Latin

Урланган бәхет - 2

Süzlärneñ gomumi sanı 4461
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2171
37.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
52.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
60.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Гөлчирә башын бераз гына кырын салып, күзләрен күптән юылмаган идән такталарына төбәп тыңлаган булып утыра. ә Рәйсә утыра-утыра да кулы белән авызын каплап иснәп ала. Сәримә арткы рәттә яшерен генә көнбагыш чиртә, тырнаклары белән генә яра да, кабыгын эскәмия астына ата, төшен тиз генә авызына ыргыта.
Арслангали кызып-кызып сөйләвендә. Ике сүзнең берендә кызларга таныш түгел сүзләр кыстыра, каенны ул әллә нинди телдә атый, гүя ул ак каен түгел, әллә нәрсә—"ветула" дигән була. Сүзләре дә колакка тыгыла, аңларга комачаулый: "литосфера", "боимасса", "структура", тагын әллә ниләр. Һәрбер аңлашылмаган сүздән соң кызлар бер-берсенә карашып алалар, елмаялар, җилкә җыералар.
Лектор моны күрмәмешкә сабыша, сибә генә. Уңга таба атласа да, сулга атласа да, ул эскәмиянең нәкъ уртасында утырган Гөлчирәгә күз сала: нинди гүзәл кыз! Кашы—карлыгач канаты, күзләре кара бөрлегән, бит очы—көзге алма.
Лекция тәмам. Яшьләр сүзсез генә таралышалар.
—Ә сезне бер генә минутка мөмкинме?—Арслангали Гөлчирәнең беләгенә кагылды һәм күзләренә туры карады.—Сез бик аңлы кыз күренәсез, сезгә авыл хуҗалыгы академиясенә укырга керергә кирәк.
—Рәхмәт...
—Чынлап та, үзем сезгә ярдәм итәрмен.
Ләкин Гөлчирәнең бу кара тутлы йөзле егет белән сүз куертасы килмәде, бер сүз әйтми клуб ишегенә таба юнәлде. Аның уенда бары берәү—Нияз.
Кызның үзе белән салкын гына сөйләшүе Арслангалинең кәефен кырды. Бу кызыйга үзенең кем икәнен күрсәтер әле ул! Аның белән авыл кызлары түгел, Баулы кызлары да болай сөйләшми иде.
13
ФЗОда укыганда, күп кенә егетләр сагынуга чыдый алмый кайтып киттеләр. Нияз кайту турында уйлап та карамады, ашау яхшы, өстә өр-яңа кием, акча төшә...
ФЗОны тәмамлагач, аны Прокопьевск шәһәрендәге Ворошилов исемендәге шахтага эшкә җибәрделәр. "Забойщик" дигән белгечлек докүменты булуына карамастан, аны проходчик итеп куйдылар. Проходчик—тау токымын тишеп, киң штрек (тоннель) куучы. Гаять авыр эш. Тамчылап торган салкын су астында токымны бораулап, штрекның түбәсен агач белән ныгытып, терәү салып куя. Еш кына лава баганаларны шыгырдатып кыса, бу кысуга чыдый алмый, токым кисәк-кисәк ярылып килеп төшә, забой дер селкенеп ала. Ниязның өстендә махсус кием, шулай да тәннең һәр күзәнәгенә салкын су үтә. Еш кына ул аягындагы резин итекне салып, суын түгә. Тузаны сулышны авырайта. Шушында инде шахтерлар күкрәк чире—селикоз алып инвалид булалар. Ничек кенә соң забойщик булып урнашырга? Нияз көн дә, төн дә шул турыда уйлый. Егетнең бер куанычы бар—кулга уч тутырып акча бирәләр. Беренче хезмәт хакыннан ул әнисенә биш йөз сум акча салып җибәрде, дүрт йөз сумга өр-яңа ялтырап торган тальян гармун алды. Кичләрен, сменадан соң, шуның белән кайгы-сагышларын уртаклашты.
Ниязның бәхетенә шахтада яңа участок ачылды. Бу участокка эшчеләрдән икешәр-өчәр кеше күчерелде. Ниязны да шунда забойщик итеп алдылар. Монда коры haвa, күмер катламы калын, өч метрдан алып алты метрга кадәр, катламнар текә, күмерне чабу җиңел, төяп җибәрү уңайлы. Лавада ике кеше эшли: берсе аста, лава эчендә, икенчесе өстә, штректа. Ниязның бергә эшли торган иптәше—зур тәҗрибәле шахтер Галимҗан Зелендинов, татар кешесе. Бик ярдәмчел, мәрхәмәтле кеше. Бер көнне ул Ниязга:
—Нияз энем, минем гаиләм белән танышасың киләме? Әйдә безгә, кунак булырсың, өй исе иснәрсең,—диде.
Бу гаилә белән танышу Нияз өчен бер куаныч булды. Ул үзенең кечкенә кайгысын онытып, бу гаиләнең кайгы-хәсрәтен үзенеке итеп кабул итте.
Яшь кенә авыл малае алар йортына килеп кергәч, Галимҗан аганың атасы Шәңгәрәй карт ун яшькә яшәргәндәй булды. Бик күп сөйләште, әле көлде, әле елап алды.
—Туган яклар бик сагындыра...
Картның ачынып әйткән бу сүзләре Ниязның халәтенә бик тәңгәл килә иде. Ул, уйчан күзләрен бер ноктага төбәп, Янтирәкне күз алдына китерде.
Шәңгәрәй гаиләсе белән егерменче еллар башында туган яктагы ачлыктан качып, Башкортстаннан, Туймазы якларыннан шахтага килгән. Йорт салган, балалар үстергән.
—Һай, улым, сугышка кадәр тормышлар бөтенләй башка иде. Татарлар күп. Мәктәпләрдә татарча укытылды, клублар ябылып тормады, театрлар уйныйлар иде. Сагынырга вакыт та юк иде. Акча күп алабыз, җәйләрен туган якка кайтабыз. ә хәзер—бөтенләй башка. Кайтырга да оят. Мәктәпләр, балалар бакчалары урыс телендә. Балаларымның балалары татарча белми. Сугыштан соң татар мәктәпләре ябылды, клубларда урыс музыкасы гына. Как-же! Урыс үзен җиңүче дип дөньяга танытты. Барысы да урысныкы! Башка халык—чүп! Гүя башка халык сугышта катнашмаган! Менә шулай, улым, без хәзер татар түгел, нацмен—аңлыйсыңмы? Национальное меньшинство! Менә кая бара дөньялар! Бетте безнең татар, өч улымның берсе генә татарга өйләнде. Киленем—Арча кызы. Балалары барыбер урысча гына сөйләшәләр. Кызлар өчесе дә урыста.
Картның сүзләрен бик игътибар белән тыңлады Нияз. Түзмәде, үзе дә сорау бирде:
—Фамилиягез сезнең, ничектер, ни татарча, ни урысча түгел, димме?
—Аның тарихы да бик гыйбрәтле. Минем бабам Җәләлетдин булган. Балалары Җәләлетдиновлар, урысчалап әйтсәк, Залалетдиновлар иде. Элек бит биш ел саен паспорт алыштыру бар иде. Менә шул биш ел саен бер хәрефне төшереп калдыра торгач, әле Залетдинов, әле Залелдинов булып йөрдем. Инде менә урыс сүзенә якын Зелендинов булып калдык. Тел күтәреп каршы киленмәгән. Ярар, әйдә, дия торгач, балалар да Зелендиновлар булып киттеләр.
Ул арада өйгә кап-кара күзле, чәчрәп торган бер кызый килеп керде. Керде дә бабасына килеп сарылды, әле Ниязга, әле Шәңгәрәй картка карап, аларның сүзен аңламыйча озын керфекләрен аска төбәп тын калды.
—Исемең ничек синең?—диде Нияз урысчалап.
Кыз күзен дә йоммады—тәтелдәде:
—Папа зовет—Рамиля, мама зовет—Римма, бабушка зовет—"Басурманка",—диде.
Шәңгәрәй карт бу сүзләрне, бәлки, беренче тапкыр ишетмидер, шулай да ул шаркылдап көлеп җибәрде.
—Менә шулай, Нияз улым, безнең хәлләр—еласаң, гел елап торырлык, көлсәң, гел шаркылдап көлеп утырырлык,—диде, ташкүмер карасы сеңгән, кара төрткеләр тулы җыерчыклы битен җәеп елмаеп...
14
Район комсомол конференциясенә авылдан Арслангали белән Гөлчирәне делегат итеп сайладылар. Конференция озакка сузылды. Кич тынчу залда утырып, талчыгып, саф һавага чыккач, аллея буйлап барганда, Арслангали Гөлчирәне култыклап алды һәм, аңа таба иелә төшеп, пышылдады.
—Ниһаять, без бергә, икәүдән-икәү!
Гөлчирә кулын тартып алып, Арслангалидән читкәрәк тайпылды.
—Кыргый булма, мин бит болай гына, үз итеп, яратып кына,—диде Арслангали.
Гөлчирә баганадагы электр лампаларына карады, алар яктыртмыйлар, кып-кызыл булып эленеп торалар. Төнлә ай булса, яктырак булыр иде, дип уйлап алды кыз. Конференция делегатлары ашыгып-ашыгып таралыштылар.
Арслангали тагын кызның беләгенә килеп тотынды, аның беләген үзенә таба тартып:
—Әллә атны җигеп кайтып китәбезме?—диде.
—Төн бик караңгы бит.
—Ә безгә якты төн кирәкми дә, караңгыда кайту күңеллерәк булыр.
—Ой, юк! юк!
—Ярар, алайса. Монда гына йокларбыз. Иртәгә иртән шәһәрдә тулганырбыз.
"Тулганырбыз". Нинди ямьсез сүз.
Гөлчирә эшсез, кирәкмәсә тулганып йөрүне бер дә яратмады. Шәһәргә килсә дә, йомышын тиз-тиз йомышлап, кайту ягын карый торган иде.
Аларны колхоз өенең хуҗасы, юан марҗа каршы алды.
Арслангали Маня түтигә:
—Без монда кунып калырга булдык,—диде.
—Мин үземнең караватымны чибәркәйгә бирермен,—диде тегесе.
—Юк, мин туганнарга барам,—диде Гөлчирә һәм ашыгып капкадан чыгып китте. Арслангали үҗәт кызны озата баруны кирәк тапмады.
Икенче көнне иртән Гөлчирә колхоз йортына килеп керде. Өстәл тулы пычрак савыт-саба, аракы шешәләре. Гөлчирәне күреп, карт марҗа сары тешләрен күрсәтеп, шаркылдап көлеп җибәрде, чәче-башы тузган, юынырга да өлгермәгән.
Гөлчирә кырт борылып, ишектән чыгып китте. Коедан су алып атны эчерде. Үзен-үзе кая куярга белми, ишек алдында йөренгәләде. Аннан ишекне ачып:
—Маня тути! әйт әле теге кешегә, уянсын, авылга кайтып китәргә кирәк.
Шул арада нидер уйлап өстәде:
—Юк, юк, кирәкми, уятма, мин үзем генә кайтып китәм.
Гөлчирә атны йөгәненнән алып тәртә арасына кертте. Ул арада Арслангали уянып, кызның ат җигеп маташканын күреп, йөгереп чыкты.
—Тукта! Нишлисең? Хәзер үзем җигәм!
—Кагылма! Үзем, үзем.
Гөлчирәнең каршылык күрсәтүенә ачуы чыгып, Арслангали дуганы тартып алды һәм камыт бавына тыгып, турылады:
—Нинди килешле дуга. Шөлдер генә җитми, әллә кибеткә кереп шөлдер алып тагабызмы?—дип шаяртты.
—Почта алып кайтмыйбыз бит, нигә шөлдер?
—Минем сине уң ягыма утыртып, билеңнән кысып кочаклап, шөлдер чыңлатып, бар кешене шаккатырып, авылга кайтып керәсем килә. Күрсәннәр иде. Авылның иң чибәр кызы кемнең кочагында, янсын иде күзләре!
Гөлчирә аракы парыннан айнып җитмәгән бу егетнең сүзләренә ни дип тә җавап бирергә белмәде.
Алар тарантаска утырдылар. Арслангали дилбегәне үз кулына алырга теләгән иде, Гөлчирә кырт кисте:
—Юк! Дилбегәне үзем тотам...
15
Кемнәр генә эшләми шахтада! Кыргызлар, кытайлар, украиннар, татарлар. Төрлесендә төрле холык, төрле язмыш. Тормыш шундый катлаулы, каршылыклар белән тулы.
Монда яхшы күңелле Галимҗан ага кебекләр дә бик күп. әмма кеше җанына кадалып, үртәп, үчекләп, усал сүз әйтеп кәеф җибәрүче, тәнгә кадалган шырпы, яки аяк киеме эченә кергән таш кебек борчып торучылар да бар. Шундыйларның берсе—шахтада мастер булып эшләүче Сулейма Володя. Yзe чибәр, буй-сыны килгән, нык бәдәнле, ә менә холкы—яман. Бәйләнәсе килсә, кемнең кем булуы белән исәпләшми. Аның турында төрле сүзләр йөри, имеш, ул сугыш елларында немецларда полицай булган. Дөрестер дә, бу кадәр явыз булмас иде. Беркөнне ул Ниязга бәйләнде:
—Синең атаң колхозга кермәгән. Советка каршы булган, сез контра, шуңа сезне монда куганнар,—дип Ниязның канына тоз салды.
Нияз аның сүзләренә әлләни игътибар бирмәде, сөйли бирсен, дип уйлады.
Нияз эшли торган участокка ФЗО тәмамлап, тагын берничә егет эшкә килде. Аларны күргәч, Сулейма:
—Күрәсеңме, Батый ханнан тагын безгә пополнение килде,—дип, ачы көлеп, монголларның Киевне яулаулары турында тузга язмаган нәрсәләр сөйли башлады.
Аның мәсхәрәләп көлүенә, мыскыллавына түзә алмыйча, Нияз кулындагы кәйләсен читкә атып бәрде дә, тегенең якасыннан эләктереп алды һәм, үзе шәйләп алганчы, берничә мәртәбә башына кундырды. Тавышка лавадан Паша исемле шахтер килеп чыкты. Ул чагында Сулейма Ниязны егып салган иде, күзләрен тондырып Ниязга ташланырга торганда, Паша, аны җилкәсеннән эләктереп, скважинага таба сөйрәде. Нияз сикереп торып, Пашага ярдәмгә ашыкты. Паша Бельц:
—Скваҗинага очырабыз, телеңне тыясыңмы, юкмы? Сүзләреңне кире ал! Гафу үтен,—дип кычкырды.
Егетләр шаярмыйлар—Володя моны аңлады.
—Братва! Мине гафу итегез! Башка бервакытта да алай эшләмәм!
—Кара аны, телеңне тиз кыскартырбыз.
Күп тә үтмәде, ниндидер карарлар нигезендә, Сулейманы мастерлыктан алдылар, ул гади шахтер булып эшли башлады.
Галимҗан ага ял иткән көнне Костя Шуруп исемле егет белән Нияз скважина шартлатып киңәйтү эшенә керештеләр. Өстәге штректан утыз метрлап аска төшеп, бораулап шартлаттылар. әмма скважинадан газ чыкмады, күмер тыгылган иде. Костя штректа калды, Нияз баскыч буйлап аска төшеп китте. Кулындагы лом белән тыгылган күмерне тишкәләргә кереште. Ләкин күмер шул кадәр күп, тишекләр ясалмады, газ чыкмады. Ниязның күңеле болгана, башы авырта башлады. Өскә менеп китәр өчен баскычка тотынды, хәле бетте, гәүдәсен күтәрә алмады. Егылып төшеп китүдән куркып, ул бер кулын аркан баскычның арасына тыкты. әллә каян ерактан:
—Чык тизрәк! Ник туктадың?—дигән тавыш ишетте.
Нияз һушын җуйды. Ниязның гәүдәсен ул тотынган баскыч белән бергә скважинадан тартып алдылар. Штректа көчле haвa агымы аны бераздан һушына китерде.
Эш ничек кенә авыр, хәвефле булмасын, Нияз өчен зур куаныч бар. Ул—Гөлчирәдән килгән хатлар.
Тик соңгы вакытта хатлар килми башлады. Тулай торакка почта килгән саен, ул йөгереп чыгып хатларны карый.
—Миңа тагын хат юк,—дип көрсенә.
—Язалар, язалар,—дип шаярта почта ташучы,—сиңа озын, би-ик озын хат язалар. Әле кәгазен сатып аласы бар, карасын ясыйсы, каләмен рәтлисе бар.
Ниязга бик күңелсез булып китә, аның шаян сүз тыңларга теләге юк. Аңа хат кирәк, яки бер кечкенә открытка да ярап торыр иде. Шунда да бер генә сүз—"Гөлчирә" дип язылса, аңа шул җиткән. әнисе хатларында бер дә Гөлчирә турында язмый. Сорап язарга Нияз кыенсына.
Ул бу кадерле исемне күмер тузаны кунган кара карга әллә ничә тапкыр язып куйды инде. Тик ул язган хәрефләрне шаян җил шунда ук бозып куя. Язганның эзе дә калмый.
Ә егетләр авылдан сөйгән кызыннан хат көткән Нияздан еш кына шаяртып-көлеп алалар.
—Монда кызлар кай яклары белән ошамый?
—Кара син Катяны, яки Мотяны.
—Әнә Лиза—атаман. Аның белән яшәргә була. Акча күп ала.
Нияз түзми:
—Юк инде, егетләр, үзегезгә булсын кызларыгыз, хатыннарыгыз,—дип кулын болгый.
Нияз өчен дөньяда бары тик Гөлчирә генә бар, бары ул гына! Гөлчирә генә! Ни өчен хат язмый? әллә ташладымы? Башканы таптымы?
Беркөнне егетләр Ниязны кызлар барагына чакырдылар. Барак эче җылы, мичтә күмер яна. Кызлар берсен-берсе уздырып частушка сибәләр. Кәстрүл капкачлары кага-кага бииләр.
Берсе, Катя исемлесе, түфли үкчәләрен идәнгә бәрә-бәрә, Ниязга таба килә башлады. Йомры иңсәләрен чегән кызлары кебек уйната-уйната тыпырдый. Нияз алдында озак кына селкенгәннән соң, ул сул аягы белән идән тактасына типте һәм артка чигенә башлады, гүя кулларын җәеп, егеткә йомшак келәм җәя, үзе белән биергә чакыра. Ә Нияз урыныннан кузгалмады, хатынга кырыс караш ташлап, борын астыннан гына мыгырдап алды:
—Бернинди бәйрәм түгел, нәрсә дип чашалар инде?
—Нәрсә, әллә миннән куркасыңмы? Ник биемисең? Һә-әй, бии белмисендер әле, татарин.
Катя, өметен өзеп, кулын болгады, тыпыр-тыпыр биюче ике кызны кочаклап алып, алар колагына нидер пышылдады.
Ниязга бик күңелсез булып китте. Их, үз авылларында булса, күрсәтер иде ул биеп! Авыл клубында ул биегәндә идән такталары гүләп тора иде.
Катя кочагыннан аерылып, кызларның берсе Ниязга шундый итеп карады, Нияз аның түгәрәк йөзендәге, ул йөз өчен кечкенәрәк булып күренгән, өлгереп җиткән шомырт төсле чем-кара күзләренең очкынын күтәрә алмады, күзләрен алды hәм, баракка кайтырга кирәк, дип урыныннан кузгалды.
Ул арада теге Шомырт Күз аның янына ук килеп басты, егетнең күзләренә бәреп карады:
—Син татар егетемени?
—Булса соң, сиңа соң нәрсә?
Ниязның бу кыз белән дә сөйләшәсе килмәде. Бу да ут чәчрәп торган күзләре белән аңа ут төртергә, яндырырга тели ахры, дип уйлады. Нияз кашын җыерды, чыраен сытты.
—Тукта, минем беләсем килә, син, чыннан да, татармы?
—Әйттем бит инде, мин—татар егете.
—Ә исемең? Николай диләр түгелме соң сине?
—Мин Николай түгел, Нияз. Ишетәсеңме, Нияз.
—Мин дә татар кызы, әлфия,—диде кыз.
—Ярый, ярый, Аля, җитәр, телеңә салынма, ул минеке, мин аны үземнеке итәм,—Катя Нияз белән әлфия арасына килеп басты һәм туп-туры, ашардай булып, комсызланып Ниязның күзләрен, иреннәрен, борынын, шашкан исерек күзләре белән ялап алгандай итте, кулларына ябышты.
Нияз Катяның кулыннан ычкынып, ишекне каты ябып коридорга чыкты. Коридорда тәрәзә буена чүгәләгән тәмәкечеләрнең борыныннан паровоз торбасыннан чыккан кебек бөркелгән куе зәңгәр төтен селкенеп-селкенеп тора иде.
17
Гөлчирә Арслангали белән булган күңелсез көнне искә алмаска тырышты. Корытау урманында зелпе тамыры казу башланды. Арслангали колхоз идарәсе аша hәp хуҗалыкка күпме тамыр җыярга план җиткерде.
Гөлчирә бертөркем яшьләр белән урманга китте. Арслангали аларга делянкалар бүлеп бирде, эшне оештырды.
Аны һаман бер уй борчый: ник Гөлчирә аңа бу кадәр битараф? Ничек кенә шул чибәрне үзенеке итәргә? Арслангали бер төпкә килеп утырды. Ара-тирә кызларның эше белән кызыксынды, сүз каткалады. Үзе һаман Гөлчирә турында уйлады: теге вакытта кыз белән кыюрак була алмады, тәүвәккәлрәк, усалрак булырга, кунарга калдырырга иде. Нинди уңайлы вакыт иде бит! Йомшак баш! Пешмәгән! Хәзерге кызлар белән җебеп торсаң...
Ул Гөлчирәнең бер егетне уйлап саргайганын белә: шахтер диләрме, кайдадыр зимагур инде. Арслангали бит зимагур түгел, ул белемле, интелигент кеше. Аңа булырга тиеш бу чибәр. Ну, ярар, тегенең кебек гармун уйный белми, ди, аның каравы—дәрәҗәсе бар. Гармунчы бит урамда гармун уйнаганда гына шәп, ә өйгә акча табучы кирәк. Өендә ул гармун уйнап утырмас бит, уйнаса да, Гөлчирә бит җырлап кына яшәмәс.
Урман эче тынчу иде, кинәт җиңелчә җил исеп куйды. Арслангали Гөлчирә ягына атлады. Кыз зелпе тамырларын бер өемгә өйгән, тырышып-тырышып тамыр йолкый. Арслангали кызның балчык белән пычранган кулларына карап сүз башлады:
—Гөлчирә, монда зелпе беткән инде. Мин сиңа куе зелпелекне күрсәтәм, телисеңме?—диде.
Гөлчирә тураеп басты да тир белән юешләнеп маңгаена төшкән чәчен яулык астына кертеп, яулыгын кысыбрак бәйләп куйды. Маңгае кулындагы балчыктан пычранды. Арслангали моны күреп, алтынга пычрак кунмый, диләр, дөрес сүз, маңгаендагы пычрак балчык та кызның матурлыгына зыян китерми, дип уйлап куйды.
—Әйдә, Гөлчирә, мин сиңа бер урын күрсәтәм, бер сәгать эчендә бер көнлек нормаң үтәлер. Анда зелпе менә моннан,—Арслангали кулын муенына тидереп алды.
—Башкаларга да әйт, алар барса, мин дә барырмын.
—Башкалар да барса, һәркемгә бер-ике агач кына тиячәк. Син үзең турында уйла, үзең башкалардан күбрәк җый. әйдә, әйдә, моннан ерак түгел.
Нәрсә булды Гөлчирәгә, башын түбән иеп, Арслангали артыннан атлады. Куе урман үләне арасыннан сукмаксыз җирдән, кычытканнарны, кура җиләге үсентеләрен аралап, бер-бер артлы алар озак бардылар.
—Менә күрәсеңме? Ничаклы зелпе. Кил әйдә, икәү казыйбыз.
Арслангали кызның көрәген алып, кызу-кызу казый башлады.
—Әнә, тартып ал, нинди юаннар, озыннар. Берсе-берсе юан шиннар ясарлык каучук бирәчәк. Зелпедән алынган каучук—натураль каучук ул, безнең илдә резин әйберләр, галушлар, итекләр натураль каучуктан ясала,—дип сөйләнде.
Үзе шулай сөйләнде, үзе ничек кенә җаен китереп, бу кызны кочаклап алып җиргә егарга, дип план корды. Бу уйларыннан үзе шабыр тиргә батты.
Гөчирә, аны-моны уйламыйча, һаман зелпе тамырларын йолкуда булды.
...Сәримә Гөлчирәне бер генә минутка да күздән ычкындырмады: ни эшли, кем белән сөйләшә? Менә Арслангали Гөлчирә янына килде, туктап нидер сөйләште, аннан алар урманга таба атладылар. Сәримә көрәген атып бәрде дә кача-поса алар артыннан атлады.
Мәче кебек кенә, йомшак басып, алар ерып барган үсентеләр арасыннан берничә адым гына арттан атлады. Менә алар туктадылар. Арслангали казый башлады. Монда зелпе күп икән. Сәримә юан агач артына качып, тын да алмый аларны күзәтте.
Менә Арслангали көрәген ыргытты. Гөлчирәгә ташланды, биленнән кысып кочаклап, үзенә тартып китереп, кызның иреннәреннән үбә башлады. Гөлчирә бертуктаусыз чәбәләнде, Арслангалинең кулларыннан ычкынырга тырышты.
—Коткарыгыз! А-а-а!—дип кычкырды.
Сәримә шатлыгыннан ни эшләргә белми, кулларын уа-уа, тагын нәрсә булыр, дип тын да чыгармый карап торды.
Арслангали кесәсеннән кулъяулык алып, кызның авызына тыкты, аннан аны кинәт кенә җиргә егып салды да, үзе аның өстенә ауды, ашыга-ашшыга күлмәген күтәрә башлады. Гөлчирә тыпырчынды, тибенде, кычкыра алмады, бары җан ачысы белән ыңгырашты гына.
Шул чак Сәримә, агач артыннан чыгып, аларга якынлашты:
—Менә сез кайда икән!—дип кычкырып җибәрде.
Арслангали көтелмәгән бу тавыштан сискәнеп, шашкан кеше кебек сикереп торды. Үз-үзен кулга алырга теләп, томан баскан күзләре белән Сәримәгә карады. Аңа Сәримә әллә ике, әллә өч булып күренде, ул башын чайкап алды һәм маңгаена төшкән юеш чәчләрен артка сыпырып куйды.
—Нәрсә, гыйшык-мыйшык уйнарга уңай урын эзләп монда килдегезме? әйтәм аны, сезнең турыда авылда әллә ниләр сөйлиләр, юкка түгел икән.
—Тукта, Сәримә, син ни сөйлисең?—диде Арслангали.
—Кабәхәтләр! Уйнашчылар! Гөлчирәнең уйнашчы икәнен белә идем. ә менә сине... Сине мин юньле кеше дип уйлаган идем.
Гөлчирә суеп ташланган бәрән кебек, сүз ката да, кыймылдый да алмый шул халәтендә ята бирде.
—Тор, нәрсә ятасың? Төшер күлмәгеңне! Шакшы гаүрәтең күренә!
Сәримә бөтен ачуын, бөтен үчен алып бетерергә теләгән кебек, Гөлчирәне төрле яман сүзләр белән мәсхәрәләвендә булды.
—Ниязны миннән тартып алдың, инде Арслангалигә тотындыңмы? Фәхишә!
Арслангали ни әйтергә дә белмәде.
—Менә шушында алып килде мине... Күрәсеңме? Мин гаепле түгел... Мин...
Сәримәгә шул гына кирәк иде.
Гөлчирә ашыкмый гына торып басты, күзләрен кысып, җирәнеп әле Арслангалигә, әле Сәримәгә карап алды. Йөзләренә төкерер иде, авыз эче коп-коры, башы чатный, куллары, бөтен тәне сыкрый, сызлый иде. Нинди кабәхәтлек! Нинди вәхшилек! Түбәнлек. Җир ничек мондый бәндәләрне күтәреп йөри икән?
Еламады Гөлчирә, елый алмады. Аның бөтен барлыгын, моңарчы бервакытта да булмаганча ниндидер салкын нәфрәт биләп алды, ул кинәт калтыранып куйды, күлмәген, оекларын каккалады. Теге нәфрәт үсте, зурайды, күкрәгенең уртасын ташка әйләндерде. Ул бу халәттән котылырга теләп, тирән итеп сулыш алды, калтыранып көрсенде, бу ярсу, бу салкын нәфрәт аның күкрәгеннән кубып, йөзенә таба үрмәләде. Гөлчирә бит очларынын ут булып януын тойды, аннан шул ук нәфрәт рәнҗү булып, күзләренә менде. Күзләре бер мәлгә бик нык әчетеп куйды һәм кайнар яшьләр тәгәри башлады. Яшь тулы күзләре белән Гөлчирә кемнәндер ярдәм сорарга теләгәндәй, тирә-ягына каранды.
Аның янында Сәримә дә, Арслангали да юк иде. Ул кара урман уртасында, каһәрләнгән бу дөнья эчендә берүзе ялгыз калган икән бит! Шулчак ул әнисен, әнисенең түшәк өстендә яткан, сөяккә калган гәүдәсен күз алдына китерде.
әнисе аңа үләр алдыннан:
—И, балам, ялгыз каласың бит. Ничекләр яшәрсең? Дөньяда явыз кешеләрдән саклана күр,—дигән иде.
Аның да әнисе күпне күргән, күп рәнҗетелгән булгандыр, бәгыре өзгәләнмәсә, баласына болай димәс иде.
18
"Тайженка" дип аталган зур участокка юл озын. Унынчы шахта коесыннан төшеп, җир асты поезды белән биш чакрым ара үткәч, юл ике тау арасында җир өстенә килеп чыга. Аннан яңадан коедан дүрт йөз метр җир астына төшеп эшлисе. Кайбер көннәрдә Нияз иптәшләре белән икенче сменадан соң поездга утырмыйча тау аша кайта. Агачлар, куаклар, яшел үлән, чәчәкләр... Шул җәяүләп үткән биш чакырым юл үзе бер бәйрәм була. Сагыну үзәкне өзә. Нияз шунда бер каен янына еш кына туктый, аны кочаклап ала, яшьләрен тыймый. Гөлчирә белән соңгы мәртәбә ялгыз каен янында очрашу исенә төшә, йөрәге телгәләнә.
—Их, Янтирәгем! Ник киттем синнән? Ник шунда гына калмадым,—дип әрни егет.
Тау өстендәге урман аланында егетләр шәфәкъ батканчы моңланып утыралар. Һәркайсы үзенең үткәнен искә төшерә.
Беркөнне шул тау аша җәяуләп кайтканда, алар каршысына бер төркем шәһәр яшьләре килеп чыкты. Күкрәк киереп, сөзәргә җыенган үгезләр кебек каш астыннан усал карап, җиң сызганып, егетләргә ташландылар. Ниязның кулында балта, башкаларда обушок, кәйлә. Сугыш куркыныч булачак. Шул арада мастер Перебейносның тавышы яңгырады:
—Татары, за мной! Бейте городских!
Шул чакыру авазы җитә калды, егетләр шәһәрнекеләрне тәпәләп ташладылар.
Икенче көнне Нияз белән берничә егетне шахта директоры үзенең кабинетына чакырды. Кабинетка мастер Перебейнос та чакырылган иде. Марля белән башлары бәйләнгән шәһәр егетләре берсен-берсе уздыра-уздыра:
—Мастер Перебейнос әмер бирде, шуңа болар безне кыйнадылар.
—Перебойнос гаепле!—диделәр.
Нияз шунда тыныч кына:
—Без эштән кайта идек, мастер анда юк иде. Шәhәp егетләре үзләре безгә һөҗүм иттеләр,—диде.
—Әйе, әйе, безнең белән мастер юк иде,—диделәр егетләр беравыздан.
Тикшерүчеләр һәм шәhәp егетләре чыгып китте. Директор үзенең креслосына утырды да, Ниязга елмайды. Аннан мастер Перебейноска карап:
—Яхшы егетләр эшли сездә. Мин күптәннән татарларның дус халык икәнен белә идем. Молодцы, егетләр,—диде.
19
Арслангали олы юлга чыкты һәм кызу-кызу авылга таба атлады. Ул башы чатнаудан, булып үткән күңелсез хәлләрдән исерек кебек чайкалды. Булмады, булмады. Булдыра алмады. Ул усаллыгына тәкать таба алмый җиргә каты-каты басты. Аның авыр кирза итекләреннән җир дә ыңгырашкандай булды.
Кыланчык. Ныклап карасаң, әллә ние дә юк кебек, чибәр генә, күзе, кашы... әллә кем диярсең. Сәримәнең сүзләре дөрес булса, инде әллә кайчан кулдан-кулга киткән икән үзе. Кыланган була. Керпе. Күзлут кебек үзе янып, кызыктырып тора, кагылсаң, энәсе кадала. Күзлут инде, нәкъ күзлут.
Кояш түбән төшә башлаган иде. Арслангали адымын бераз акрынайтты. Тагын ничек кенә күңеленә керергә соң каһәрнең? Башканы эзләргәме?
Артыннан кемдер ашыгып атлый. Аны куып җитәргә тели, ахыры. Җиңел адым. Арслангали юри борылып карамады. Гөлчирә түгелме? Сәримәме?
Ашыгып атлаучы—Сәримә иде.
—Көтмәгән идеңме? Менә көчкә куып җиттем.
Арслангали папирос алып, авызына капты, шырпы сызды, папиросын кабызырга дип тукталды. Сәримә дә туктады.
—Бар, бар, мине көтмә,—диде Арслангали, авызын кыйгайтып төтенен өргәч.
Аның Сәримә белән сөйләшәсе бөтенләй килми иде.
—ә минем ялгыз йөрисем килми,—диде Сәримә үҗәтләнеп.
Сәримә тирән итеп тын алды да Арслангалинең күзенә карап:
—Мин бүгенге күргәннәремне бөтен авылга сөйләячәкмен. Яңа лесник Гөлчирәне көчләргә теләде, мин генә аралап калдым, диячәкмен. Бәлки Гөлчирә сине судка бирер, ә мин шаһит булып барачакмын,—диде.
Арслангали бу көтелмәгән сүздән туктап, урынында катып калды.
—Син бит бая башкачарак сайраган идең, нәрсә булды сиңа? Нәрсә койрык болгыйсың?
—Койрык болгамыйм, дөресен әйтәм. Син Гөлчирәне...
—Җитте!—дип кычкырды Арслангали.—Җитте! Нәрсә, юк сүз сөйлисең? Мин аны үбәргә генә теләдем, үптерсен иде, карышмасын иде. Мин бит аны яратам.
—Яратам?! Үзеңне яратмаган кешене яратып буламыни?! Ул бит сине күрә алмый. Булдыра алса, атып үтерер иде. Син сукыр булма. Үзеңне яраткан кешене күрә бел.
—әллә синеме?
—әйе, мине.
Арслангали хәлнең кискенләшү мөминлеген чамалап, үзе дә Сәримәне кочарга, үбәргә торганда, кыз үзе сүзне җайга салды да куйды.
—Соң әллә кайчан шулай диләр аны. Мин бит сукыр, пешмәгән, юньсез, шуны күрмәдем, сизмәдем. Карале, Сәримә, ник соң син гел минем белән төртмә сүзләр белән генә сөйләшәсең? Нәрсә әйтсәм—ул ярамый, шырпыларыңны тырпайта башлыйсың.
—Син гел Гөлчирәгә генә карап, күзләреңне ата мачыныкы кебек яшелләндергәндә миңа ни кала?!
—Синдәй чибәр, яхшы кыз янымда гына булганын ничек итеп сизмәдем икән соң мин?
—Сизмәдең? Сиздең син, сиңа... Сиңа беләсеңме нинди кыз кирәк иде?
—Я, я, әйдә, әйтеп кара.
—Аның биек зур өе булсын, ялгыз булсын, чибәр булсын...
—Тагын, тагын...
—Тагынмы? Менә шул, мин бүгенге хәлне бөтен авылга чәчәм, сине авылдан кудырам, я төрмәгә яптырам.
—Син нәрсә, Сәримә, акылыңа кил. Син шундый чибәр, яхшы кыз, җитмәсә мине яратасың икән әле. Мин, юләр, белмәгәнмен, мин дә бит сине күптән яратам. Тик син миңа карамассың, дип кенә сиңа сүз катмадым. Сәримә, дим, онытыйк, әйдә, теге хәлне, онытыйк. Мин валлаһи сине яратам.
Арслангали Сәримәне сөякләрен сындырырдай итеп, бөтен көченә кысып, авызын зур ачып, калын иреннәрен капты да тешли-тешли суыра башлады. Сәримәнең буыннары бушады, хәле бетте. Арслангалинең кочагыннан котылырга теләсә дә, егет аны бик озак ычкындырмады, комсызланып, кыргыйларча тупас итеп кызның иреннәреннән чәчрәп кан чыгарлык итеп суырды да суырды.
Алар урман кырыендә икәүдән-икәү иде.
20
Бу көннән соң Сәримә Гөлчирә турында авылда уңлы-суллы гайбәт чәчте. Максаты—Арслангалине үзенә карату иде.
Арслангали иртән торып, ишек алдындагы юынгыч янында баганага беркетелгән ватык көзгедән үзенең йончыган йөзенә карый-карый сакал-мыегын кыра, борын астыннан акрын гына җыр суза:
—Кемгә сөйлим серләремне?
Йөрәгем ялкын кебек...
—Миңа сөйлә, Арслангали, миңа гына сөйлә, серләребез бер булсын,—диде күзен ертып яңа йокысыннан уянып чыккан Сәримә.
Сиңа сер сөйләсәң, кәтер китәрсең, дип уйлады Арслангали, сөйләрмен, тот капчыгыңны. ә үзе:
—Һай, чибәрем, Сәримә, безнең серләр күптән бер бит инде,—дип пышылдады, үзе берәрсе ишетә күрмәсен дип, ялт итеп өй ишегенә карап алды.
—Тукта, Арслангали, чиста сөлге алып чыгыйм, бу сөлге юеш бугай.
—Алып чык, алып чык. Әйе, әйе.
Сәримә өйгә кереп китте, тиз генә йөгереп, юып үтүкләнгән чуклы зур сөлге алып чыкты.
—Тик... Түлисе булыр.
—Түләрмен, түләрмен, анысы миннән калмас.
Сәримә йөзен аңа таба сузып, күзләрен йомды, Арслангалинең үбеп алуын көтте.
Арслангали Сәримәне эләктереп алды да кырыныр өчен иягенә сылаган куе сабын күбәген аның иреннәренә сылап куйды, үзе каркылдап көлеп җибәрде.
—Тфү! Тфү! Юньсез!
Сәримә юри генә ачуланган булды, әмма ул Арслангалинең шушы дорфа шаяруына да шат иде.
Гөлчирә, Арслангали белән очрашырга туры килгәндә, ләм-мим эндәшмичә, башын түбән иеп, җирәнеп һәм нәфрәтләнеп үтеп китү ягын карый. Бу хәл Арслангалинең күңеленә шом сала, әллә судка бирергә йөриме, дип хафалана егет.
Беркөнне Гөлчирә, урам буйлап уйланып килә торгач, Арслангалинең аңа каршы килүен абайламады.
—Гөлчирә, син мине, зинһар, гафу ит, мин синең белән тупас булдым,—диюгә, Гөлчирә башын күтәрде.
Бу кешене беренче мәртәбә күргәндәй, күзләрен киң ачып аңа карады, ләкин карашы бушлыкта эленеп калгандай булды, кыз аны күрмәде, аның үз кайгысы кайгы иде. Күптәннән инде Нияздан хатлар килми.
—Гафу ит, Гөлчирә!—дип кабатлады тегесе.
Кыз эндәшмәде. Арслангали дәвам итте:
—Мин сине яратам, Гөлчирә, аңла шуны!
Гөлчирә кинәт уянып киткәндәй булып, җилкәләрен турайтты һәм егеткә ашардай булып каш астыннан карап:
—Кит юлымнан! Кит, дим,—дип кычкырды.
Кызның кара күзләреннән чәчелгән нәфрәт очкыны Арслангалине көйдергәндәй булды. Аның беркем алдында да болай каушап калганы юк иде. Ул бу күз карашыннан тетрәнеп куйды һәм, буйсынып, артка чигенде.
—Бәлки гафу итәрсең...
Бу аның күптан уйланган, әзерләнгән сүзләре иде.
Гәлчирә үз юлында булды. Арслангали тукталган җиреннән кузгалмады, кесәсеннән папирусын алып иреннәре арасына кыстырды да, җил уңаена борылып шырпы сызды. Куллары калтыранды, бер сызды, ике сызды, папирусына ут ала алмый озак азапланды. Ут алгач, тирән итеп эченә төтен суырды, озак итеп өреп чыгарды. әмма тәмәке төтене аның тынычлыгы төкәнгән күңелен баса алмады. Их, дип уйлады ул, нинди кыз бит! Нинди кыз! Ашыктым шул, алай кирәкмәс иде, ипләп, җайлап кына җанына үтәргә иде. ә мин, тиле...
21
Маһибәдәрнең сеңелесе—почта таратучы. Сәримә күптән инде Ниязның хатларын үзе алып укып, аларны юкка чыгара барды. Гөлчирә язганнары да шулай юкка чыкты.
Ә бүген Сәримә Ниязга үзе хат язарга утырды. "Нияз!" дип язып куйды һәм уйга калды. Авыл хәлләрен, күрше-күлән турында язаргамы, әллә турыдан-туры Гөлчирә турында гына язаргамы? Алай итсә, Нияз шикләнмәсме? Хат ярыйсы гына озак язылды. Сәримә авыл хәлләрен, үзләре белән укыганнардан кем кая киткән, ни белән шөгыльләнә—бәйнә-бәйнә язды. Хат җылы булсын, Ниязның күңеленә хуш килсен...
Ә Гөлчирә турында яза башлагач, никтер аның кулы калтырый, хәрефләре кыек-мыек төшә башлады. Дәфтәр битенә хаталы сүзләр ятты. Аларны төзәтәм дип Сәримә язган хатын пычратып бетерде. Ачуы чыгып, урталай ертып ташлады. Ертыкларын җыеп, хатын башыннан ахырына кадәр күчереп язды. Бу юлы аның кулы тагын да ныгырак калтыранды.
"...Гөлчирә Арслангали исемле лесничий белән типтерә. Авыл халкы инде күптән аларны ирле-хатынлы булып яшиләр, хәтта Гөлчирәнең авыры бар икән, дип тә сөйлиләр. Гөлчирәне күргән идем әле, битен тут баскан, ул бик үзгәргән, күәс чилеге кебек җәелгән, дөрестер, халык белми сөйләмәс. Менә шулай, Нияз, син мине чит иттең. Ә сөйгәнең сине онытты. Башкалар куенында. ә мин сине һаман оныта алмыйм, көтәм. Кайчан кайтасың инде. Кайтсаң, бергә булыр идек..."
Хатын конвертка салып, Ниязның адресын язып куйды һәм почта ташучы апасы Маһисәүдәгә илтеп бирде.
—Апа, беркем белмәсен. Бу хат минем киләчәгемне хәл итәргә тиеш. Югала күрмәсен,—диде һәм Маһисәүдәгә исле сабын тоттырды.
22
—Yт, әйдә, үт, үт! әйдә утыр, менә монда утыр.
Гөлмәрьям ашыга-кабалана Гөлчирәгә урындык алып килеп бирде.
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Урланган бәхет - 3
  • Büleklär
  • Урланган бәхет - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4436
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2329
    37.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    61.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урланган бәхет - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4461
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2171
    37.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урланган бәхет - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4488
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2145
    38.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    61.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урланган бәхет - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4444
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    40.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    66.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Урланган бәхет - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 1184
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 716
    49.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    61.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    67.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.