Latin

Татар Телендә 100 Сочинение - 12

Süzlärneñ gomumi sanı 4015
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2181
32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
дип бетә ул. Бу шигырьдә ил тарихын сурәтләгән, кирәк урында каты гына тәнкыйть сүзе дә язган талант иясенең халык язмышы өчен җаваплылыгы мәсьәләсе күтәрелә, Каләм иясе милләтенә кыйбланы дөрес күрсәтеп бирергә тиеш.
М. Әгъләмов — заман белән атлаучы шагыйрь. Үзгәртеп кору еллары башлангач, аның шигырьләрендә мөстәкыйльлек, газиз Ватан турында уйланулар тагын да зуррак урын алды.
Әле җитмешенче, сиксәненче елларда шигырь юлларына яшеренгән кайбер көенүләре кимеде шикелле, «...гә» дип аталган бер әсәре бик хәтердә калган. М. Әгъләмов анда Ил корабының тын култыкка кереп, тынычланып калганлыгы хакында сөйли. Димәк, көрәшләрдән баш тарткан өчен кайгыра. Ул язмышка кул селтәүнең кайбер сәбәпләрен дә аңлата:
Давылларда йөреп кайтканнарның
Сүз дәшәргә базмый берсе дә...
Кеше куркытылган, дип яза түгелме шагыйрь торгынлык елларында?!
1990 елда иҗат ителгән «Әйтте Тукай» шигырендә М. Әгъләмов, көрәш темасына кире кайтып, ирекнең бары яулап алыначагын әйтә. Халыкны мәйданга чакыра. Тарихтан гыйбрәт алырга өнди, ерак елларны бүгенгебез белән үзара чагыштыра.
М. Әгъләмов — чын мәгънәсендә милли шагыйрь. Халык иҗаты традицияләреннән үсеп чыккан табигыйлек бар аның шигырьләрендә. Сүзе ышандыра, эчке бер моңы әлеге сүзне йөрәк түрләренә үткәрә. Кечкенә генә поэтик детальләр аша да ул туган ил, татар халкы язмышы турында тирән фәлсәфи гомумиләштерүләргә килә. Үзенең милләткә кагылышлы һәр фикерен танылган шәхесләрнең әйткәне белән ассызыклый, ил тарихындагы вакыйгалар аркылы дәлилли.
Рухи матурлык чагылышы
Әмирхан Еники әсәрләре, бигрәк тә хикәяләре татар әдәбиятының йөзек кашлары саналырлык һәм санала да. Язучы иҗатының бер үзенчәлеге — тәрбиясе, затлылыгы белән аерылып торган кешеләрне үзәккә куеп тасвирлау, аларның рухи дөньяларын ачу. Ул герой турында баштан ук кистереп фикер әйтеп куярга яратмый. Әкренләп-әкренләп кенә, деталь арты деталь өстәп, тулы образ тудыра.
«Матурлык» хикәясендәге вакыйгалар бер карт әдип авызыннан сөйләтелә. Ул күптән булган бер вакыйганы искә төшерү рәвешендә оеша. Башламда табигать тасвиры юк, укучыны сөйләячәк сүзне кабул итәргә хәзерләү озакка сузылмый.
Беренче абзацтан соң ук без төп геройларның берсе булган Бәдретдин белән таныша башлыйбыз. Аның иң ярлы егет, кыенсынучан холыклы, кешегә салынмый торган икәнлеген беләбез. Кайдадыр тары ипие белән бер йомарлам май җибәреп ятучы әнисе барлыгы бер җөмлә белән генә әйтелеп үтелә һәм игътибарга да алынмый диярлек. Игътибар итә калсаң да, Бәдретдин үзе күзгә бәрелеп тормагач, әнисе бигрәк тә шундыйдыр инде, дип уйлап куясың.
Бәдретдиннең үзен тасвирлау исә озынгарак китә. Һәр абзац аның аерым бер сыйфатыннан хәбәр бирә. Ул артык белемле, тырыш, сабыр, шигырьләр дә яза икән. Бәдретдиннең шигырьләре башкаларныкыннан гадилеге, тормышчанлыгы белән аерылып тора. Алар тирән фәлсәфә салынган шигъри парчаларга ошаганнар. Ә бит иҗатның сыйфатлары да кешенең яшәү, фикерләү рәвешенә, социаль чыгышына һәм башка бик күп нәрсәләргә бәйле була ала. Без әнә шулай дип уйлыйбыз. Болардан соң әдип, тагын да тәфсиллерәк итеп, табигать хозурлыкларын тасвирларга тотына. Әдәбиятны тоеп, вакыйгаларны алдан сиземләп укучы язучының болай эшләвенең, малайларның нечкә күңеллелекләрен күрсәтү өчен генә булмыйча, киләчәктә язылачак вакыйгаларда аларның үз-үзләрен тотышларын мотивлаштыру өчен дә кирәк икәнлеген аңлый.
Егетләр, ниһаять, Бәдретдиннең авылына килеп җитә, атларын туара. Йортка узалар, егетнең әтисе, бабасы, йөз яшергән әнисе белән танышалар. Соң дәрәҗәдәге хәерчелектә дә чиктән тыш пөхтәлек саклап булганны күреп шаккаталар. Гаилә эчендә эчкерсез мөнәсәбәт яшәве дә сөендерә үзләрен. Беренче минутлардан ук аларда бу йортка карата җылы хисләр уяна.
Бәдретдин әле моңарчы күренмәгән яклары белән ачылып китә: ул ярлылыкларыннан да, әнисенең кешегә күрсәтмәс ямьсезлегеннән дә оялмый, һәм хәтта, шул ямьсез әнисен кеше алдына чыгарып, аның өчен махсус көй уйный. Шушы өй, алардагы җан ияләре тудырган хисләргә аваздаш моңнарны ишеткәндә, бер-берсенә тирән мәхәббәт белән ачылып киткән ана һәм баланы күрү егетләрне телдән яздыргандай итә. Эчке дөньясының гадәттән тыш матурлыгы ханымның фаҗигасен тагын да көчәйтә. Хикәяләүче дә шул тәэсирләрдә яши башлый. Ананың, матурлыкка хаклы булып та, табигать тарафыннан кимсетелүе йөрәктә сагыш, нәфрәт, бушлык тудыра. Әсәр: «Кемгәдер йодрык селкеп, кычкырасым килә: ямьсез түгел бит ул, матур бит ул, матур, матур Бәдретдиннең әнисе!» дигән юллар белән бетә.
Бу хикәядә нигездә Бәдретдиннең әнисенең матурлыгы турында сүз барса да, без башка геройларның да эчке дөньясы турында уйлыйбыз. Бәдретдингә хас уңай сыйфатларның нигезе гаиләдә икәнлеге хакында нәтиҗә ясыйбыз. Үсмерне иптәш иткән, аны аңлаган, әнисен кызганган һәм ярата алган һәр егет күңелдә җылы хисләр уята.
Ә. Еникинең шул исемдәге хикәясендә җиз кыңгырау образы
Ә. Еники стиле турында сөйләгәндә, без еш кына, ул — оста психолог, тәфсилле яза, символик мәгънәгә ия образлар куллана, кебегрәк җөмләләр әйтәбез. Бу язма эштә әлеге фикерләрне дәлилләп күрсәтәсе килә.
Әдип «Җиз кыңгырау» хикәясен шүрлектә тавыш-өнсез торган кыңгырау сурәтен тудырудан башлый. Һәм укучы шунда ук кыңгырауның нәкъ менә чыңларга яратылганлыгы хакында уйлап куя. Беренче карашка тып-тыныч кына әйтелгән җөмләгә эчке бер сызлану яшеренгән кебек тоела.
«Кайчандыр, моннан бик күп еллар элек, туйга яки кунакка барган чагында, ул, кара дугага тагылган килеш, ат башында йөри иде. Хәзер кара дуга да юк, кара дуга белән җигелгән ат та юк, хәтта дилбегә тотып утырган хуҗа үзе дә юк...» Башламның менә шушы өлешендә үткән һәм бүгенге бер фокуска җыела, шунлыктан ул тудырган хис тә бик көчле.
Кыңгырау телгә килсен өчен, аңа тын өрү дә җитәдер шикелле, ә хикәяләүче әкрен генә селкетеп ала: «зың-зиң»...
Кыңгырау меңнәрчә төрле чыңларга мөмкин. Әдипкә аның кайчан ничек чыңлавын тәгаенләү кирәк. «Нәкъ менә кара дугада чактагы шикелле чыңлап, яңгырап китә»,— ди ул. Димәк, кыңгырау, кеше хәтере шикелле, мәгълүмат саклаучы бер предмет. Әйтерсең аның җаны, теләкләре бар, үткәнне кайтарырга тели. Бары тик туйларга, кунакларга гына йөргән кыңгырау шул вакыйгаларны яңарта да. Шулай итеп, башлам өлешенең чираттагы җөмләсе безгә булачак вакыйгаларның ачкычын тапшыра. Кыңгырау безне моннан кырык ел элек узган вакыйгаларга алып кайта.
Башлам өлешендә без әлегә кадәр телгә алмаган җөмлә, фикер калды: «Гаҗәп вакыт дигәнең дә көчсез икән бу җиз кыңгырау алдында, вакыт аны әз генә дә, ичмасам, үзгәртә алмаган». Кыңгырау мәңгелек, вакыт, хәтер һәм башка символик мәгънәләрнең барысын да бергә туплаган һәм әсәрне бер-бөтен итәргә тиешле образга әйләнгән.
Аның ни өчен нәкъ менә җиз кыңгырау булганлыгы да аңлашыла. Җиз материаллардан эшләнгән предметлар, инвентарьлар безнең әби-бабаларыбызда киң кулланышта йөргән. Буыннардан буыннарга күчеп килгән. Тузмаган. Шулай булгач, ул туплаган мәгълүмат та бер буынлык кына түгел, чорлар, гасырлар белән үлчәнә. Табакларның, комганнарның нәкъ менә җизе кунаклар алдына чыгарыла, кыңгырауларның шундые ишек өсләренә, дугаларга эленә.
Хикәянең төп өлеше туйга бару вакыйгасын сөйләүдән башлана. Без тагын кыңгырау образы белән очрашабыз: «Озын яллы сары ат җиз кыңгыраулы кара дуга һәм эшлеяле камыт белән читән тарантаска җигелгән. Тарантасның артына, салындырып, чуар палас җәелгән, палас өстенә ике мендәр дә кабартып куелган». Күрәсез, бәйрәм атында иң башта алтынсу төстәге кыңгырау күзгә ташлана. Җитмәсә, ул кара җирлектә әллә каян кычкырып ук тора. Кыңгырауның мондые — бәйрәм хәбәрчесе, шатлык билгесе. Алда булачак күренешләр фикерне раслый иде.
Җиз кыңгырауның — теле, димәк, сере дә бар. Аны ат күргән һәр авыл малае аңлый. Менә ул башта, без китәбез, дигән шикелле, күңелле генә чыңлап куя. Аттагы абзыкай да: «Тапшырдык»,— ди. Сары ат кызу гына юыртып китүгә, җиз кыңгырау бөтенләй башкача сөйләшә. Ул дәртле, аның тавышы көмешләнә бара. Кыңгырау арбадагылар кичергән хисне авыл урамнарына сибәргә тиеш. Моны белгән Нигъмәтулла абзыкай атны чаптырмый, тигез адымнар белән юырттыра.
Әгәр кыңгырауның кешеләрне урамга чакырган күңелле зеңгелдәве булмаса, кабаланып, шомланып хәбәр салса, дәшүнең туйлап йөрүчеләргә сокланыр өчен икәнлеген кем аңлар иде икән?! Авылдан узганда, шушы бәйрәм төсен, хисен сакларга теләгән хуҗа дилбегәне үзе тота. Ә кырга чыккач, атның хуҗасы да, кыңгыраулар белән сөйләшүче дә малай-шалай булып кала.
Кыңгыраулар башлаган көйне кешеләр, кошлар, бөтен дөнья дәвам итә. Аларга бәйрәм исереклеге күчә. Менә һәрберсе хәл ала. Менә тагын җиз кыгырау чыңлый. Ул бу юлы, тәңкәләр сипкәндәй, еш-еш аваз сала. Кырларны уята, тургайларны биеккәрәк күтәрә бу зеңгелдәү, чөнки туй торган саен якынлаша барганлыгын аңлата.
Хикәяләүче күңелендә бер-бер артлы тәрәзәдән карап калган кызлар, чәй мәҗлесләре, ак келәт, шау чәчәктән торган болыннар терелә. Бу вакыйгаларны төссезләп, туган-тумачалар арасында туган каршылыклар турында сөйләшү килеп керә. Хәтта бу хәл дә бәйрәм хисен, кыңгыраулар кабызган хисне сүндерә алмый.
Икенче бүлектә туй вакыйгаларына кадәр кыңгырау турында телгә алынмый. Гүя ул хикәяләүче тарафыннан бөтенләй онытылган. Моның шулай булуы кирәк тә. Гөрләп килгән туй белән бергә кыңгыраулар кабат ачылырга, берәмләп кенә түгел, бергәләп сөйләшергә, җырларга, чыңларга тиеш. Ул туйның үз тавышына, үз моңына тиң аһәңнәрне, көйне сайлап телгә киләчәк.
Туй аты кимендә алты төрле көй белән урамга килеп керә. Үз тавышы белән барган бәйрәмгә тиз сипкән кыңгыраулар кушыла. Аларның дәртеннән кияү килгәнлеге аңлашыла. Ул, әлбәттә, бары тик куш кыңгырау белән килә. Парлы сандагы кыңгыраулар парлы бәхет тели. Кыңгыраулар никадәр генә ашыктырмасын, кияүне үзеңнең кадереңне күрсәтеп, бәяңне белеп, вәкарь белән каршыларга кирәк. Мәҗлес бу юлы урамга атылмый.
Туйдан соң кодалап йөрү дә — атларда. Аларның салмакланган йөрешеннән, инде автор кыңгыраулар хакында сөйләмәсә дә, без ялкауланып калган кыңгырауларны тыңлагандай булабыз.
Төн җитә. Кыңгырауның нечкәргән, моңлы тавышы, кияү кызлары, егетләре белән бергәләп, урам әйләнергә чакыра. Ишетелгән җырлар да көмеш тәңкә сибелгәндәй — кыңгырауның нәфис чыңгылдавыдай.
Вакыйгалар, хисләр зур тизлек белән алмашына. Кичке уеннарга чыгарга өлгермәгәннәрне әйдәп, кыңгыраулар авылны яңгыратып, кат-кат чыңлап уза. Туй ахырына җырлар моңлана төшә, шатлык хисләре сагышныкы белән аралаша. Ят кулларга китеп барган кыз хакында уйлаганда, һәркем хәтерендә үз тормышы яңара. Җиз кыңгырау иптәшләре булган җиз тазлар, комганнар арбага өелә. Өй баскычы янына, хушлашырга дип, кыңгыраулар берәмләп килә. Алты ат белән килгән туй унике булып китеп бара. Хәтта шушы тып-тыныч әйтелгән хәбәрдә — никадәр сагыш! Чөнки бу хәбәрнең асыл мәгънәсе безгә бик таныш. Без аны, кыз ягыннан да атлар озата бара, дип аңлыйбыз.
Төп өлеш бөтен авылны кыңгырау чыңына күмгән атлар, алар артына ияргән ялгыз кыз аты сурәтен тудыру белән тәмамлана. Димәк, соңгы кыңгырау тавышы белән туй бетә.
«Тагын кемнәргә насыйп булыр икән бу кыңгырау тавышлары?» — ди үсмер егет. Һәр туй белән, һәр кыңгырау тавышы белән кемнеңдер яшьлеге китә. Кыңгырау образы сагыш, хушлашу билгесенә әйләнә.
Бетем өлеше башламны кабатлаган җөмләдән башлана: «Минем китаплар шүрлегендә тавыш-өнсез генә җиз кыңгырау тора». Ни өчен затлы, кадерле әйберләр арасында ул кыңгырау? Җиз кыңгырау гади кыңгырау гына булмаганга. Ул — әле генә сөйләгән вакыйгаларның аерылмас шаһиты, бер кисәге, инде олыгайган, дөнья күргән ир-атның үсмер чагын хәтерләтүче истәлек... Аның белән бергә туйга катнашкан кешеләрнең күбесе инде дөньяда юк. Димәк, кыңгырау (хикәяләүче өчен) — киләчәк турында искәртеп торучы да. Җиз кыңгырау вафат кешеләр белән әдип арасына җепләр сузып яши. Алар турында туктаусыз уйлата, кайгырта, һәм алар хыялда бары тик нәкъ кыңгырау хәтерендәгечә генә терелә ала да. Исәннәренең әби икәнлеген аңлау да тормышны сагышландыра.
Язучы, дөньяда кыңгыраудан башка бөтен нәрсә үзгәрә, дисә дә, яшьлек тә үзгәрми булып чыга. Кеше гомере буе үзгәрми торган яшьлек хатирәләре эчендә яши. Соңгы юллар безгә шул хакта хәбәр итә дә: «Менә ни өчен җиз кыңгырау бик кадерле миңа — аның дәртле, көмеш тавышында гүя яшьлек һәм мәхәббәт саклана».
Җиз кыңгырау образы күп төрле мәгънәләрдә ачыла, шулар арасыннан язучы аның хәтер билгесе икәнлегенә ныграк басым ясый. Бу образ әсәр кисәкләрен бәйләүдә зур эш башкара, аның тонын, аһәңен, сөйләм агышын билгеләүдә дә катнаша.
Ш. Галиевнең балалар өчен шигырьләрендә җыелма образлар
Шәвәли дигән исем ишеттеңме, Ш. Галиев шигыре искә төшә. Ш. Галиевне телгә алсалар, шунда ук Шәвәли турында уйлыйсың. Шагыйрь тудырган геройлар бик күп булса да, ни өчендер нәкъ менә шушы образ күңелгә якын. Тормышчан, кызык булгангамы, Шәвәлине олылар да, балалар да ярата, исендә калдыра. Без Шәвәлиләрне үз арабызда гел күреп, эшләре буенча танып торганга, әлеге образ да үлемсез. Ш. Галиев 1998 елда чыккан китабын үзе дә, аның исемен кертеп, «Шәвәли хәйләсе» дип атаган. Әлеге җыентыкка урнашкан беренче шигырьләрдән үк без Шәвәлидәге төп сыйфат бераз гына мактанчыклык икәнлеген күрәбез. Ә бит ул, бер карасаң, үзенең утлыгы, мутлыгы, шуклыгы, үткенлеге хакында бик дөрес сөйли. Менә үзен мактаган чагында мактанырга яратмавы хакында да әйтмәсә... Әйтмәсә, шигырь мәгънәле булмас иде!
Сабый балага мактанчыклык шулай да бик килешә икән. Әнә ул сабантуй батыры булган. Мактанмаслык хәлме? Мактанырлык. Сабантуй балалар бакчасында гына уздырылган да уздырылуын. Шушыны әйтү бездә көлке тудыра. Ә төптәнрәк уйласаң... яңа йөрергә өйрәнгән сабый болында мәйдан тотмас бит инде! Шәвәли абына, сөртенә, кемнәндер алданып, кемнедер үзе алдап, дөнья серләренә төшенә. Ул әле балыклар, суган кыяклары, редискалар белән яңа гына таныша. Алар арасында үзен дәү кеше итеп тоя.
Шәвәлинең әз генә зуррагы әнисенә бәби караша, аңа инде әтисенең алга китә торган сәгатен биргәннәр...
Шәвәлинең мәктәптә укый торганы чаңгыда шуа, ил буйлап сәяхәтләрдә йөри.
Шагыйрьнең «Шәвәли ничә яшьтә?» шигыре бар. Анда безгә бик якын ул геройның биш яшьтән алып унбиш яшькә кадәр булуы хакында әйтелә. Сабыйлар өчен шигырьләрдә ул алар яшендә яшәсә, үсмерләргә аталганында олыгаеп китә икән. Шәвәли турында укыганда, без үзебез белән булган хәлләрне искә төшерәбез. Димәк, Шәвәли әле ул син дә, мин дә була ала. Син аның кебек беркатлылык күрсәтәсеңме, зур диңгезләрдә йөзү турында хыялланасыңмы? Әйе, дисең. Шулай булгач, Шәвәли бит инде син!
Шагыйрь абыебыз бөтенебезнең сыйфатларын берүзенә туплаган җыелма образ тудырып ялгышмаган, шуның белән ул безнең һәрберебезнең игътибарын үз иҗатына юнәлткән.
Ш. Галиевнең Биктимере, Камыршасы, тагын әллә кемнәре дә яши безнең арабызда, әмма инде әлеге геройларга хас аерым бер сыйфатны безнең һәммәбездә дә бар дип әйтеп булмый.
Р. Хәмид драмаларында кучемлелек
Р. Хәмид — фикер драмалары остасы. Аның геройлары озын монологлар аркылы, төрле бәхәсләр оештырып, илебез тарихында җибәрелгән хаталар турында сөйләшергә ярата. Әгәр аның барлык драмаларын бер җепкә тезеп чыксаң, ил белән бергә татар кешеләре узган юл да күз алдына килә. Ул бу тарихны нигездә бер авыл — Аксыргак кешеләре язмышы аркылы тудыра. Кайчандыр гөрләп утырган ул, гражданнар сугышын, колхозлаштыру елларын кичкән, таралган, югала барган...
Төрле пьесада бер үк авыл кешеләре төрле исемнәр белән бирелә, әмма язмышларындагы уртак вакыйгалар аркасында, без бер авыл гына түгел, бер гаилә тарихын күз алдына китерәбез. Дөрес, әсәрдән әсәргә исеме үзгәрми генә күчкән геройлар да юк түгел.
Язылу вакытларын исәпкә алмастан, без бу драмаларны түбәндәге эзлеклелектә бирер идек: «Кайтыр идем», «Синең урыныңа кайттым», «Китәм инде», «Майның унбишләрендә», «Олы юлның тузаны», «Диде кардәш», «Җиде баҗа». Атамаларның баштагылары дәвамлы хәрәкәтне күз алдына китерә. Идея ноктасыннан караганда да, алар шушы ук эзлеклелектә торырга тиешле. Безнең уйлавыбызча, Р. Хәмид бер башланган темадан этәрелеп, яңа темаларга чыга, вакытны төрле якка киңәйтә. Уртак вакыйгалардан төрле юнәлештә читкә китү юлы белән дә ул язу чималын арттыра.
«Кайтыр идем» пьесасында җентекләп тасвирланган Кыдаш буендагы авыл, элеккеге матурлыкларын югалта барып, бөтенләй үк ташландык хәлгә килә. Шулай икәнлекне күрсәтү өчен, автор аерым детальләрне, бер әсәрдән икенчесенә санын киметә-киметә, һаман кулланырга мәҗбүр. Бу — сәхнә бирелешендәге күчемлелеккә китерә. Әле капка баганасындагы алтын йолдызлар, текә яр, офыкка тоташкан юл һәм башкалар «Пыяла кыз», «Майның унбишләрендә» әсәрләрендә дә саклана.
Авыл югалса, тарих онытыла. Без аны белергә, ата-баба йолаларын сакларга тиеш. Драмадан драмага күчеп килгән фикерләрнең берсе — әнә шул.
Өлкәннәрнең үткәнгә төкереп караулары яшь буынның тәрбиясендә чагыла. Олы буынның үзара мөнәсәбәтләре — балаларына өлге. Аларның тупаслыгына, дорфалыгына шаккатырга кирәк түгел. Зәкуан, Наил өчен әдәплелек кысалары юк. Зирәк кебекләр тупаслыкны битлек иткән. Үткәннәрдәге хаталарның чишелешен киләчәккә калдырырга ярамый, ди үз әсәрләрендә драматург. Гаилә һәр әгъзасы бәхетле булганда гына сәламәт, бербөтен. Олы йөрәкле кешеләр башкалар хакына үз бәхетен корбан итүгә сәләтле.
Бала ата-ананың үзенә карата кылган хаталарын бервакытта да кичерми. Башкалар бу хакта кычкырып ук әйтмәсә дә, Ирада хисләрен яшерә алмый. Баланың кемлеге, милләтенә мөнәсәбәте дә тәрбиягә бәйле. Мәхәббәткә нигезләнсә дә, катнаш никахларның бәхетле булуы шик тудыра. «Диде кардәш», «Пыяла кыз», «Каен җиле» әсәрләре шул хакта сөйли. Алда әйтелгән фикерләр Р. Хәмиднең бөтен иҗатын сугара.
Драматург председатель образларына аерым игътибар күрсәтә («Синең урыныңа кайттым», «Җиде баҗа»). Аларның авыллар язмышы өчен җаваплылыгын ассызыклый. Рәисләр алмашынып тора, авыллар бер тирәдә таптана. Аның киләчәге өчен тырышмаганнар кирәк түгел, тырышканнарның кадере юк...
Р. Хәмид драмаларында вакыйга, проблема, урын, күренеш, деталь, характер күчемлелеге күзәтелә. Хәтта охшаш вакыйгалар кулланылганнары да бар («Кайтыр идем», «Пыяла кыз»), шунлыктан әсәрләрнең эчтәлеген аерым-аерым истә тоту бик кыен. Кайбер геройларның бер әсәрдән икенчесенә исемнәре генә күчә шикелле... Кыскасы, уртак нәрсәләрдән файдалануның уңай һәм тискәре яклары да күзәтелә.
«Жиде баҗа» пьесасындагы геройларга бәяләмә
Р. Хәмиднең «Җиде баҗа» пьесасында вакыйгалар колхоз үзәге саналган авылда бара. Драматург теләсә кайдан җыелган кешеләр яшәгән авылга исем дә биреп тормый. Ясалма рәвештә эреләндерелгән үзәктә ике тапкыр Социалистик Хезмәт Герое Күгәй Гыймазетдиновка һәйкәл ачарга җыеналар. Әнә шул һәйкәлне эзләү барышында төрле гаделсезлекләр, кешеләр арасындагы катлаулы мөнәсәбәтләр ачыклана, илдә колхозларга карата алып барылган сәясәтнең мәгънәсезлеге күрсәтелә.
Һәйкәлне әтисенең туган авылы беткәнгә күңеле рәнҗегән Искәндәр яшергән булып чыга. Кешеләре тырыш, урыны матур авылның тарих сәхифәләреннән сызылып ташлануын кичерә алмый ул, ташландык җирләрне арендага алып, яшелчә-җимешчелек тармагын тергезергә уйлый.
Бөтен персонажларның чын йөзе, кичергән фаҗигаләре ачылып беткәч, һәйкәл табыла. Искәндәр исә бу эше белән, әгәр кешенең йөзе авылдашлары каршысында якты икән, исеме болай да яшәячәген аңлатырга тели. Исән чагында үзеңә һәйкәл куярга ризалык бирү дә әдәплелек кысаларына сыймый, ди автор. Шушы хакта кабул ителгән указ әлеге фикерне раслый.
Р. Хәмиднең бу әсәрендә дә геройлар артык кырыс. Бер-берсенә тәнкыйди күз белән карыйлар, аңлашырга, гафу итешергә атлыгып тормыйлар, мөнәсәбәтләрне гел киеренке тоталар.
Дөреслек өчен көрәшергә алынган Искәндәр дә шул ук сыйфатлардан азат түгел.
Пьеса үзәгенә куелган Гыймазетдиновлар гаиләсенең язмышы бик тәфсилле тасвирланган, һәм һәр әгъзасына бәяләмә бирү кыен түгел.
Менә Күгәй. Гаилә башлыгы. Авылда иң хөрмәтле кеше. Эшчән, көчле ихтыярлы. Исеменә, «күк кебек бөек, югары» мәгънәсе салынган. Үз гомерендә төрле нахакларны күп кичергән. Себергә сөрелгән, төрмәдә утырган, тормыш тәҗрибәсе бик зур. Улы Искәндәр күп вакыт аңа таяна.
Искәндәрдә полководецлар холкы: күпләр җиңеп чыкмастай эшләргә алына. Сабырлыгы да җитәрлек. Гаилә, мәхәббәт мәсьәләләрендә йөрәгенәрәк таяна шикелле.
Вилена — Күгәйнең булачак килене. Ирләрне кайда яшәвенә карап сайлый. «Ты что, до сих пор не понял, почему я не живу с Дулатом?»,— ди ул Искәндәргә, иреннән аерылу сәбәбенең авылда яшәргә теләмәү икәнлегенә ишарәләп. Искәндәр белән дә торып бетә алмас шикелле.
Күгәйнең хатыны Көбра исеменә «иң бөек, иң зур дәрәҗәле хатын-кыз» мәгънәсе салынган. Гаиләсендә ул үзен бик югары куя. Иренең, балаларының даны өчен дә тырыша. Гаделлек тарафдары, бу сыйфат һөнәренә дә бәйле булса кирәк. Даяны аңлап бетерә алмый, аның фаҗигале язмышында зур роль уйный.
Ә Дая рәислектән киткән кешедән алданган. Күңеле анда-монда бәргәләнә, гаделсезлекләрне авыр кичерә.
«Бала багучы хатын-кыз» булырга тиешле Даяның көмәне төшә. Исеменең икенче мәгънәсе — «интегүчеләргә су чыганагын күрсәтүче». Хакыйкатьне күрсәтергә омтылуы белән әлеге образ исеменең бу мәгънәви йөген дә күтәрә.
Гыймазетдиновлар гаиләсенә карамаган геройларның атына салынган мәгънәләр дә игътибарга лаек. Чуракай хезмәтче дигәнне аңлата. Чуракай да гомере буе югарыдагыларга хезмәт иткән. Хезмәт итүе колларча — иренеп, җиренә җиткермичә генә. Җор телле, акыллы ул. Совет системасында рәхәт яшәү юлларын тиз тапкан. Картлык гомерен каравылчылыкта уздыра. Үзе зур дәрәҗәләргә ирешмәгәнгә, Күгәй кебекләрдән көнләшә, астыртын гына андыйларга каршы көрәшә дә.
Сатай. Китапларга сөекле, якын туган мәгънәсе теркәлгән. Халыкта ул сүзне исәр урынына да кулланалар. Сатай — авыл советы рәисе, һәйкәл салу белән артык мавыгып киткән, һәйкәл югалгач, бик куркып калган. Бераз гайбәтчәнрәк тә шикелле.
Дулат кебекләр Сатайны урынына бик тиз утырта. Аның, Дая турында сөйләп, үз эшләрен яшерүен Дулат бик тиз аңлап ала.
Сатай — катлаулы образ. Үзе белемле, тырыш, бераз бозыграк һәм дәрәҗәле кешеләргә ялагай да. Ялтырарга тырышуы әнә шуннан килә.
Дулат — дәүләт мәгънәсе салынган исемнең фонетик варианты. Аның колхозны җитәкләве табигый. Ул үзеннән алдагы рәисләрдән миһербанлылыгы, кешеләрне бәяли белүе белән аерылып тора, шәхси проблемаларга батмый, авыл кешеләрен кайгыртуын туктатмый, Искәндәргә дә үч сакламый.
Бу әсәрдә, холык сыйфатлары нинди генә булмасын, күпчелек геройлар уңай якка үзгәрешләр көтеп яши, авылда гаделлек торгызыласына өметләнә.
Р. Хәмид тудырган геройлар җәмгыятебездә хөкем сөргән рухи халәтнең ниндилеген күрсәтеп торалар.
Күренекле шәхесләрнең образларын тудырган шагыйрь
Әз генә әдәбиятта танылып киттеме, каләм ияләре арасына кердеме, иҗатчы үзеннән алдагыларга мәдхия шигырьләре яза башлый. Сирәк кенә булса да, шигъри сүз тәнкыйть угын да кадаштыра. Сатира җәясен киерүчеләр, гадәттә, бик кыю, артык туры сүзле шәхесләр була. Андыйларга, халык арасында танылганда да, әгәр шулай дип әйтергә яраса, әдәби карьера ясау кыен һәм кирәкмидер дә.
Теләсә кайсы кешенең тормышта үзенә өлге иткән үрнәге булмый калмыйдыр. Кайвакыт үзе дә сизмәстән, кеше нәрсәсе беләндер кемнедер кабатлый, кемгәдер охшый төшә. Әмма шагыйрь берәүне идеаллаштырса, үзе дә шуңа охшаган икән, дип алдануың да бар. Хәер, минем сүзнең очы әле анда түгел. Әйтәсе килгән төп фикер шул: каләм иясе укучы, милләтенең һәр кешесе үрнәк итәрлек идеаллар тудырырга тиеш. Ул үзе дә шул идеал югарылыгына омтылып кына калса да.
Татар күгендә балкыган йолдызлар җитәрлек. Татар әдәбиятында мәйдан тотканнарның саны да аз түгел. Шулар арасыннан Ренат Харис иҗатына тукталасым килә. Милли йолдызлар итеп, безгә кемне атый ул? Кемне нәрсә өчен хөрмәт итә? Шәхес язмышына нигезләнеп, нинди фикерләр уздыра?
«Хисемнең исеме» китабының беренче бүлеген Р. Харис Татар иленең даны булган талант ияләрен тасвирлауга багышлаган. Алар арасында Сибгат Хәким, Мостай Кәрим, Әмирхан Еники, Рөстәм Яхин, Александр Ключарев, Сара Садыйкова һ.б. бар. Төрле төбәктә туган, төрле милләттән дә булган кешеләр хакындагы шигырьләр дә ничек килеп кергән соң «Татар иле» дип аталган бүлеккә? Ялгышамы әллә шагыйрь? Юк! Алда исемнәре санап узылган шагыйрьләр, композиторлар, җырчылар, әдипләр — барысы да татар сәнгатенең аерым бер өлкәсен үстерүгә үзләреннән зур өлеш керткәннәр.
1999 елда Р. Харисның «Тоткасыз ишек» китабы чыккан иде. «Борылышта» исемле әсәрен бик игътибар белән укыдым. Үзгәрешләр башланган чорда шагыйрьнең Ленинга, ул сызган юлга бәяләмәсе ниндирәк, дигән уйлар белән, күз үткән юлларга кире әйләнеп кайта-кайта.
Шактый күләмле бу шигырь 1987 елда язылган. «Кеше йөзле социализмга» барган чак. Кайсыдыр сәясәтчене, ил җитәкчесен, партия эшлеклесен тәнкыйть иткән, икенче берсен күтәргән, яңа идеаллар эзләп маташкан вакыт. «Борылышта» әсәре язылуга кыйбла сайлау омтылышы этәргәндер, чөнки анда да идеал эзләү рухы көчле. Үзгәртеп кору еллары башланганда, әле күпләр, Ленин сызган юлдан китмәгәнбез, шуңа көймәбез килеп терәлде, дип уйлаган. Р. Харис та шундый ук фикерне уздыра:
Хәзер әйтәм: җавап баягы —
адашмадык!
Без тайпылдык шактый!..
һәм югалттык язмыш маягын...
Шагыйрьнең В. И. Ленин образын идеаллаштыруы, аның гаиләсен яратып тасвирлавы күренеп тора. Алар изелгән халыкларны кешегә санаган, дус иткән икән. Ульяновлар Рәсәйнең бөтен кешесе өчен көрәшкән. Р. Харис әнә шулай уйлый. Кем белә, бәлки, ул хаклыдыр да. Бу сорауга тарихчылар җавап бирер. «Тоткасыз ишек» китабында Нәҗиб Җиһановка багышланган шигырь дә бар. Р. Харис аны:
Исеңдәдер, исеңдәдер, Нәҗиб абый,—
дип язып китә. Шагыйрь ижатында аерым шәхесләргә багышланган әллә никадәр әсәрнең шулай башлануын искә төшерде бу шигырь («Мостай Кәрим», «Рөстәм Яхин», «Гомәр Бәширов», «Бакый Урманче»). Димәк, Р. Харис эшен эзлекле дәвам итә: күтәрерлек шәхесләрнең образын тудырып калдырмакчы. Икенчедән, алар белән аралашуын күрсәтәсе, менә мин кемнәргә якын идем, дип мактанып та аласы килә кебек аның. Һәр шигырь лирик мин һәм аерым бер шәхес тормышында булган вакыйганы, аларның очрашуын тасвирлауга нигезләнә бит.
Р. Харисның татарның легендар шәхесләрен тасвирлаган әсәрләр исемлеге болар белән генә чикләнми. Минем дәреслектә булмаган, үзем танышкан шигырьләре хакындагы фикерләрем белән уртаклашасым килде. Аларда кем турында гына сөйләнмәсен, герой милли рухлы, нечкә тоемлы, халкының тарихын яхшы белүче, башкаларны үзе артыннан әйдәүче булып күз алдына торып баса. Р. Харис андыйларны Йосыф белән, гомумән, пәйгамбәрләр белән чагыштыра:
Ә син калдың... Килсәм яныңа әйләнеп,
урынында бары пәйгамбәр һәйкәле...
(«Бакый Урманче»)
Син үзең Йосыф икәнсең! Мин ышандым!
(«Рөстәм Яхин»)
Татар халкының бөек улларын әдәбият аркылы мәңгеләштергәне өчен, Р. Хариска рәхмәт җиткерәсе килә.
Татар әдәбиятында автобиографик әсәрләр
Соңгы елларда язучыларда үткән тормышларын теркәп калдыру, мемуарлар язу теләге көчәйде, дисәк, ялгышмабыздыр. Әллә никадәр автобиографик җирлекле әсәр дөнья күрде. Шулар арасында Атилла Расихның «Ишан оныгы» романы да бар. «Елларны чигерсәм» исемле беренче кисәктә утызынчы еллардагы драматик вакыйгаларны тасвирлауны максат итеп куя ул.
Роман Казан авиация институтына керергә хыялланган егетнең башкалага килү вакыйгаларыннан башланып китә. Әтисенең Троицк шәһәрендә алты ел мулла булып торуы аркасында, кабул итү комиссиясе аның документларын алмый, һәм ул яңадан эшче биографиясен дәвам итә. Башка уку йортына кергәч тә, социаль чыгышын яшерүе ачыклангач, егетне укудан куалар.
Язучының әтисе үтә талантлы кеше булса да, гаиләсе каршысындагы бурычларын аңламаганлыктан һәм җилбәзәклеге сәбәпле, үзенә тискәре караш тудыра. Гомерен укытучылык эшенә биргән, караңгы татар авылында колхоз төзеп йөргән әнисе исә, улын кеше итү өчен, бөтен көчен куя, соңгы ризыгын да аңа җибәрә.
Атилланың балачагы да, үсмер вакыты да гел күңелсез истәлекләрдән генә тора. Ул, күпчелек совет кешесенең шул хәлдә яшәгәнлеген күргәнгә, язмышына үпкәләми. Хезмәт үзләштерү, белем алу юлында киртәләрне узганда, үзенә ярдәм кулы сузарлык кешеләрне табу егет күңелендәге өметләрне сүндерми. Игелекле затларның күбесе — үзләре дә совет хакимияте тарафыннан кыерсытылган, әти-әниләре хөкем ителгән кешеләрнең балалары, фән һәм әдәбият эшлеклеләре. Язучы алар аркылы безне дә әдәбият-сәнгать дөньясына алып керә, татар тарихында билгеле бер эз калдырган шәхесләр язмышы белән таныштыра. Әле бүгенге көндә дә тискәрерәк бәяләнгән кайберәүләр уңай яклары белән ачылып китәләр. В.И. Ленинның сеңлесе Мария Ильинична башка милләтләргә кылган игелеге белән рәхмәт хисләре уята.
Язучы шактый гына урынны бабасы Зәйнулла ишанны тасвирлауга бирә. Төрле документларга таянып, аның исемен аклый. Шуның белән беррәттән, ишаннар катламына мөнәсәбәтне дә үзгәртергә омтыла. Бабасы хакында начар бәяләмәле язмаларга рәнҗи, абруйлы кешеләрнең фикеренә таянып, Зәйнулла ишанның патша агенты, әхлаксыз, комсыз булмавын дәлилли. Хәтта төрле әләкләр аркасында бабасының үзенең дә берничә елга сөргенгә сөрелүен яза. Зәйнулла ишан тора-бара заманының киң карашлы кешесе, яңалыклар тарафдары, иҗтимагый башлангычларның алдында торучы сыман аңлашыла. «Ишан оныгы» автобиографик романын укыгач, авторның төп максаты — бабасының исемен аклау, дигән фикер кала. Атилла Расихның туганнары, әнисе белән горурлануы сизелеп тора. Булачак язучы язмышы аша совет чоры җитешсезлекләре, әдәбият-сәнгать әһелләре тормышына кагылышлы мәсьәләләр дә күтәрелә.

Рәдиф Гаташ иҗатында робагыйлар
Татар әдәбияты борын-борыннан талантлы шагыйрьләргә бик бай булган, шуңа күрә үткәндәге мирас җирлегендә югалып калмый торган әсәрләр иҗат итү — авыр һәм мәртәбәле эш. Татар шигъриятендә шундый бер чор булган ки, ул заманда каләм тибрәтүчеләр, аны эчтәлек һәм форма ноктасыннан кинәт үстереп җибәрүләре аркасында, алтмышынчы елгылар исеме белән әдәби тәнкыйть һәм укучы күңелендә уелып калган. Шулай да кайчандыр үтә үзенчәлекле, яңача булып күренгән әлеге иҗатчылар соңгы елларда шактый үзгәрделәр һәм традициялелеккә борылдылар шикелле.
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Татар Телендә 100 Сочинение - 13
  • Büleklär
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3920
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2266
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 4032
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2410
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 4169
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2356
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 4074
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2221
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4059
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2189
    31.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4046
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2188
    30.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4021
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2197
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 4153
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2077
    35.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 4132
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 4034
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2129
    32.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 4066
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2200
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 4015
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2181
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4040
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2222
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Татар Телендә 100 Сочинение - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 608
    41.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    64.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.