Latin

Урта Уралдагы Татар Атамалары - 5

Süzlärneñ gomumi sanı 4216
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1600
33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
55.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Аңлашыла ки, башкорт галимнәре боларны да башкортлар дип исәпли. Ә Гәйнә халкы үзләрен татарбыз дип беләләр.

Гәйнә атамасының үзенә килгәндә, галимнәр, халык арасында йөргән риваятькә таянып, аның Гайнетдин дигән Болгардан килгән кешенең исеменнән чыккандыр дип уйлыйлар, бу турыда халык телендә йөргән риваять тә бар. Күп кенә авылларның атамасы кеше исеме буенча китереп чыгарылганны исәпкә алсаң, моның белән килешергә була.

Гәйнә (Гайна-Бисерть - элегрәк бу авыл шулай дип тә аталган) авылы турында элек Красноуфимскида яшәгән Л.Зеленцов дигән кешенең кызык кына бер язмасы бар (Красноуфимск архивында саклана). Күп кенә кеше, бу җирләр элек башкорт җирләре булган, дип әйткәч, башкортлар үзләре кая киткән соң, дигән сорау куйган ул үзенә. Бу җирләрдә бит әле 1896 елга кадәр башкортлар татарлардан күбрәк булганнар. Ә 1926 елгы сан алудан (перепись) соң башкортлар калмаган дип әйтергә була. Авыллап-авыллап күчеп китмәгәннәр бит инде алар. Ә бер халыкны икенче халыкка әйләндерү өчен берничә йөз ел вакыт кирәк. Ансы да әле әгәр йотылган халык тегесеннән 4-5 мәртәбә азрак булган булса гына. Ә монда киресенчә, татарлар азрак күрсәтелгән булган бит, димәк, алар йотылырга тиеш иде.

Менә шуның турыда уйлап, Зеленцов Әчит районындагы Гәйнәгә киткән, чөнки анда, перепись буенча, берничә башкорт калган булган. Башкорт дип әйтелгән бер бабайны тапкач, ул аңардан, син башкортмы, дип сораган. Юк, дигән тегесе, мин татар, ә менә минем бабам да, әтием дә башкорт булганнар, чөнки аларның җире күп булган. Җир булмагач, мин нинди башкорт булыйм?

Л.Зеленцов та шулай ук, башкортлар дип җирләре күп булган халык аталган, дигән нәтиҗә ясый. Ә кешенең милләте Русия администрациясен бик кызыксындырмаган.

Язманың өстәрәк өлешендә әйтелгәнне кабатлап, шуны гына язабыз. 1917 елда совет властеның декреты белән элекке Русиядәге бөтен катламнар - сословиеләр (дворяннар, мещаннар, казаклар, башкортлар һәм башкалар) бетереләләр. Шуннан соң һәр кеше үзенең чын милләте буенча языла башлый. Шулай итеп бик күп башкортлар кире татар милләтенә күчәләр.

Ләкин башкорт галимнәре һәм түрәләре бу турыда белмәгән сыман кыланалар. Чөнки Башкорт республикасында башкортлар бик аз, шулай булгач ул республиканы бетереп куюлары да бар.

Кантуган (Контуганово). Бу татар авылы турында, кызганычка каршы, мәгълүматлар азрак. Ахрысы бу шуның өчендер, Кантуган авылы Пермь татарларыннан бер читтәрәк торгангамы, ул тирәләр татар һәм башкорт галимнәренең игътибарын җәлеп итмәгән, һәм алар бу турыда бернинди язмалар да калдырмаганнар, яки, дөресрәге, алар автор тарафыннан табылмаганнар. Ә шулай да тарихта бу авыл турында күпмедер хәбәр табарга була.

Бу авылның язма документларга керүе 1726 елга карый.

Авыл башта Бисерт (Утка), аннан соң шул ук Контуган вулысына (волость) кергән, һәм анда ясаклы татарлар яшәгәнлеге мәгълүм; алар урыс патшасы хакимиятенә һәр ел саен 2 сумлык 32 ясак түләп торганнар. Акчалары булмау сәбәпле ясакны төлке, болан, поши һәм башка җәнлек тиреләре белән биргәннәр. Без халыкның сунарчылык (охота) белән шөгыльләнгәнлеген күрәбез. Бу тарихи язмаларга да туры килә: Уралдагы төп татарлар чыннан да аучылык, балыкчылык һәм кортчылык белән көн күргәннәр.

Ләкин тарихта бу авыл халкының казна (государственные) татарлары дип аталуы да билгеле. Димәк, алар соңрак шул елларда (XVIII гасыр) төзелгән тимер коючы заводларга эшкә, дөресен әйткәндә, коллыкка беркетелгән булганнардыр.

Авылның атамасы (исеме) турында. Авыл халкы бу исемнең килеп чыгышын «көн туган» сүзеннән дип саный. Матур сүз, ләкин ул татар авылларының атамасы килеп чыгу логикасына туры килми. Алар хаклы булса, Көнтуган рус телендә Кюнтуган дибрәк әйтелер иде. Ә шулай да, халыкта «Көнтуган» дигән фикер бар икән, бу версияне беренче вариант итеп алырга була. Икенче вариант шул – шушы исемне бик бозмыйча Кантуган (единокровный родственник) дип әйтү дөресрәк булыр төсле. Бу очракта авылның исеме килеп чыгышы башка күп кенә авылларныкына туры килә, чөнки Кантуган дигән шәхес тарихта бар. Татар шәҗәрәләрендә ул бер генә кабат очрый, димәк авылның язмышын аныкы белән бәйләү хакыйкатькә күбрәк туры килер төсле.

Әлеге шәҗәрә Коңгырат кабиләләре нәселенең берсенә карый, ә бу кабилә нәкъ менә шушы тирәләрдә дә таралган, күңгер сүзе шуннандыр. Хәер бу кабиләнең башка ыруларында да Кантуган исеме бардыр. Ник дисәң элекке заманнарда балага исем сайлауга бик зур әһәмият биргәннәр. Исем кешенең язмышы ул дигән гыйбарә әле дә юк түгел бит. Шуңа күрә исемнәрне бары тик шушы нәсел-ыру эченнән генә алганнар.

Шунсын да әйтик, борынгы бабаларыбызда кабиләне, ыруны тарату гадәте булмаган. Нәселдән аерылып киткән кешенең язмышы аяныч булган. Шуңа күрә дә инде Кантуган авылын нигезләгән кешене без Коңгырат кабиләсенә нисбәтли алабыздыр.

Инде тирәнрәк тарихка керик.

Коңгырат дигән (кытайча Хонгхират/Хунгират) кабилә Чыңгыз ханның ыруы белән янәшә яшәгән. Темучин Чыңгыз хан исемен алганда әлеге кабиләнең башлыгы нәкъ Коңгырат үзе булган. Кабилә соңрак Батый хан яуларына кушылып көнбатышка юнәлгән. Ул Алтын Урдада ныклы урын тоткан, күп җирләрдә кабиләнең эзләре калган: Молдавиядәге Комрат шәһәре, Уралдагы Коңгырат (аның урынына Өфе шәһәре төзелгән), Кунгур шәһәрләре һәм бетмәс-төкәнмәс авыллар.

Кантуган әлеге кабиләнең Чабчакай ыруыннан. Коңгырат белән Кантуган арасында барысы 17 буын алмашынган. Ә бу исә якынча 400 ел тәшкил итә. Димәк Кантуганның яшәгән еллары 1650 еллар. Бу вакытларда Урта Уралда әле Нугай Урдасы хәкем сөргән, барлык татарлар шушы Урдага кергәннәр. Ләкин Урда инде таркала, ә Русия Уралны кулына ала башлаган. Шушы вакытларда Кантуган халкы урман араларындагы шык җирдә яшәгән дип әйтергә була. Тормыш аларны аучылык белән шөгыльләнергә өйрәткән; хәер, авылда коңгырат кешеләреннән тыш күптәннән яшәгән Уралдагы төп төрки халык та булгандыр. Чөнки килгән халыкны сунарчылык, балыкчылык белән шөгыльләнергә шулар өйрәткәндер дә инде.

Куян авыл. Бу авылның атамасы, әлбәттә, куян җәнлеге белән бәйләнмәгән, ә бәлки, Гәрәйләр кабиләсенең Куян нәселенә барып тоташа булыр (Авылда Гәрәевләр дә яши). Татар-башкорт шәҗәрәләрендә Идел – Уралда Куян, Куяново, Кояново дигән авыллар дистәләгән. Шуңа күрә бу исем кеше исеменнән алынган дип әйтүе кыен. Ә менә Куян нәселенең таралганлыгын күрсәтүе күңелгә ятышлырак.

Тарихи материалларга караганда, Куян ыруы гәрәйләр кабиләсенә керә дидек. Ә гәрәйләр, кара бәкләр һәм меңнәр кебек үк, бик киң таралганнар. Күренеп тора ки, аның Куян ыруы да байтакка җәелгән.

Бер башлагач, Гәрәйләр турында да кыскача сөйләп китми булмый. Гәрәйләр, Батый хан гаскәрләре белән көнчыгыш яктан килеп, татар кабиләсе буларак Кара диңгез, Кырым буйларында көчләнеп киткәннәр һәм әмир Нугайның кул астында Алтын Урда составына кергәннәр. Нугай (1280 нче елда үлгән) Урдадан бүленеп чыгарга тырышып, Алтын Урда ханнарына каршы төрлечә көрәшеп, аны бик көчсезләндергән кеше. 1382 елда гәрәйләр нәселенең бик зур бер төркеме Идел буена, соңрак, Аксак Тимер яуларыннан соң Уралга күченгән.

Алтын Урданы таркатып, Кара диңгез буенда калган гәрәй кабиләләре башлыклары 1425 елда Кырым ханлыгы төзиләр, һәм ханнар да гел Гәрәйләр йортыннан булып торган: Хаҗигәрәй, Миңнегәрәй, Сәхипгәрәй һәм башкалар. Ә теге Көньяк Уралга күченгән гәрәй кабиләләре нугай татарлары дип исемләнә башлаган. Бу турыда шушы язманың башында байтак язылган. Без моны бары тик гәрәйләрнең тарихын ачыклау өчен генә өстәп яздык.

Гәрәйләрнең безнең өчен мөһимлеге шунда ки, Урал татарларының яки безнең ерак ата-бабаларыбыз күп очракта шушы нәселдән булганнар. Соңга табарак Бөтен Уралга таралып, күп кенә авыллар калдырганнар.

Инде якынрак тарихка килсәк, 1834 елда Куян авылда барлыгы 76 кеше теркәлгән. Алар башкорт дип күрсәтелгәннәр. Ә 1863 елда 10 йортта 76 кеше яшәгән. 1869 елдагы документ буенча Куян авыл татар авылы дип язылган.

Ләмте (Лямпа) Ачит районындагы зур булмаган татар авылы. Кулда булган документарда, кызганычка каршы, бу авыл турында мәгълүматлар юк. Авылның рус телендәге исемен (Лямпа) төбәкне өйрәнүчеләр вогул халкыннан алынган, дип исәплиләр. Чыннан да аларда андый сүз бар, ләкин бу хәл берни дә аңлатмый, һәм Лямпа белән Ләмте очраклы рәвештә генә бер-беренә охшаш булганнар,чөнки монда вогуллар яшәмәгән, тирә-якта татар авыллары гына булган. Икенчедән, әгәр дә авылның элекке атамасы Лямпа булган булса, татарлар аны Ләмпе дип кабул иткән булырлар иде. Ләкин бу тирәләрдәге атамалары башта татар телендә чыккан, урысча исеме соңрак.

Ә шулай да, нәрсә аңлата бу сүз. Авыллар атамаларының күбесе кеше исеменнән чыккан дидек. Ләкин Ләмте исемле кеше бер шәҗәрәдә дә очрамый. Димәк, авылның исеме башка юл белән барлыкка килгән. Бу сүзнең тамыры ләм (ил , глина) аңлашыла. Ягъни, мондагы сулар ләмгә яисә кызыл балчыкка бай булганнар. Ләкин ни өчен ләмле түгел, ә ләмте? Чөнки борынгы татар телендә -лы, -ле кушымчасы -ды, -де, -ты, -те дип әйтелгән. Димәк, монда су ләмле булган, йә җирләре кызыл балчыклы булган, дип фараз кылырга була.

Манчаж, Манчаж Тамак (Усть Манчаж, Яңа авыл), авылы автор кулына кергән тарихи документларда чагылмый. Ләкин Манчажның үзендә татарлар торганлыгы әйтелә. Димәк, бу авыл да башта татар авылы булган булып чыга. Ә руслар анда соң гына килгәннәр. Татарлар җирне 1765 елда Сыскы җирбиләүчеләреннән договорсыз-нисез алган булганнар, ләкин кире бирмичә судлашып йөргәннәр, әмма соңрак сенат ул җирләрне Манчаж татарлары кулында калдырган.

Манчаж исеме башта елгага бирелгән булырга тиеш, чөнки авыллар елганың башында да (Манчаж, Манча баш), тамагында да бар (Манчаж тамак). Бәлки Урта Манчаж да булгандыр әле. Һәрхәлдә, Манчаж авылыннан түбәнрәк мал фермасы калдыклары әле дә бар.

Манчаж атамасының килеп чыгышы турында мондый сүз бар, янәсе ул мариның мунча сүзеннән килеп чыккан. Ләкин марилар алай дип уйламыйлар, чөнки ул мари әдәби телендә момоца, ә Красноуфимск тирәсендәге мариларда монҗа дип әйтелә. Манчаж сүзе аларда бөтенләй юк. Красноуфимск татарлары да мунчаны монча дип әйтәләр.

Икенче яктан караганда, Уралда һәм башка якын-тирәдә дә мондый атамалар юк. Шунсы да бар: якын-тирәдәге татарлар бу авылларны Манчаш дип әйтәләр, чөнки элекке татар телендә ж авазы да, хәрефе дә булмаган, ә Манчаж дигәне безгә соңрак рус теленнән кергән, ахрысы.

Өстә әйтелеп киткәннәрне искә алып, әлеге елга исеме Манчыш булгандыр дип фаразларга җөрьәт итәбез. Манчыш сүзе манчу дан алынгандыр (тыгып алу, буяу), һәм елганың кечкенәлегенә ишарә итәдер (аяк манчырлык кына). Шушындый, фигыльдән исем ясалган сүзләр байтак бит, мәсәлән, чыгыш, кереш, барыш, уңыш, Бугалыш, Төреш, Туктамыш Дөресен әйткәндә, Көньяк һәм Урта Уралда элекке исем-атамалар гел татарча бит. Нигә соң Манчажга да татарча булмаска.

Авылның элек Яңа авыл дип аталуыннан чыгып, Манчаж тамакка халык терәлеп кенә торган Бикмәт авылыннан башлап күчкәндер дип әйтергә була. Шуңа да анысы Иске авыл дип әйтелгәндер, мөгаен.

Олы Ака (Большая Ока), Хәзерге вакытта Башкортостан республикасына кергән бу татар авылы элек Красноуфимск өязенә караган булган. М. Муллануров күрсәткәнчә, авылның беренче нигезләүчесе Мишкә ягындагы Янагуш (бәлки Яңагуштыр)авылы кешесе Туйгилде булган. Бу кеше озак кына Мәскәү тирәсендә армия хезмәтендә булып, Ока елгасын бик килештергән һәм шуңа күрә авылны Ака дип атаган. Монда азрак очы очка ялганмый: авылны ни өчен Ака дип атады икән, ул иң элек шундагы елганы атагандыр Ака дип, аннан соң гына авылны. Шулай да М.Муллануров версиясен шул килеш калдырабыз. Монда инде авылның атамасы турында сүз килеп чыкты бит. Ни өчен татар телендә Ака, ә русча Ока? Эш шунда булырга тиеш, татарлар (мишәрләр түгел) һәм тагын кайсыбер төркиләр сүзнең беренче иҗегендәге а авазын о дибрәк әйтәләр. Мәсәлән, бала сүзе әйткәндә бола дибрәк ишетелә, кала – кола, таллары - толлары дибрәк һ.б.

Соңга табарак бу тирәдә Идел ягыннан күченеп килгән татарлар һәм мишәрләр авыл салып тора башлыйлар. Авылның салына башлаган елы якынча 1600 нче еллар, ә инде Бирски өязеннән типтәрләрнең килеп урнашкан еллары 1758 ел булган. Чөнки алар шул елны шундагы мишәрләрдән җир алганнар. Ә мишәрләр бу вакытта инде монда яшәгән булганнар. Алардан башка Олы Акага күңгер татарлары да килеп утырган булганнар.

Авыл элек тә зур гына булган. Мәсәлән, 1834 елгы ревизия күрсәтүенчә, 493 ирләр генә яшәгән, хатын-кызларның төгәл саны юк.

Олы Төреш, Зур Төреш (Бол.Турыш), Кече Төреш (Мал. Турыш)). Красноуфимск районына кергән бу авылларга башлап Күңгер ягыннан килгән татарлар нигез салган , дип сөйләгәннәр авыл кешеләре Мирхайдаров Мөнип (1892 елда туган) һәм Бәдретдинов Динислам (1908 елда туган). Ләкин бу килгән халык тагын да ераграктан – Сембер губернасыннан (Хәзерге Ульяновск өлкәсе) һәм дә Казан губернасының Чистай өязеннән күченеп килгән булган. Авылга исем биргән Төреш бабайны Чистай бабай дип тә өйрткәннәр.

Төреш авылы салынганда Красноуфимск әле булмаган (ул 1736 елда салына башлаган). 1679 нчы елдагы «Писцовая книга» буенча авылда ясак түләүче татарлар яшәгән. Димәк авылның төзелүе кимнән дә 400 еллар элек башланган булган, чөнки авыллар башта берничә өйдән генә торган, зур гына авыл булып үсү өчен тагын 3-4 йөз ел кирәк булган. Кече Төреш Олы Төрештән бүленеп чыккан кешеләр тарафыннан төзелгән булуы мөмкин, чөнки бу гадәти хәл.

Рахманавыл (Рахмангулово).

1834 елгы ревизия күрсәтүенчә, авылда 164 кеше яшәгән һәм алар барысы да башкортлар булганнар, дип әйтелә башкорт галимнәренең хезмәтләрендә. Ә 1863 елгы документлар буенча авылдагы 48 йортта 343 кеше яшәгән. Монда без гаиләләрнең ишле булганлыгын күрәбез. 1969 елда инде Рахман авылда гел татарлар гына булган («Список населённых мест Красноуфимского уезда»).

Типтәрләргә җирне Рахманково авылының башкортлары биргән. Ләкин авыл башкортлары, башка җирләрдәге кебек, чынында татарлар булганнар. Шуннан чыккан бит инде хәзер дә халык теленнән төшмәгән татар-башкорт дигән сүз. Шулай булгач, мари-башкорт, урыс-башкорт, башкорт-башкортлар да булгандыр дип әйтергә була.

Авыл турында күренекле татар галиме, этнограф Дамир Исхаков материаллары да бар. Ул авыл карты Зиннатов Хәлфәт (1902 елда туган) сүзләрен китергән: «Авылда кертелгән (припущенники) татарлар-типтәрләр һәм күңгерләр яшәгән. Алар бер-береннән аерымрак яшәгәннәр, зиратлары да аерым булган. Авылда урыслар да бар.

Болардан башка авылга бераз соңрак Казан ягы татарлары да күп кенә килгән».

Әлеге сүзләрдән соң Рахман авылның ике очы булганлыгы аңлашыла, ул очларның исемнәре дә башкачарак. Әйтергә кирәк, урыслар авылга соңрак килеп урнашкан булырга тиешләр, чөнки алар татар авылы белән аның зираты арасына кереп утырганнар. Бу бик сәер хәл, гадәттә татар авылларында зират авылга терәлеп утыра, ә монда башкача. Димәк, урыслар ул урынга көч кулланып, төп халыкның җирләрен тартып алып килеп утырганнардыр, чөнки әлеге Урыс Рахман авылында йортлар эре, хуҗалыклар нык булган, анда килде-китте мескен кешеләр яшәмәгән.

Авылның атамасы Рахмангул бабайдан чыккан дигән сүз булса да, шәҗәрәләрдә андый исем очрамый, ә Эрахманкол (Меңнәр кабиләсендә) һәм Рахманкол (Кара бәк кабиләсендә) дигәннәре күренә. Шулай ук угызлар белән бәйле кабиләләрдә дә мондый исем очрый. Һәм, гомумән, Рахман сүзеннән чыккан исем көньяк белән, ислам белән бәйле сүз икәне күренеп тора. Ә менә авылның икегә бүленгән булуы аның ике кабилә халыкларыннан торганлыгын күрсәтәдер. Димәк, әлеге өч кабиләнең берсен төшереп калдырабыз. Ул угызлар кабиләсе, чөнки анда Рахман авыл халкына хас исемнәр аз.

Кара бәк кабиләсе бик көчле кабиләләрдән санала. Аның борынгы тамырлары Иртыш – Урал - Идел араларындагы кыпчакларга (половцы) барып тоташа. Шунсын да әйтеп китик, кыпчаклар хәзерге татарларның төп ата-бабалары. Батый хан яуларыннан соң кыпчаклар тагын да киңрәк җәеләләр, Дунай елгасына кадәр барып җитәләр. Уралда да алар күп җиргә тарала. Нугай Урдасының төп халкы шушы кыпчаклар булалар да инде. Алар нугай татарлары дип аталалар. Шуларның бер зур, көчле төркеме Кырым якларыннан (1382 ел) кире Идел һәм Урал буйларына күченеп килә. Ләкин 1395 елда булган Аксак Тимернең коточкыч яуларыннан соң бу кабиләләр яңадан тарала, күченә. Ә шулай да алар Идел -Уралда калалар.

Кара бәк (хәзерге телдә әйтсәк «Бөек князь») Габдулла хан үзе. Ул Алтын Урдадан аерылып чыккан Болгар олысының (Казан ханлыгының) ханнарының иң соңгыларыннан була.

!552 елда Казан Явыз Иван тарафыннан яулап алынгач, Кара бәк нәселе тагын Уралда сыена. Шулай итеп Уралда кыпчакларның һәм Кара бәк нәселенең бик күп авыллары дөньяга килә. Бу язманың авторы кулында әлеге нәселнең берничә вариант шәҗәрәсе бар. Аларда Рахман авылда гомер кичергән, ә хәзер авыл кешеләренең фамилияләренә әйләнгән бик күп исемнәр бар.

Меңнәр кабиләсе турында сез түбәнрәк укырсыз.

Сыскы (Сызги), Башкорт галиме Р.Кузеев бу авыл халкын Һыдгы башкортлары, ягни, һыдгылар, дип атый. Ләкин авыл халкы үзенең авылын борынгыдан башлап, Сыскы, дип белә. Красноуфимск районындагы бу авыл элек Пермь губернасының Красноуфимск өязенә кергән булган. Күпмедер вакыт авылда вулыс (волость) үзәге дә булган. Сыскы халкы үз җирләренә грамотаны патша Алексей Романовтан 1652 елда алган булган.

1726 елда инде авылда башкортлардан башка күңгер татарлары да яшәве билгеле.

Башкорт тарихчыларының язуы буенча Сыскыда 1834 елгы ревизия буенча 135 кеше яшәгән (ирләр генә күрсәтелгән). Аларның күбесе башкорт дип күрсәтелгән. Типтәрләр башкортлардан 1793 елда, хакын сөйләшеп, җир алган булганнар.

1859 елгы ревизиядә Сыскыда инде 56 хуҗалыкта 226 кеше яшәгән. Аларның 204 - вотчинник (җирбиләүче), 24 - припущенник (кертелгән яки типтәр), дип күрсәтелгән.

10 елдан соң инде «Список населённых пунктов Красн. уезда» дигән документта Сыскы татар авылы итеп күрсәтелгән. Бу хәл татар галимнәренең (Д.Исхаков һ.б.) язмаларына да туры килә, чөнки алар башкортлар дип аталган Пермь (элекке Оса, Күңгер, Красноуфимск өязләре) халкының татарлар булуын исбат иттеләр инде. Ләкин кемнәрдер бу җирләр башкорт җирләре булган дип һаман баш катыралар.

Сыскы атамасының килеп чыгышы турында. Беренчедән, андый исемле торак пункты Уралда юк. Шулай ук Көнбатыш себер якларында андый авыл билгеле түгел. Икенчедән, авылның атамасы кеше исеменнән алынган дип тә әйтеп булмый, чөнки борынгы татар-башкорт шәҗәрәләрдә андый исем күренми.

Ләкин халык телендә бер версия бар, янәсе, җир бүлешкәндә, җир участокларының читтәге агач кәүсәләренә балта белән билгеләр ясап киткән булганнар (сызык сызганнар), шуның буенча авылга исем бирелгән, икән. Ләкин бу гамәлне күз алдына китерүе һәм аңлау кыен. Шулай да, кайсыбер Сыскы кешеләре шулай дип исәпли икән, монсы беренче вариант булсын.

Күп вакытта авыл атамасы шунда яшәгән кабилә-ыру исеменнән алына. Мәсәлән, Куян авылы шундый нәсел-ыру исеменнән чыккан дип әйтергә була. Бәлки Сыскы дигән ыру да булгандыр (башкортлар һыдгы дигән ыру булган диләр. Булса, бу икенче вариант булыр иде.

Ләкин бит сыскы дигән сүз дә бар татар телендә. Ул да булса, балта остасының агачка, тактага сыза торган махсус линейкасы. Бу инструмент авылга исем бирә аламы? Бәлки бу авыл халкы балта осталары булганнардыр.

Тагын бер вариант- сызкы сүзе. Бу сүзне русчага беглый дип тәрҗемә итәргә булыр иде. Качу, сызу – качкы, сызкы. Ягъни, качып килеп утырган халык. Андыйлар Уралда күп булган инде.

Табанлыкүл, Табанны Күл (Озерки), Красноуфимск районына кергән мондый атамалы авыллар Урта Уралда тагын берничә. Әлбәттә, авылның исеме үзеннән үзе аңлашылып тора. Ягъни, бу авыл янындагы күлдә табан балыгы күп булгандыр. Ләкин монда бер сорау туа: авыл хәзерге үзе янындагы күл буенча аталмагандыр бит инде. Ул бит Иске Өфе. Һәм аның барлыкка килүе 100-150 елдан да артык түгелдер, чөнки күлләр бик тиз сазга һәм аннары болынга әйләнә. Алай булгач, нинди күл турында сүз бара? Бу сорау тагын икенчесен китереп чыгара: гомумән авыл элек кайда урнашкан булган? Авыл картлары моңа төгәлрәк җавап бирә алырлар иде. Мин исә үземнең фикеремне генә әйтәм: авыл хәзерге клуб, мәктәп урнашкан яр буенда булгандыр. Ә табанлы күл дигәне шул яр астындагы инде болынга әйләнгән уйсу җирдәге тагын да борынгырак Иске Өфе булгандыр.

1834 елгы ревизия документларында бу авылда барлыгы 227 башкорт яши дип язылган. Шушы ук елны Акадан берничә мишәр гаиләсе күчеп килде диелгән.259 елдагы документта инде 435 җирбиләүче (вотчинник) һәм 26 кертелгәннәр (припущенник) яши дип күрсәтелгән. Авыл Сыскы вулысына кергән булган. Ә бу вулыста башкортлар булганлыгын татар галимнәре дөреслеккә туры килми диделәр. 1900 нче елдан соң халыкны исәпкә алучы статистиклар Табанлыкүл халкын һәм башкаларныкын да сословие буенча башкорт-вотчинник, милләтләре буенча – татар дип язганнар. (Аңардан алда Русиядә миләттләрне исәпкә алу булмаган. Ә революциядән соң, киресенчә, сословие-катламнар бетерелгән).

Туктамыш, Тохтамыш,(Тактамыш), Красноуфим районындагы зур булмаган татар авылы. Барлыкка килгән елы төгәл билгеле түгел, сакланган документта авыл 1760 елда инде булган дип язылган. Шик юк, башка татар авыллары кебек ул да күптәдән булгандыр. Шунсы да бар, өстәрәк язылганча, шушы җирләрдә яшәгән күңгер татарларының Бату яулары килгәнче үк (1236 ел) бу тирәләрдә яшәгәнлеге өстәрәк язылды.

Авылның атамасы Туктамыш исемле кешедән алынган булуы мөмкин. Бу татар исеме, без Туктамыш ханның XIV гасырның ахырында таркала барган татар иле Алтын Урданы кире җыярга, элеккечә көчле ил итәргә тырышканлыгын беләбез. Әлбәттә, авыл исеме Туктамыш ханнан башланмагандыр. Мондый исем төрле вакытларда Идел ягыннан Уралга күченеп килгән татарлар арасында очрый (М.Әхмәтҗанов «Нугай урдасы»). Мәсәлән, әлеге дә баягы күңгер татарларының нәселләре булган коңгыратларның бер шәҗәрәсендә Туктамыш исеме очрый. Бу кеше әлеге авылны башлап салучыдыр, дип әйтергә мөмкинлек бар. Шулай ук Уралга таралган Гәрәйләр нәселендә дә (алар турында өстәрәк язылды) Туктамыш исемле кеше булган.

Икенче вариант буенча, бу атаманың борынгы сүз – «туктамыш» сүзе, яки, «туктау» (остановка) дан алынганлыгын әйтергә була. Рәттән генә шундый ук формадагы Төреш (бәлки, «торыш» булгандыр) авылы да барлыгын исәпкә алып. Кайвакыт шулай кеше исеме белән аталмаган авыллар да булган.

Үрмәкәй авылы. Бу авылда 1834 елда 97 кеше яшәгән булса, 1863 елда 21 йортта 143 кеше торган. Башта алар җирбиләүчеләр (вотчинник) дип аталган булсалар, 29 елдан соң инде алар «кертелгәннәр» (припущенники) дип язылганнар. Припущенниклар дип җирләре булмаган ярлыларның вотчинниклар тарафыннан ялланган, кабул ителгән, аларга вакытлыча яки арендага җир бүлеп бирелгәннәрен әйткәннәр. Мондый «кертелгәннәр»не күбесенчә типтәрләр катламына (сословие) язганнар. Милләтләре буенча ул типтәрләр күбесе татар булган. Ни өчен соң соңрак алар җирбиләүче булудан туктаганнар? Чөнки 1748 – 55 елларда алар, Әртә-Шигер һәм Өфе- Шигер халкы кебек үк җирләрен С.Г. Строгановка саткан булганнар. Күрәбез ки, бу авыл борынгы, 300 еллер элек үк инде бу авыл зур гына булган. Әгәр дә алар бу урынга әлеге авылныкылар белән бергә утырган булсалар, бу 1647 ел була, чөнки шушы елда Русия патшасы Алексей Михайлович бу тирәдәге халыкларга җиргә рөхсәт биргән.

Кабатлап әйтергә кирәк, җирбиләүчеләр һәм типтәрләр катламы татарларны икегә бүлеп бер-беренә дошман булсыннар өчен махсус ясалган төркемнәр ул. Исебезгә төшерик, вотчинникларның бер өлеше милләте буенча башкортлар булган, икенчесе – башкорт булып язылган татарлар, ләкин барысы да башкорт катламы дип саналганнар.

Үрмәкәй авылындагы башкортларның чынында элек мишәр булганлыкларын да ачыклаганнар тарихчылар. Бу мишәрләр соңрак башка төркем авылдашлары белән кушылып беткәннәр.

Инде бераз тирән тарихка кереп, Үрмәкәй авылын нигезләгән кешеләрне эзләп карыйк. Өстә әйтеп киткәнебезчә, авыл исемнәренең күбесе антропонимнардан (кеше исемнәреннән) ясалган. Димәк, кайчандыр берничә йөз ел элек Үрмәкәй яки Үрмәк дигән кеше булган һәм шуның нәселе бу авылны башлап төзегән. Татар һәм башкорт (бу башкортларның да күбесе татар икәнен инде беләбез, шуңа күрә дә аларның ата-бабалары бер үк кешеләр) шәҗәрәләрен карасак, Үрмәк дигән кешене чыннан да табабыз. Ул атаклы һәм борынгыдан килгән Мең иленең (ыруының) бер бие (князе). Шушы би яки аның ярчыклары Бәләбәй ягында һәм Красноуфимск тирәсендә Урмәкәй авылларын салганнар булып чыга. Дөресрәге болай: Бәләбәй ягындагы Үрмәкәй авыл кешеләре төньяк - көнчыгышкарак күчеп утырганнар һәм яңа авылларын шулай ук Үрмәкәй дип атаганнар. Мондый гамәл тарихта еш очрый.

Мең кабиләләренә килсәк, аның язмышы татар язмышыннан аерылгысыз. Мең кабиләләре әле Батый хан яулары составына кергән булганнар. Ары таба меңнәр Алтын Урданың, Казан һәм Себер татар ханлыгының, аннан соң Нугай Урдасының тормышында тирән эз калдырганнар. Әйтеп китик, Үрмәк мирза дигән кеше Кара бәк кабиләсендә дә булган, һәм ул кабиләнең ырулары Урал якларында да киң таралган булганнар. Үрмәкәй авылына соңрак күңгер татарлары да күчеп килгән.

Шәкүр (Шокурово) авылы элек Упа вулысына кергән булган. Анда «күченеп килгән» башкортлар яшәгән, дигән язма бар ревизия кенәгәләрендә. Шунсы бар, Шәкүр авылы кешеләренең 1697 елга кадәр Өфе елгасының сул як ярында Губа елгасы тирәсендә яшәгәнлекләре мәгълүм. Икенчедән, башка документларда бу вулыс Уфа вулысы дип аталган һәм анда «ясаклы башкортлар» дигән татарлар яшәгән. Аларның «тамга»лары да күңгер татарларыныкы белән бер үк булган. Җитмәсә алар күңгерләр кебек үк «Җуа җыены» дигән бәйрәм дә үткәрә торган булганнар. «Уфа вулысы»ның ревизия китапларында анда яшәгән халыклар әле 1625 елда ук «Верхуфимские татары» дип язылган булганнар.

Шәкүр авылы ул вакытларда зур авыл булган. Мәсәлән, 1834 елгы ревизия буенча барысы 404 кеше яшәгән. Бер мәчет булган. Ә инде 25 елдан соң 125 хуҗалыкта 669 кеше яшәгән.

Бу авыл кешеләре 1812 елдагы Рус-Француз сугышында катнашканнар. Шуларның берсе Шәмсетдинов Җәләлетдин булган. Өстәрәк башкорт дип аталган татарларның әлеге сугышта ни өчен катнашканнары турында язылган иде инде.

Авылның кайсы елда төзелүен халкының Губа тирәсеннән күченеп килү вакыты (1697 ел) белән якынча билгеләп була. Ләкин ул урында аңа кадәр дә кешеләр яшәгән булуы мөмкин. Эш шунда ки, күңгер татарлары дигән халык әле Болгар заманыннан ук Уралда урнашкан булган.

Авылның атамасы кеше исеменнән килеп чыкканлыгы турында кычкырып тора. Мондый авыл (Шокурова) Троицкий ягында тагын берәү бар. Ләкин Урал буйларында урнашкан күп санлы татар һәм башкорт нәселләре шәҗәрәләрендә Шәкүр исемле кеше очрамый. Димәк, әлеге Шәкүр чыннан да 13 нче-14 нче гасырларда Идел буеннан Уралга күчкән болгар кабиләләре кешесе булуы мөмкин.

Черлак, Красноуфимск районындагы рус авылы. Ләкин без бу тирәләрдәге күп кенә рус авылларының элек татар авылы булганын беләбез. Хәтта Красноуфимск (Болгары, Кызыл Яр) үзе дә болгар - татар яшәгән урын булган. Инде Черлак турында уйлап карыйк. Рус телендә бу сүз берни дә аңлатмый. Чердактан черлак сүзе килеп чыккан дип әйтә алмыйбыз бит инде. Чердак дигән кеше исеме дә булмагандыр. Җитмәсә, бу җирләр барысы да борынгы татар җирләре. Шулай булгач, татарча черлак сүзен эзлибез, һәм табабыз: бу тирәләрдә таралган Гәрәй ыруының 1837 елда (М.Әхмәтҗанов буенча) төзелгән шәҗәрәсендә Чарлак исемле ике кеше булган. Мондый исемдәге кеше башка шәҗәрәләрдә очрамый. Димәк, шушы Чарлакларның берсе әлеге авылны башлап салган кеше булуы мөмкин. Чарлак сүзе үзе дүрт терәкле манараны аңлаткан. Ә руслар инде үзләренчә Черлак дип үзгәрткәннәрдер. Хәер, русларның чердак сүзе дә чарлактан чыккан (Р.Әхмәтҗанов).

Яманъелга, Богалыш Яманъелга (Еманзельга, Еманзелга, Татарская Еманзельга), Красноуфимск районындагы шул ук исемдәге елга буенда урнашкан татар авылы. Бу авыл халкы (алар таптәрләр дип язылганнар) 1765 елда Сыскы вулысы башкортларыннан җир алганнар дип языла «Западные башкиры» дигән китапта. Хакын түләмичә озак кына судлашып йөргәч, җир Яманъелга халкының үзләренеке булып калган.

1834 елгы ревизия буенча авылда 240 «кертелгән» (припущенник) типтәр яшәгән (ирләр генә саналган). Ә инде 1859 елда авылда яшәүчеләр ирләр саны 400 ләп булган (Налогны ирләргә генә салу һәм җирне аларга гына бирү сәбәпле, хатыннар саналмаган). Димәк, авыл әле ул вакытларда ук зур гына булган.

Авылның килеп чыгышын 1890-94 елда эшләгән Өяз статистика бүлеге 1697 елда дип язган. Шушы ук датаны «Яманъелга тарихы» китабын язган хөрмәтле язучыбыз мәрхүм Муллануров Мөхәммәтнур әфәндебез дә хуп күргән. Димәк авылга 400 елдан артыграк.

Авылның килеп чыгышы турындагы легенданы өстә әйтелгән китапта М.Муллануров биргән. 1554 елда Бикә исемле татар кызы белән Свиркә исемле мари егете, Әртә Шигердән качып чыгып китеп, шушы авыл булачак җирдә куыш ясап торганнар. Шушы ук китапта Яманъелга татарларының урыслар тарафыннан бик нык кыерсытылган булганлыклары язылган.

Унҗиденче гасыр башында Күңгер ягыннан Яманъелгага бер төркем татарлар килеп утырып, үзләре бер урам төзиләр. Бу хәбәр инде авылның яше 500 еллап булуны күрсәтә.

Муллануров М. Яманъелга авылы халкын һичшиксез татарлар булганнар дип язса да, башкорт тарихчылары ул авыл халкы башкорттан чыккан дип әйтәселәре килә (халыкның үзеннән сорау юк). 1834 елдагы ревизиядә алар типтәрләр дип язылган булганнар. Ә типтәрләр дип Идел буеннан Уралга күчеп килгән җирсез кешеләрне атаганнар. Бер версия буенча андый кешеләрне аерым учёт книгасына (халык аны дәфтәр, тәптәр дигән) яза барганнар. Шуннан чыгып ул кешеләр типтәрләр дип атала башлаганнар. Бу сүз милләт атамасы түгел, ә социаль катлам, сословие. Мәсәлән, шундый ук катлам дворяннар, казаклар, башкортлар һәм башкалар. Ләкин башкортлар белән башкачарак. Уралда башкорт дигән милләт булган, һәм ары таба ул аз санлы башкортлардан күп санлы башкорт катламы ясалган. Чөнки ул катламга бик күп татар язылган. Инде хәзер шул күп санлы башкорт катламыннан Уфа түрәләре күп санлы башкорт милләте ясыйлар. Ә андагы татарларны башкорт теленең бер диалектында сөйләшүчеләр дип исәплиләр. Баксаң, Урал татарлары Идел буе татарларыннан бөтенләй аерылмый, дип әйтергә була. Алар татарның шул ук Идел буе диалектына, төп диалектка керәләр.

Файдаланылган язмаларның авторлары текстта китерелделәр.

Хөрмәтле милләттәшләр! Якташлар! Бу язма тәмам. Әлбәттә, мин моны ниндидер күләмле гыйльми эш күрсәтер өчен башкармадым. Ә бәлки, өстәрәк әйткәнемчә, якташларыбызда туган як белән, авылларыбыз һәм аларның тарихы, халкыбызның язмышы турында уйлану, кайгырту, үзебезнең авыр тарихыбыз белән кызыксыну уятыр өчен яздым. Һәр авылда җирле тарихны миннән яхшырак белгән кешеләр бар. Әгәр алар да шулай, олы кешеләр вафат булып бетмәс борын язып алып, барысын бер китапка җыештырсак, бу бик күркәм булыр иде.

2010 - 15 еллар Илдус Хуҗин

Хузин Ильдус (Илдус Хуҗин)
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
  • Büleklär
  • Урта Уралдагы Татар Атамалары - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1766
    29.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урта Уралдагы Татар Атамалары - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4588
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1827
    29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урта Уралдагы Татар Атамалары - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4464
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    27.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урта Уралдагы Татар Атамалары - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4347
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1557
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урта Уралдагы Татар Атамалары - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4216
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1600
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.