Latin

Кысса-и Йусуф Һәза Кыйссәи Йусеф Гәләйһи Әс-сәлям - 5

Süzlärneñ gomumi sanı 3951
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1731
6.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
10.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
13.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
һич кем ирсә буның сер[р]нн аңламазлар,—
хәйран улуб, сәргәрдан ңалур имди.
654. Бәс, анларә мәлик бушыб дорур ирди,
филхаль анда саңый йүгрү хазир кэлди,
Иусефи ануб, анда баш ңалдырди,—
хәйран улуб, нидамәт тартар имди.
655. Саңыйнең бу хален мәлик күрди:
“Нишә мунчә үкенүрсән?” — дәйү сурди.
“Бу халь ичрә нә эндишә ңылдың, диди,
бу арада нә хикмәт вар, айрыл имди?”
656. Саңый әйдүр: “Ишетгил, [йа] шаһе-җиһан,
зиндан эчрә вар ирер бер рибри углан,
гилм-ү хикмәт рузи ңылмыш аңа сөбхан,—
бу дүшең тәрбирен ул белүр имди”.
657. Мәлик әйдүр: “Ул урланни нитә күрдең,
аның тәрбир белдүгин нәчүк белдең,
мөгәббирлек ңылдурин ңандә күрдең,—
тәҗрибәдин ани ңачан белдең имди?”
658. Саңый әйдүр: “Бән зинданә вардьш иди,
зиндан ичрә бер гәҗәб дүш күрдем иди,
тәрбирени ул увландан сурдым иди,—
аның ләфъзе бәңа ңутлу кэлди имди.
659. Раңле кямил, гилме тәмам, үзи рәрлү,
йүзе күрклү, холңы лятиф, һәзар дөрлү,
дине ислам, иши тагәт, биңзи нурлу,—
нәңаб суйса, йүзи балңыб дорыр имди”.
660. Мәлик әйдүр: “Зинданә ул нәчүк кермеш,
нә сөч ңылмыш, ушал углан нә эшләмеш?”
Саңый әйдүр: “Изеси ңаза вирмеш,—
ун ики йыл зиндан ичрә ңалмыш имди”.
661. Рәййан әйдүр саңыйә: “Йүгрү варрыл,
бән күрдегүм дөш тәрбирен аңа суррыл,
хезмәтинә айашң үзрә д о ргыл,—
һәм бәшарәт, фәүзе-нәҗат виргел имди”.
662. Саңый әйдүр: “Бу иш эчрә хәйран ңалдым,
аның үчүн ул урланә угатлу * улдым,
аны сезгә аңдырмагә ВӘРДӘ ңылдым,—
йиде йылдан соңра бу күн аңдым имди!”
663. Үгүтләди саңыйне Мәлик Рәййан:
“Аның изеси вар ирүр, ңадир сөбхан,
җөмлә ңаза кэлдегин белүр андан,—
һич ңайрурма, сәни мәгаф тутар имди”.
664. Ушал саңый зинданә хазир кэлди,
зиндан эчрә Иусефи күреб белди,
әдәб берлә кэлүб сәлям-хезмәт ңылди— -
утанубән йүзә йиңен тутар имди.
665. Иусеф сиддиң саңыйә икрам ңылди,
әйдүр: “Бәңа бу ңазани тәңре вирди,
ЛӘРИН шәйтан бу арадә фәсад ңылди,—
утанмарыл, хата сәндән дәгүл иыди”.
666. Бәс, андан Иусефә саңый сурды:
“Мәлик Рәййан бер гәҗаиб дүшни күрди,
мөгәббирләр хатерендән чыңыб варды —
йаулаң бушар, һич кем ирсә белмәз имди>.
666'. Иусеф улдәм саңыйә җәуаб вирди,
Реййан дүши тәэвилен әйтүр ирди,
саңый тәрҗил Рәййанә кирү варди,—
хезмәтинә бу әхуали сөйләр имди. (Ссу.)
666 *. Мәлик Рәййан муни иштеб һәм сәүенди,
Й
пуң СЭРӘТ саңыйә әмер ңыйлди,
усефнен тапурыйнә хазир кэлди,—
Рәййан дүшен тәэвилен сурар имди. (Ссу)
666 3 Саңый Йусеф хәзротинә әл ңушурди,
хезмәтинә айагын үзрә дурди,
мәлик Рәййан душени Йусеф йурди —
би-тәәммөл тәэвилени әйтүр имдн. (Ссу.)
667. Иусеф әйдүр: “Йиде йыл учыз ула,
әлуан дөрлү НИРМӘТ илә раләм дула,
андан соңра ңызлың ула, муңлу ула,—
йиде йыл РӘЗИМ дарлың ула имди.
668. Андан соңра рәхман рәхим ңылдачидур,
мәхлуң үзрә шадлың-рахәт кэлдәчидер,
дөрлү НИРМӘТ арзан-лыңлар улдачидер,—
дөрлү НИЕМӘТ күндин күнә артар имди”.
669. Мәлик Рәййан хезмәтинә кирү кэлди,
ушбу хали саңый анда бәйан ңылди,
Иусефә хәмдү-сәна тәлим ңыйлди,—
саңый сүзләр, мәлик аны дыңлар имди.
670. Саңыйә әйдүр Рәййан: “Кирү варрыл,
Иусефи ул мәхбүс-лекдэн сән чыңаррыл,
ашр ХӘЛРӘТ кийүргел, алыб кэлгел,—
зиндан аңа рәуа дәгүл”,— дәйүр имди.
671. “Ул кемсәнә бу сифатлу фазил ула,
рилм-ү-хикмәт үзәренә кямил ула,
дине дөрест, биңзе нурлу, раңил ула,—
аңа ЕИЗЗӘТ [вә] ихтирам лязем имди.
672. Бән аңа арыр ХӘЛРӘТ кидерәлүм,
мәратиб-ләр атына бендерәлүм,
ңамуларрә аның фазлен белдерәлүм,—
Еаләм эчрә хас-ел-хас улсун имди”.
673. Саңый ТӘРҖИЛ Иусефә кәнә варди,
сәлям вирүб, тәрзим илә элен үбди:
“Рәм-россәдән имде айру ҢЗЛРЫЛ, диди,
рух-у рахәт мөждәләр-в ә н”,— дәйүр имди.
674. Иусеф әйдүр саңыйә: “Кирү варрыл,
элен кисән гәурәт-ләри җөмлә диргел,
бу ишә сән йаулаң, мәхкәм бәҗәд улгыл,—
мәлик Рәййан нитә-лекин белсүн имди”.
675. Саңый кэлди, Рәййан-гә хәбәр Бирди,
мәлик Рәййан бу әңуали сәуаб күрди,
элен кисән кәурәт-ләри җөмлә дирдн,—
ул Зөләйхә анда хазир иде имди.
676. Мәлик әйдүр: “Мәглүм идең халеңези, (с
нә сәбәбдән кисденез бу әленези?”
Зөләйхә әйдүр: “Рәфу ңылгыл сөчүмези,—
Иусеф с ө ч-сез, ңаму сөч бездән имди”.
677. Мәлик Рәййан улуң СЗЕӘТ әмер ңылди,
Иусеф үчүн мөзәййән бер күшек ңылди,
дүшәкләри хәрир, зиба, атлас иди,—
бу сифат-лу сәрай бина ңылур имди.
677'. Шәһәр берлә зиндан-нең аралыги
түрт фәрсәң йул ирди йыраклыги,
бу ңәдәр йир иде бармаңлыри,—
зинданрачә мәлих ләшкәр дүзәр имди. (Ссу.)
678. Рәййан ләшкәр җәмег идүб атландырди,
кэлүб, зиндан уңында атдан йнди,
Иусефи чыңаруб, алуб кэлди,
ХӘЛРӘТ кңйүреб, җөмлә шадан улур имди.
679. Иусеф сиддиң зиндандән хәлас улди,
зиндан әһле арлашу мәхрүм ңалди,
бәс, анларә Иусеф сиддиң дора ңылди,—
догасыни тәңре мәңбуль идәр имди.
680. Зиндан әһлен теләр Иусеф халиңындан,
фазле берлә ңортарды ңадир дәййан,
азад ңылды зиндан әһлен мәлик Рәййан:
“Иусефә бар.ышладым!” — дәйүр имди.
681. Мисър әһле җөмлә-си ңаршу кэлди,
Иусефең йүзин күрүб ләззәт булди,
алтун-көмүш, йенҗү-мәрҗан нисар ңылди -
хас вә яамләр арзу ңылыб йүгрер имди.
681 '. Йусеф тәлим шөкер ңыйлди гофраненә,
шөкер-сипас тәлим ңыйлди сөбханенә,
андан сәлям вирди әүүәл Рәййаненә,—
йитмеш ики ЛӨРӘТ илә сүзләр имди. (Ссу.)
6812. Дурлү делчә Рәййани мәдех ңыйлур,
сүзин ишедән рәҗәбләр, хәйран ңалур,
йүзин күрән дөнйа нуры рахәт улур,—
ачлар туйар, сусамыш-лар ңанур имди. (Ссу.)
682. Рәййан күрдя Иусефен җәмалени,
гәҗәб-ләдн хәлңыни һәм хуш холңынн,
ана вирди мөлёкени һәм иалыни:
“Мелекемә сәндән буйрың улсун имди!”
682'. Мәүля вярдя Иусефә дәүләт, бәхет.
фазле берлә рузи цыйлды мөлек, тәхет,
мәлик Рәййан Иусефә бнкенде сәхет:
сМәмләкәт сэңа ланң-дур!”—дәйур нмди. (Сг0.)
683. Таҗ уранди, тәхтә агди Иусеф нәби,
утуз йәшәр йегет-ләрдән ирди гөмри,
биңзе нуры рәүшан ирди к ө нәш кеби,—
баңан һәргиз йүзендән дуймаз имди.
684. Раңле кямил, гнлем вә хикмәт кямил белүр,
меддәгн-ләр дзрүә берлән аңа кэлүр,
хас вә гамә гәдел-дөрест хөкем кылур,—
һич кемсә-гә җәүр-ү җәфа ңылмаз имди.
684'. Андан сурди Иусефә мәлик Рәййан:
“Нә мәгнәдән гнямен үкүш, изгү углан?”
Иусеф әйдүр: “Рәта ңыйлды ңадир сөбжая,—
бу Ьәднйәнн рузи ңыйлды”,—дәйур имдн. (Д.)
685. Мәлик Рәййан Иусефең хален белди,
Иусефи тәсдиң идүб, мөэмин улди,
ислам динен ңабул идүб, рәуа күрди,— (стр. 76
элен тутыб, мөэмин-мөхлис'улур имдн:
686. “Сәнен динең — тәхңыйң белдем — байың дорыр,
сәна рузи ңылган аны халиң дорыр,
падншаһлык бәндән сәна лаиң дорыр,—
аның әмрин барча ңабул дутың имди!”
686'. Һәмандәм Җәбранл хазир “алди.
цдан Иусефә сәлям ңыйлди.
Иусефә хуш бәшарәт мештәләди:
“Рәййан сәңа сәбәб дурур”,— дәйүр имди. (Бкн.)
686*. Яусеф нәби Җәбравлдәя муни белди,
халиңгә шекөр-мнннәт тәлим ңыйлди;
жәмалендән хершцде-маһ гаҗиз ңалди,—
эшләр үзрә хнлн тәдбир ңыйлур имди. (Ссу.)
687. Даругалың * үзрә хөкем ңылур ирди.
Бойурди, знрагәтни чуң икдерди,
ягенени сөнбеләд” ңуйар ирди,—
дагы анбар тулдурыб чуң ңуйар имди.
688. Мисър ичрә йиде йыл кицлек улди —
дөрлү әлуан нигьмәт илә галәм дулди.
Ул халь кэчди, йиде йыл дарлың улди,—
ңыйгурубән: “Иген икмәң!”— дәйүр имди.
689. Йиде йыл күкдән йашур һич йармади,
һәм дәхи йирдән нәбат һич үнмәди,
һәм дәхи асла йахшы йил исмәди,—
йаулак. ИС[С]ИР дарлың ңаршу кэлүр имди.
690. Рәзиз Иусеф ул шәһерә хәбәр вирди —
Мисър әһле җөмлә анда хазир кэлди,
алтун-көмүш виреб ашлың сатун алди,—
ңызил алтун тәңкә виреб алур имди.
691. Икенчи йыл ат-ңатрыни һәм вирдиләр,
үчүнчи йыл кялә-ңомашыни вирдиләр;
дүртенчи йыл мөлк-ү рәңарени вирдиләр,
бишенчи йыл урул-ңызин вирер имди.
692. Кәндүләри ңол улдилар алтынчи йыл,
һәм Иусефи сатан-лари, байык, белгел,
барча-си Иусефә улдилар ңол,—
ул шәһер әһле тәмами ңол улур имди.
693. Халиң аңа Җәбраили виреб йиде:
“Иа Иусеф, шөкр вә сипас ҢЫЛРЫЛ, диди,
Мисър әһле сәнең барча .колың улди,—
сәни сатан сәңа һәм ңол улди имди!”
694. Дарлык илә алты йыл тәмам улди,
анбарлардә ашлың-тәрам һич ңалмади,
Иусеф сәүчи бу халь үзә фикер ңылди:
“Иляһәна, мәдәд сәндән!” — дәйүр имди.
695. һәмандәм Җәбраил кэлди хазир
(вирүб йиде Иусефә мәлик ңадир),
әйдүр: “Бу гәз сурәтаңни ҢЫЛРЫЛ заһир,—
бәнүм сән ңодрәтеми күргел имди”.
696. Йугеф сиддиң әһле шәһрә хәбәр ңылди:
“Иртә ңаму мәйданә чыңың, диди,
бәнүм күреклү җәмалүм күрең,— диде,—
ачлыңдан күрән йүзин дуйар имди”.
697. Улу-кечи, хас вә РӘМ хазир кэлди,
Иусефең җәмаленә нәзар салди,
йимәк-эчмәк ңайруси җөмлә ңалди,—
баңан һәргиз җәмаленә дуймаз имди.
698. Айда бер гәз Иусеф сиддиң чыңар иди,
күреклү йүздән пәрдә[се]ни суйар иди,
улу-кечи, бай-йухсул баңар ирди,—
берәр айра тигрү ТӘР.ЗМ -йимәз имди.
ФАСЛ: КЫЙССӘИ ВӘЗИРЕ ЙУСЕФ
699. Пәйке-хәзрәт Җәбраил кэлди хазир
(вирүб йиде йусефә мәлик ңадир):
“Иа Иусеф, җәлил әмре буйлә дорыр —
иртә хәшәм берлә сәйран ңылгыл имди.
700. Хәңыйңәтдә гөман-сез байың белгел:
һәр кешигә сатащсән — алыб кэлгел,
аны алыб, кәндүзеңә вәзир ҢЫЛРЫЛ,—
халиң әмре буйлә дорыр, белгел имди!”
701. Иусефең бер тази аты улур иди,
ул тази-нең кадәте шуйлә иди:
ңачан кем ийәрләнсә, кешнәр иди,—
Мисър әһле җөмлә аны иштүр имди.
702. Рәзиз Йусеф айда бер гәз чыңар иди —
тази кешнәб, җөмлә ләшкәр кэлүр иди.
Бойурди ңолларинә, ийәрлә[т]ди,—
тази кешнәб, улдәм ләшкәр кэлүр имди.
702'. йусеф улдәм ңолларинә әмер ңыйлди,
ул тази ийәрләнди, хазир (килди,
тази кешнәб, шаһ бенәсец заһир ңыйлди,—
барча ләшкәр улдәм ТӘРҖИЛ кэлүр имди. (Ссу.)
702*. Улу-кечи, хас [вә] гам хазир кэлди,
бикләр, ханлар —җөмлә шаһә хезмәт ңылди,
падишаһе Мәрриб сәүчи хазир кэлди,—
шаһ-лә тәмашайә чыңар имди. (Б.)
703. Ики йүз бең эр ашар саг йанындан,
ики йүз бең эр ашар сул йанындан,
ики йүз бең эр ашар һәм уңындан,—
һәм ардындан ики йүз бең ашар имди.
703'. Алтун-көмүш, йәшел галәм күтәрдиләр,
артундан йүз бен кеши хәрир дутар,
ики йүз бен чүрәсендә ңылыч дутар,—
бу һәйбәт берлә сәйранә чыңар имди. (Ссу.)
704. Солтанәт күрән-ләр даңлашурлар, (стр
ңамулари, хас вә гам, сүзләшүрләр,
һәйбәтендән душманлари тетрәшүрләр,—
васъфен ишедән җөмлә хәйран цалур имди.
705. Рәзиз Иусеф бу һәйбәтлә ашар иди,
бер нәриб-гә саташди, баңди-күрди,
ул рәриб[ең] дунлари иске иди,—
Иусеф әйтүр: “Бәңа лаиң дәгүл имди!
706. Бу күнги күн бән Мисър шаһе улсам,
халиңдан бу сифатлу дәүләт күрсәм,
кәнд-үзүмә бән бони вәзир ңылсам —
мәңа бу лаиң дәгүл!” — дәйүр имди.
707. Улуң сарәт Җәбраил хазир кэлди,
халиңдан Иусефә сәлям ңыйлди:
“Хатереңдән бу андищә чыңар, диди,
бу саңынч сәңа лаиң дәгүл имди!
708. Зөләйхә сәни фисың[ң]ә тартдугында,
аның кәйде сәнең үзә артдырында,
сән ңачыб, арт итәкең йыртдурында —
бу әхуали, йа Йусеф, сән аңрыл имди.
709. Ул заманда бер айлың углан иди,
сәнең хален бишикдән баңди-күрди.
һәм тануң-лың сәнең үчүн нитә вирди,—
нә МӘРНӘДӘН 'сәңа лаиң дәгүл имди?!”
710. Йусеф сәүчи бу әхуали бәйан белди,
алыб кэлеб, аныр ХӘЛРӘТ тун кийүрди,
бикенде, кәнд-үзинә вәзир ңылди,—
һәмандәм мөэмин-мөхлис улур имди.
ФАСЛ: ЗӨЛӘЙХӘНЕ НИКЯХ ҢЫЛМАҢ
711. Иусеф сәүчи урлан икән бер дүш күрди
(нитә кем, йуңарыдә әйтдек иди),
бәрдазан госсә-рәмне тәлим күрди —
тәлим дөрлү шиддәт-ләр дартди имди.
712. Андан соңра җәлилдән рахәт ирди,
Җәбраил йэтүшүбән хәбәр вирди:
“Иа Иусеф, бу шиддәт-ләр нәчүн улди? —
Җәлил сәңа ИРЛЯМ ңылур, белгел имди!
713. һич кемсәгә шәфагәтең дүндермәгил,
мәҗрухләри дар ңойуйә индермәгил,
бөһтан берлә бәля утын йандырмагил,—
мәхбүс-ләрә миһербан-лың ҢЫЛРЫЛ имди.
713'. Шиддәт кэтди, мәүля сәна рахәт вирди,
йаулаң улу хөрмәт һәм ул вирди,
падишаһлың ңыйласын күргил, диди,
әманәт: нәһи эшдән саңлан имди!” (Ссу.)
714. Ушалдәм шиддәт кэтди, рахәт йэтди,
Мисър эчрә Иусеф улу мәлик улди,
изеси улу мәләкәт рузи ңылди,—
тәмам ишне ихсан илә ишләр имди.
715. һәрдәм ай-ның йаңы-си улдугындә,
ләшкәр дирлеб жөмлә хазир кэлдегендә,
Йусеф тази бенүб сәйран ҢЫЛДЫРЫНДӘ —
сикез йүз бең ләшкәр берлә чыңар имди.
715'. Фазле берлә халик, аны цыйлды барлу,
хөкме рәуан, раңле тәмам, үзи гарлү,
дине бөтүн, гилме тәмам, йүзи нурлу,—
йүзүн күрән җанен тәслим ңыйлур имди. (Д„ Ссу.)
716. Зөләйхә зәриф улди, күзи күрмәз,
тәгам-либас алмагә әли ирмәз,
ңарый улди, Иусеф ани һәргиз белмәз,—
Йусефи һич унутмаз, ңу[й]маз имди.
717. Иусефең йулы үзрә моңим улди,
рөмрен анда кэчүрмәгә нийәт ңылди,
кичә"-күндез шул мәңамдә сабит улди,—
рашиңлыңдин йаулаң рәнҗү тартар имди.
718. Мөдам ай-ньщ йаңаси улдыгынчә,
тази кешнәб, ләшкәр дир[е]леб кэлдегенчә,
РӘЗИЗ Иусеф бенеб сәйран ҢЫЛДЫР.ЫНЧӘ —
ул Зөләйхә йулда фөрйад-ңылур имди.
719. Бу хальдә Зөләйхани Иусеф белмәз,
аның үчүн Иусеф аңа йаңын кэлмәз,
аның үни ңулагыйнә ишетүлмәз,—
зарбе-нәңңар, боргу үкүш чал[ы]нур имди.
720. Зөләйхә мәхзүн улуб кирү дүнәр,
хәсрәт уды күйдерер, бәррен үртәр,
-гәрчә мәхрүм улурсә, висаль умар,—
рәля-д-дәуам өмидени кэсмәз имди.
721. Зөләйхә тәлим күн-лэр буйлә ңалди,
бу халь эчрә сәргәрдан, гаҗиз улди,
тапу ндән санәмендән йүз дүндүрди:
“Бәнүм халүм күрмәзсән!” — дәйүр имди.
722. “Рәзиз ирдем — тул, рәриб, гаҗиз ңалдым,
Иусеф гишңы күйдерде, зәлил улдым,
әхуалүм бу күнгәчә заһир ңылдым,— (стр. 80)
сәндән мәдәд йук имеш, белдем имди.
723. Мисър эчрә улу хатун улур идүм,
адәм-ләргә сәрвәрлекни ңылур ирдүм,
андан бирү сәни мәгбуд билүр ирдүм,—
һич сәбәбдән рахәтең дигмәз имди!..
724. Иусеф сиддиң бәнүм ңолум улур иди,
робудийәт самәдинә ңылур ирди,
мөдам самәд әмрилә йүрер ирди,—
самәд аңа ул_у м ө лек вирди имди”.
725. Зөләйхә санәмгә гөман ңылди,
санәмдән йүз дүндерди, мөэмин улди,
санәмени сындырди, һәляк ңылди,—
чыңарубән әҗзаләрин сатар имди.
726. Бәрдәзан йаңы ай йәнә дурди,
Иусеф атга атлануб хазир чыңди,
Зөләйхә чагырубән фөрйад ңыйлди:
“йа йусеф, бәңа баңгыл!” — дәйүр имди.
727. Бәс, самәд Зөләйхәйә мәдәд ңылди,
аның үнин Йусефә ишетдерди,
үнен иш[е]дүб, Зөләйхани Йусеф күрди,—
күзи күрмәз, үрә доруб баңар имди.
728. Ушалдәм тази башын Иусеф дартди,
ңатынә кэлди, йәнә әхуаль сурди:
“Нә кеши сән, нә хаҗәтең вардыр? — диди.-
Әйт бәңа, рәуа ңылсам”,— дәйүр имди.
729. Зөләйхә әйдүр: “Ишет, йа шаһе-җиһан,
халүм зәгиф, күзем күрмәз, белгел бәйан,
Мисър и[йә]се РӘЗИЗ җефте Зөләйхәмән,—
бән ул хальдән бу халә дүшдем имди!
730. Бән — улмән, сәни сатун алдым иди,
җөмлә малум сәңа фида ңылдым иди,
сәнең дәрдең билә хәйран ңалдым иди,—
бу күн имде бу халә дүшдем имди.
731. Барчә кэтди әлемдән үкүш НИРМӘТ,
берси ңалмай суалди мал вә мөлкәт,
вәлякин һич суалмаз вишң-у хәсрәт,
•рәля-д-дәуам ришың уды үртәр имди.
732. Иңрар ңылдым, инандым бер җәббарә,
һәм инандым сән Иусеф пәйрәмбәрә,
һич гөманум ңалмади мөэминләрә,—
мөэмин улдым, хәңыйңәт”,— дәйүр имди.
733. Йусеф анда Зөләйхәне исеркәди,
шул халь үзрә арзу-Еишңын рәжәбләди,
шул сүзенә хәңыйңәт инанмади,—
имтихандин йәнә ңайтыб сурар имди:
734. “йа Зөләйхә, ңани сәнең җаһең, малың,
зиба буның, узун сачен, хуб җәмалең,
тулун ай тик балңыр ирде сәнең йүзең,—
сән ул хальдән бу әхуалә дөшдең имди?!”
735. Зөләйхә әйдүр: “Җәмалүм, малум вирдүм,
сәнең үчүн җөмлә-син фида ңылдым,
бәхетемдән, тәхетемдән кирү дүндүм,—
сәнең РИШҢЫҢ бәңа әсәр ңылди имди!”
736. Иусеф әйдүр: “Бәллү сән рашиң ирсәң,
РИШЫҢЛЫҢДӘ гәрчәк улуб, садиң ирсәң,
РИШЫҢ зарын, дәрвәсен ңылур ирсәң,
бу ДӘРВӘЙӘ бер борһан кэрәк имди”.
737. Зөләйхә әйдүр: “Имде сән йаңын кэлгел,
кәрәм әйләб, ңамчыңни бәңа виргел,
рашиң ирсәм, сән бәни бәллү белгел,
дәгүл ирсәм — бу дәрвам батил имди”.
738. Йусеф аңа ңамчьыни сону вирди,
бер “аһ!” үрде, Иусефә кирү вирди,
ңамчы-рә ут дуташыб йанар күрди,—
йанубән Йусеф элен күйдерер имди.
739. Ңамчы-ни б[ы]раңды Иусеф сиддиң,
Зөләйхә-нең РИШҢЫНИ белди тәхңыйң.,
һич гөмане ңалмади, дутди тәсдиң,—
гәҗәбләйү ат ринанын дүндерер имди.
740. Зөләйхә әйдүр: “Күрдеңмү, аңладыңму —
ңамчы-рә ут дуташдырин таңладыңму?
Ушал удың йандуринә дүзмәдеңмү? —
Ңырың йылдыр, ул уд бәни йаңар имди!”
740'. Иусеф нәби бу гибрәти гәҗәбләди.
Зөләйхәйә нәсихәт-ләр, үгүт вирди:
“Иа Зөләйхә, үмиддер-кем, ВӘРДӘ ирди —
Шиддәт кэчти, рахәт кэлди”,— дәйур имди. (Ссу.)
741. һәмандәм Җәбраил хазир кэлди,
хаң сәлямен Иусефә һәм тикүрди:
“Зөләйхәйә гәңд-ү “икях ңылсун, диди,
сән — падишаһ, ул — хатун улсун имди”.
742. Җәбраилдән йусеф сиддиң бони белди,
Зөләйхә-нең мәңаменә кирү варди,
бу әхуали мөждәләди, бәйан ңылди:
“Иа Зөләйхә, рахәт ирди”, дәйүр имди.
743. Боны ишдеб, Зөләйхә улди мәрмум:
“Ходавәндә, бәнүм халүм сәңа мәрлүм,
малумдән, җәмалүмдән ңалдым мәхрүм,-
үзем ңарый, ики күзем күрмәз имди.
744. Бәс, мәүлүмдән әмер-хөкем уйлә улса,
күзләрүм-нең нуры ңайра йәнә кэлсә,
җәмалүм һәм Йусефә лаиң улса,—
мәүлүмдән ринайәт умармен имди”.
745. Улуң СЗРӘТ Җәбраил хазир кэлди,
ңанадилә сыйфады, дора ңылди,
Зөләйхә-нең күзи күрди, йекет улди,—
биңзе нуры тулун ай тик балңыр имди.
746. Зөләйхәйә улдәм рәңд-ү никях ңылди,
йусеф улдәм йаулаң улу ДӘРВӘТ ңылди,
улу бәкләр үндәлүб, хазир кэлди,—
йаулаң улу бәшарәт-ләр улур имди.
747. Андан соңра ул икесе хәлвәт улди,
йусеф сәүчи Зөләйхә-не бикер булди,
Зөләйхә-нең элен тутыб әхуаль сурди:
“Бу дәмгәчә нитә бикер ңалдың имди?”
748. Зөләйхә Иусефә хуб җәуаб вирди:
“Халиң бәни сәнең үчүн саңлар иди,
бәңа биңзәр бер див ңызи кэлүр иди,—
Ңыйтфир аны мәңа сануб ңучар имди”.
749. Иусеф әйдүр: “Аңармусән ушал күнни,
батил ишкә үндәр идең анда бәни,
мәраз-аллаһ, ңылсаң идек безләр ани,
бу морадә йитмәз идек, байың имди”.
750. Ул Зөләйхә әйдер: “Әйа, сиддиң нәби,
урма бәнүм йүземә ул рәйбемни,
фазле берлә саңлади җәббар РӘНИ
сәни, бәни ул фетнәдән!” — дәйүр имди.
751. “Тулун ЗЙРӘ биңзәр ирде биңзең нәңше,
сөйләр ирсәң, дыңламагә сүзең йахшы,
халиң сәңа рәта ңылмыш ушбу нәңше,—
сәни күреб, кем-нең сабъры ңалур имди?!”
751'. Зөләйхә әйдүр: “Миннәт — ана, сәни рузи ңыйлди,
хаҗәтем-морадем бу күн, хасил улди,
җәмалем[и], дәүләтем[и] кирү вирди,—
шөкер-миннәт ул мәүляйә ңыйлам имди!” (Ссу.)
752. Андан соңра хаңдан тәңдир уйлә кэлди,
ул ики-нең баңый гөмре буйлә улди:
ун ики урул хода рузи ңылди,—
улусынә Мөсалим дирләр имди.
ФАСЛ: ЙАРҢУБ УРЛАНЛАРИ МИСЪРӘ
ВАРМАҢИ
753. Кәнран иле йаулаң ңати ңызлың * улди,
Иарңуб сәүчи урлан-ларә һәм бойурди,
әйдүр: “Безгә дарлың йаулаң әсәр ңылди,—
ашлың алу Мисърә варың”,— дәйүр имди.
754. “Илемездә безем хәйер һич ңалмади,
йиремездә игенләри һич уңмади,
ушбу дарлың муңлатды, хуш кэлмәди,—
йа ур.лан-лар, Мисърә варың!” — дәйүр имди;
755. “Ашлың улур ирмеш анда байың сатун,
падишаһе мөэмин ирмеш, дине бөтүн,
йүң илә сату ңылың, йуңдыр алтун,— ;
ул РӘЗИЗӘ бездән сәлям ңылың имди”.
756. Бу ун' ңәрдәш дәүә бенеб йула керди,
уныласи вармарә рәзем ңылди,
Ибне-Йәмин вармади, эүдә ңалди,—
Кәнр.андән Мисър сари варырлар имди.
756'. Иулда бер ан йярванә саташдилар,
асыл-нәсел бер-берииә сурашДилар,
Исмагид нәслендән ирмеш — бблешдиләр:
“Безләр Исхац нәсели-вез”,— дирләр имди. (Ссу.)
7562. Иарңуб сәүчи әхуалени анлар сурди:
“Ул мәхзүн Иусеф<ез> Иәһүдә анларә җәуаб вирди:
“Иарңубең хале дишвар”,— дәйүр имди. (Ссу.)
7563. Бунлар дәхи анларә әхуаль сурдн,
Мисърдан кэләнләр җәуаб вирди,
ашлык бәһасе нитәлек, анлар [ә] сурди,—
алкышлашу Мисър таба варурлар имди. (Ссу.)
757. Мәүля җәлил Җәбраилә һәм бойурди,
Иусефә ңәрдәшләриң мөждәләди *,
улдәм анлар һәмишә йулда иди,—
ун үч күндә Мисърә йитеб варырлар имди.
758. Рәзиз Иусеф Җәбраилдән хәбәр белди,
ңәрдәшләри кэлдегинә шад[е}ман улди,
изесинә хәмде-сәна тәлим ңылди,—
кэлдекләрин йаулаң рәуа күрәр имди.
758'. Ңачан кем ңәрдәшләри кэлди ирсә,
Җәбраил кэлүб хәбәр[и] вирди ирсә,
ңәрдәшләри йүзин Иусеф күрди ирсә,
угынубән тәхетендән дүшәр имди. (Бкн.)
7582. Бәрдазан Иусефен гаңле кэлди,
вәзирләри бу ишә хәйран ңалди,
әйдүрләр: “Шаһ, бу иш сәңа нәчүк улди,
гаңлең кидүб, би-худ улуб дүшдең имди?” (Бкн.)
758*. Иусеф улдәм вәзирә әхуаль сурды:
“Белүрмү сән, ңандан кэлүр шулар?”— диде.
Вәзир әйдүр: “Биш күндүр шунлар кэлди,
гәрибләрдүр анлар мунда”,— дәйүр имди. (Д.)
758 *. Иусеф .әйдүр: “Ул ирәнләр ңандан кэлүр,
сурдуңызму, анлар мунда ни эстэйүр?”
Вәзир әйдүр: “Ул ирәнләр гәба кийүр,—
ашлың эстәйү Кәнгандән кэлүр имди”. (Д.)
759. Бойурди, бер с"әйрай-ны ңылди хәлвәт,
аның үзрә хазир ңылди дөрлү НИЕМӘТ,
хазир ңылди ул ңәуемни шулуң сарәт,—
вәзир үзи анда тапу ңылур имди.
759'. Ул вәзир ул ирэнләри алыб кэлди,
дүрлү нигмэт, әлуан тәгам хазир ңыйлди,
уңларындә айагын үзрә дурди,—
тәуазиг-лың берлә хезмәт ңыйлур имди. (Ссу.)
7592. Ңачан анлар күрдиләр ул НИРМӘТИ,
вәзирдән булдилар ул хезмәти,
ул тәшриф, ул гиззәт, ул хөрмәти,—
җөмлә-ләри гәҗаибә ңалурлар имди. (Ссу.)
760. Бу әхуали тәлим дөрлү сүзләшдиләр: (стр. 84)
“Мәлик бездән мәгәр үкүш алтун деләр,
аның үчүн ул безләрә ихсан ңылур,—
алтуньыез йуңдугин белмәз имди”.
761. Шәмрун әйдүр: “Атамызи мәлик белүр,
аньщ үчүн безләрә бу хөрмәт ңылур,
Иагңуб рәсуль идегинә мөңир кэлүр,—
ул мәрнәдән безә риззәт ңылур имди”.
761'. Андан Йәһүдә әйдүр: “Белен бәйан,
җөмлә-мез йуңсызлармыз ңамулардан,
гәзиз безим халемези белүр бәйан,—
ул сәбәбдән безә тәклиф ңыйлур имди”. (Ссу.)
762. Рауил әйдүр: “Ушбу шаһ радил дорыр,
безим зәриф халемезни күзи күрер,
исеркәбән безләрә ул ихсан ңылур,—
гадил кеши гәриб-нәуаз улур имди”.
762'. Иусеф ани ншетеб зари ңылди,
җөмләсени ңәрдәшләриң кәртү белди,
Иәһүдәни Шәмрундән айырмади,—
Җәбраил кэлүб ИРЛЯМ ңыйлур имди. (Сал.)
763. Андан йусеф бойурди Мөсалимә:
“Су ңуйгыл ул бәнүм хас мәшрәбемә,
илтгел аны ушал гәриб, РӘЗИЗ ңәумә,—
җөмлә-синә саңый-лың сән ҢЫЛРЫЛ имди.
763'. Су эчмакдә җөмлә-сенә хезмәт ңыйлгыл,
әманәт: гәмуләрицә хөрмәт ҢЫЙЛРЫЛ,
андан.мундан кэлдүкләрик мәрлүм белгел,—
сурарларсә, кем идүкен аймә имди!” (Ссу.)
764. Анлар үзрә Мөсалим хазир кэлди,
рәмуләри хезмәтендә хазир дорди,
уңларындә айарин үрә дорди,—
ңаршусендә мәшрәбә дутар имди.
764'. Һәр ңанңьки деләр исә, сону вирди,
мөтабәрәт кыйлмарә тәшркф күрди,
хезмәт цыйлыб мәшрәби кирү алур иди,—
бу сифатлу лөтф-ү ихсан ңыйлур имди. (Ссу.)
7642. “Гакле тәмам, дели фәсих, хуш, мөрәүүәтлү,
күңле мөшфиң, биңзе күрклү, йүзи үртлү,
кәмале раст, сүзи йаулаң датлу,—
җәмале Иусефә бинзәр!”—дирләр имди. (Ссу.)
765. Анлар сурар-әйдүр: “Йа, биңзең күреклү,
гәҗәб шәриф әдәблү сән, үзең рәрлү,
безә икрам әйләйүрсән һәзар дөрлү,—
кем сән, кемнең урыли сән?” — дирләр имди.
766. М&салим анларә җәуаб сөйләр:
“Мисър шаһе шуйлә әмер бәңа әйләр,
сезнең үчүн хатирендә РОССӘ-СИ вар,—
бәни сезгә хезмәтче ңылди имди.
766'. Мисър ша,һе сезләрни йаулаң сәүәр,
йүзенезни күрмөгә йаулаң ауар,
сезни күрмәгә хатирендә россәсе вар,—
бәни сезгә хезмәткярчи вирде имди. (Ссц.)
7662. Бән сезгә мөдам хезмәт к.ыйлдачи-вәй,
сез кидәнчә тәпуцыздә улдачи-вән,
сезни күрсәм, үкүш тәшриф улдачи-вән,—
висаленез бәңа рахәт улур имди”. (Ссу.)
7663. Мунлар күрди ул шаһнең ихсанени,
агырлаб, хөрмәт цыйлыб сәүгәнени,
һәр беринә бер үтмак вирдүгени,—
бу әш эчрә рәҗаибә ңалурлар имди. (Ссу.)
766*. “Бу мәлик йаулаң җумард”,— дидүшдиләр,
“Нирмәти чуң”,— дәйүбән сүзләшдиләр,
“Ашлың бәһаси нә?”—диб сүзләшдиләр,—
“Бер бочык ашлың ики йүз бең алтун имди!” (Ссу.)
767. Андан йусеф бизәде тәхт-ү бәхтин,
тәмами раст әйләде саз-у сахтин,
ңол-ңарауаш дузотде һәм ул ваңүин:
“Ңәнраниләр кэлсүн1” — дәйеб әйтүр имди.
768. Ул арада үч күн тәмам кэчл еш иди,
анлари йусеф тәмам белмеш иди,
җөмлә-синә ар атлас тун кииүрмеш иди, —
дүртенчи кун тапурыйнә варырлар имди.
769. Ңачан анлар сәрайр.ә керди ирсг>,
Иусефнең һәйбәтени күрди-ләр-сә,
, солтанәт, шәүкәтен[и] белдиләрсә,
унуласи аңа сәҗдә ңылур имди.
770. Йусеф әйдүр: “Ңалдырыңыз башыңези,
жәмер әйләң имде сезләр раңлеңея,
мәрлүм идең сезләр бәңа халеңези, —
нә хаҗәтә кэлдеңез, әйден имди?”
771. Бу ун ңәрдәш сәҗдәдән бэш ңалдырди,
җөмлә-ләри күзин ачыб, раңлин дирдн/
уналаси айаги үзә дорди, —
тәхет уңында ңурң[у]лу дорырлар имди.
772. Бонурды — анда көрси кэтүрдиләр,
дәстүр вирде — ун ңәр[ен]дәш утурдилар,
ңурңу, саңынч, андишә чуң йидиләр:
“Әльхаифә, әльхаифэ!” — дирләр имди.
773. йусеф баңды — .ордошләрин җөмлә белди,
җөмлә-сени айру-айру фәһем ңылди,
пәрдә ичрә пәнһанлыңдә зари цылди, —
анлар күрүб йусефи һич белмәз имди.
774, Йусеф әйдүр Г--
ңанкый илдэн '-
ӘүүӘЛ-йХИр, ССЭ
атаңыз кимаер?” — лайү с”/ряр
775. Анлар әйдүр: “Без КӘНРӘНДӘН кэләйүрмез,
дәдәмез Исхаң сәүчи, 'шәриф[ләр]мез,
хәңыйңәтдә безләр ун ики ңәрдәшмез,—
атамызә Иарңуб сәүчи дирләр имди.
776. Беримез кэлмәди, эүдә ңалди,
кечемезни ңорд йиди, күрклү иди,
атамыз ани йаулаң сәүәр ирди,—
ул хәсрәтдән ики күзи күрмәз имди”.
777. йусеф әйдүр: “йа шәрифләр, нә дәйүрсез,
сез әйтүрсез, атамызи нәби, дирсез,
беримезни артуңыраң сәүәр, дирсез,—
пәйрәмбәрә ул иш рәуа улмаз имди”.
778. Анлар әйдүр: “Әйа РӘЗИЗ, ишет бездән,
күрсә идең кечемезни сән бер күздән,
сәүәр ирдең һәм сән ани һәзар чәндан,—
сән күрмәдең, васъфен нитә ңылам имди?!
779. Безләр даги ани йаулаң сәүәр идүк,
күрмәсәүез күрмәкгә ауар идүк,
ул бер йалан дүш күрди, анда ирдек,— (стр. 6
атамыз игү йурды”,— дирләр имди.
780. Йусеф әйдүр: “Ул кечеңез нә дүш күрмеш,
һәм атаңыз ул дөши нитә йурмыш?”
Анлар әйдүр: “Ул дөши уйлә йурмыш —
Мисър э[йә]си уласән димеш имди!”
781. Йусеф әйдүр: “Ул дөш уйлә улмамыши,
йәнә ул дүш тәэвиле кэлмәмеши,
ул Мисърның падишаһе улмамыши,—
ул әхуальдән белүрмүсиз сезләр имди?”
782. Анлар әйдүр: “Имде ул уялан ңани,
хәңыйңәтдә ңорд йиде ул урланни,
уҗмах ичендә-дер, бәс, аның җани,—
бу дөнйадин интиңаль ңыйлды имди.
783. Әйа РӘЗИЗ, халемез[и] белгел тәхңыйң,
атамыз сәңа сәлям ңылди тәсдиң,
энҗүтди безләри ушбу дарлың,—
сездән ТӘРЗМ эстәйү кәлдек имди.
784. Мохтаҗ улуб кәлдек сезең тапуңезә,
аз бизарәт кэтүрдек ңапуңезә,
бу гәз үкүш ихсан кэрәк сездән безгә,—
ихсанеңез раләм ичрә мәшһүр имди!”
785. йусеф әйдүр: “Сүзеңез мәңбуль улсун,
сезләрдән бериңез мунда ңалсун,
икеләнчи кэлмәкеңез тәрҗил улсун,—
Ибне-Иәмин сезнең илә кэлсүн имди.
786. Әгәр сездән дурри-лың улур ирсә,
Ибне-Иәмин сезең илә кэлүр ирсә,
атаңыз ани йулдаш ңылур ирсә,—
һич бәһасез тәлим ашлың вирәм имди.
786'. Ашлың вирәм, дурлу НИРМӘТ буйлә вирәм,
җөмлә-незә агыр ХӘЛРӘТ бән кийурәм,
чуң нәснә сезләрә бәхшиш ңыйлам,—
атанызә һәдийә ирсаль ңыйлам имдн!” (Ссу.)
787. Ун ңәрендәш бу ңәуелә рази улди,
Шәмгун анда ңалмарә бойун вирди,
йүкләтди тәүәләрин, хазир ңыйлди,—
бизарәт-ләр йүк эчендә гизләр имди.
788. Бәс, күндерди анлари Йусеф сиддиң,
тәлим ихсан-икрам берлә тәуазиглың:
“Атаңызә бездән сәлям ңылың тәхңыйң,—
тәрҗил берлә кирү рәуаң кэлең имди!
788'. Хәңыйңәт, бән сези сәуәрвән, дир,
икеләйен күрмөгә ауар-вән, дир,
һәм кэлдүкеңези йаулаң хуш курәр-вән, дир,—
сези рәйан сәүәр-вән”,— дәйур имди (Ссу.)
789. Ңачан анлар Мисърдан чыңди ирсә, (с'
ңанңый мәнзил йул үзрә йитдиләр-сә,
һәр кешигә йулыңыб күрдиләрсә,—
арырлайуб, чуң мөхтәрәм дутар имди.
790. Анлар әйдүр: “Безләр һәрдәм кэлүр идек, '
бу йирләрдә, бу мәнзилдә ңунар идүк,
муның кеби ризз-ү хөрмәт булмаз идек,—
бу гәз 'мунда нә хикмәт вар?” — дирләр имди.
790'. Анлар йаныб Мисърдан кэлур иди,
йусеф исе анлар-илә кэлур иди,
артларундан Иблис-ләгин йитеб кэлди,—
Иусеф йсен айлардан “итәрүр имди. (Ссу.)
791. Анлар ңачан сәйер идеб эвә кэлди,
Иарңуб сәүчи күрүбән бер сәүенди,
арлар икән Йарңуб нәби бер гәз күлди,
йәнә дүнеб, бихуд улыб дүшәр имди.
791'. Урланлари Йарңубә курүшдиләр,
бу көлмәкнен, аслыни сурашдилар:
“Йа баба, нәдән күлдүк? — дидүшдиләр.—
Кәнә нәчүн бихуд улуб дүшдең имди?” (Ссу.)
791 2. йарңуб әйде: “Сүзенез датлу кэлди,
ул сәбәбдән мөфәррих улдум иди,
аранызда беренез иксүк улди,—
ул МӘРНӘДӘН бихуд улуб дүшдүм имди. (Ссу.)
7913. Мисър ийәсе ашлык. сезә нитә вирди,
белдүңеэмү, ңанңый милләт дутар иди?”
Анлар дурды, Йарңубә җәуаб вирди:
“Ул сезләрә мөрәуүәт ңылды имдн!” (Б.) ,
792. Әйделәр: “Мисър шаһе дур мөселман,
безләри ул арырлады, ңылди ихсан,
Ибне-Иәмин[не] теләди ул безләрдән,—
Шәмгун анда ңалди байың”,— дирләр имди.
793. Ишеткәч, фөрйад ңылди Иарңуб нәби:
“Нишә анда ңуйдыңыз ул Шәмрунни?
Ңачан вирәм бән сезә Ибне-йәминни? —
Бер алдануб, Йусеф-сез ңалдым имди!”
794. Урлан-лари йарңубә җәуаб вирди:
“Ул ЕӘЗИЗ сәни бездән үкүш сурди,
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Кысса-и Йусуф Һәза Кыйссәи Йусеф Гәләйһи Әс-сәлям - 6