Latin

Кеше Китә — Җыры Кала - 2

Süzlärneñ gomumi sanı 4105
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2119
37.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
51.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
60.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
— Син миңа ачуланмыйсыңмы? Син миңа ачуланма, яме? Мин сине бервакытта да кеше алдында кызартмам. Мин колхоз эшеннән курыкмыйм. Ачуланма, әйдә гөрләтеп бер тормыш корыйк. Тик ачуланма гына. Мин сине бер дә читен хәлгә калдырмам...
Хәкимулла телгә килде. Хәер, ул нәрсә сөйләгәнен белмәде. Кызның кайнар кулларын үзенең бирчәйгән уч төпләренә кысты да пышылдап нидер сөйләде.
Ела, Васфикамал, ела! Кояш чыкканда елаган күз яше — изге яшь. Кеше нигезенә килеп төшкән кыз баланың беренче тапкыр түккән күз яше — изге яшь...
Барысы да җайланды. Иртәнге көтүне куганда, Шәяхмәт-ләр морҗасыннан май исе катыш сыек төтен чыкты. Яшь килен, көтү куып кайтучы бөтен хатыннарны телсез калдырып, көянтә-чиләк белән су буеннан Шәяхмәтләр капкасына кайтып керде.
Тик сәгать иртәнге тугызлар тирәсендә генә Шәяхмәтләр-нең өенә итәкләрен бөрмәсенә кыстырып күтәргән бер хатын җәһәт-җәһәт кенә килеп керде. Туп-туры түргә узып, сәкегә утырды. Бу — кодагый иде. Моны Кара Чыршыда бик яхшы беләләр иде. Такта чәй, ситсы, галош кебек әйберләрне Кара Чыршыга шыпырт кына шушы хатын торгыза иде. Бер мәлгә өйдә тынлык урнашты. Кемдер сүз бантларга тиеш иде. Моны Ташлытау кодагый башлады. Хәер, сүз дип сүз' түгел, әллә нәрсә. Ул күзләрен ямьсез итеп Васфикамалга текәде дә кинәт кенә дерелди, калтырана башлады.
— Уф-фу-фу-фу-фу...
Иреннәрен ялап алды да тагын калтыранды.
— Уф-фу-фу-фу-фу...
Шулай диде дә кинәт башын сәкегә чырык итеп бәреп ауды. Өй эчендәгеләр каушап калдылар. Тик Васфикамал гына моңа борчылмады. Күзен ал артып яткан анасы янына килеп аның баш астына мендәр салды.
— Бер дә исегез китмәсен, безнең әнинең шундый гадәте бар аның, үтә дә китә ул,— диде. Зәйнәб җиңги, куркудан нишләргә белмичә, Шәйхи хәлфәне алып чыкты. Шәйхи хәлфә
— Мин сине күптән күреп йөри идем. Ташлытауга барган саен... Тик бервакытта да сине миңа карарсың дип уйламадым. Син бит чибәр... Син бит яшь. Синең бит нинди чибәр егетең бар иде. Начальник кеше. Син китмә, яме. Кал. Әйдә, өйгә кер. Рәхмәт, Васфикамал, билләһи, рәхмәт. Гомерем буе бу яхшылыгыңны онытмам.
Васфикамал бу сүзләрне ишетмәде.
Чолан баганасына сөялгән килеш, ул елый иде. Хәкимулла аның җилкәсенә бер кулын куйган да, тагын ни әйтергә белмәгән килеш, бер кулындагы чыбыркы сабын әйләндерә дә
әйләндерә.
тегеләй дә, болай да тартынып карады, әмма өшкерергә бик нык кыстагач баш тартмады.
— Мин өшкерүен өшкерәм, әмма духтырга күрсәтергә кирәк,— диде.
Бераздан Ташлытау кодагый торып утырды, йорт эченә күз салды. Дөбердәтеп эшләп йөргән кызын, кенәгәләрен тотып колхоз исәп-хисабы белән утырган коданы һәм телсез-тешсезгә охшаган кодагыйны күргәч, бераз тынычлангандай итте. Кызыл шәльяулыгына битен каплап елады-елады да урыныннан кузгалды.
— Ярар, алды-арты хәерле булсын, сандыгыңны әтиең кичкә китерер,— дип, ничек тиз керсә, шулай тиз чыгып та китте.
Шәяхмәтләр өендә икенче тормыш башланды...
Мондый авыруга сүз ярамый
Ташлытау станциясе булмаса, тормышны ничек алып барыр идең?
Ташлытау станциясе җирнең үзәге икән... Аннан башка тормыш, яшәеш мөмкин түгел икән... Авылдан берәү чыгып китсә — Ташлытауга. Авылга берәү кайтып керсә — Ташлы-таудан. Көзге пычракта утыз алты пот бәрәңге заданиесен шундагы крахмал заводына илтеп тапшырасы. Бәрәңге тапшыру — зур эш. Челтәрле үлчәүдә тавык йомыркасыннан кечерәк булган бәрәңге аска коела — анысы исәпләнми. Ат йөге белән килеп кергән күпер — үзе үлчәү. Имеш, карандаш салып караганнар, үлчәү сизгән. Язын ипиең бетсә, Ташлытауга барып, йә заготзернода, йә типографиядә төнге сменада эшләргә мөмкин. Гәзит баса торган машинаны кулдан бер төн әйләндерсәң — бер бөтен түгәрәк ипи. Агитбригада килсә — Ташлытаудан. Әле көз башында гына килеп, мәктәптә сәхнә ясап, пыр туздырып тәнкыйтьләп киттеләр. Куян фермасын урман буена салдыру планына каршы килеп, су буена салдырган ферма мөдире Шәяхмәткә барыннан да катырак эләкте. Тигез итеп киселгән кыска чәчле ике кыз сәхнәдә чәт-чәт килеп такмак әйттеләр:
Кәлимуллин Шәяхмәт — Вредитель калдыгы. Ул куяннарның фермасын Су буена салдырды.

Болар Ташлытау кызлары иде...
Шәяхмәт юаш кеше булып исәпләнә иде — иң алгы рәттә утырган җиреннән торып, клубтан чыгып китте дә, өенә кайткач, җиделе лампасын яндырып, төне буе Ташлытаудагы зур кешеләр исеменә гариза язып утырды. Язды-сызды. «Мин, түбәндә кул куючы...» «Мин, түбәндә имзамны күрсәтүче, үтенәмен сездән шул хакта...» Нәрсә хакында? Моны ул үзе дә белми иде. Тик күңел нахак сүзгә бик нык рәнҗегән иде, гарәп хәрефләре белән тулган кәгазь күңел ярасына шифа була алмады.
Ике төн үтмәде, Ташлытауга задание илтергә киткән улы Хәкимулла юлда атын үтереп кайтты. Колхоз аты юлда үлгән... Шәяхмәтнең тәбәнәк өен кара кайгы басты. Аның өе мәктәпкә әйләндерелгән мәчет янында гына иде, манарага «Әлвидаг» әйтергә менделәр. Хәер, бу инде уразаны озатудан бигрәк клуб юклык хикмәте иде. Егетләр манара башына фонарьлар, тальян гармун алып менгәннәр, авызларында тәмәке. «Әлвидаг»ның элек мондый бер җыры бар иде:
Хәсәнатлар тәбдил улып Җөмләдерлү сәйеат...
Телләренә шайтан төкергән яшьләр! Хәкимулланың Ташлытау юлында үтергән аты күрше Хәсәннең утызынчы елда колхозга тапшырган аты иде. Манара башыннан әлвидаг көенә бөтен авылга җыр таралды:
Хәкимулла Хәсән атын Заданиедә үтергә-ә-ә-н... Әлвидаг, Әлвидаг, Хәкимулла Хәсән атын...
Бу җыр Шәяхмәтнең йөрәк бәгырьләрен телгәләде. Шул уңай белән гаиләдә рәт китте.
— Колхоз идарәсендә син юаш торасың, үзеңне вредитель дип җырлыйлар, малаеңны манарадан торып мыскыл итәләр,— дип, килене Васфикамал ярага тоз салды.
Дөньяда ике явыз булса — шуның берсе Васфикамалдыр... Ни әйтсә — зәһәр чыга, ни сөйләсә — ярага нашатырь сибә. Йортка Васфикамал килгәннән бирле күрше-күлән белән алыш-биреш бетте. Гомер буе ипи, он, тоз, керәчин алышып яшәгән күршеләр белән Васфикамал бер ел эчендә исәп-хисапны өзде. Шәяхмәтнең «Наданнар өчен уку китабы» дигән каты тыш эченә салган бурыч кенәгәсен күз алдында учакка атты. «Шәйхиләрдән алачак ипи: өч кадак, ике чирек, бер әчмуха, бер кайчы, бер йозак авырлыгы... Хәдичәгә бирәсе солы оны: сигез кадак, бер чирек, бер богау йозагы» дигән чуарланган дәфтәр бөгәрләнеп янды. Васфикамал вәгъдәсендә торды, колхоз эшен сытып эшләде. Уракта — беренче. Кеше киленнәре изелеп-елап ун-унике сотый урганда, Васфикамал арышның иң куе җиреннән егерме өч сотый урып килде. Иллә мәгәр, ни бригадир, ни башкалар, Ташлытау килененең теленнән куркып, аңа сүз катмыйлар иде. Шәяхмәтнең абыйсы, гомер буе авылда киңәш-табыш биреп йөргән Шәйхи хәлфә дә, Васфикамалның ачы теленә бер эләгеп карагач, капкасыннан чыкмас булды. Васфикамал урман буена утауга киткәч кенә, ул, бәрәңге бакчасының киртәсенә сөялеп, беркөнне энесе Шәяхмәткә мәзәк сөйләде:
— Ходаның бирмеш бер көне, сәхабәләрнең берсе теленә шайтан төкергән шундый бер хатынга өйләнгән. Теге сәха-бәнең иманын суырган бу явыз. Сәхабә кипкән, ябыккан, саргайган... Әйе... Ходаның хикмәте, бер кичне ачуы чыгып, батыраеп китеп, теге мәлгунәнең аяк-кулын бәйләгән дә авыл читендәге ташландык коега алып барган. Әйе... «Мин синең белән ун ел җәфа чиктем, моннан ары түзәр чамам юк»,— дигән дә коега ыргыткан. Кайтып тәһарәт яңартып ясигъ намазын укыган бу. Әйе... Шуннан Коръәннең ясин сүрәсен укып, сабый баладай йокыга тала бу. Тынычлап йоклый. Анадан кабат тугандай була. Бервакыт, Ходаның бирмеш бер көне, тәрәзәсен бик каты кагалар моның. Шәмен кабызып тәрәзәсенә килсә, әстәгъфирулла, тәүбә, җиде башлы дию пәрие моның тәрәзә астында җир селкетә, ди. «Теге явызыңны тизрәк алып кит, кырык ел яшәгән коемнан куып чыгарды»,—дип җиде пар күзеннән яшь коя, ди. Әйе...
Мәзәкнең дәвамы булгандырмы, юктырмы, нәкъ шул вакытта бакча ягында баш түбәсенә чүмәлә кадәр печән утырткан Васфикамал күренде. Аның җир бетереп иртәрәк кайтуы икән. Шәйхи хәлфә җәһәт кенә мунча артына сызды, Шәяхмәт, әле генә кайткан булса да, куян фермасына тайды.
Сугышның иң зурысы шул көнне чыкты. Хәер, аның кайсын иң зурысы дип әйтергә дә белмәссең. Инде шактый күрелде. Дөньяның нәрсә икәнен беләсең килсә, йә тар аяк киеме ки, йә өйлән, диләр бит. Васфикамал явызлыкка явыз, әмма акылы — хикмәт. Хәкимулла ничә тапкыр кичен өеннән чыгып китеп карады. Кайтмыйм, көтмә, дип китеп карады.
Юк бит, акыллы хатынны аның белән җиңеп булмый икән. Берсендә кичен елый-елый капка янында аерылышты.
— Йә, ярар, Васфикамал,— диде ул, күз яшенә тыгылып,— бәхил бул. Төрле вакыт булгандыр. Бәхил бул, яме? Мин тегермән суына төшәм... Бәхил бул...
Караңгы булып килә иде. Васфикамал иңенә шәлен салган килеш баганага сөялеп калды.
— Ярый, ярый, бәхил, бик бәхил.— Үзе шунда ук өстәп куйды: — Бар, бар, озак йөрмә, иртәгә эшкә киткәнче печәннәрне печәнлеккә мендерәсе булыр.
Теге һаман киреләнде:
— Ярый, көтмә мине, бәхил бул.
Ә бераздан Миңлегалиләр капка төбендә ике тәмәке уты күренде. Кичке тынлыкта Хәкимулланың мыдыр-мыдыр сөйләшкәне ишетелә иде.
— Без инде иртәгә эшкә киткәнче печәнне мендерик. Васфикамалга авырга туры килә. Чүтки хатын-кызга авыр күтәрергә ярамый... Иртүк кер инде син.
...Кич көтү кайткан вакыт иде, Хәкимулла сәнәк күтәреп эштән кайтып керде. Сүзне Васфикамал башлады:
— Кешенең ирләре ир төсле — ат җигәләр, ә син хатын-кыз арасында печән җыеп йөрисең! Хурлыгы ни тора!
Шуннан барысы да буталды. Шәяхмәт, кеше-кара кермәсен дип, капкага арата салды. Васфикамал моны күреп тагы да ярсыды:
— Әле сез малаегыз белән бергә капка бикләп мине кыйна-макчы буласызмы? Менә кыйнатырмын мин сезгә! Колхозның беренче ударницасы мин, белдегезме шуны? Сез әле капка биклисезме?
Шәяхмәт тә, Хәкимулла да ык-мык иттеләр. Кая инде Васфикамалга кагылу, үзе тимәсә... Шәяхмәт тәмле тел белән тынычлык урнаштырмакчы булды:
— Килен, сабыр, зинһар сабыр. Нишләп без сиңа кул тидерик, ди? Аннан башка да борчулы вакытыбыз. Менә ат түләтәбез дип торалар. Бүген генә идарә утырышы булды. Сабыр, дим...
Ат түләтү турындагы хәбәр Васфикамалны чыгырыннан чыгарды.
— Әһә-ә-ә, алаймыни әле? Әле сез минем бер караңгыдан икенче караңгыга эшләгән белән ат түләмәкчемени! Тотмый торыгыз әле, яме!.. Тәгәрәп үлсәм үләрмен, сез уҗым бозауларын рәткә салырмын! Биетәм әле мин сезне исән булсам, биетәм... Адәм көлкесе бит, адәм көлкесе, Ташлытаудан доктор язуын да көтүче юк бит, түләргә әзер торалар...
Шәйхи хәлфә, больницага киткән карчыгының озак торуына эче пошып, Ташлытау юлын күзәтергә манарага менгән иде, Шәяхмәтләр ишегалдындагы ыбыр-чыбырны беткәнче тыңлап торды.
Бераздан, карчыгы белән чәй эчеп утырганда, аның чоланын Шәяхмәт какты. Шәйхи хәлфә, катасын киеп, чоланга чыкты, энесенең сәламен алды.
— Хәкимулланың хәле начарланып китте, авызыннан ак күбек килә,— диде Шәяхмәт читкә карап кына.— Кереп карап чыксана...
Шәйхи хәлфә хәйләкәр елмайды:
— Берәр ярамаган ризык капмагандыр бит Ходай бәндәсе?
— Юк, бер дә аны-моны ашамады. Эштән кайтты да сәкегә сузылып ятты. Шуннан — телсез-авызсыз. Син кереп чыга күр инде. Әллә нәрсә булуы бар,— дип, Шәяхмәт эшнең асылын яшерде.
Шәйхи килеп кергәндә, чоланда зәһәрләнеп килен елый, Хәкимулла күзләрен йомып йортта чалкан ята иде. Аның маңгаена юешләп сөлге япканнар, әни карчык умач уганда онга буялган куллары белән Хәкимулланың аяк киемнәрен салдырып маташа. Васфикамал, күзләрен тутырып, зур өметләр белән Шәйхи хәлфәгә карады.
Шәйхи шул вакытта бу йортта тынычлык мәсьәләсенең кинәт кенә үз кулына килеп кергәнлеген сизде.
— Барыгыз да чыгып торыгыз,— диде ул вәкарь белән генә. Шәяхмәт белән карчыгы, алар артыннан, теләр-теләмәс кенә, Васфикамал да чоланга таба атладылар.
Шәйхи хәлфә ишекне эчтән элде. Сәкегә килеп утырды.
— Йә, ач күзеңне, энем Хәкимулла. Курыкма, бу мин, берүзем.
Хәкимулла шикләнеп кенә күзен ачты. Башын күтәреп йорт эчен күзәтте, берәү дә юклыгына ышангач:
— Уф-ф-ф,— дип авыр сулап куйды. ш — Йә, энем, нихәл, нәрсә булды?
Хәкимулла иреннәрен ялап алды.
— Үләм, дәү абый, үләм. Нишлим, киңәш бир! Кычыткан белән бер бит Васфикамал.
— Соң, энем, ниме?.. Ниме дип инде, син аны яратасыңмы соң?
Хәкимулла тагын бер уфылдады, кипкән иреннәрен тагын ялады.
— Сүзнең дөресе кирәк, дәү абый, яратам шул мин аны. Миңа дөньяда бүтән бер кеше дә кирәк түгел. Ну, теле бит, теле...
Шәйхи хәлфә урыныннан сикереп торды:
— Йом күзеңне, энем. Менә шулай. Инде телеңне дә бераз чыгарып тешләп куй. Бер ярты сәгатьтән айнырсың.
Ул барып ишек келәсен ычкындырды. Ишектән атылып Васфикамал килеп керде. Аның артыннан картлар... Килен күзләрен Шәйхигә текәде:
— Йә, ничек, Шәйхи абый җаным, ни булган? Шәйхи ашыкмады. Вәкарь белән генә тамагын кырды.
— Менә нәрсә, җәмәгать,— диде ул.— Мондый авыруны беләм мин. Без Кышкар мәдрәсәсендә укыганда,— дип, бер тарих та сөйләп алды.— Инде килеп дару мәсьәләсен әйтсәгез — моңа дару бер генә: өйдә тынычлык кирәк. Мондый авыруга сүз ярамый. Келт итеп өйдә бер җайсыз сүз чыктымы — бу егыла. Икенчесендә бөтенләй борып куюыгыз ихтимал. Өйдә тавыш чыгара күрмәгез, тавыш...
Шул минутта, чыннан да, өйдә җылы тынлык урнашты. Васфикамал, көләч елмаеп, күзләрен сөртә-сөртә, Шәйхи хәлфәне ишек ачып озатты. Шәйхи артыннан Шәяхмәт, аннары карчыгы һәм бераздан килен дә, чоланга чыгып, баскычка утырдылар. Ташлытау ягыннан дымлы җил исә, күктә гөрелдәгән тавышлар ишетелгәләп куя. Карачкыл күк йөзен тел-гәләп-телгәләп еракта яшен ялтырап ала, һавага өлгереп килгән арыш исе — бал катыш яшел башак исе таралган. Арыш басуы иртәгә кияү куенына керергә тиешле җиткән кыз кебек дулкынлана, тигезсез сулый, үзенең яшьлеге белән саубуллаша.
Бу — арыш камчылаган кич иде.
— Арыш камчылый, Хозыр галәйһиссәлам камчысын селти,— дип сөйләнеп, Хәбирә карчык ул кичне, бисмилласын әйтеп, морҗаларын ябып йөрде. Аныкын белмәссең, ул Хозыр белән дус. Имеш, узган ел арыш камчылаган кичләрнең берсендә аңа бер карт кергән.
— Әссәламегаләйкем,— дип сәлам биргән.
— Безнең өйдә ир кеше юк, сәламеңне ала алмыйм, түргә уз,— дигән карчык. Тегесе ап-ак сакаллы, ак күлмәк-ыштаннан, кулында таяк, ди. Бер тастымал җәяргә кушкан. Хәбирә карчык сәкегә ак тастымал салган.
— Рөхсәтең булса, Коръән укыр идем,— дигән. Карт укыган арада Хәбирә карчык тастымал өстенә ике йомырка китереп куйган. Карт укып бетергән дә:
— Рәхмәт, килен, сәдакаң кирәк түгел, фикереңне сынар өчен генә кергән идем,— дип чыгып киткән. Өйалдына чыккан, ишегалдына чыкмаган, шуннан юк булган.
Сезнең колхоз дигән нәрсәгездән...
Урамда адәм аякланмаслык пычрак.
Менә өч көн инде сыек пычрак өстенә җепшек кар ява. Каз-үрдәкләрне суярга да көн юк, туңдырмаган көе мал-туарны уҗымга чыгарып булмый. Кичләрен куе томан төшә, әвеслек тирәсенә урманнан бүреләр килә. Шуны сизеп, авылда төн буе этләр елый. Һәрберсе оясына кереп, баскыч астына кереп моңлы итеп елый. Әвеслек тирәсендә кайтырга соңга калган казлардан иртәгесенә юеш мамык кына калган була.
Никадәр генә пычрак булмасын — Октябрь бәйрәмендә урам йөрергә чыкмыйча булмый. Муенга юеш кар ява, аяктагы галошны пычрак суыра, ә урамда йөрмичә ярамый. Ничә ел күргән ачлыктан соң, бу — беренче туклык бәйрәме. Келәтләрдә ашлык, өй астында бәрәңге. Колхозчының күңеле көр.
Урам буйлап халык төркеме килә. Иң алдагы рәттә гармун тоткан Миңлегали. Ике таякка кызыл ситсы тарттырганнар, аңа изелгән акбур белән лозунг язганнар. Гармун көенә алдагы рәттә җырлыйлар:
Очрадым таң җилләренә —
Бәрелде җиңнәремә. А Колхоз-совхозлар төзибез СССР илләрендә., Җырны бөтен халык күтәреп ала: , Г
Ленинград-Москва — Урамнары таш кына,
Яшь йөрәгем капиталны Бетерергә ашкына.
Җиңенә кызыл бәйләгән кеше — авыл Советы председателе — берәүнең капка төбендәге эскәмиягә басып лозунг әйтте:
— Яшәсен бөек юлбашчыбыз даһи Сталин! Бөтен халык «ура» кычкырды.
' Аннан кызыл ситсылар белән бизәлгән мәктәп йорты янына җыелдылар. Җиңенә кызыл бәйләгән колхоз председателе карават шикелле бернәрсәгә менде. Аның ике ягына ике яшүсмер килеп басты. Икесенең дә муенында кызыл галстук. Берсе авызына җиз торба капкан, икенчесе барабан аскан. Барабан асканы — Шәяхмәтнең кече улы Нургали иде. Халык гөрләде, ябалак-ябалак юеш кар яуды. Председательнең өзек-төтек тавышлары ишетелде.
— Ханова Маһруйбикә, корсаклы булуына карамастан, йөз сиксән биш хезмәт көне эшләде. Колхоз идарәсе аны бер центнер бәрәңге белән бүләкли...
Торба кычкырттылар, барабан суктылар.
— Кәлимуллин Шәяхмәт, өлкән яшьтә булуына карамастан, өч йөз хезмәт көне эшләде...
— Кәлимуллина Васфикамал, колхозда туып үсмәгән булуына карамастан, җәйге урак өстендә искиткеч күрсәткечләргә иреште. Колхоз идарәсе аны ике метр ситсы белән бүләкли...
Халык кул чаба. Бераздан яшүсмерләрне бүләкләү китте. Җәйге сезонда колхозда актив эшләгән мәктәп балалары арасында Нургали дә бар иде. Аны теш щеткасы белән бүләкләделәр.
...Авыр еллар, ахрысы, шулай артта калдылар. Берничә көннән салкыннар китте, җир туңды. Каз өмәләре башланды, авыр елда өйләнә алмый калган егетләр дә кыймылдый башладылар. Келәтләргә мул итеп ашлык салынды, бераздан авыл кар эчендә калды. Кыска көннәре белән тыныч, тук кыш башланды.
Рәхәт гомер тиз үтә. Нужалы көннәр генә озакка сузылып башыңны гаҗиз итә. Декабрьнең соңгы көннәрендә колхозда ревизия комиссиясе эшли башлады. Шәяхмәтне комиссиянең председателе итеп куйдылар — ул көн-төн кәнсәләрдә ятты. Төн уртасында гына киемнәренә тәмәке исе сеңдереп кайта торган булды, өендә дә кенәгәсен ачып, күзлеген тегәрҗеп белән борынына элеп, кенәгәләр актарып төн уздырды. Рев-комиссиянең эше тәмамлануга, колхозда уңыш бүлү башланды. Хәкимулла, каникулга кайткан Нургали, күрше Миңлегали, атлар җигеп, флаглар элеп уңыш таратып йөрделәр. Һәр йортта ал арны аш-су белән каршыладылар, ара-тирә почмак яктан гына чынаяк чокырына салып, ачы бал бирүчеләр дә булгалады. Буралар, капчыклар тулды. Председатель Тимерхан лодырь чутыннан йөргән Борһанга да хезмәт көненә тиешле ярты пот бодайны кызыл олау белән илттерде. Борһан эшнең ничек булачагын белгән иде булса кирәк, капка төпләрен көрәгән, капканың аратасын алган иде.
Ишегалдына шөлдерләр, тәңкәле йөгәннәр белән бизәлгән өч ат килеп керде. Миңлегали тальян гармунын үкертеп алды. Кызмача Хәкимулла белән күкрәгенә КИМ значогы таккан Нургали җырлап җибәрделәр:
Ударниклар тиз сизәләр Әйле-шәйле кешене; Кара такталардан төшми Ялкауларның исеме.
Атлар төз лапас астына кереп буталдылар. Чоланга киез итектән, күлмәк изүләрен ачып җибәргән кызгылт йөзле Борһан килеп чыкты. Аның теле телгә йокмый иде:
— һу-у, күршеләр килгән икән, түрдән рәхим итегез,— дип, ярты пот бодайны кадерләп кенә кулына алды. Пар чыгып торган ярым ачык ишектән өйдәге мәҗлеснең тавышы ишетелде:
Барын тар-мар китерик тә, Сатып эчеп бетерик тә, Читкә таярбыз... Кайгырма ла, Сәрбиҗамал, Баш сау булса, малның җаен Үзебез табарбыз...
Егетләр бераз каушап калдылар. Ул арада Борһан, этеп-төртеп дигәндәй, аларны эссе өйгә кертеп тә җибәрде. Түрдәге сәкедә таныш түгел ике кеше чәй чокыры белән ачы бал чөмереп утыралар иде. Йөзләре чөгендердәй кып-кызыл, күзләре майланган, таза беләкле куәт иясе кешеләр. Миңлегали белән Нургали читенсенеп ишеккә таба чигенделәр. Хәкимулла, бераз гына төйдереп алса, үгез кебек куәтләнә һәм үҗәтләнә иде — ул түргә узды. Кызыл йөзле адәмнәрнең берсе карлыккан тавыш белән җыр башлады:
Сезнең колхоз дигән нәрсәгездә Туя икмәк ашап булырмы? Шундый матур сүзгә генә ышанып Аерым хуҗалыкны ташлап булырмы?
Авызы ерылган икенчесе тамак төбе белән генә кыска көйгә җырлап җибәрде:
Хатын-кызлар уртак, Маңгайларга...
Бу җырны егетләрнең моннан биш-алты ел элек ишеткәннәре бар иде. Бу — яңа нәрсә түгел. Нишләргә? Председатель Тимерхан бит аларга, ишегалдына кертеп бирегез дә чыгып китегез, диде. Башкасын ул әйтмәде. Нишләргә? Шулай уйланып торган арада Борһан почмак яктагы аралыктан ашъяулык япкан зур яшел табак күтәреп чыкты. Чаршау ачылып киткән арада морҗага ышыкланып качып торган кешене күреп, Хәкимулла телсез калды. Почмак якта шыкаеп торган кеше — Васфикамалның әтисе — каенатай Заһри иде. Алай икән...
— Әйдә, сыйдан рәхим итегез,— дип, Борһан егетләрне сәке кырына утыртты. Табак өстендәге ашъяулыкны ачып, егетләргә мыскыллы караш ташлады. Табакта... әле генә абзардан алып кергән туң сыер тизәге иде. Иң башта Хәкимулла сикереп торды.
— Син,— диде ул, йодрыгын Борһанның борын төбенә терәп,— син! Мин сине нишләтергә белермен! Мин синең...— Ул яман сүгенеп җибәрде.
Борһан көчле кулы белән борын төбендәге йодрыкны сабыр гына урынына төшерде. Мыскыллы елмайды:
— Йә күрше, син нәрсә, Борһан абыең сине сыйлый, ә син аңа кул күтәрәсең. Кешегә кул күтәрү — хатын алыштыру түгел ул. Шту син...
Кызыл йөзлеләрнең берсе, авыз тутырып елмаеп, Хәкимуллага дәште.
— Йә син, калай әтәч, әйтеп бирче: сезнең колхозыгыз атамы ул, анамы?
Хәкимулланың күзләре урыныннан купкан иде.
— Ата,— диде ул, җиңеннән өстерәп маташкан Нургалине читкә этәреп.— Ата. Ну, ул синең ише ырвачларны, беләсеңме, нишләтә? — Хәкимулла бер сүз әйтте.— Әнә шуңа күрә ата ул, белдеңме шуны! Мин сине нишләтәсен белермен...
Ишекне «дык» итеп ябып егетләр чыгып киттеләр. Атларның сыртына берәрне чиртеп, амбарга таба юырттылар.
Ул кичне эштән кайткач Хәкимулла Васфикамал белән сөйләшмәде.
Йомры башлы, кәкре аяклы ир бала
Инде ул көннәр артта калдылар.
Инде бишенче ел киткәндә, бөтен авылга «кысыр» дип даны таралган Васфикамал күрше урыс авылыннан тозлы кыяр алып кайтты. Ташлытауда иртәгә Сабантуй буласы иде. Ачы бал үкереп утырган, яңа тарттырган бодай оныннан келәт эчләре ап-ак булган, суелган тәкәләрнең тиресен киереп чормага элгән көннәр иде.
Васфикамал келәткә он иләргә кергән җиреннән, авыз суын йота-йота, эче бушаган кыярны суырды. Моны әле беркем дә белми иде. Хәерлегә булсын... Көтү кайткан вакыт иде, Таш-лытау Сабан туена чакырырга дип әтисе килеп керде. Почмак яктагы мичкәнең бөкесен дың-дың китереп бәреп ачтылар. Өйгә ачы бал исе тулды. Колхоз эшләреннән бераз бушаган вакыт иде, бер уңайдан күрше-күләннең ир-атын да дәшеп алдылар. Мондый мәҗлесләрдә бик сирәк була торган Шәйхи хәлфә дә бүген кыстатып тормады. Бер чокырны җибәрүгә, аның теле ачылды, көтмәгәндә үзенең яшь вакытларын тәмләп сөйли башлады.
...Шәйхи солдат әсирлектән кайткан елны ике көн эчендә бөтен авылны шаккатырырлык ике эш эшләде. Атлары үлгән вакыт иде — әтисенең җыйган акчасын чәлдереп, Теләче базарыннан чем-кара бия алып кайтты. Солдат ике көн югалып торгач, картлар борчылдылар — Шәйхи солдат, төн уртасында гына шыпырт кайтып кереп, кара бияне лапас астына бәйләде. Өйгә керде.
— Кайда йөрдең, дуңгыз? — диде әтисе.
— Мин,— диде Шәйхи,— нәкъ син эзләгән бияне таптым, түшәк эчендәге акчаңны алып, Теләчедән кара бия алып кайттым.
— Борчактыр инде синең,— диде әтисе мәрхүм.
— Борчакмы, брохмы,— диде Шәйхи,— чыгып кара әле. Әтисе чыгып караса, лапас астында колакларын шомартып
кара бия басып тора.— Ну задур егет икәнсең,— дип, карт нишләргә белми сөенде. Ә икенче көнне егет, кара бияне җигеп, күрше авылга китте. Анда әсирлектә бергә булган дус егете Әхмәдулла бар иде. Төн уртасында Әхмәдулланың капкасына атны бәйләде. Аларга шул көннәрдә генә ике кунак кыз килгән иде — Әхмәдулла Теләче базарында шуның берсен Шәйхигә димләмәкче булды. Келәтләренә барып керделәр, шырпы сыздылар. Чәчәкле ястык өстендә ике кунак кыз белән Әхмәдулланың сеңлесе чайрап йоклап яталар.
— Кайсы синеке? — диде Әхмәдулла шыпырт кына. Түшәк кырыенда, ике озын толымына чорналып, калку күкрәкле, кыйгач кашлы берсе ята иде...
— Менә,— диде Шәйхи,— шушысы.
Солдат ялгышмады. Әйе. Керәсе ризык теш сындырып керә, диләр.
Яшь чакта Шәйхи хәлфә бик күп мәзәкләр эшләде. Бервакыт шулай авылга килгән кунак кызны озатып куйды. Төз лапас астында тордылар. Тышта салкын, бозгак, каз суйган вакыт. Төз лапас ышыгына сөялеп кенә торганда хуҗа хатын комганын күтәреп чыкты. Нәкъ егет белән кыз янына килеп утырды. Кунак кыз дер-дер килде. Шәйхи дә эчкәрәк шыкай-макчы иде — салам кыштырдады. Шуннан син күр дә, мин күр. Теге явыз сикереп тә торды:
— Бу кемнәр була тагын, оятсызлар,— дип тавыш чыгарды. Шәйхи бишмәтен башына бөркәде дә чыгып йөгерде. Арттан шалтырап комган очты...
Шулай да әсирлектән кайткан елны бер карчыкны кызык итте. Германнан электрик фонаре алып кайткан иде. Ул
вакытта андый фонарь юк — кешегә күрсәтсәң, аны җен дип беләләр. Чоланда качып торды, исәбе — тегенең кызы янына керергә. Кызы өйалдындагы бүлмәдә йоклый иде. Ни хикмәттер, монда да шул ук хәл чыкты. Кызның әнисе кич ятар алдыннан бисмилласын укый-укый комганын алып чоланга чыгуы булды — Шәйхинең аягына сөртенде.
— Каравыл! — дип кычкырып та җибәрде. Шәйхи дә, аңышмастан, тегенең күзенә электрик фонарен гына төбәде... Мәрхүмә ничә көннәр түшәк өстендә ятты, куркылыклар койдырды.
Ачы балдан авыз иткәләп, Шәйхи карт шул арны сөйләде.
— Ә минем яшь чакта андый хәлләр аз булмады,— диде ул, кызып.— Уникенче елны җәй көне укудан кайттым, карт хәзрәт авырып ята — әле берсенең ире еракка китә, әле берсенең баласы туа. Хәзрәтнең дога кылып сәдака алырлык та чамасы юк. Менә бервакыт хәбәр тарала: Кәлимулла малае — янәсе мин — зур, укыган кеше, дип сөйли башлыйлар. Менә бер карчык бер тәлинкә ясмык оны күтәреп килә — сыеры чирләгән. Икенче берсе тегүгә чыга — юл сәдакасына тагын бер тәлинкә ясмык оны. Мин авырсынып кына дога күндерәм — анысы була, әмма егет кеше бит, миңа ясмык оны ни чуртыма. Атна-ун көн узмый, төшереп алган яшьтәшләр бер базарда сүз ыргыталар.
— Без,— диләр,— сине туйдырабыз, сорыкорт син,— диләр. Миңа шул җитә калды. Кызган баштан чатыр чабып, атны күбеккә батырып, авылга кайтып кердем дә урам уртасында тавыш чыгардым.
— Кемгә бер тәлинкә ясмык оны бирәсем бар, килеп алыгыз,— дип, базарда бодай саткан акчаны урамга бич чәчеп бетердем.
Дөрес, урамда кызмача баштан күренүем шул бер генә булды. Әти дә бик тәртипле крәстиян иде, аннан соң мин — авылда бердәнбер укымышлы кеше. Унөченче елда Кара Чыршыда балалар укытып йөрдем. Безнең халык бик кара иде — мин балаларны бер ел эчендә әдрис язарга, хат язарга өйрәтмәкче булдым. Картлардан бер-ике куштан каршы килә генә бит. Берсе — Гайфулла куштан иде — Ташлытау базарыннан кайтышлый мәктәп ишеген кагып мине чакырып чыгара. Толып якасын торгызган, авызыннан котырган сыер сөте исе бәрелеп тора.
— Синме,— ди,— минем малайга хәрендәш алып килергә куштың?
— Әйе,— дим,— мин куштым.
— Ә аңа хәрендәш нәрсәгә?
— Мин аны язарга өйрәтәм. Хәрендәш — шуңа.
— Аңа нишләп акча әрәм итим мин? Яза белми ул, яза белмәгән кешегә хәрендәш нәрсәгә?
— Соң бит,— дим,— әнә шул яза белмәгәнгә күрә хәрендәш кирәк.
Теге һаман үзенекен тукый. «Яза белмәгән кешегә хәрендәш алырга мине кем дип белдең син? Әллә миндә әндри казнасы бар дип белдеңме?» — дип бәйләнә үк башлады. Мин дә кыздым. Мин әйтәм, әле син исерек баштан килеп монда мәптекне мыскыл итмәкче буласыңмы? Толып якасыннан учлап тотып үземә таба суырып алдым да, ярабби, берне ияк астына җиббәрдем... Теге бөтерелеп баскычтан очып төште. Икенче вакыт авыл җыенында миңа бәйләнеп ята: беләм мин сезне, ди, укыган кеше — чукынган кеше ул, ди. Сез, ди, үзегез өйдә чәйнек борыныннан гына эчеп ятасыз, безнең кара халык шикелле түгел, ди.
— Менә,— мин әйтәм,— ту-ты шул,— дим,— сез дә менә тегенди-мондый кирәге, җае булганда шулай чәйнек борыныннан гына эчә торган булыгыз,— дип сүгәм тегене.
Чокырдан бер йотым авыз иткәч, Шәйхи хәлфә мактана ук башлады:
— Ә миңа кешедән куркырга ничу! Гомер буе крәстиян хезмәтендә булдым, Кара Чыршы колхозында лабогрейканы миннән башка берегез дә көйли алмый. Миннән башка яшәп карагыз, ничек булыр икән. Ә мин күпне күргән кеше... Әйе. Әсирлектән кайтышлый, мин сиңайтим, Мәскәүнең Сало-манский циркында Ярославскийның үзен тыңлаганым бар минем. Әсирләрне җыеп митинг ясадылар. Ә сезнең әле аның үзен күрү түгел, ишеткәнегез дә юктыр. Ту-ты. Ә менә Галимҗан Ибраһимов дигән язучы бар иде шундый, мин бит аны да күрдем шул җыелышта. Ул Мәскәүдә зур эштә иде. Ул да сөйләде. «Сезнең,— диде ул,— теге якта гомерегез әрәм үтте. Инде уйлап карагыз, хөкүмәт үзебезнеке, хезмәт ияләренеке,— диде.— Менә,— диде,— шул үзебезнең хөкүмәтне, үзебезнең влачны дошманнардан сакларга кирәк...» —Менә кемнәрне күргән кеше ул абзагыз.
Бераздан, тальянын күтәреп, Миңлегали килеп керде. Миңлегали — Шәяхмәтнең апасы Фәхерниса малае — яшьли әтисез калып, һәрвакытта да нәселдә ирләр мәҗлесе булганда олылар чутыннан йөрде. Кызыл чәчәкле сатин белән эшләнгән тальянын тез башына гына утыртып, карт-корыны җыр дөньясына алып кереп китте. Мәҗлес хуҗасы Шәяхмәт, кулына чынаяк чокырын тоткан килеш, үзе җыр башлады. Зәйнәб җиңги ике тәлинкә белән майга чыжылдаган коймак чыгарып утыртты. Шәйхи хәлфәнең күзләре нурланып китте һәм тамагын кырып әкрен генә ул да җырлап җибәрде:
« Мохтасар »ның дәресендә Караганым « Җамигый », Сезнең белән мөгамәләм Булса иде даими.
Заһри кода да ярыйсы гына кызып алган иде, чират үзенә җиткәч, кыстатып тормады. Шәйхи хәлфәнең җыры тәмам булуга, ул: «Әйт шуны, кода» — дип күтәреп алды да елтыр кара күзләрен бит җыерчыкларына яшереп елмайды һәм егетләрчә куәтле тавыш белән башлап җибәрде.
Васфикамал зур самавырны өченче мәртәбә күтәреп чык--канда инде төн уртасы авышкан, мәҗлес кызган, асылмалы лампаның керосины бетеп, филтәсе күмерләнә башлаган иде. Миңлегали һаман да әле тез башына утырткан тальянын теркелдәтә, ирләр исә бөтенесе бер булып «Күбәләгем-түгә-рәгем» көенә сиптерәләр иде.
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Кеше Китә — Җыры Кала - 3
  • Büleklär
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4213
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    35.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4105
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2119
    37.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4123
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    35.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4265
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    37.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    61.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4241
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2230
    36.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    61.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 4181
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    36.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 4221
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2232
    35.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 4187
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    37.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    62.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Кеше Китә — Җыры Кала - 9
    Süzlärneñ gomumi sanı 297
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 230
    57.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    70.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    77.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.