Latin

Кысса-и Йусуф Һәза Кыйссәи Йусеф Гәләйһи Әс-сәлям - 3

Süzlärneñ gomumi sanı 4006
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
6.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
10.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
12.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
рисаләтен күрән — иман кэтүрер имди.
348. Бәс, кадирдән хөкем-фәрман уйлә улди,
Малик Дәрир Йусефи алыб кэлди,
сәрай ичрә алтун көрси хазир ңылди,—
Йусеф ул көрси үзә утурыр имди.
349. Мөнадиләр чүрә доруб чарырдилар:
“Бу урланни кем сатун алур?> — дирләр,
“Буның кемдүр ңыйммәтен белән?” — дирләр,
“һәр кем бәһа йэткүрсә, алсун имди!”
350. Муны ишдуб, Мисър әһле җөмлә кэлди,
улу-кечи, бай-фәк.ир хазир улди,
хәлаәчиләр, этмәкчи-ләр тәмге ңылди,—
һәр береси: “Бән алсам?” — дәйүр имди.
351. Бер кәмпир * бер киләб йеб алуб кэлди,
Иусефи алмагә ул хазир кэлди,
йусефи күрмәкгә ул хәйлә ңылди,—
ул сәбәблә Иусефи ул күрди имди...
352. Ривайәт. Бер цыз анда улур имеш,
ҢЫЗРӘ бинте Табиун ана дирләр имеш,
аңа даги бу әхуальдән хәбәр улмыш,—
Йусефи алмагә ул кэлур имди.
353. Бең дәүәйә хәзинә мал йүк кэтүрди,
берәр зиба һәм ңарауаш ат бендерди,
җемлә-синә берәр зиба тун кэйүрди,—
башларинә мөрәссәг таҗ урар имди.
354. Бу сифат-лар берлә йитеб хазир кэлди,
Иусефең җәмаленә нәзар ңылди,
рисаләт нурын күреб, хәйран ңалди,—
халиң СОНРИН, йусеф күркин тазлар имди.
355. Иусефә сурар, әйдүр: “Нә урлан сән, (стр. 41)
бәллү белдем, сән хәңыйңәт ңол дәгүл сән,
әйт бәңа, кем сән, кемнең аслындан сән —
ңанңый солтан угылы сән?” — дәйүр имди.
356. “Ушбу халь һәргиз сәңа лаиң дәгүл,
сәңа һәргиз к.ол димәкгә байың дәгүл,
һәр кем сәни алуррә лаиң дәгүл —
к.аик.ый кемсә сәңа бәһа тикүрер имди?!
357. Нә үчүн К.ЗЙРЫҢ үкүш, хәтерең тар,
РӘМ-РОССЭ йар улубдыр сәңа, әй йар,
әйт бәңа, бу арада нә хикмәт вар —
әхуалеңи белү виргил”,— дәйур имди.
358. “Җиһан ичрә сәндик бәшәр улмыш дәгүл,
сәңа биңзәш һич кем-ирсә д у РМЫШ дәгүл,
һич кемсәнә сән сифатлу улмыш дәгүл,—
мәгәр сән мәляик-сән!” — дәйүр имди.
359. “Сәни иштүб, жөмлә малум фида куылдым,
сәни сатун алмаңрә хазир кэлдим,
мал-хәзинә йүк ңылыб ТӘРҖИЛ кэлдим,—
вәлякин бәһа йэтүрә белмәм имди!”
360. Йусеф аның сүзинә җәузб вирди
(сүзин ишедән җөмлә хәйран ңалур иди),
күзләрендон гәүһәр кеби йәшләр аңди —.
фәсих телкн, сәхих сүзин сөйләр имди.
361. Әйдүр: “Бәнүм халеми халик. белүр,
аның хөкме ңол-лар үзрә лаиң дорыр,
һәр нә к.ылса, ҢЫЛМЗРӘ лаик. ирүр —
бәңа буйлә тәңдире ул ңылди имди.
362. Сонге берлә байык. бәни ул йаратди,
б у ның кеби күреклү җәмаль ул дүзәтди,
бу ңазани үстүмә ул й ө ретди,—
аның хөкмен һич кемсәнә йыңмаз имди.
363. Сәңа к.ол кэрәк ирсә, сатун ЗЛРЫЛ,
һәр нәчә кем лаик. ирсә, бәһа виргел,
әгәр малың йэтмәз ирсә, фарир удрыл,—
бу әхуалең тәфсыйлен сурма имди!”
364. Моны ишедүб, Иусефең әлин тутди,
ик.рар идүб тәңрийә мөэмин улди,
йусеф аңа мөселман-лык. ИРЛЯМ ңылди,—
фәсих телин сәхих иман кэтүрер имди.
365. Мәүля-җәлил мәрфирәтә лащ ңылди, (стр.42)
җөмлә малын дәрвишләрә үләшдерди,
кәнде-үзи бер сәумәр-нең эчрә керди,—
баңи Рөмрен аның үзрә кэчрүр имди.
365'. Халик Җәлилдән мәгфирәт, рәхмәт улди,
андан соңра рәля-д-дәуам ТӘРӘТ ңыйлди,
гөнаһларый җөмләсени гафу ңыйлди,—
ул күн-ки кун җөмлә анда улур имди. (КБ.)
ФАСЛ: БӘЯАНЕ ЗӨЛӘЙХӘ
366. Ңулак. дутуб дыңлаңЫз ушбу сүзи,
ул Зөләйхә мәликзадә, Тәймус кызи,
тулун ай тик балкыр иди аның Йүзи,—
уҗмах ичрә хур-ел-гәйнә биңзәр имди.
367. Ул Тәймус мәлик ирде, Мәгъриб и с с и,
йүз бең ирдән артуң иде аның сүси *,
аны йаулаң РӘНИ итмеш рәреш изеси,—
денйа эчрә улу мәлик ңылмыш имди.
368. Дөнйа зчрә бончә дәүләт улур ирмеш,
шуйлә икән, бутә табу кылур ирмеш,
ул Зөләйхә аның ңызи улур имеш,—
бу әхуалең аслыни аңлаң имди.
369. Зөләйхә мәлик Тәймус ңызи ирмеш,
йастуңы атаси-нең дези ирмеш,
Йусефең сурәтен дүшдә күрмеш,—
аңламыш һәм хәңыйңәт белмеш имди.
370. Нә кем Йагкуб Иусефи сәүәр иди,
Иусеф аның уйлуңындан кэтмәз иди,
һәм Зөләйхә атасинә шуйлә ирди,—
бәлки дагы артуррак, сәүәр имди.
371. Зөләйхә бер күни йатыб уйур иди,
Йусефең сурәтен дүшдә күрди,
күрүбен һәман сагәт гашиң улди,—
аглайуб уйанубән кэлүр имди.
372. Атасы сурар, әйдер: “Нә агларсән,
күңелеңдә нв кэчәр, нә теләйүрсән,
дүшең эчрә нә күрүб арзуларсән?—
Морадыңи бәңа ИРЛЯМ ҢЫЛРЫЛ имди”.
373. Зөләйхә әйдер: “Бән йатыб уйур идүм,
дүшүм эчрә бер зиба сурәт күрдем,
уйандым, ул сурәти булумадым,—
ул МӘРНӘДӘН арлайур улдый имди.
374. Ул сурәт күземә күренү кэлди, (стр. 43)
хатеремни, һушымни җөмлә алди,
раңлем алуб, сабърыми гарәт ңылди,—
пәйвәстә нәфсем ани эстәр имди>.
375. Тәймус әйдүр: “Бән аны күрсәм иди,
бән аның ңандалырин белсәм иди,
малым-мөлкүм җөмлә фида ңылсам иди
аны сәңа ңушурмаңчүн”,— дәйүр имди.
376. Зөләйхә уйңудан мәхрүм ңалди,
ай кеби күрклү йүзе, биңзе сулди,
йимәкдән-эчмәкдән мәхрүм ңалди, —
түни-күни Йусефи үгәр имди.
377. Бу халь үзрә бер йыл дагы тәмам улди,
Зөләйхә ул сурәти кәнә күрди,
үгүтләб Зөләйхайә әйтүр иди:
“Иа Зөләйхә, үгүтеми дутрыл имди!
378. Бәйан белгел: сән — бәнең, бән — сәнеңвән,
бәндән үзгә һич кемсәни сән булумаң,
бәнем гишңым хатереңдән сән салумаң —
бәндән үзгә һич кемсә-гә баңмаң имди!”
379. Зөләйхә бу ңәүлейә рази улди,
уйңусындан уйрану дора кэлди,
ңатындә ул сурәти булумади,—
улуң СЗРӘТ бихуд улыб дүшәр имди.
380. Атасы бу халь ичрә ңалди хәйран,
гашяңлың кяр ҢЫЛДЫРИН белди бәйан,
бимарстан ичрә ңылур дөрлү дәрман,—
раңле кэлмәз, һич дәуа кяр ңылмаз имди.
381. Гаңле кэтди, йатыб уйңу һич уйумаз,
тарам хазир кэлтүрелсә, һәргиз йимәз,
кемсә берлә ултурыб сүз сүзләмәз,—
һич этнбба боңа дәрман билмәз имди.
382. Үчүнчи йыл ул сурәти кәнә күрди,
йаулак, ңаты ант вирүб, бу гәз сурди:
“Әй ' бңа кем, мәңамең ңанда? — диди.—•
Хэңыйәт” бәни мәхрүм ңуйдың имди!” •
383. й> 'пф әйдер. “Из Зөләйхә, бәни күргил,
ба&ың Мисър газизе бәнвән — белгел,
әг&р бәни эстәр ирсәң, Мисърә кюаел,— (стр.44)
бәни Мисър ичрә булрыл имди.
384. Сабър берлә ишләгел ушбу иши,
сабър берлә ишләнүр ишләр башн,
морадынә тиз йитәр сабърлу кеши,—
бу иш эчрә күрклү сабър ҢЫЛРЫЛ им ди”.
385. Зеләйхә муны ишедүб үрә д о р д и,
сүзин аңды, раңле кэлди, фәһем дирдн,
атасынә бу әхуальдән хәбәр вирди:
“Эстәдегем — Мисър и[йә]си!” — дәйүр имди.
386. Бар-бурауин шишдерди, раңил улди,
байарыдан тели дәхи фәсих улди,
нуры артди, сүзи дәхи мәлих улди,—
вәликин Иусефи күб үгәр имди.
387. Зөләйхә-нең мәңамедер Мәрриб иле,
ир аңлыгы Мисър илә аның йулы:
әгәр атлы ашар улса дүне-күне,
ай йарьгмдә Мисърә варыр, дирләр имди.
388. Иегерми йэти бәкдән йалауачлар,
һәр бери-нең башында алтун таҗлар,
кэтүрдиләр тәлим мал, алтун хачлар *,—
җөмлә-ләри Зөләйха-ни теләрләр имди.
389. Тикмә-си бер мәликдән кэлмиш иди,
Зөләйхани хатунлыңрә арзулади;
бәс, Зөләйха атасирә әйтүр иди:
“Бәни Мисър рәзизе алсун имди”.
390. Атасы бу әхуали тәхңыйң белди,
бети йазуб, Мисър таба кеши салди,
бети йазуб, түгәл әхуаль ИРЛЯМ ңылди:
“Бер ңызим вар, мөдам сәни теләр имди.
391. Тәймус ибне Талус бән-вен [белең] байың,
бер ңызим бәнүм вардыр, сәңа лаиң;
аңа тәңдир уйлә ңылмыш җәббар халиң,—
эстәр исәң, йалауачың изгел имди.
392. Солтан-лардин чуң теләрләр, һәргиз вармаэ,
айруң-лари һич бикенмәз, күңел вирмәз,
хатерендән ул сәни һич кидәрмәз,—
истәр исән, безләрә белдер имди.
393. Бән ңызымни хәңыйңәт сәңа вирәм, (стр. 45)
бең дәүә йүк-җиһазени хазир ңылам,
бең ңатыргә дәхи мал йүкләтдерәм,—
дәүә йүги хәрир-зиба ула имди.
394. Дагы бең ңол, бең ңарауаш вирәм буйлә,
пәйвәстә тәпурындә хезмәт ңыйлә,
мөдам анлар сезләрә тәпур ңыла,—
кеме хәтами, кеме руми ула имди”.
395. Ул ваңыт Мисърә РӘЗИЗ — Ңыйтфир иди,
йалауачлар бети берлә аңа кэлди,
бети уңуб, рәуа күрди, риза вирди —
җәуаб бетүб, рәсуль ирсаль ңылур имди.
396. “һәр кем бәни теләйүрсә — теләйүрмән,
Һәзар чәндан арзу берлә эстәйүрмән,
малум-мөлкүм җөмлә фида әйләйүрвән,—
җанем берлә ңабул ңылдым”,— дәйүр имди.
397. Ңыйтфирнең йалауачи кэлди исә,
Тәймусә җәуабнамә йазди ирсә,
бөти уңуб, хален мәглүм ңылди ирсә,
Зөләйха-ни йарар ңылыб күндерер имди.
398. Бең ңатарә дүйә мал йүкләт[дер]ди,
дары бең ңол-ңарауаш атландырди,
Зөләйхә Мисър эчрә кэлди-керди,
сәрай эчрә тәхет уруб ултурыр имди.
399. Хәрир киде, таҗ уранды, тәхтә агди,
күңле ачлыб, хатеринә шади йарди,
һәмана-кем, ун түртенчи күн-ай тугди,—
биңзе нуры көнәш кеби балңыр имди.
400. Сәүенди: “Морадемә ирдем, дәйүр,
РӘЗИЗ Мисър җәмалени күрәм, дәйүр,
җөмлә малум дәрвишләрә вирәм, дәйүр,—
морадем шөкранә-сен ңылам имди!”
401. Улуң СЭРӘТ бәкләр берлә РӘЗИЗ кэлди,
бәкләр кэтди — РӘЗИЗ анда йалгыз ңалди,
аны күреб, Зөләйхә фөрйад ңылди:
“Бу нә ирдер, нишә ңалди?” — дәйүр имди.
402. Ңарауаш-лар Зөләйхайә әхуаль әйдүр:
“Байың, Мисър гәзизе солтан будыр,
хәңыйңәт, сәнең зәүҗең Ңыйтфир дорыр,— (стр. 46)
әдәб-сезлек ңылмарыл”,— дирләр имди.
403. Муны ишдеб, Зөләйхә-нең раңле шишди,
фөрйад ңылыб, угынубән йэрә дүшди,
ңарауашлар җөмләсе ңайрурушди,—
аны күреб, Ңыйтфир дагы аглар имди.
403'. Җачан-кем, башыгә раңле кэлди ирсә,
әхуаль нитәлегин заһир белди ирсә,
РӘМ-РОССӘ берлә бидэе сулди ирсә,—
Нарауашлар бу әхуали сурарлар имди. (Ссу.)
404. Ңарауашлар әйдүр: “Әйа, шаһе җиһан,
сән-сез безгә улмасун ушбу җиһан,
аны күреб, угынуб дүшдең нидән? —
Ушбу эши безгә изһар ҢЫЛРЫЛ имди!”
405. Зөләйхә әйдүр: “Ираң ңалди бәнүм илем,
аһ, нидән РӘЛӘТ дүшди бәнем халем,
аһ, дәригә, үкүш рәнҗем, узаң йулым,—
нәчә күнлек михнәт заир улди имди!
406. Бән дөшүмдә күрдегүм байың дәгүл,
байың белен, бу бәңа лаиң дәгүл,
бу эр һәргиз ул кешейә биңзәш дәгүл,—
гаңле-күрке аның буйлә дәгүл имди.
407. Тулун ай дик балңар иди аның Йүзи,
бал-шәкәрдән татлу иди аның сүзи,
мәхзүн-ләрә рахәт вирүр аның Йүзи,—
ансыз бәңа бу җиһан хуш дәгүл имди.
408. Бәнүм илә буйлә вәрдә ңылмыш иди,
нә 'Мәрнәдән ВӘРДӘ-ГӘ ул хилаф ңылди?
Мунчә сәфәр, рәнҗем ңаму заир улди,—
илем-шәһрем ираң бондан ңалди имди!”
409. Дирнешдиләр ңаму улу ңарауашлар,
игү сүзлә Зөләйхә-ни үгүтләрләр:
“Иа хатун, сән сабър ҢЫЛРЫЛ,— диб сүзләрләр,-
сабър берлә морад хасил улур имди.
410. Нә белүрсән, халиң сәбәб ңылур ирсә,
ул дүшең һәм тәэвиле кэлүр ирсә,
морадең бондан хасил улур ирсә,—
хаҗәт рәуа цылмаң аңа кәңес имди”.
411. Зөләйхә бу үгүти рәуа күрди,
Мисърдә дормаңлы[ң]рә б 6 й у н вирди,
һич кемсәнә бу сер[р]и белмәз ирди,—
Ңыйтфир һәм бу әхуальдән Рафил имди.
412. Тәлим мөддәт чуң кэчди анда кэзин, (стр.47)
Зөләйхә Ңыйтфирдән саңлар үзин,
арзулайур, сулдырыр күрклү йүзин,—
пәйвәстә ул Йусефи үгәр имди.
413. Халиң саңлар Ңыйтфирдән Зөләйха-ни,
Иусеф үчүн саклар иди халиң ани,
һәм йәнә Ңыйтфир даги белмәз ани,—
хаҗәт ирсә, җен ңыэи кэлүр имди.
414. Зөләйха Ңыйтфирә МОТИР улмаз,
үзин саңлар, һәргиз аңа йаңын кэлмәз,
Ңыйтфир ДЗРИ бу әхуалең асльш белмәз,—
җен ңызыни Зөләйхә диб ңучар имди.
415. Андан соңра йэди йыл дәхи кэчди,
хальләр дүнди, тәлим айлар кэлди, күчди *,
гаңибәт йусеф дари Мисърә дүшди,—
Мисър ичрә ңол улуб сатылур имди.
* В рук. УИм. и в печ. изданиях — кэчди; здесь дано по рук. Бкн., КБ.

416. Мөнадиләр базар эчрә йугрүшүрләр:
“Бу урланни кем сатун алур?” — дирләр;
күреклү йүздән нәңаби күтәрдиләр,—
биңзе нуры күн йахтусын тутар имди.
417. һич кемсәнә аны сатун алумади,
бәһа йэтүреб кемсә йаңын кэлүмәди,
Мисър малы аңа бәһа улумади,—
галәм малы аңа бәһа улмаз имди!
417'. Ул ваыт Мисър мәлике ул Ңанзәфәр,
ул РӘЗИЗӘ мәрлүм улди ушпу хәбәр,
Дурар урлын хезмәтенә тәгҗил үндәр:
“Ңолың кэтүр, без күрәлем!>—дәйүр имди. (Ссу.}
I
418. Улуң сагәг әмер ңылди анда Ңыйтфир:
“Күшек уңы мәйданени бизәңез, дир,
хәрир-зиба дүшәкләр дүшәңез”,— дир,—-
чүрә-синә тәлим көрси ңорарлар имди.
419. Ул хәлаиң анда җөмлә утурдилар,
улуң СЗРӘТ Иусефи кэтүрдиләр,
улу-кечи җөмлә хезмәт әйләдиләр,—
майдан ичрә көрси үзә ултурыр имди.
420. Ушалдәм Йусеф анда хазир кэлди,
биңзе нуры сәрай эчин рәүшан ңылди,
Зөләйхә баңыб филхаль аны күрди,—
һәмандәм би-худ улыб дүшәр имди.
421. Ңарауашлар җемләси аңа ушди,
раңле кидүб дүшдүгш рәҗәб-ләшди,
диделәр аңа: “Нидән гаңлең шашды?” — (сгр. 48)
Ңамулари дкркешүбән сурар имди.
ү
422. Зөләйха әйдүр: “Ңуйыңыз, бән дүшәйен,
тәлим ЙЫЛРЫ хәсрәтемә ңауышайен,
фираң хален-әхуален сурашайен,—
хәңыйңэт, висаль күни дурди имди.
423. Улдур бәнүм хаҗәтем, бәллү белең,
сезләр аны бәнем үчүн сатун алың,
җөмлә малум аның үчүн фида әйләң,—
нәчә бәһа деләрсә, вирең имди!”
423'. Ул фәрештәләр иде-кем Йусеф ише,
әйдүр: “Буный ңачан алур тикмә кеши?
Мәгәр РӘЗИЗ ула бонуң дине даши,—
РӘЗИЗ кеби шаһлар эла!>—дәйүр имди. (К.Б.)
424. Мөнадиләр улу үнин ңыйрырырлар:
“Бу угланни кем сатун алур?” — дирләр,
“Ун дөрлү һөнәре вар муның!” — дирләр.—
һөнәрләрин берин-берин әйтүр имди.
425. “Әүүәл улдыр: ңәдде йахшя, зариф үзлү,
икенчи — биңзе йахту, күрклү йүзлү,
үчүнчи — теле фәсих, сәхих сүзлү,—
йэтмиш ики тели тәмам белүр имди!
426. Түртүнчи — шәфагәтлү, мөрәүүәтлү,
бишенчи — алб йөрәклү һәм һиммәтлү,
алтынчи — ңамулардан бик ңуввәтлү,—
ңырың ирдән ңуввәте артуң имди.
427. Иэденчи —дине бөтүн, дийанәт-лү,
сэкизенчи — хаин дәгүл, әманәт-лү,
туңызынчи — холңы лятиф, ляфзе датлу,
унунчи — рисаләт нәсели имди”.
428. Рәзиз, аны ишедүб, хәйран ңалди,
Иусефнең җәмаленә нәзар салди,
кәндүдән сабъре кэтди, бихуд улди,—
берәр сагәт бихуд улыб турар имди.
429. Рәзиз әйтүр: “Бу угланни бәңа сатгыл,
йенҗү-мәрҗан, гәүһәр-йаңут бәндән алгыл,
нәчә бәһа кэрәк ирсә, бәйан ҢЫЛРЫЛ,—
ңыйммәтен МӨРӘЙЙӘН сән ҢЫЛРЫЛ имди!”
429'. Ул фәрештә, Иусеф ише, хазир кэлди,
хөфийә берлә таҗирә иглям ңыйлди:
“Иусефен агыри алтун делә,— диди,—
һәр мәтардән агырынчә салгыл имди”. (Бкн.)
430. Таҗир әйдүр: “Тәразуйә алтун ңуйгыл,
бу урлан-ның арырынчә алтун виргел,
дүгәл малдан берәр дөрлү дәхи ңуйрыл —•
һәр бере-си урлан арыри улсун имди”.
431. Анда РӘЗИЗ бу ңәуелә рази улди, (стр.49)
улуң СЗРӘТ хәзинәйә үзи кэлди,
тәразуйә бэш йүз бек алтун ңуйди,—
алтун бари Йусеф агри кэлмәз имди.
432. Тәразуйә тәлим алтун дәхи ңуйди,
тартдылар — Иусеф илә тиң кэлмәди,
хәзинәдә алтун-көмүш һич ңалмади,—
җөмлә малы Иусеф агри кэлмәз имди.
433. АР вә атлас, мишк-ү рәнбәр — җөмлә ңуйди,
гәүһәр-йаңут, йенҗү-мәрҗан буйлә ңуйди,
РӘЗИЗ бу гәз бәһадән раҗиз ңалди,—
түгәл малы Иусеф агры улмаз имди.
434. Рәзиз әйдүр: “Сәүдәмез улмаз имеш,
бәһа йитеб, шарт йэринә кэлмәз имеш,
раләм малы муңа бәһа улмаз имеш,—
ңаланыни мәңа бәхшиш ҢЫЛРЫЛ имди”.
446. Малик бу гәз Йусефә кәнә сурди:
“Сәни бәңа сатанлар кемләр, диди,
нишә сатди, нишә буйлә учыз вирди,—
бу әсрари бәйан ңылсаң, белсәм имди?”
447. Иусеф әйдүр: “Бән ани әйтүмәзвән,
хаңи ңуйуб, батил сүзә ңайтумазвән,
рәммазлыкдан шәйтан күнли байытмазвән,-
бунда ул сер[ри] ачмайам, үртәм имди.
448. Айрудмацлың вакты кэлди, бәйан белгел,
имди сән хатереңни рази тутгыл,
Иусефи күрдүм дәйү сөйләмәгил,—
әманәт[дер]: бу әсрари саҗла имди!”
449. Андан соңра ул Ңыйтфир фикер кылди,
Иусефи алдурынә пошиман улди:
“Хәзинәдә алтун-көмүш һич ңалмади,—
мөфлис-мохтаҗлың билә ңалдың имди”.
450. Иусеф әйдер: “Солтаным әмер ңылсә, (стр. 51)
хәзинә-дар хәзинәйә нәзар салсә,
нә ңалмышдыр хәзинәдә, варыб күрсә,—
ңэлеб сәңа хәбәр вирсә”,— дәйүр имди.
451. Хәзинәдар хәзинәйә хазир кэлди,
хәзинәнең әхуален күреб белди,
тиз йүг[е]рүб, мәликгә хәбәр вирди:
“Хәзинәдә тулу мал күрдем имди!”
451'. Хәзинәдар сәүенүб кирү кэлди,
бу әхуали мүштөлөди, бәйан к.ылдн,
гәзиз, иштеб, бу ишә хәйран ңалди,—>
бу әхуали рәҗәбләр, д[а]ңлар имди. (Б.)>
451 *. Андан гәзиз хәзинәдардан хәбәр сурдн:
“Бу арада нә МӨРНӘ вардур, диди,
хали улмыш хәзинә нәчүк тулди,—
бу кәрамәт, бу бәракят ңандан имди?” (Ссу.)
461'. Хәзинәдар әйдүр: “Бу сер[р]и белүмәсвән,
һич МӘРНӘДӘН әндишө ңыйлумасвән,
бу әхуали һич кемсә-дин б[у]лумасвөн,—
бу серри ул углан йәрәк билүр имди”. (Ссу.)
452. Иусеф әйдүр РӘЗИЗӘ: “Әйа солтан,
бәнем бер мәүлям вардыр, улур сөбхан,
андан-дыр җөмлә-си ушбу ихсан,—
йуклари вар ңылмак. аңа кәңес * имди.
453. Байың белен, айдандыр бу гинайәт,
фазле берлә ул ңылыбдыр бу кирамәт,
бән аңа тәлим ңыйлам шөкр-ү миннәт,—
сезләрә һнч миннәтем йуңдыр имди”.
453'. Хәзинәдар әйдур: “Бән варур идим,
Иусефниң ңатындә дурур ирдим,
кукдән душлар инәр ирде, күрәр ирдим,—
адәм бэкин Йусеф берлә сөйләшүр имди. (Д.)
4532. Әйдүрләр: “Иа- Йусеф, бу гәз кургил,
ңыйммәтен бәһаңн бу гәз билгил,
халиңың хакменә риза виргил,—
мөдам аңа СЫРЫНРИЛ”,—дирләр имди. (Д.)
4533. “Бондан уңдан күзгүйә баңдуңмы-ди,
күзгүдә күркуң күрүб әйдүнми-ди:
“Бән сат[ы]лур ңол улсам, дидүңми-дн,—
бәнем бәһам кем тһкүрүр?!”—дидүң нмди? (Б.)
453*. Бәһаңи нә идүкен белдуңмү, дир,
тәңдир нәчә идүкен курдүңму, дир,
нә бэһайә сатдилар, күрдүңмү, дир,—
ун сикез йармаңгә сатылдуң имди! (Б.)
4535. Бу гәз күргел, ңыйммәтед нәчә улди,
халик сэңа гинайәт нәчә ңылди,
дүкәнмеш мал-хәзинә нәчә дулди,—
халиң-гә шөкер-сипас ҢЫЛРИЛ имди!” (Б.)
454. Андан соңра Иусефә гәзиз сурди,
хөрмәтени, ңәдерени бу гәз белди,
элен алуб, Зөләйхәйә тәслим ңылди:
“Бу мөбарәк урла-нчыңни саңла имди.
455. Иа Зөләйхә, бу урланни хөрмәт ҢЫЛРЫЛ,
гайәт улу аңа лащ РИЗЗӘТ ҢЫЛРЫЛ —
бэнән аңа артурырак ТӘРЗИМ ҢЫЛРЫЛ,—
безим бу урлумыз улсун имди”.
456. Рәзиз сүзин Зөләйхә рәуа күрди,
Йусефи агырлади, хөрмәт ңылди,
үч йүз алтмыш әлуан дөрлү тун әиләди,—
һәр күндә бер дөрлүсин кидерер имди.
457. Йусеф әйдүр: “Бу иш нәтә рәуа ула
('мундаң тунлар рәуамедер ЙӘРНИ ңула?)
Ушбу иш ңамуләрә мәрйуб ула,—
бу тунлари РӘЗИЗ даги кимәз имди!”
458. Зөләйхә әйдүр: “Аңларыл сән, әйа дилдар,
кидекеңни РӘЗИЗ даги рәуа күрәр,
бу тунлари хэңыйңәтдә ул бойур[а]р,—
кисәк, нур РӘЛЯ нур ул ур имди”.
459. Кәнде әли[н] Йусефең башин тарар,
йенҗү-мәрҗан берлә барлаб сачин үрәр,
ушал хальдә җанындән кэтди ңәрар,— .
РИШҢЫ йвдде, асла сабъры ңалмаз имди. (стр.
459'. Зөләйха Йусеф күркин ңийас ңылди,
би ңәрр, гаҗиз улыб, мескин улди,
раңибот ул Иусефо гашщ улди,—
күн кэлдукчә һәрдәм РИШҢЫ артар имди. (Б.)
460. Мөшкил хальгә дүшди ул анда кәзин,
бер сагәт-гә күрмәсә Йусеф йүзин,
сабъры ңалмаз, аңламаз кемсә сүзин,-
нә сүзләсә, “Йусеф!” дәйү сүзләр имди.
461. Бәрдазан тәнендән кан алдырса,
хәҗҗам аның тамыринә ништәр урса,
рәлялхаль ңаны аңыб, йэрә тамса,—
йэр үзрә Иусеф ады йазылур имди!
462. һәр заманда күкләр таба нәзар ңылса,
күк йүзендә улдызлари күрәр исә,
һәмандәм Йусеф анда кэлүр исә,—
улдыэлар [һәм] Иусеф дәйү сүзләр имди!
463. Бәс, ул хальдә би ңәрар, би-худ улди,
әхуалени Иусефә изһар ңыйлди,
сунубән Иусефең әлин алди,—
әлин алыб, ботханәйә керәр имди.
464. Әйдер: “Санәм, хаҗәтмәндан улдым сәңа,
ушбу урлан лаиң ирер йаулаң бәңа,
бу гәз мәдәд ңыйла виргел бәндә-ниңгә,—
бу угланны бәңа МОТИР К.ЫЛРЫЛ имди!>
465. Иалуарыр ул санәмгә, зари әйләр,
зирә-ки РЫЙШК.Ы ралиб, сабъри аулар,
хәтерендә ңалмади [һич] гизлү әсрар,—
нә чар улуб, бутынә йалуарыр 'имди.
466. Аны күрде Йусеф сәүчи, дога ңылди —
санәм сынды, ушанды — ун парә улди,
халиңдая санәмгә әмер кэлди:
“Иусеф — мөрсәл нәби!” — дәйеб сүзләр имди.
466'. Зеләйхә халиң СОНРИН күрди ирсә,
санәмә ушпу хәбәр кэлди ирсә,
санәм сүзләб, бу хәбәри вирди ирсә,
бу әхуали Иусефдән сурар имди. (Ссу.)
467. Зөләйхә сурар: “Бу халь нидән кэлди,
бөтүн икән ун парә нидән улди?”
Йусеф әйдүр: “Бони халиң уйлә ңылди,-
бу ишни деләмәде сәндән имди”.
467'. Зөләйхә әйдүр! “Ушпу иш гәҗәб дурур,
ул халиң бу санәми нәчүк курүр,
санәмә бу хурлыңни нәтәк ңыйлур,—
санәм эүдә үртуклү дурур имди?1” (Ссу.)
467г. Иусеф әйдүр: “Сөбханем ңадир дурур,
барчә хальдә ңол-лар үзрә хазир дурур,
батил эшләр җөмлә аңа заһир дурур,—
һәр кем ңандә нә ңыйлдурын күрүр имди”. (Ссу.)
468. Зөләйхә әйдүр: “Әгәр уйлә улди исә,
халиңдан безә кирү мәдәд кэлсә,
байагы-дәк санәм дәхи бөтүн үлсә,—
йа Иусеф, сән деләсәң, улур имди.
469. Ңурңарым: бутханәйә малик керәр,
санәми ун парә улмыш, ани күрәр,
бу әхуалең нитәлекин безгә сурар,—
кэрәкмәз-кем безни сөчлү билә имди”.
470. Улуң СЗРӘТ Иусеф сәүчи ДОРЗ ңылди,
тәңредән иҗабәт хасил улди,
санәм улдәм байагы-дәк бөтүн улди,—
ул Зөләйха гәҗаибә ңалур имди.
471. Андан соңра РИЦШК.-ЛЫҢ әсәр ңылди,
күн кэлдекчә РИШҢЫ дәхи битәр улди,
биңзе сулди, уйңудан мәхрүм ңалди,—
йимәк-эчмәк ңайруси кэтди имди.
472. Мәгәр бер күн РӘЗИЗ аңа хазир кэлди,
буның хәлен табибә изһар ңылди,
табиб сунуб Зөләйхә әлин алди,—
тамрын тутыб, рәнҗен аның сурар имди.
472'. Зөләйхә РӘЗИЗДӘН йәшрүн ңыйлды
(РӘЗИЗ аның нә дийәсен белүмәде),
табибдән рәнҗен пәнһан ңыйлумады,—
рәмез берлә табибә белдүрүр имди. (Ссу.)
473. Әйдер: “Бундә с[а]йрулык, * б[у]лумазмен,
бу рәнҗә дәрман нә-дер, белүмәзмен,
буның рәнҗен һич заһир ңылумазмен,—
хәңыйңәт, гишыңлың кяр ңылмыш имди”.
ФАСЛ: ДАНӘ ЗӨЛӘЙХАДИН ӘХУАЛЬ СУРМАК
474. Зөләйха бер күн йатыб уйур ирди,—
бер дайә-се вар иде, аны күрди,
әйдүр: “Әйа хатун, сәңа нә халь, дигди,
нә МӘРНӘДӘН бу халә дүшдең имди?
475. Йа кәдбану, нә сәбәбдән хәтерең тар,
җәмалең сарир улмыш, нә РОССӘҢ вар?
Рәнҗең бәндән йуйытмарыл, ҢЫЛРЫЛ изһар,—
халең зәриф, ваңтың нәхуш улмыш имди!”
476. Зөләйхә дайәсенә җәуаб сөйләр,
сер[р]ин анда дайәсенә заһир әйләр,
ңамулардән бу разени йаулаң саңлар.
“Бу әсрарни, зинһар, саңла!” — дәйүр имди.
477. Әйдүр: “Ушал Кәнран-нең ңол урлани —
әйа дайә, белүрмү-сән имди ани?
Бу әхуалә ул дөшүрди байык, бәни,—
аның гишңы буйлә ңылди бәни имди!”
478. Дайә әйдүр: “Тикмә-дән бу халь сәңа,
нишә халең димәдең әүүәл бәңа,
мәслихәтлү иш ңылурдем ундан суңа,—
морадең мәгәр хасил ула имди.
478'. Рашиңлык, әхуале буйлә дурур,
гашиңнен арзусе шуйлә булур,
мәгшуцнең биңзе күндәй күнә сулур,—
так.әти, ңуввәти ңалмаз имди. (Ссу.)
479. Йа кәдбану, РИШЫҢЛЫҢ кәңес улмаз,
һич табиб-ләр у[л]дәрдә дәрман [б]улмаз,
галәм хөррәм улур исә, рашиң күлмәз,—
һәрдәм мәршуң ңайрусын тартар имди”.
480. Зөләйхә әйдүр: “Йа дайә, раст әйдерсәң
бәңа лаик. мөнасиб сүз сүзләйүрсәң
бу күндин суң бәнүм үчүн нә әйләрсән, —
йухсә бәни бу рәнҗү үлтүрер имди?!
480'. һәр нәмә иш бойурсац, бән аны цыйлам,
бән сәнең әмереңә мотиг улам,
мәгәр-кем бу рәнҗедән рәхәт улам,—
башдагы морадемә ирәм имди!” (Ссу.)
481. Дайә әйдүр: “Малың исраф ңылмак, кэрәк,
гашик. кеши малын фида куылмаң кэрәк,
мал-мөлкәтдин тәмам күнел бизмәк кэрәк,-
гашик исәң, хәзинә мал дүкгил имди!”
482. Хатун әйдүр: “Әйа дайә, рази улдым,
бән сәнең үгүдиңә мөкир кэлдим,
малум-мөлкүм җөмләсин фида ңылдым,—
бәнүм үчүн НӘ ҢЫЛурСӘҢ К.ЫЛҒЫЛ ИМДИ”.
483. Дайә әйдүр: “Бәнналәр хазир кэлсүн,
сеңа лаиң бер сәрай бина ңылсун,
шәйлә ңылсун, күрәнләр хәйран ңалсун,—
әчи дүрлү мөнәкдәш улсун имди.
484. Иченә дөрр-ү мәрҗан фәреш дүшәнсүн,
ңызил алтун йығачлар анда диксүн,
әтрафендә будаңлари әлуан улсун,—
йимешләре әлуан дөрлү улсув имди.
485. Дөрлү-дөрлү терәкләр анда диксүн,
бер нәчә дерәкләри инҗү улсун,
бер нәчә дерәкләри ғаңың улсун,
бер нәчә-се к.ызил мәрҗан улсун имди.
485'. Ул дерәкләр арасында чыбың диксүн,
ул чыбыңлар җөмләси алтун улсун,
дерәкләр түбендә үгүзләр ңыйлсун,—
ул үгүзләр көмүшдән улсун имди. (Д-Jt
486. Сафи ңызил алтун-дан ат әйләсүн,
гәүһәр-йаңут, инҗү-мәрҗан бизәкләсүн,
чүрәсендә тәлим дөрлү йығач улсун,—
йимешләри әлуан-әлуан улсун имди.
487. Ул йыгач-лар үзәринә ңуш ңундырсун,
ул душларның дигмәсе бер дөрлү улсун,
ул сәрай-нең әчи васфе буйлә улсун,—
к.амусе сандал гүлдән улсун имди.
487'. Ул сәрайны бу сифатлу әйләсүнләр,
түмән түрлу нәңыш-ләр бизәсүнләр,
диварын сирчә илә бизәсүнләр,—
мөшабиғ алтун-көмүш улсун имди. (Ссу.)
488. Аның эчин йопар берлә бизәсүн-ләр,
гәүһәрдин һәм кандилләр әйләсүнләр,
гуд-гәнбәр, мишекләрни дүтәтсүнләр —
һәм мөнәкдәш, һәм мөраттәр улсун имди,
488'. Сурәт бизәсүнлэр сәцыф арасын[и],
уйлә ңыблсун дүрт дивар арасын[и],
бизәсүнлэр җөмлә йусеф сурәтен[и],—
һәм сәңа бнңзәтү ңыйлсунлар имди. (Ссу.)
489. Күшек ичрә мөғәй й ә н тәхет ургыл,
үстүңә һәм хуш мөләүүән тунлар кигел,
башыңа һәм мөкәлләл таҗ урунғыл,—
ул тәхет үзрә мөнәүүәр сән улғыл имди.
490. Ңарауашлар хезмәтеңә үрә дорсун,
ңызил алтун мәшрәбәләр дута дорсун,
мишек-йопар, ғуд-ғәнбәр дүтси дорсун,—
сәңфе ңызил алтундан улсун имди.
491. Йусефи үндәгүл — хазир кэлсүн,
кэлүбән бу әлуангә нәзар ңылсун,
баңубән көрси үзрә сәни күрсүн,—
нәчә сабъры вар исә, кэтсүн имди.
492. Ани күргәч, биңәрар, бихуд ула,
өмиддер-кем, мотиғ ула, буйун вирә,
башдаш дардеңә дәрман ула,—
морадың мәгәр хасил ула имди!..”
493. Зөләйхә дайә пәнден рәуа күрди,
бу халь ичрә үзи ңаты зәриф улди,
бер күн РӘЗИЗ шәфңәтилә аңа сурди:
“Рәнҗүң нәдер, хатерең нә?” — дәйүр имди.
494. Хатун әйдүр: “Санигләр хазир кэлсүн,
бәңа лаик. бер сәрай бина ңылсун,
сэр ай әчи рәҗәб әлуан нәңеш улсун,—
эчендән дөрлү сулар аңсун имди”.
495. һәмандәм Ңыйтфир анда әмер цылди,
саниғләр, нәкңашләр һәм хазир кэлди,
хуб мөнәңңәш, мәхкәм сәрай бина ңылди,-
устадлари җөмлә аңа варды имди.
496. Зөләйхә дөрр-ү мәрҗән зөлеф үренди,
йенҗү-мәрҗан берлә аңа зиннәт вирди,
хуш мөзәййән улубән күшекгә керди,—
биңзе нуры күшки рәүшан ңылур имди.
496'. Мөләүүән тун тунанди хәрир зиба,
мөнавдәш таҗ уранди, улди хуба,
мөнәүүәр тәхет үзрә ултурди хуба,—
мөнәүүәр йахты Йүзи балңыр имди. (Ссу.)
497. Әмер ңылди, Йусефи үндәдиләр: (стр. 56)
“Сәни хатун үндәди, кэл!” — дидиләр,
аңсыздан ғафил икән алдадилар:
“Безне ғәзиз виреб ийде”,— дирләр имди,
498. Ңатарлайу сәрайға Иусеф керди,
тәхет үзә хатунни ултурыр күрди,
ихтийат ңылур иркән, кирү дүнди,—
сизенди, ңайра дүнеб ңачар имди.
498'. Зәләйхә бу әхуали белди ирсә,
улдәм Иусеф ихтийат цыйлди ирсә,
кэлдукенә күб пошиман улди ирсә,—
йэти ңапуғ бағлайубән йапарлар имди. (Ссу.)
498 *. Таҗ кийәр, ңаш уйнатур, күзин сүзәр,
сүзләдүкчә нәфәсендән ғәнбәр тузар,
һәман фирдәүес эчрә хурларэ биңзәр,—
айағындан мәрҗан хали цушар имди. (Ссу.)
499. Иусеф әйдүр: “Ходавәндә, ходавәндә,
сәнең хөкмең кэлтүрди бәни бонда,
бунчә фитнә дүшән цола сабър ңанда? —
Фазлең берлә сабър җәмил виргел имди!”
499'. Бәс, Зөләйха йусефә дәлил улды,
ғишңынэ дәлиле вар, хәмлә ңыйлды,
сәүенүбән Иусефнең элен алды,—
ухшайу кәндү таба тартар имди. (Ссу.)
500. Хатун әйдүр: “Бән сәни дүшдә күрдем,
андан бирү җәмалеңә ғашиң улдым,
малум-мөлкүм җөмләсен фида ңылдым,—
морадем бу күн хасил ңыйлам имди”.
501. Мәхкәм тутди Зөләйха Иусеф элен,
тулун ай тик балңыр иди йаңы килән,
шуйлә икән Иусеф деләр РИСМӘТ йулын:
“Ңуртар!” — дәйү тәзарреғ-лың ңылур имди.
502. Иусеф әйдүр: “Хәлвэт сәрай бизәнебдер,
хурлар кеби Зөләйхә дүзәнебдер,
рәҗим шәйтан аздырмағә узаныбдыр,—
кәйедләрдән саңла бәни!” — дәйүр имди.
502'. “Ходавәндэ, әгәр уйлә улмаз ирсә.
Иблис ләғнн күрүб пошәман улмаз ирсә,
мәдәд-ғисмат, нәжат сәндин кэлмәз ирсә,
Ибяе Иағцуб зилләт эчрә цалды имди!> (Ссу.)
5022. Сиддиң Иусеф халиңыни даим үкди,
һәм сиддиңлык һәм садик,лың ана дикди,
тун бағы йиде йэрдән мәхкәм тутди,—
“мәғаз-аллаһ> тиб, хаңғә сығынур имдн. (Ссу.)
503. Халиң әйдер: “Истиғанәт бәңа ңылдың,
ә ү в ә л-ахир дәстегир бәни белдең,
һич ңайғурма, фитнәләрдән мәғаф улдың,—
һәм ңуртарам, һәм мөкәррәм ңыйлам имди”.
504. Иусеф әйдер: “Иа хатун, ңуйғыл әлүм,
батил ишдән хаңғә ғаси улмайалум,
фәсад ишләб, булғаныб ңалмайалум,—
с?бър ңылкыл, шәйтан мәңһур улсун имди”.
505. Бәс, Зөләйхә Иусефә царшу дорди,
жәмаленә мәдех-сәна әйтү вирди,
жәмален берин-берин әйтүр ирди,—
үкдегенчә үкдеги артур имди.
506. Зөләйха әйдүр: “Иа, миһербэн, мөрәүүәтлү,
холңың лятиф, йүзең йахту, сүзең датлу,
бән бу күшки бизәдем сән сифатлу,—
бу сәрай-ның нәңшинә бер баңғыл имди!”
507. Иусеф баңды, сәрай нәңшин ғәжәбләди,
бэкенди: * “Иаулаң зиба сәрай”,— диди.
Әйдүр: “Хатун, монда ғәзиз күрүлмәди,—
гәзиз дағи хатун илә кэрәк имди”.
508. Зөләйхә Иусефә жәуаб сөйләр:
“Ғәзизең бу сәрайда нә эши вар,
бу сәрай-ның жөмлә нәңши сәңа биңзәр —
бу күшеки сәнең үчүн йабдың имди.
508'. Ул сэрай андан сәңа лащ дурур,
бу кәлачн мәжаз дәгүл, байың дурур,
фиғелец хуш, гишңын йаулаң датлу дурур,—
сәнен РНШҢЫҢ бәңа әсәр ңыйлди ннди”. (Ссу.)
509. Иусеф .әйдүр: “Бәни ғәзиз сатун алди,
хувым-холңым ғәзизә лятиф кэлди,
бәни ул уғыллыңғә ңабул ңылди —
атамә нэтә хаин улам имди?!
510. Хийанәт әһлени халиң сәүмәз,
дошман-ләрдән ғәзабен һич кидәрмәз,
дәргяһенә кэләнләри кирү ңуймаз —
сабър ңылғыл, хаиф ражи улғыл имди!”
511. Зөләйхә ул сүзләри һич аңламаз,
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Кысса-и Йусуф Һәза Кыйссәи Йусеф Гәләйһи Әс-сәлям - 4