Latin

Маякчы кызы - 2

Süzlärneñ gomumi sanı 3128
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1545
42.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
58.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
65.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
– Мин үзем... – диде Илсөяр һәм Костин аты шикелле үк шомырт кара атка менеп атланды да аяклары белән ияр өзәңгеләрен эзләргә тотынды. Аяклары җитмәгәч, каушап, әле уңга, әле сулга янтайды. Илсөяргә карап торган партизаннар үзара елмаешып алдылар. Берсе сөйләнеп куйды:
– Бик аз гына үсәсең калган икән, тәти кыз.
Илсөяр ялт итеп иелеп аска карады. Анда, Илсөяр атланган ат янында, бик яшь башкорт егете басып тора иде. Ул, яшьлеге белән генә түгел, кием-салымы белән дә башкалардан аерылып тора иде: өстендә кыска гына кара пиджак, төймәләре җиз, ялтырап торалар, башында кара козыреклы зәңгәр фуражка. Озынча күзләре кап-кара, чәче дә кара, кашы да. Егет бераз елмаеп торды да, тиз генә килеп, Илсөяр атланган атны авызлыклады. Аннан соң өзәңгеләрен Илсөяр аякларына чаклап кыскартты.
Костин яшь партизанга эндәште:
– Сиңа бераз тәпиләргә туры килер, Өметбаев. Күрәсең, кунак... – диде ул һәм атына сикереп менде.
– Есть, тәпиләргә!
Атлар кузгалып киттеләр. Берникадәр араны юлсыз җирдән баргач, сирәк үскән нарат агачлары арасыннан үтә башладылар. Алда коры агач ботаклары шартлап сынган тавышлар һәм тәртипсез атланган аяк тавышлары ишетелде.
– Һоп-лә-ә!
Костинның аты, сөлек шикелле сузылып, тавышлар ишетелгән якка ыргылды, һәм, бер минут үтүгә, алар отряд янына килеп чыктылар. Костин отрядка туктарга кушты.
Урманга сибелеп баручы җәяүле партизаннар һәм алар алдындагы атлылар туктап калдылар.
Костин, ияр өзәңгеләрендә бераз күтәрелә төшеп, бер карауда бөтен отрядка күз йөртеп алды да:
– Иптәш Храбрый, иптәш Солтанов, минем янга! – диде. Ике кара ат, отрядтан аерылып, бик тиз генә Костин янына килеп җитте.
– Тыңлыйбыз, иптәш командир.
Партизаннар отрядының командиры Костин Илсөяр китергән яңалыкны кыска гына итеп аңлатты да, әле Храбрыйга, әле Солтановка карап, алардан җавап көтте.
– Ничек уйлыйсың, иптәш Храбрый?
– Барырга кирәк.
– Иптәш Солтанов?
– Барырга! Банданы камап алып тар-мар итәргә!
– Дөрес уйлыйсыз, командирлар... – диде Костин һәм агач кобуралы зур маузерын терсәге белән барлап алды да атын отрядка таба борды:
– Шаһи абзый!
– Әү-ү!
– Монда кил!
Отрядтан аерылып, Костин янына бер карт крестьян йөгереп килде. Костин аңарга шыпырт кына:
– Әйдә, Шаһи абзый, отрядны олы юлга алып чык, – диде. Һәм шунда ук команда бирде: «Отряд, минем арттан!»
Отряд, берьюлы кузгалып, командиры һәм Шаһи абзый артыннан китеп барды.
Ярты чакрым чамасы баруга, отряд олы юлга чыкты. Монда Костин партизаннарга поход юнәлешенең үзгәргәнлеген аңлатты һәм өчәрләп тезелергә команда бирде. Үзе җиде-сигез адым алга чыкты. Аның бер ягында пехота командиры Храбрый, ә артында, ярсыган атын көчкә-көчкә тыеп, атлы взвод командиры Солтанов тора иде.
– Отряд, смирна-а!..
Бу вакытта Илсөяр, эскадрон командиры аты төсле үк ярсу ат өстендә отряд эченнән үзе атланган ат иясен – җиз төймәле яшь партизанны эзли иде...
Гомуми команда белән йөрергә өйрәнгән Юлбарыс отряд артыннан ыргылды; ул пехотаны тиз генә узып китеп, атлы взвод белән бер сафта чаба башлады.
– Беттем, – диде Илсөяр, – ташлап калдыра инде... Ләкин акыллы Юлбарыс Илсөярне ташламады. Атлы взводны узып, Костин янына – һәрвакытта йөри торган урынына җиткәч тә, тыныч кына юырта башлады...
Менә Илсөярнең шәрә аякларына, бөтен гәүдәсенә салкын җил килеп бәрелде. Кыз ат ялына тияр-тимәс барган башын әкрен генә күтәреп карады. Бу инде урман авызы булып, алда, кичке эңгер-меңгергә төренеп, Агыйдел буеның киң яшел кыры җәелеп ята иде. Илсөяр өенә – әтисе, бабасы янына кайтып җиткән кебек шатланып куйды:
– И-и... ничек тиз...
Урман эчендә лап-лоп басып килгән аяк тавышлары ишетелде. Костин, тиз генә сикереп торып, урман авызына таба китте. Илсөяр дә аның артыннан йөгерде. Урман авызыннан пехота килеп чыкты. Костин команда бирде:
– Стой! Ялга! Тәмәке тартмаска!
Костин, бөтен отрядны үз янына җыеп, алда торган бурычны аңлатып бирде:
– ...Дошманның ниндие алдында торганыбыз, ничек хәрәкәт итәргә кирәклек аңлашылгандыр, иптәшләр. Үзебездән дүрт-биш өлеш күп һәм яхшы коралланган, явызлыкның чигенә чыккан банда белән очрашырга туры килә. Шуңа күрә һәр партизанга тапкырлык һәм, хәзер мин сезгә сөйләгәнчә, хәйлә белән эш итәргә туры киләчәк. Ярдагы сакны юк итүгә кадәр булган план һәм шартлы сигналлар сезгә билгеле. Хәзер юлга чыгабыз. Иптәш Өметбаев, минем янга!..
Сораулар.
1. Партизаннарны Илсөяр нинди билгеләре буенча танып ала? Аларның киемнәре, кыяфәтләре ничек тасвирланган?
2. Илсөяр кунак абый – Костин белән ничек очраша, ул кем булып чыга?
3. Илсөяр партизаннар арасында үзен ничек хис итә? Партизаннарның аңа мөнәсәбәтләре нинди? Илсөярнең тагын нинди осталыгын күрдегез?
4. Отряд нинди максат белән, кая юнәлә? Сез партизаннар турында ниләр беләсез?
Һөҗүм алдыннан.
Будкага җитәрәк, йөз-йөз илле адымда бик күп тармаклы, куе яфраклы бер карт имән бар. Ярты сәгать үтүгә, шул имән төбенә ике кеше шуышып килде. Кешеләр имән ышыгында башларын күтәреп як-якка карап алдылар да, корбаны өстенә барган мәчеләрдәй, сакланып кына имән буйлап өскә үрмәләделәр. Боларның берсе – Костин, икенчесе Илсөяр иде.
Илсөяр куе яфраклы ботакларны як-якка аерды да командирның колагына пышылдады:
– Менә моннан кара, Костин абый, моннан бөтенесе дә күренә, – диде. – Әнә безнең өй. Әнә, әнә часовойлар* да. Әнә тегендәрәк тагын өчесе. Күрдеңме? Чүгәләгәннәр бугай. Берсе әрле-бирле йөреп тора...
Костин Илсөяр күрсәткәннәрне бинокль аша карап алды да картасына нидер сызгалады.
– Яхшы. Бар да яхшы, – диде ул, аннан картасын сумкасына салды. – Син биредә кал, акыллым, тирә-юньне күзәтә тор, күргәнеңне миңа сөйләрсең; мин хәзер киләм, – дип өстәде, һәм, тиен шикелле ботактан ботакка күчеп, тиз генә төшеп тә китте. Төшүенә, күләгәдәй тавышсыз иелеп, җиргә ятты һәм килгән якка таба шуыша башлады.
Костин киткәч, Илсөяр, күзләре талганчы, часовойларны күзәтеп торды. Керфеккә керфек какмады ул. Аннан әз генә түбәнге тармакка төште дә күкрәге белән кәүсәгә сөялде. Бары шунда гына үзенең бик каты арыганлыгын сизде. Күзләре ихтыярсыз йомыла башладылар. Җитмәсә (ул бит әле бүген бер нәрсә ашамаган), ашыйсы, бигрәк тә эчәсе килә иде.
italki
Башка вакыт аңа игътибар итмәс иде. Хәзер аның колагына көмеш тавышлы чишмә чылтыраганы ишетелде. Бу шул инде, Илсөярнең иң яраткан чишмәсе. Илсөяр аны карап кына тора. Берәр җәнлек-фәлән килеп пычратмасын дип, былтыр аңа бабасы белән яшь каеннардан киртә тоттылар. Бик матур. Тирә-ягы шәрә иде – кәс җәйделәр. Сукмагына ком сиптеләр.
Илсөяр, авызын шул чишмәгә куеп торгандагы кебек итеп, иреннәрен ялап куйды. Ай, бигрәк салкын, бигрәк тәмле чишмә шул ул... Аннан соң Илсөяр будка морҗасыннан төтен чыкканын күрде һәм, йокысы килүдән күзе әчетсә дә, озаклап шул якка карап торды. «Кичтән бабай ипи изгән иде, шуны пешерә торгандыр... Кабартмасы да була инде аның алайса...» дип уйлады ул һәм аның күз алдында әле генә мичтән чыккан зур-зур кайнар ипиләр, зур чуен эчендә зур-зур бәрәңгеләр гәүдәләнеп, тамагын кытыкладылар... Менә Илсөяргә бабасы күпереп, кызарып пешкән зур бер арыш кабартмасы алып бирде. Илсөяр үз кулы белән тыгылып, чуеннан зур бер бәрәңге алып тоз сипте дә иреннәренә китерде... Илсөяр, чыннан да ашагандагы шикелле итеп, авызын чәпелдәтеп куйды. Ләкин бу, әлбәттә, хыял гына иде. Илсөяр, төкереген йотып, күзләрен йомды һәм хыял эчендә йоклап китүдән куркып, күзләрен ачты. Часовойларга карап алды ул, әле чүгәләде, әле басты, ничек кенә булса да Костин килгәнче йокламыйча түзәргә тырышты. Ләкин йокы барыбер үзенекен итте. Йокы Илсөяргә әле болай, әле тегеләй һөҗүм итте – күзен йомдыртты, иснәтте, ниһаять, кызны җиңде.
Аның күз алдында әллә нинди аңлашылмаган әйберләр, ике башлы кешеләр, тагын әллә нәрсәләр йөри башлады. Теге кызыл сакаллы кечкенә офицер, кабан тешләрен ыржайтып көлеп торды да, кинәт кашларын җыерып, Илсөярнең маңгаена штык* белән кадады, Илсөяр штыкны тиз генә тотып алды һәм... чак кына егылып төшми калды – уянып киткәндә аның бер аягы имәннән ычкынган, ә сул кулында, әлбәттә, Кызыл сакал штыгы түгел, озынборын иде.
Нәкъ шул чак имән төбендә нидер кыштырдады. Илсөяр күзләрен уып ачты да аска карады. Анда Костин һәм тагын бер кеше менеп килә, бу бер кеше – Илсөяр аның атына атланганга күрә, урман буенча җәяү чапкан яшь партизан Өметбаев иде.
Командир, күзләрен бинокленнән алып, иркен сулап куй ды. Аннан соң шыпырт кына:
– Чиста, чиста эшлиләр егетләр! Молодцы! – диде дә, тиз генә сикерде. – Әйдәгез!
Илсөяр имәннән төшүенә сузылып ятты. Командир, иелеп, аның иңбашыннан сөеп эндәште:
– Тор, – диде ул, көлемсерәп, – хәзер инде сезнең өйгә кадәр җырлап барырга була. Часовойлар юк ителде, сеңлем.
Илсөяр һичнәрсә аңламады. Ничек юк ителде, кем юк итте аларны?
Командир, кесәсеннән ак яулык чыгарып, югары күтәрде. Имәннән унбиш-егерме саженьда түш белән шуып килүче отряд җирдән калыкты һәм, эре-эре атлап, имән төбенә таба килә башлады.
– Минем арттан, – диде Костин аларга һәм, Илсөярне әйдәп, будкага таба китеп барды.
Будкага җитәрәк, отрядны Мәрдән абзый каршы алды. Аның кулында өстенә казаки каплаган фонарь иде. Мәрдән абзый, кызын кочып сөйгәннән соң, командир белән исәнләште дә:
– Тугыз йөз төтенле* дүрт авыл күтәрелде. Халык моннан өч чакрымдагы Сазлы күл буена җыйналды. Сигнал булуга килеп җитәчәк, – диде.
– Ничә кеше?
– Дүрт йөзгә тулмыймы икән...
– Шәп, шәп. Ә корал ягы ничек?
– Корал... Анысы юграк шул, иптәш командир.
– Зарар юк. Сигнал бир!
Мәрдән абзый пароходка арты белән әйләнде дә фонарь өстендәге казакины ачып җибәрде. Зәңгәр ут берәр секундка тирә-якны яктыртып торды, аннары сүнде.
– Шаһи абзый, Ивашин, Хәсән! – Барыгыз, авылдашларыгызны каршы алыгыз,- диде командир һәм инде будка янына җитеп килгән отрядка җиргә ятарга кушты, үзе Мәрдән абзый белән өйалдына кереп китте. Бу вакытта Илсөяр бая будка тирәсендә калган сакчыларны карап йөри иде.
Часовойлар кырылып җирдә яталар. Барысының да куллары артка каерылып бәйләнгән. Кайсының авызында үзенең фуражкасы, кайберсенекенә дыңгычлап чирәм тыгылган иде. Һәркайсының янында, мылтыклар, наганнар тотып, таза-таза партизаннар басып тора иде...
Һөҗүм.
Хәрәкәтсез калып тыңлаган партизаннар кузгалышып куйдылар. Тик берсе дә тынлыкны бозмады. Командир Мәрдән абзыйга кулы белән ишарә ясады. Мәрдән абзый, «ярый» дигән сыман, башын иде дә ярга таба китеп югалды. Костин фуражкасын салып чирәмгә куйды һәм, җиргә утырып, тиз-тиз генә итекләрен салырга тотынды. Барлык партизаннар да командирлары артыннан аякларын чишенә башладылар. Озак та үтмәде, партизаннар, яланбаш, яланаяк калып, түшләре белән шуыша-шуыша, ярдан төшеп киттеләр. Партизаннар ярдан төшеп китүгә, әрәмәлектә кара болыт шикелле халык төркеме күренде. Әрәмәлекне чыгуга, аларның да күбесе ярга таба шуыша башлады. Илсөяр, әтисе кушуы буенча, бабасы янына кереп ишекне бикләде.
– Бабай, – диде ул, бусагадан атлауга, – кара, нишләп караңгыда утырасың? Ут кабыз, бабакай.
Агыйделгә каршы тәрәзә төбендә Бикмүш бабай кыймылдап куйды. Дәшмәде.
– Бабай, утны...
– Ярамый... – диде Бикмүш бабай, – ут кабызырга ярамый. Кил, җылытыйм үзеңне, туңгансың.
Илсөяр, сүзсез генә килеп, бабасының куенына керде.
– Ә мин, бабай, партизаннарны эзләп йөргәндә...
– Тсс, соңыннан... Әнә кара!
Илсөяр Агыйделгә карады. Анда ул су читеннән аерылып китеп барган бер көймә күрде. Көймәдә Мәрдән абзый булып бик әкрен ишеп бара, идәнендә бер кызыл, бер зәңгәр фонарь җемелди иде.
– Әбәү, әти бу вакытта фонарьлар белән нишләп йөри икән?
– Тонык яналар ич, маякларның фонарьларын алыштырырга уйлаган, күрәсең...
Бикмүш бабай дөрес әйтте, ләкин фонарьларның ни өчен тонык янганнарын, Мәрдән абзыйның аларны ни өчен алмаштырып йөргәнен әйтмәде.
Илсөяр, күзләрен көймәдән алып, пароходка карады. Капитан күперчегендә эчпошыргыч тонык сары ут яктысында кинәт бер солдат калыкты. Солдат, ике-өч атлауга, пароход кырыена килеп җитте.
– Кем килә? – дип кабатлады ул. Мәрдән абзый, башын күтәреп:
– Бу мин, маякчы, дус кеше, – диде.
Солдат, син булсаң ярый дигән сыман итеп, кире борылды һәм күздән югалды. Мәрдән абзый тиз-тиз ишеп килде дә тонык янган зәңгәр маякны алыштырды. Аннары кызылы янына – пароход койрыгына килде.
Теге солдат тагы калыкты һәм, пароход кырыена килеп, көймәгә таба иелде. Ахрысы, тартырга сорады, Мәрдән абзый солдатка янчык ыргытты. Солдат капитан күперчегендә әлеге саргылт утлы фонарь янына китеп тәмәке төрде дә, янчыкны кире бирү өчен, тагын Мәрдән абзый янына килеп иелде. Нәкъ шул вакытта солдат артында бер партизан пәйда булды*. (Ул Мәрдән абзыйның көймәсе артына посып килгән иде.) Менә партизанның кулында пычак ялтырап китте һәм солдат, җил аударган көлтә кебек, бер тавышсыз авып төште.
Нәкъ шул чакта ярдан төшеп комлыкны үткән партизаннар, мылтыкларын баш очларына күтәреп, әкрен генә суга керә башладылар.
Мәрдән абзый пароходка якын килү хәйләсе белән генә алыштырылган маякларны тиз генә килеп бөтенләй сүндерде. Маяклар сүнүгә, пароходның тирә-ягы караңгыланып китте. Озак та үтмәде, Мәрдән абзый пароход түбәсендә күренде. Будка тәрәзәсеннән карап торган Илсөяр белән Бикмүш бабай тонык ут яктысында аның, сакчы солдатка кадаган кыю партизан белән бергәләп, пулеметны баскычка таба борып куйганын күрделәр.
Менә халык та су читенә килеп җитте.
Кешеләр, кайсы чишенеп, кайсы чишенмичә генә, тиз-тиз суга кереп киттеләр һәм, партизаннардан күрмәкче, судан башларын гына калкытып, пароходка таба бара башладылар.
Болар барысы да Илсөяргә кызык булып тоелды. Аның хәзер генә булып үткәннәрнең барысын да яңадан күреп үткәрәсе килде һәм әкренләп тәрәзәдән тышка таба сузыла барды. Ул күзләре белән пароходтан әтисен, часовойга пычак белән кадаган кыю партизанны эзләде, ләкин берсен дә таба алмады. Пароходта әле сугышмыйлар, аннан һаман да иренеп шыңшыган гармонь белән исерек җыр гына ишетелә иде.
Байтак вакыт үткәч, пароходның түбәнге палубасында партизаннар күренә башлады. Алар анда ишәйгәннән-ишәя бардылар. Бераздан партизаннар һәм крестьяннар пароходның түбәсендә дә күренделәр. Кинәт «ура» тавышы яңгырап китте. Бер-бер артлы атылган мылтык тавышлары ишетелде. Пароход түбәсеннән көлтә хәтле ут бөркелде, туп булгандыр, бик каты гөрселдәде. Мондый гөрселдәүне Илсөярнең беркайчан да ишеткәне юк иде әле. Кыз, куркып, артына чигенде, гөрселдәү кабатланмагач, тагын тәрәзәдән тышка таба шуыша башлады. Бикмүш бабай аны иңнәреннән тотып туктатты.
– Ярамый, кызым. Моны безнекеләр ата. Хәзер, мөгаен, кара-каршы атыш башланыр, – диде ул һәм Илсөярне тәрәзәдән читкә өстерәде.
Менә монысын инде Илсөярнең бик үк тыңлыйсы килмәде. Бабасы өстерәгән саен ул аякларын катырак терәде. Күңеле тышта, пароходта иде аның. Мылтык, «ура» тавышлары аны шунда чакырды. Һәм Илсөяр бабасына ялынырга тотынды:
– Бабай дим, бераз гына карап керим инде!
– Ташла... Әллә син аны мәзәк эш дип беләсеңме? Һе... сугыш ич ул.
– Сугы-ыш!..
Пароходта кабат «ура» тавышлары ишетелү белән, Илсөяр тагын тыпырчынырга кереште.
– Бабай, дим, бабакай гынам, җибәр инде, ә, бәгырькәй генәм. Иртәгә үзеңә урманнан бик күп итеп миләш җыеп алып кайтыр идем, бабакай гынам...
– Шаулама, ялгыш пуля килеп тисә үзеңә...
– Бабай, дим, зинһар җибәр инде, ә? Мин хәзер керәм... Бер әйбер белән керәм.
Бикмүш бабай эндәшмәгәч, күндереп булыр күк күреп, балаларча беркатлылык белән аны кызыктыра башлады.
– Әй миләш, бабай, быел урманда! Үзе чикләвек хәтле эре, үзе кызыл... Ә исе тагы...
– Һе.
– Бик күп итеп җыеп алып кайтырмын, яме, бабай?
– Я.
Илсөяр, инде күнде бугай дип, чөйдән кыска бишмәтен ала башлады. Бикмүш бабай аның кулын тотты.
– Ә юк, йөрмисең, кызым. Бик тәмле итеп кабартма пешердем, мичтә әнә. Чәй дә шунда. Кайнар килеш ашап эч тә ят, арыгансың.
Юк инде, болай булмады. Илсөярнең нәни генә хәйлә капчыгы бар иде, шуны чишеп җибәрде. Башта ул кабартманы алып ашады (кабартма дөрестән дә тәмле иде, Илсөяр ярата торган – асты кетердәп тора торган), аннан кинәт исенә төшкән булып, бабасын битәрләгән булып, эт өчен кайнар суда апара болгата башлады. «Аны көне буе ач тоткан. Үлмәсә ярый әле менә...» - дигән булды ул.
Чыннан да эт көнозын ач килеш куышта бикләнеп ята икән ич... Монысына инде бабасы да каршы килә алмады. Илсөяр бишмәтен киде, чиләген алды да, бәхәсләшеп торырга урын калдырмый торган итеп, ишеккә килде. Бикмүш бабай:
– Ләкин, кызым, берүк, су читенә төшмә, ярдан бар, – дип кычкырып калды.
Сораулар һәм биремнәр.
1. Партизаннар һөҗүмгә ничек әзерләнәләр? Илсөяр аларга ничек ярдәм итә?
2. Илсөярнең күзәтү «постында» торгандагы хәлен тасвирлаган урынга игътибар итегез. Ул ни өчен «постын» ташлап китми?
3. Аклар утырган пароходка партизаннар белән бергә тагын кемнәр һөҗүм итә?
4. Партизаннар пароходка ничек үтеп керә алалар? Аларга кем ярдәм итә, нинди хәйлә уйлап тапкан булалар?
5. Илсөяр аклар пароходына һөҗүмне кайдан карап тора? Аның нигә яр буена чыгасы килә? Бабасына ничек дип ялына? Ахырыда нинди хәйлә кора?
6. Илсөяр сезнең күз алдына килдеме, ул сезгә ошадымы? Илсөярдә нинди сыйфатлар бар, шулар турында сөйләгез.
7. «Маякчы кызы» әсәрен өйдә тулысынча укып чыгыгыз.
«МАЯКЧЫ КЫЗЫ» БУЛУ ҖИҢЕЛМЕ?
Ямьле Агыйдел буенда, искиткеч матур табигать кочагында урнашкан бәләкәй генә йортта бер гаилә яши. Мәрдән абзый маякларны карап, төннәрен аларның утын кабызып, көндезләрен сүндереп тора, давыл аларны аудармасын, пароходлар сайга утырмасын дип кайгырта. Аның хезмәте кирәкле, әһәмиятле булса да, әсәрдә сөйләнгән сүз аның үзе турында түгел, күбрәк кызы Илсөяр турында. Дөрес, Мәрдән абзый турында да без күп нәрсә белеп өлгерәбез. Ул бердәнбер куанычы булган кызын бик ярата. Алар бергәләп Агыйделдә таң каршылыйлар, су керәләр, Мәрдән абзый кызының бетмәс-төкәнмәс сорауларына җаваплар таба. Иң әһәмиятлесе – ул Илсөярнең үзе кебек көчле, куркусыз булып, хәзердән үк яхшы белән яманны, рәхимсезлек белән шәфкатьлелекне аера белә торган булып үсүен тели. Алар бик кырыс елларда, куркыныч вакыйгалар уртасында яшиләр. Менә шундый вакытта да кызы югалып, каушап калмаска, гаделлек җиңсен өчен кулыннан килгән кадәр тырышырга тиеш дип саный Мәрдән абзый. Ул безнең хәтердә ягымлы, кайгыртучан ата булып та, партизаннарга бик зур ярдәм күрсәтүче акыллы, кирәк вакытта хәйләкәр дә була белгән көчле, ышанычлы кеше булып кала.
Мәрдән абзыйның үз әтисе – Бикмүш бабай да бездә бик җылы хисләр уята. Улының авыр хезмәтен җиңеләйтеп, оныгының бик якын дусты булып яши бабай. Сез игътибар иттегезме: аның кулыннан килмәгән эше юк. Кирәк булса, ул маякларны карый белә; аучы да һәм балыкчы да ул; өй эчендә хатын-кызлар башкара торган эшләрне дә оста гына эшләп бара. Аның пешергән ипи, кабартмаларының тәмен язучы шундый оста тасвирлап бирә, безнең дә авыздан сулар килә.
Менә шундый ике яклаучысы, кайгыртучысы бар Илсөярнең. Ул үзе дә аларны гаҗәеп ярата, һәр кушканнарын үтәп, аларның тормышын булдыра алган кадәр җиңеләйтеп, ярдәм итеп яшәргә тырыша. Моны ул бик табигый итеп, бары шулай гына булырга тиеш дип санап эшли. Шуңа күрә аларның бер-берсенә мөнәсәбәте безне сокландыра, тормышта менә шулай булырга тиеш, яшәүнең матурлыгы – әнә шулай бербереңне яратып, кайгыртып яшәүдә икән дип, тагын бер тапкыр нәтиҗә ясап куясың.
Илсөяр үзе дә исеме кебек үк матур бала булып истә кала. Карагыз сез аның шул яшьтән үзен тормышның хуҗасы итеп тоеп яшәвен. Ул табигатьне – Агыйделне, тауларны-болыннарны ярата, урманда исә үзен бөтенләй өйләрендәге кебек хис итә. Табигать тә Илсөярне ярата бит: аннан бер матурлыгын, бер серен, бер хәзинәсен дә яшерми, әйтерсең лә ул – зур бер җан иясе, шушы бәләкәй кызны иркәләп, тәмле җимешләре белән сыйлап, аны саклап үстерә. Илсөярнең куркусыз булуы нәкъ менә табигать белән дус булуыннан киләдер инде: урманнан, караңгыдан, ерак юллардан курыкмау Илсөярне чыннан да табигатьнең бәләкәй бер хуҗасы итеп күрсәтә.
Әтисе белән бабакаена да бик кирәк Илсөяр. Ул кайгыртып тормаса, аларга сыенып, иркәләнеп алмаса, Мәрдән абзый белән Бикмүш бабайның тормышы бик күңелсез, кояш нурыннан мәхрүм калган кебек җансыз булыр иде. Аннан соң Илсөяр гел олылар эше булган, хәтәр һәм куркыныч вакыйгаларга да катнашып китә бит әле. Таныш булмаган кешеләр янында баштарак каушап калса да, тиз ияләшә, ничек ярдәм итәргә кирәклеген тиз төшенеп ала. Илсөярне бизи торган бик матур сыйфат – аның башлаган эшен ахырына кадәр җиткерүе. Бу һәрчак, һәркемгә кирәкле сыйфатны Илсөярнең чыныккан характеры дип әйтә алабыз. Җаваплылык хисе – аның, бая әйткәнчә, тормышта хуҗа булып яшәве бит инде. Әсәрдә моның мисаллары белән без еш очраштык: урманда партизаннарны тапмыйча кайтмый, көне буе ашамаган икәнлеген дә онытып, партизаннарга ярдәм итеп йөри.
Илсөярнең тагын бер сыйфатына игътибар итми калмагансыздыр. Ул гаять кызыксынучан, тиктормас характерлы кыз. «Кунак бабай»ның кем икәнен белү өчен, бик куркыныч булса да, артыннан күзәтеп бара, аклар пароходына һөҗүм вакытында да, ничек итсә итә, якынрак барып карарга җаен таба.
Сүзне «маякчы кызы» булу җиңелме дигән сорау белән башлаган идек. Сезнеңчә ничек? Илсөяр генә булып, иркәләнеп кенә, әтисе белән бабасына салынып кына яшәргә өйрәнгән булса, гражданнар сугышы вакыйгалары эчендә калган бу 12 -13 яшьлек кызга, әлбәттә, бик кыен булыр, ул әллә нинди фаҗигале хәлләрдә калыр иде. Хикмәт тә аның маякчы кызы булуында; ул үзе турында уйлаудан бигрәк, беренче чиратта, әтисенә зыян килмәсен, бабасына җиңелрәк булсын дип тырыша. Олы җаваплылык хисе аңа иң кыен вакытларда да ярдәмгә килә.
Әсәрнең матурлыгы – менә шундый зур нәтиҗәләр ясарга мөмкинлек бирә торган нәни батырлыкта. Исегездәдер, Габдулла Тукайның да шул яшьтәге тормышын батырлык дигән идек. Күрәсең, батырлыкның олысы-кечкенәсе булмый торгандыр. Озын юллар да бит бер адымнан башланып китә!
* Эрүсәгән – эреп, кечерәеп калган.
* Шельма – шайтан (шаяртыбрак ачуланып әйтү).
(Әсәрдән өзекләр.)
* Бигайбә – гаеп итмә.
* Дәдә – русча дядя (абзый) сүзен татарчалатып әйтү.
* Тибеш – кызу, тиз.
* Чәлмәшеп – чуалып, чәбәләнеп.
* Кырпулы – чите мех белән әйләндереп алган.
* Казаки – кечерәк кенә утыртма якалы өске кием.
* Шомпол – винтовка көпшәсен чистарта торган махсус тимерчыбык.
* Трюм – пароходның әйберләр тутыра торган аскы өлеше.
* Чытаеп – сискәнеп, куркып.
* Часовой – сакта торучы.
* Штык – мылтык башына беркетелгән хәнҗәр, үткен очлы тимер.
* Төтенле авыл – морҗалы, ягъни кеше яши торган йортлы авыл.
* Пәйда булды – күренде, кайдандыр килеп чыкты.
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
  • Büleklär
  • Маякчы кызы - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4491
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1902
    40.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    66.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Маякчы кызы - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3128
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1545
    42.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    65.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.