Latin

Möhacirlär - 9

Süzlärneñ gomumi sanı 4004
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2294
33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
Gomumän, soñgı hatıgız belän sez mine bik nık ğacäpkä kaldırdıgız. Uñışlı tämamlangan nindider ber hükem protsessı gına Ähmätgäräy Altınbayıv şikelle ütä azartlı karta uyınçısın yäşel postau yabulı üstäldän ayırıp, anı Bismark şühräte artınnan kuuçı ber filosofka, säyäsätçegä ävereldergänder dip hiç tä ışanası kilmi. Yuk belän baş vatıp mataşmıysızmı ikän sez, qaderle rara... Üzegez uk bit hatıgızda: «kup märtäbälär çäynälgän närsälär häm min alarnı inde küptän onıtıp beterdem», – dip yazıp kitäsez. Ä çınlıkta ul närsälär, yağni narodniklık, sotsializm turındagı mäsälälär şaktıy katlaulı bit, alarnı nindider «kaynar akıllı başlar» uylap çıgargan dip kenä karau zur yalgışlık bulır ide. Sez zamannan artta kala barasız, qaderle papa. Häm ägär sezne hürmät itüçe ulıgızga, üz näübätendä, faydalı kiñäş birü hokukı tapşırılsa, ul sezgä häzerge ädäbiyättan kayber närsälär ukırga kiñäş itär ide. Häzerge ädäbiyättan dim, çünki iske klassiklar – Turgenev, Gonçarov – alar inde ütkän däver; ä menä Çehov, Maksim Gorkiy äsärläre belän tanışu sezgä zıyan itmäs ide.
İkramovlar mäsäläse – bik çeterekle mäsälä, anı häl itüne tulısınça hatın-kızlar kulına tapşırırga kiräk. Bu mäsälä belän maman şügıllänsen. Tik monda ber küñelsez momentnı gına äytep ütäsem kilä: sez, artık mavıgıp kitep bulsa kiräk, aygır belän minem bulaçak käläşem arasında urınsız çagıştırular yasıysız. Bu mine bik räncette. Andıy çagıştırularnıñ tugan ätiyem hatında kiterelüe genä mine häzer kisken süzlär äytüdän tıyıp tora.
İnde üç meñ disätinä cir mäsäläsenä kilik. Monda da min sezneñ fikerlär belän kileşä almıym.. Ul üç men, disätinä bulamı, bulmıymı – anısı artık ähämiyätle tügel. Bulsa – yahşı, bulmasa – häyere belän! Minem üçen iñ mühime – Sara tutaş. Miña ul kiräk, häm kiläçäk yazmışımnı häl itkändä dä ul minem berençe kiñäşçem bulaçak, bilgele. Hezmät urını – anısı inde bütenläy vak mäsälä. Sezdän Viktor İvanoviç belän süyläşep kararga ütenüem – ul barı ğadättäge ber karmak salu gına, Kazan okrug mähkämäsendä vakansiyä bulmasmı diyü genä ide. Ägär şulay bulıp, Sara tutaştan da rizalık alına ikän – min, älbättä, karşı tügel. Äydägez, üz ulıgıznı prokuror yasagız alaysa! Şulay uk min sezneñ karyera belän din arasındagı münäsäbätlärgä kagılışlı fikerläregezgä dä kuşılam. Bu mäsälädä min tulısınça sezneñ yaklı. Läkin minem kiläçäktä prokuror bulıp eşlävem halıkka kulımnan kilgänçä yärdäm itü turındagı omtılışlarıma hiç kenä dä komaçaulamayaçak. Kiresençä, minem räsmi prokurorlıgım sotsializm yulındagı ideyaläremne ğamälgä aşıru üçen zur mäydan gına açaçak. Sizenäm, sez minnän qanäğat tügel, ata keşe bularak, sezneñ miña nindider faydalı kiñäşlär äytäsegez kilä. Şulay da, kaldırıyk bez ul üget-näsihätlärne, papa! Işanıgız – min inde üzem üçen üzem cavap birä alırlık keşe. Ber misal kiterergä rühsät itegez. Küptän tügel miña iptäşlärem aldında «İslamda varislık hokukı» digän temaga doklad yasarga turı kilde. Dokladnıñ ğadättän tış uñış kazanuın häm yurisprudentsiyädäge katlaulı mäsälälärne häl itü yulında yaña perspektivalar açuın yazıp tormıym – hikmät anda tügel. Mäsäläne üyränü ısulları, kullanılgan çıganaklar – iñ mühime menä närsädä, Bayazit ahunnıñ Kazan mädräsäsendä ukuçı şäkert ulı aşa min «Färaiz» digän kızıklı ber kitapka tap bulgan idem. Anda islamnıñ varislık hokukına karata tüp karaşları – kağıydäläre tasvir itelä. Moñarçı bez şäkertlärdän külä genä torgan idek, urta ğasırnıñ berkemgä kiräksez hikmätlären, horafatların üyränügä şulkadär küç, energiyä sarıf itüläre üçen alarnı kızgana torgan idek. Bezneñ berebez dä moñarçı ul serle dünyaga centekläbräk kararga tırışmagan ikän. Ä anda bezneñ küñelne cälep itärdäy närsälär dä bar ikän. Mäsälän, şul uk «Färaiz» kitabı buyınça (süz uñayında äytep ütim: Bayazit ahun ulı belän bez ul kitapnı urısçaga tärcemä ittek) tapkırlau cädvälen üyränergä bula. Mädräsälärdä tugan telneñ grammatikasın üyränügä iğtibar itelmi, anıñ karavı anda ğaräpçäne yahşı üzläşterergä mümkin. Geografiyä, tabiğat beleme şikelle gimnaziyädä ukıtıla torgan fännär mädräsädä ütelmäsä dä, şäkertneñ kündälek azıgı bulgan sholastikanı üyränü anda tiyeşle yugarılıkka kuyılgan. Nihayät, anda dialektika ukıtıla. Mädräsädä ul mantıyk iseme belän yüri. Anı ukıtuda şaktıy zur citeşsezleklär, sistemasızlık hükem sürä sürüen, şulay da bu çın mäğnäsendä dialektika, ä sezneñ, papa, şundıy fän turında kayçan da bulsa işetkänegez bar ideme? Işanıp äytä alam – yuk. «Dialektika» süze sezneñ üçen «Färaiz» kitabı kebek ük, bezneñ mädräsälärebez, şäkertlärebez kebek ük çit-yat närsä, şulay bit? Ä bezneñ üçen bu mädräsälär – yäşlärne tärbiyäläü urını. Kiläçäktä, tatar dünyası ğomumi mädäniyät protsessına kilep kuşılgaç, ul yäşlär tarih sähnäsendä üz rollären uynarlar äle.
Hat şaktıy ozınga suzıldı bugay, yalıktırıp betergänmender sezne, qaderle papa. Cibärelgän ike yüz sum üçen zur rähmät. Maman anı, min soragannı da kütmästän, üz beldege belän cibärgän, ämma ul bik vakıtlı kilep citte, çünki tegüçedän yaña mundirımnı barıp alasım bar ide.
Sezgä sälamätlek häm ozın ğomerlär telim. Tirän ihtiram belän, ulıgız İlderhan».
Bu hatnı alganda Gäräy morzanıñ kartada zur akça ottırıp, käyefe bozılgan çagı ide. Hat anıñ käyefsezlegen tagı da arttırıp cibärgändäy buldı. Ul, qabinetı buyınça ärle-birle yürgän häldä, ulı isemenä yarsulı süzlär yaudırırga totındı:
– Ah, küçek! Avızınnan ana süte kipmägän, üz ätisenä fälsäfä sata bit... Fälsäfädä minem azau teşem çıkkan inde, balakay, mine üyrätäse yuk. Kayan kilgän sotsialist! Kararbız äle: üç meñ disätinä cir-utarga huca bulgaç, anda nindi sotsializm ürçeterseñ ikän! Bütenläy ikençe küygä cırlarsıñ äle!
Ul şulay süylänä-süylänä aş bülmäsenä çıktı, yakın-tirädä hatını-mazar yürmime digändäy, kolak salıp tıñlap tordı, annarı bufettan konyak alıp, ryumkasın mülderämä tutırdı da, açulı ber täväkkällek belän anı avızına kapladı, äflisun kisäge kaptı, asrau kıznı çakırıp, aña:
– Mine sorasalar, imeniyesenä kitte diyärseñ, – dide häm kire borılıp qabinetına kerde, divanına çalkan suzılıp yattı da, näfrät tulı küzlären tüşämgä tekäde.
XI
Taş cäyelgän uram urtasınnan türmägä taba, bogau çılbırların çıñlatıp, çabatalı totkınnar üsterälä. Saf artınnan häm yak-yaktagı trotuar kırıylarınnan çal çäçle kartlar, urta yäşlärdäge irlär, sabıyların kullarına kütärgän hatınnar häm äniläreneñ itäklärenä yabışkan bala-çaga türkeme atlıy. Bolar – totkınnarnıñ yakınnarı, kardäş-ıruları. Alar safta baruçılarga süz katmakçı bulıp äledän-äle totkınnarga yakınlaşalar, ämma kılıçların yalangaçlandırıp totkan soldatlar, açulı süzlär belän cikerenep, alarnı çitkä kua toralar ide.
Uram buylap ütep-sütep yürüçelärneñ berişese, ğacäep tamaşa kürgändäy, kinät tuktala da, başın çaykap, totkınnar türkemenä bik ozak karap kala, ä berişese, kiresençä, totkınnarnıñ bogau-çılbırların üzep üstenä taşlanuınnan kurıkkanday, adımın kızulıy, bu urınnan tizräk kitärgä aşıga ide. Ä totkınnar ,äyterseñ, alarga iğtibar da itmilär, başların igän häldä bara birälär.
Kün ayaz, matur, kük yüzennän koyaş cılı nurların sibä.
Menä alda türmäneñ biyek taş stenası, zur timer kapkası kürende... Totkınnar tuktadılar. Kapka yanında sakta toruçı soldat, salmak adımnar belän ärle-birle yürenüennän tuktap, küz kırıyı belän genä karap kuydı, annarı tagın yürenergä totındı.
Konvoyçılardan berse yodrıgı belän kapkanı şakıdı. Kapka timerendäge bäläkäy tişektän sıñar küz kürende, annarı zur bulmagan şakmaklı kapkaç açılıp, anıñ uyıntıgınnan cirän çäçle, sipkel bitle nadziratel başı çıktı. Ul konvoyçı belän närsä turıdadır pışıldaşıp aldı da, tagın kerep yugaldı. Şul uk minutta avır eşermäne şudırgan häm kıñgırau şıltıragan tavış işetelde, kapkanıñ ber yagı şıgırdıy-şıgırdıy iñeläy açılıp kitte. Totkınnar belän konvoirlar eçkä uzdılar. Alar artınnan kapka şapıldap yañadan yabıldı.
Läkin totkınnar türmäneñ işegaldına uk kerep citmägännär ide äle. Alar kilep kergän cir taş bina astındagı gümbäzle tar aralık bulıp, anıñ ikençe başında tagın ber bikle işek bar ide. Künnär cılı, korı toruga karamastan, monda şaktıy yüeş häm çerek ise añkıy ide.
Yugarıdan keçkenä genä elektr lampası sirpegän tonık yaktıda totkınnar aralıknıñ ber oçında dähşätle qıyäfättä ike rätkä tezelep basıp torgan korallı nadziratellärne kürdelär.
Berazdan sul yaktagı yan işektän ozın gäüdäle, aksıl çäçle, eçkä batkan zäñgär küzle, sakal-mıyıgın çista itep kırgan ber naçalnik çıktı.
– Alıp kayttıgızmı? – dip soradı ul, kayadır tüşämgä karap äytkändäy.
Bayagı soldat furackası eçennän ber käğaz çıgardı da, naçalnikka suzdı.
Tegese, yaktıga taba borılıbrak basıp, käğazgä küz yürtep çıktı, annarı:
– Tacetdin Miñlebayıv! – dip kıçkırdı.
– Min!
– İke adım alga!
Taci alga çıgıp bastı. Anıñ mähabät, taza gäüdäse türä keşeneñ iğtibarın berazga cälep itkändäy buldı. «Mondıy taza adämgä baunıñ tazaragın saylarga turı kiler, ahrı, dar agaçınıñ da arkılı borısın alıştırası bulır», – digän kebek, ul beraz uylanıp tordı häm bütenesenä işetelerlek itep:
– Monısın yalgız kameraga, kalgannarın – elekkege urınnarına! – dip boyırdı.
Eşermälär tagın şaltır-şoltır şudırıldı häm eçke kapka açıldı. Ber kütü nadziratellär sagı astında totkınnar türmä işegaldına kerdelär.
Timer räşätkäle keçkenä täräzä uyıntıklarında sakal baskan kakça yañaklı yabık yüzlär küzgä çalındı. Räşätkä timerenä kulları belän çıtırdap yabışkan kileş, alar yaña katorcannardan küzlären almıy karap toralar ide.
Kaysıdır kameranıñ täräzäsennän totkınnarga endäşep kıçkırgan tonık tavış işetelde. Taci aña cavap birergä dip başın kütärgän ide dä, yänäşädä atlagan äzmäver nadziratel anıñ bu niyäten sizep alıp, timer yodrıgı belän Tacinıñ iyäk astına suktı. Taci, tüzemen cıyıp, ber süz däşmästän, yulın dävam itte häm taş baskıç buylap üzenä bilgelängän kameraga kütärelä başladı. Meneşli ul avız eçenä cıyılgan kannı laç itep idängä tükerde, şul eşe üçen nadzirateldän tagın ber tipke aldı. Avız-borınnan sarkıgan kan iyäge buylap kiyemenä agıp tüşte. Taci kameraga kerde, bitendäge kannı külmägeneñ yırtık ciñe belän sürtkäläde dä, üzeneñ yatagına gürseldäp audı. Bogau-çılbırlar çıñı häm şapıldap işek yabılgan tavış anıñ yürägenä enä bulıp kadaldı.
Katorgaga hükem itelgännärne tulay kameraga kertep yaptılar. İşek tıştan çıkıldap biklängäç tä, türle yaktan soraular yava başladı.
– İrektä rähätme soñ?
– Tugannarıgız sudta buldımı? Alar belän süyläşä aldıgızmı?
– Niçä yıl birdelär?
Soraularnıñ kübesenä cavap bulmadı: kaysıları, nigä sorap torırga inde digändäy, kul gına selekte, ikençeläre avız eçennän nider mıgırdap yataklarına kilep utırdılar da, başların igän häldä häräkätsez kaldılar.
– Sezneñ üçen bügen ipi birmädelär.
– İrtägägä hätle sezgä aç torırga turı kiler, ahrı, – dip, nikadär genä süyläşterergä tırışıp karasalar da, fayda bulmadı. Alar äyterseñ lä torataşka äverelgännär ide. Bu minutta alarnıñ kolak tübendä ike genä süz – «ğomerlek katorga» digän kotoçkıç, rähimsez süzlär genä yañgırap tora ide şikelle.
Yatagına yüztübän kaplanıp yatkan Fähri yanına ğomeren karaklıkta uzdırgan ber totkın kilep utırdı.
– Ul qadär beterenmä äle sin, yeget. Yäşärgä kayda da mümkin läbasa. Türmä tormışı ciñeldän tügel tügelen, şulay da aña da iyäläşep bula. Ber künekkäç, ata-ana yortınnan ber dä kim tügel ul... Hätta kayber keşegä anıñ faydası da bar... Küp närsägä üyränergä bula monda... Kıskası, küpne tüzgän – timerne dä üzgän...
Açulı qıyäfättä kamera buylap ärle-birle kiläp sarıp yürüçe ikençe ber totkın – at karagı – kinät tuktadı da, älege keşene süzennän bülderep:
– Sin närsä yalgan satasıñ anda, kart cen! – dip kıçkırdı. – Bu taş kapçıkta alay çerep yatasıñ bik kilä ikän – yata bir, anısı sineñ eş! Tik bütännärneñ saruın kaynatma, yäme!
– Ä sin nik tıgılasıñ äle? Min üz uylaganımnı äytäm.
– Tik torsañ yahşırak bulır!.. Türmäne maktaganıñ üçen akça tülämilärder iç siña?!
Alar yanına tagın ber totkın kilep tuktadı.
italki
– Ülep tartası kilä... Abdul, sindä ber çemetem genä bulsa da tämäke tabılmas mikän? – dip soradı ul at karagınnan.
– Ber çemetem tämäke üçen üzem dä canımnı birer idem... Bürtege dä kalmadı. Bütän keşedän sora...
Läkin bütän totkınnarda da tämäke yuk ide. Tartası kilüdän cen açuı çıkkan Abdulla kinät timer işekkä taşlanıp, yodrıgı belän anı tüyärgä totındı.
İşek küzennän nadziratelneñ:
– Sin närsä, tilebärän orlıgı aşadıñmı ällä? Ya bulmasa kartsernı sagındıñmı?! – dip cikerenep kıçkırgan tavışı işetelde.
– Tämäke bir... Ber genä suırırlık! – dip yalvardı Abdulla.
İşektäge küzçek şapıldap yabıldı. Yarsuı artkannan-arta bargan Abdulla isä büten küçenä ayagı belän işekkä tipte dä, närsädän üç alırga inde digändäy, beravık yak-yagına karanıp tordı, annarı can-färmanga çabıp kilep täräzä timerenä sikerde häm şunda kulları belän asılınıp kaldı.
Kamerada şau-şu kuptargan häm tärtipsezlek tudırgan üçen nadziratellär soñınnan Abdullanı alıp kitep bik katı kıynap kaytardılar. Kıynauga ul tüzde, ämma kameraga kaytkaç, kara çuklı yäşel tübätäyen başınnan alıp idängä bärde dä, küñel tübennän urgıp çıkkan ber sızlanu belän:
– Ägär monnan taban yaltıratmasam, baskan urınımda cir upsın menä! – dip karganırga totındı. – Bu zindanda ber säğat artık utıruga karaganda ülüeñ häyerleräk!
Şuşı şau-şu eçendä äbät citkänne belderep şaltıragan kıñgırau tavışı bütenläy kümelep kaldı diyärlek.
Açkıç-yozaklar şıltıradı, häm sakçı nadziratel işektän başın tıgıp:
– Äbätkä äzerlänegez! – dip kıçkırdı.
Äbät aşagannan soñ totkınnarnı işegaldına yürergä çıgarga çakırıp tagın ike tapkır çañ suktılar.
Fähri urınında yatıp kaldı. Abdullanı nadziratel çıgarmadı. Bütän totkınnar az gına bulsa da saf hava sulap, koyaş nurında cılınıp kerü niyäte belän tışka aşıktılar.
İşegaldındagı keçkenä takır mäydançıknı türle yaktan ber-bersännän ikeşär adım çaması yıraklıkta torgan nadziratellär safı çolgap algan ide. Şul mäydançıkta ber-ber artlı tezeleşep äkren genä totkınnar äylänä. Üzara süyläşü, süz katu tıyılgan. Ägär saftagı berär totkın adımın äkrenäytsä yäki cähäträk atlıy başlasa, şunduk:
– Tigez atla! Kaya aşıgasıñ! – digän açulı tavış işetelä.
Totkınnardan beräü ayak astında nindider yaltıravık närsä yatkanın kürep tübän iyelde. Läkin ul anı alırga ülgermäde, yänäşädä küzätep toruçı nadziratel avır itekle ayagı belän tibep totkınnıñ berniçä teşen sındırdı. İşegaldında tagın şau-şu kütärelde. Havada yürü vakıtı äle uzmagan bulsa da, totkınnarnı kire bordılar häm türtkäli-türtkäli kire kameraga kertep yaptılar.
Tagın ike tapkır çañ suktılar. Monısı havaga çıgu üçen başka kameralarga näübät citkänne belderä ide.
Türmä kapkası yanındagı türkem äle bulsa taralmagan ide. Sakçı soldatnıñ äledän-äle kualap toruına karamastan, alar yarsulı ber ücätlek belän haman kapkaga yakınrak kilergä tırışalar. Aradan ber ülgerräge, kapka yanına uk kilep, keçkenä timer işekne äkren genä düberdätte dä:
– Äy, dus keşe, äyt äle, tuganımnı kürergä bulır mikän? – dip soradı.
– Kit!! Sezneñ işelär küp bulır monda! – dip cavap birde eçtän kemder.
Ä cıyılgan halık barıber taralışırga uylamıy ide äle. Beräülär uramnıñ karşı yagına küçep täbänäk taş koyma buyına tezeleşep utırdılar da, biştärlärennän ipi, sugan işe barlı-yuklı aşamlıkların çıgarıp, tamak yalgarga kereştelär. Tünne yokısız uzdırgan ikençe beräülär isä beraz yal itep almakçı bulıp cirgä suzılıp yattılar.
Ämma tegeläreneñ tamagına azık ütmi, bolarınıñ küzenä yokı kermi ide.
Fährineñ hatını Mäftuha da şuşı türkemdä ide. Ul baş yaulıgınıñ küz yäşenä çılangan ber poçmagı belän yüzen kaplap trotuar kırıyına utırgan da, tirän uyga batkan ide. Bäläkäy kızınıñ:
– Äti nik çıkmıy inde? Anı äle ozak kütärbezme? – dip yüdätüen ul äyterseñ işetmi dä. Häyer, işetsä dä, närsä dip cavap birsen?
Ul arada türmä işegaldında tagın kıñgırau şıltıradı. Kapka tübendä toruçı sakçılar inde berniçä märtäbä alışıngan ide. Yıraktan zavod gudogı işetelde. Kiçke gıybadätkä çakırıp çirkäü çañı suktı. Koşlar oyalarına kerep postılar. Eñger kuyırgannan-kuyıra bara ide. Nihayät, kün betep, tünge karañgılık iñde.
Trotuarda üeleşep utırgan krästiännär yanınnan kart ber nadziratel uzıp kitte, kiteşli ul alarga:
– Monda yatıp sez bernigä dä ireşmässez. Küreşü üçen atnaga ike genä kün bilgelängän. Postoyalıy dvorga barıgız da yal itegez... Ä şimbä künne kilersez, şul çaknı kerterlär, – dip äytep uzdı.
Arıp, cäfalanıp betkän keşelär üçen bu bügen işetelgän berdänber yuanıçlı süz buldı.
* * *
Cirgä tünge karañgılık iñde.
Türmä kameralarında barısı da yoklıylar. Hätta yoklamaganı da yüri yoklaganga sabışıp yata. Tik koridorda nadziratellärneñ yütälläve, açkıçlar çıkıldavı, sakçılarnıñ taş idängä düp-düp basıp yürüläre genä ara-tirä bu tınlıknı bozıp kuygalıy.
Fähri dä, küzen yomgan buluına karamastan, yoklıy almadı. Anı tıngısız uylar biläp algan ide. Ul, üzeneñ büten tormış yulın başınnan kiçerep, anda bulgan türle hällärne añlarga, şul hällärdän üze üçen faydalı näticälär çıgarırga tırışa ide.
Menä anıñ sabıy çagı... Katıkka buyalgan üçen änise yüri genä ärlägän bula... Menä ul uramga – iptäşläre yanına kuzna uynarga aşıga... Yäki menä, yazın karlar eri başlagaç, gürlävek suında taktadan yasagan küymä, korablar agızıp uynıy... Saban tuyı vakıtlarında üy borınça yürep kükäy cıya... Kayçaknı cirgä keçkenä çokırlar kazıysıñ da, kükäylärne şul çokırlarga salasıñ. Alarnı annan tupçın belän yıraktan bärep çıgarırga kiräk. Ägär kükäy vatılsa, iseñ kitmi: şunduk balçıgı-niye belän alıp avızıña kabasıñ. Tupçınnı alar iske tübätäy eçenä çüpräk tutırıp yasıylar ide. Andıy tupçın belän uramda atışıp uynavı bik küñelle bula torgan ide...
Saban tuylarında küräşülär, at çabışlarında katnaşular – azmıni bala çakta andıy küñelleleklär...
...Yäki menä çäçü vakıtı... Fähri tırmaga çıga, tünnären at saklarga yüri... Tünge uçaklar, küldä peşkän tämle bäräñge...
...Künnär cılına tüşkäç, su koyınular başlana. Annarı ciläk-cimeş peşä... Olılar belän bergä peçän çabarga, urakka yürülär dä küñelle! Küzen Fähri şaralı uynıy, uramnıñ ber oçınnan ikençe oçına käşäkä tayagı belän agaç şara kua. İrtälären kultık astına utın agaçı kıstırıp Äkräm karıy üenä sabakka yügerä. Annan kaytkaç zırıldavık yasap, anı saray kıyıgına mengerep kadaklıy da, soklanıp karap tora: cil çıktımı – zırıldavık äylänergä, zırıldarga totına!
...Kaz ümäsenä cıyılgan kızlar üçen dä berär şuklık äzerläp kuya ul: tazartılgan kaz kuıkların ürep tutıra da, keşe kürmägändä genä alarnı säkegä cäygän kürpälär astına tıgıp kuya. Kızlar anı-monı uylamastan utırışa başlıylar, häm şul vakıt şart-şort itep kuıklar şartlarga totına. Kızlar oyalularınnan kızaralar, büten tirä-yakta şayaru, külü tavışları yañgırıy başlıy...
Tik menä, Fährineñ ätise ülep kitte, şunıñ belän bergä vayımsız balaçak ta artta kaldı. Tormış bermä-ber avırlaşıp, ul batraklıkka yallanırga mäcbür buldı. Şulay da yäşlek – yäşlek inde ul, haman üzeneken itä... Eştän nikadär genä arıp kaytmasın, Fähri barıber uramga – iptäşläre yanına aşkındı, talyan moñına kuşılıp cırlar cırladı, aulak üylärgä yürde... Annarı kaçıp-posıp kına kızlar belän oçraşa başladı... Malaylar aşa alar belän hatlar alışu... Sacidägä küze tüşü, aña bulgan berençe mähäbbäte häm küñel kaytu. Sacidä anı yaratmadı, Safanı sayladı... Şunnan Mäftuhaga iyäläşü... Tuy, yort salu mäşäqätläre...
Annarı kotoçkıç afätle açlık yıl kilde. Büten küç-ğayrät yäşäü üçen, bülgän hucalıknı torgızu üçen sarıf itelde... Açlıknı uzdırıp, tormışnı inde cayga salam gına digändä, tagın bäla kilep çıktı – bunt, çualışlar kuzgaldı... Türmä... Hükem zalı., häm menä näticäse – katorga, bogaular... Kızı belän Mäftuha irektä, ä ul monda – türmädä... Ä Tacinı, änä, ülem ük kütä inde...
Bolıtlar arasınnan ay kalkıp çıktı da, kümeş nurların täräzä aşa kamera eçenä sirpede.
Şul vakıt işegaldında nindider ıgı-zıgı başlandı. Kemnärneñder üzara süyläşkän tonık tavışları işetelde. Koridordan taş idängä düp-düp basıp nadziratellär çabıp uzdı. Kürşe kamerada stena tüep kıçkırgan açulı tavışlar yañgıradı.
Tavışka yokıdan uyangan Abdulla başın kütärde dä, Fährineñ uyau yatkanın kürep:
– İşetäseñme? İşegaldında nider bar, – dip pışıldadı. – Äydä, täräzädän ürelep karıybız. Sin cilkäñne kuyıp torırsıñ, bogaulı kileş barıber üzeñ menä almıysıñ bit...
Fähri, bogau çılbırları şaltıramasın üçen ayak oçlarına gına basıp, täräzä karşına kilde häm gäüdäsen iyä tüşte. Abdulla, anıñ cilkäsenä menep basıp, kulları belän täräzä räşätkäsenä totındı da, salkın ay nurı yaktırtkan işegaldına karadı.
– Kemneder asarga alıp baralar bugay, – dide ul, läkin süzen äytep beterä almadı, astan katı itep kıçkırgan tavış işetelde:
– Huşıgız, duslar! Ülemgä baram! Huş, Fähri, sau bul!
Bu Taci ide.
Tavışka büten türmä uyandı, totkınnar dulkınlana, şaulaşa başladılar,
Abdulla, akıldan şaşkan keşedäy kızu-kızu atlap, kameranı aykap yürenergä totındı.
– Äy, sin, urınıña yat, sukin sın! – dip kıçkırdı aña nadziratel, işek täräzäçegennän borının kürsätep.
Läkin Abdulla, anıñ cikerenüenä iğtibar itmästän, haman kiläp sarıp yürüendä buldı.
Ä Fähri borgalana-üzgälänä idändä aunıy häm yılıy ide.
* * *
Taci, soldatlar sagı astında türmä işegaldı aşa uzıp, türdäge taşlandık agaç sarayga yakınlaştı da, eçkä kerde. Kerosin lampası belän yaktırtılgan saray eçendä şaktıy salkın häm tınçu ide. Tacinıñ küze dar agaçınıñ aratasına bäyläp kuyılgan bauga tüşte. Bau, yaña häm äybätläp sabınlangan bulganga, şop-şoma ide. Yarım karañgı poçmakta berniçä keşe basıp tora, alarnıñ gäüdäläre toman aşa kürengän şäülä sıman ber täesir kaldıralar ide.
Tacinı dar agaçı yanına kiterep bastırdılar.
Ul üzen tınıç tottı, kuşılgannıñ hämmäsen ütäde.
Şul çaknı nindider totkarlık bulıp aldı... Taci, başın borıp, külägädä basıp toruçı keşelärgä centekläbräk karadı. Türmä naçalniğı belän prokurornı ul bik tiz tanıdı. Ä menä altın kısalı küzlek, eşläpä kigäne kem ikän? Anısın Taci hiç kenä dä häterenä kiterä almıy ide. Şunda, yänäşädä ük, korallı soldatlar baskan. «Soldat bulsam, miña da şulay keşe askannı karap torırga turı kiler ide mikän?» – dip uylap aldı Taci häm bu uyınnan şunduk tetränep kitte. Ul, soldatlardan küzen alıp, başın ikençe yakka bordı.
Bolarnıñ hämmäsennän çittä, beryalgızı, kızıl sakallı, eçkä batkan avızlı, üstenä çalma-çapan kigän mulla basıp tora ide... Sudta şahitlarnı şul ant ittergän ide... Ä biregä nigä kilde ikän ul? Närsä kiräk ikän aña monda?..
Uyga talgan Taci, nindider mıgırdanu tavışı işetep, başın yugarı kütärde häm başta añlamıyçarak tordı.
Hükem kararın ukıylar ikän:
«Rossiyä imperiyäseneñ imperator ğalicänapları ukazı buyınça... Kazan okrug sudı...»
Süzläre añlaşılmasa da, kararnıñ mäğnäsenä yahşı tüşende Taci. «Bütenese häl itelgän bit inde, nigä ukıp torırga? Gazabı ozagrak bulsın diyuläre mikänni?» – dip uylap kuydı ul.
Şul vakıt kayandır karañgıdan kızıl külmäkle, kuyı küräk sakallı, yüzeneñ yugarı üleşen kara bitlek astına yäşergän palaç kilep çıktı.
Palaçnıñ kuşuı buyınça, Taci dar agaçı astında torgan urındıkka menep bastı. Bolarnıñ barısın da ul tıştan bik tınıç qıyäfättä, tügäl itep başkardı.
Palaç aşıgıç häräkät belän bäz kapçıknı totkınnıñ başınnan kigezde dä, muyınına elmäkle bau saldı häm urındıknı tartıp alırga dip tübän iyelde. Näq şul minutta Taci, büten küçenä talpınıp, palaçnıñ kükrägenä ayagı belän tipte. Palaç çaykalıp kitep cirgä barıp tüşte.
Kisken häräkättän ayak astındagı urındık ta ber çitkä taypıldı, häm Taci ike bagana urtasında havada asılınıp kaldı. Soñgı mizgeldä anıñ:
– Kaneçkeçlär!.. – dip kıçkırgan gırıldavık tavışı yañgıradı.
Annarı ülem gazabı başlandı. Eş tämam bulgaç, başına eşläpä kigän bayagı keşe asılgan gäüdä yanına kilde dä, kan tamırın totıp karadı.
– Üle! – dip näticä yasadı ul berazdan.
Aldan äzerlängän räsmi akt käğazenä kul kuygaç, hämmäse dä saraydan çıktılar. Barı palaç kına mäyettän çikmäne belän külmägen saldıra kaldı.
Katorgaga ozatılır aldınnan Mäftuhası belän küreşkäç, Fähri aña berençe süz itep:
– Taci abzıynı astılar! – dip belderde.
– Astılar?! – dip kabatlap soradı Mäftuha häm anıñ yılıy-yılıy şeşenep betkän yüze küzän cıyırganday tartışıp kuydı.
XII
Mäüla Kolı avılı bütenläy diyärlek buşap kaldı. Yırak säfärgä çıgarlık akçası yäki akça yünätü üçen satarday äyberse bulmagan yarlı-yabaga häm kür tormışlı mulla-mäzin, kuştannar gına urınnarınnan kuzgalmadılar, kalgannar äkrenläp hämmäse kitep bettelär.
Çıpta-kap suguçılar yarlı-yabaga halıktan bulganga, Sabircan mäzinneñ säüdä eşläre elekkeçä şäp bara, çünki aña yaña çıptaçılar yallau turında kaygırtırga kiräkmi ide.
Ä menä Şämsi mulla belän ostabikägä çitenräk turı kilde. Avılnıñ iñ uñgan kızları – ostabikägä kızıl başlı sülge-tastımal, eskäter häm başka şunıñ işe närsälär tukuçılar – hämmäse dä Türkiyägä küçenep kitkänlektän, moñarçı zur tabış birgän käsep kisäk kenä tuktaldı da kuydı. Ostabikä hätta şul kaygıdan avırıp kitep tüşäkkä ük yattı.
Şundıy kütelmägän mäşäqätlär, borçulı uylar belän başı katkan Şämsi mulla, uy-fikerlären bilgele ber tärtipkä kiterep bulmasmı dip, künnärdän ber künne basuga çıgıp kitte. İnde sargaya başlagan häm yahşı uñış väğdä itkän igen kırların äylände, ındırga kerep çıktı. Küz aldında cäyelep yatkan bu hozurlık, baylık ğadättä anı tınıçlandıra, uy-fikerlärenä açıklık kertä torgan ide. Ämma bügen küñel tınıçlanmadı, miyendä kaynagan çualçıklık betmäde.
Öygä kaytkaç ta ul närsägä totınırga belmiçä aptırap yürde, annarı çarlakka menep, yefäk palas üstenä üep salıngan kalıp-kalın kitapların aktarırga totındı. Ber kitapnı kulına alıp, küzenä çalıngan berençe cümlälärne ukırga kereşte, läkin ukıganınıñ mäğnäsen añlamadı. Şunnan soñ ul yañadan tübän tüşte, çuar bizäkle bohar qalämdanınnan kamış qalämen aldı, kara savıtına berniçä tamçı su tamızdı da, tez başına kuygan kalın kitap üstenä käğazen caylaştırıp salıp, Boharai şäriftä ğıylem estäüçe ulına – Barıy mähdümgä hat yazarga utırdı.
«Küptin küp» keşelärdän «çuktin çuk» sälamnär kündergännän soñ hatnı tübändägeçä dävam itte:
«Mäğlüm bulsın: kärvançılar belän yullamış mäktubeñne alıp ukıp, sineñ, inşalla, sälamät häbäreñne belep ziyädä mämnün buldık.* Fäqät cavap yazmak hosusında suñga kalındı – äle vakıt bulmıy tordı, äle hatnı birep cibärer keşe bulmadı. Säbäbe – halık arasında zur çualışlar kuzgaludır. Uzgan kışnı padişahı äğzam häzrätläre müselmannarnıñ can isäben alırga dip färman birgän bulgan. Bäğze yaman adämnär, şul färmanga sıltap, bezne çukındırırga cıyınalar dip, täşvişle häbär taratmışlar. Suñra bik hätär çualışlar başlandı, müselman ählenä hilaf yaman eşlär kılındı. Bilahir*, akıldan yazgan muciklar şuña barıp cittelär ki, stanovoy berlän berniçä uretnikne ülterep, boyar utarın yandırdılar, mal-mülkäten taladılar. Azagı häm äybät bulmadı: avılımızga soldatlar kilep tulıp, tärbiyädä yäşägän vakıtlarında anlar halıknıñ bik küp mal-tuarına kimçelek kiterdelär, türle yaman eşlär kılıp yürdelär. Fetnäçelär dä tiyeşle cäzaların aldı, härkayusın çıbık belän suktırdılar, şul cümlädän abzañ Äkräm karıyga da eläkte. Şul kiräk añarga – kuşmagan cirgä tıgılmasın! Ul, şaytan kotkısına iyärep, bezneñ añgıra muciklardan padişahı äğzam häzrätlärenä proşeniye birergä dip, kalaga barıp kaytkan ide... Fetnädä katnaşkan bäğze adämnärne katır sürdelär, ä atamannarı Tacinı darga astılar. Ul dähri* tiyeşle cäzasın aldı. Yaman eşläre üçen Allahı Täğalä anı kıyamättä dä cäzasız kaldırmas äle, inşalla!
*[Ziyädä mämnün buldık – bik şatlandık.] [Bilahir – ahırda, nihayät.] [Dähri – dinsez, ateist.]
Añgıralıgı ilä şundıy bäla-kazalarga duçar bulgan halık, Allahı Täğaläneñ rähim-şäfkatenä sıyınıp uz yazmışına buysınası urınga, tämam akıldan şaştı, yort-ciren, mal-mülkäten satıp, hälifä ilenä küçep kitä başladı. Yarabbi, Allahı Täğalä üzeneñ bändälären märhämätennän taşlamasın! Bäğdä mäğlüm bulsın: küçenep kitüçelärdän min dä kayber närsälär satıp aldım. Ni disäñ dä, din kardäşlärebez bit, yärdämnän mährüm itep bulmıydır. Anıñ suñında bähane dä kup soramadılar: tugız arşınlı häybät buraga nibarısı unsigez sum tülädem. Yänä ike at, dürt sıgır, yegerme baş sarık ilä käcä, unber baş umarta aldım. Hoday äceren kürergä yazsın! Amin! Välhal*, bezneñ üçen borçulı hällär dä bardır: anaña sülge-tastımal tukuçı iñ mahir kızlar küçenüçelär berlän kitep bardılar. Bunıñ bezgä zur zıyan kiteräçäge mäğlümder. Sabircan mäzin bu hosusta da hatalanmadı – anıñ çıptaçı vä çabataçıları härkaysı avılımızda kaldı.
*[Velhal – şul uk vakıtta.]
Suñgı mäktübemdä min siña cäditçelär vä bezneñ izge Bolgar cirebezdä tarala başlagan bidgat*, fisık-fücür* tugrısında yazmış idem. Yänä mäğlüm bulsın: oşbu bidgat hämişä cäyeläder, tarafdarları künnän-kün kübäyä baradır. Päygambärebez Mühämmät galäyhissälamneñ: «Sez aldıngı kavemnär artınnan ber adım da artka kalmıyça iyärep barırsız, häm ägär alar tugan anaları belän zina kılalar ikän, sezneñ arada da şularga iyärüçelär tabılır», – diyü süzlären ziker itik*. Oşbu süzlär şul mürtät cäditçelär tugrısında äytelmägänmeni? Alar büten kılgan eşläre ilä dinebezne häqarät itälär*, hätta ki qıyäfätläre ilä dä kyaferlärgä ohşarga tırışalar. Kübese turı yakalı, yassı tüymäle bilsez käzäki kiyep yürider, bäğzeläre urıs çalbarı, şiblit kiyep, çäç üsterep yüri, tämäke tarta, arakı eçä, şaşkı-maşkı uynıydır. Kayda ul namus digän närsä? Kayda kartlar süzen tıñlau? Älhasıyl, müselman kardäşlärebez tugrı yuldan barmıydır. Cäditçelär bezneñ hatın vä kızlarıbızga da naçar yogıntı yasıydır. Şular kotkısına iyärep, hatın-kızlarıbız oyat, kündämlek digän sıyfatların yugalta baradır.
*[Bidgat – elekkesenä karşı torgan yaña ber eş.] [Fisık-fücur – bozıklık.] [Ziker itik – iskä tüşerik.] [Häqaret itälär – hurlıylar, mıskıllıylar.]
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Möhacirlär - 10
  • Büleklär
  • Möhacirlär - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4035
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2161
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4107
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2287
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4038
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2174
    30.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4101
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2183
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4032
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2193
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 4090
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2152
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 4175
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2212
    36.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 3960
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2114
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 9
    Süzlärneñ gomumi sanı 4004
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2294
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Möhacirlär - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 2791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1702
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.