…
— Бала-бала, ә истә кала! Син минем бөтен җиремне әйләндергәләп-әйләндергәләп караган идең. Кытык килеп, үлә язган идем, малай, ул чакта… Һи-һи-һи…
— Безгә бит ул чакта дүрт кенә яшь иде, ә син хәзер килеп шул беркатлы вакытларны авыз тутырып сөйләп торган буласың…
— Бер дә бала булмаганбыз. Минем кызыл чәчәгем сиңа бик ошаган иде… Синдәге “камыр бармакны” да шактый тарткаладым мин ул көнне. Һи-һи-һи…
— Йә, җитте сиңа! Без хәзер бала түгел, әйдә башка нәрсә турында сөйләшәбез.
— Ә-ә, анысы турындамы? Ул вакытта анысы юк иде шул әле. Ә хәзер бар, мулдан, зурдан… Китер әле кулыңны… — Зәлифә Сәүбәннең кул беләзегеннән тотып алды да аны тын-сулыш ритмы белән дулкынланып, күтәрелеп-төшеп торган ярым шәрә күкрәге өстенә куйды.— Менә ул…
Сәүбән башта аңышмады. Җылы, йомшак тәндә изрәп эри башлаган бармакларын кузгатырлык та егәрлек тапмады ул. Шул хәлсез, егәрсез кулы Зәлифәнең күлмәк изүен аерып эчке якка төшә башлагач кына айнып китте.
— Менә ул… Йомшак, җылы, мәхәббәтле урын… — дип сөйләнде Зәлифә. Үзе, күзләрен йомып, башын артка ташлап, хискә бирелеп, тәэсирләнеп тора бирде.
Сәүбән кулын кискен тартып алды да өстәлнең икенче ягына чыгып басты, үзе тотлыга-тотлыга сөйләнде:
— Син нишлисең, Зәлифә? Без бит күршеләр. Күршең белән алай шаярма! Күрше хакы гына түгел, Тәңре хакы да бар, оятсызланма, бар, чыгып кит моннан!..
— Кара, кара!.. Чиртмәс борын чыр-чыр киләсең, нәрсә, син ир түгелме әллә? Хатын-кыз имиеннән шүрләп төштең… Син хатын-кызны егып салып, өстенә атланып утырып көчлә, вәт булырсың чын ир! Чәпчемә, киттем, синнән рәт чыкмасын яшьтән үк белә идем, хәзер дә шул җебек икәнсең. Яшә шулай хатын-кыз бот арасындагы чүпрәк булып!.. Бик кирәгең барые!
Зәлифә җилләнеп чыгып китте, Сәүбән, авыр сулап, гөрселдәп түшәккә ауды. Бу җенле хатыннан котылуына ул ышанып бетә алмый иде әле…
Зәлифә хакында нәрсә уйларга да белмәде Сәүбән. Кемдер язган бит: “Үзең белән аралашкан кешедә бер генә уңай сыйфат та тапмасаң, син аның бала чагы турында уйла. Ул сиңа элеккечә ямьсез күренмәс”, — дигән. Сәүбән Зәлифәнең бала чагын белә. Мөлаем, күңелчән кыз иде ул вакытта. Шуңа да аның начар уйлыйсы килми бу хатын хакында. Дөресрәге, бөтенләй дә уйлыйсы килми…
Ичмасам, әнкәсе дә юк бит янында… Ул булса, әйтер иде: “И балам,— дияр иде,— исәрнең таягы кырык, берсе тимәсә берсе тия. Үртәлмә дә, үпкәләмә дә син аңа, исәр бит ул. Андый хатыннар ир белән дә, ирсез дә тора алмыйлар. Ләкин алар да без яшәгән Кояш астында яшиләр. Шуны онытма, улым…” — дияр иде.
— Әйтәсен әйттеме сөекле күршең?
Сәүбән үз янәшәсендә пәйда булган бала чагына сөенеп бетә алмады. Шундук сикереп торды. Ул инде күптән төшенгән иде: ялгыз калуы гына була, ниндидер афәткә очрый да тора…
— Син кайда йөрисең? Яндарак бул әле. Син юкта башым бәладән чыкмый.
— Мин бит сине әнкәй белән калдырдым. Әткәй хакында сөйләшергә тиеш идегез сез. Каян килеп кергәндер бу тәмугъ кисәве?..
— Теге вакытта да яшь бәгыремә тозны шул кәнтәй хатын учлап сипкән иде…
— Сөйләштегезме соң?
— Зәлифә беләнме?
— Юк ла, әнкәй белән.
— Эх, энекәш… Әйбәт кеше булган безнең әткәй… Ә мин белмәгәнмен… Күрешеп, сөйләшеп каласы иде дә…
— Бу дөньяда гел шулай була: әйбәт кешеләр белән сөйләшергә, аңлашырга соңга калабыз…
— Рухи зат килеш зарланып торган буласың…
— Рухи булсам да, мин синең чагылышың гына бит… Синең күңелең әрнесә, минеке дә әрни, җаның көйсә — минеке дә көя… Әткәй-әнкәйләр дә бер безнең, аларның язмышы турыдан-туры безнең язмышка килеп кагыла…
— Туктале, энекәш, син бит мин уйлаганны уйлыйсың…
— Әйттем бит инде, без бер үк заттан; син шул затның физик һәм физиологик чагылышы, ә мин аның рухи сурәте. Уйлар безнең бер үк…
— Димәк, син минем язмышта әткәй язмышының кабатланып килүен беләсең?
— Беләм…
— Моның бик аянычлы булуын да беләсеңме?
— Анысын да беләм…
— Ник миңа бу хакта башта ук әйтмәдең? Ник?
— Мин аны әйтергә тиеш тә түгел. Син яшәү мәгънәсенә үзең төшенергә хокуклы, ә мин моңа шартлар тудырырга, рухыңа ныклык, омтылышларыңа максат бирергә тиеш. Аңладыңмы?
Сәүбән дәшмәде. Ул барысын да аңлады, әлбәттә. Әмма бу аңлаудан гына аның хәле җиңеләя торганнардан түгел.
Ул, түшәктә яткан килеш, эчтән көеп, үрсәләнеп әйтеп куйды:
— Әткәйнең язмышы да иясен таба алмаган, минеке дә иясез, мәгънәсез булып чыкты. Ниндидер бер кысага, максатка сыеша алмыйча, бәргәләнеп-сугылып йөрде бугай ул…
— Ни сөйлисең син? Нинди иясез язмышлар хакында сөйлисең?
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Язмышның Туган Көне - 8
  • Büleklär
  • Язмышның Туган Көне - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4421
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1749
    44.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    69.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Язмышның Туган Көне - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4320
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1943
    41.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    65.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Язмышның Туган Көне - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4376
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1901
    42.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    65.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Язмышның Туган Көне - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4363
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1932
    40.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    65.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Язмышның Туган Көне - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4271
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2040
    39.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    63.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Язмышның Туган Көне - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 4359
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1951
    40.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    64.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Язмышның Туган Көне - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 4340
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1975
    40.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    65.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Язмышның Туган Көне - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 1555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 909
    49.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    63.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    71.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.