Latin

Гөлфая - 1

Süzlärneñ gomumi sanı 4433
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2303
34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
58.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
Гөлфаяның күңеле күтәренке иде. Шулай булмый ни — җәй узды, билләр турайды. Үзләренең кәкрелекләрен билләргә күчереп бетерә язган ураклар чоланнардагы, чормалардагы ярыкларга — кышлау урыннарына кереп кысылды.
Җәйләр узып билләр турайса да, уракны фәкать ашаганда һәм йоклаганда гына куйган уч төпләре әле һаман кызыша иде. әле борыннардан көлтә исе, беләкләрдән көлтә тыгызлыгы, билләрдән көлтә авырлыгы китмәгән иде.
Җәй узса да, көннәр әле бозылмаган иде. Хәзер инде яшьләр кичке уеннарга дәртләнебрәк чыга башлады. Яшьләргә нәрсә! Алар үзләренең кан төшкән кулбашларын, янбашларын картлар шикелле сылатып интекмиләр. «Инде бетте, иртәгә кыймылдап та булмас!» — дигән билләр дә бии-бии языла ул яшьләрдә.
Әле менә Гөлфая да, соңгы кишәрлеген урып бетергәч, һәйбәтләп мунчада юынып чыкты да ударниклыгы өчен алган вак бөрчекле ак ситсыдан тектергән күлмәген киеп куйды, тынгысыз күкрәкләрен чигүле алъяпкычы белән каплады, әле уң, әле сул иңсәсе аша карап итәкләренә суккалады...
Анасы, Сырур карчык, мич алдында маташкан җиреннән туктап, кызына сокланып карады. Гөлфая ап-ак бәйләм оек өстеннән чабата киндерәләрен бәйли башлагач, ул түзмәде, борынгыдан калган тимерле яшел сандыкны ачты.
— Сабыр ит әле, кызым. Чабатаңны кими тор.
Гөлфая, ниндидер күңелле мизгел якынлашканын тоеп, әнкәсе янына йөгереп килде. Сырур карчык сандыкның бер почмагына кулын терсәгенә тиклем чумдырды да, капшана торгач, ялтырап торган өр-яңа кәлүшләр тартып чыгарды. Кәлүшнең янчелгән җирләрен турайткалый-турайткалый ул аны идәнгә куйды.
— Менә... язгы йонны саткач алганыйм...
Гөлфая аны шундук киеп тә куйды:
— Әт-текәем, тап-таман.
әнкәсе моңсу гына елмайды. Шулай да, тавышына бераз усаллык чыгарып, кисәтүне кирәк тапты:
— Анда... яланда... бии-бии ертып чыгара күрмә!
— И әнкәй!
Ишек алдына чыкты. Бәрхеттәй куе һәм кыска булып үскән бәбкә үләннәрен кәлүш очы белән сөзеп капкага таба атлады. Күзе үзеннән-үзе аякларына төшә һәм аның кинәт, тик торганнан йөгерәсе, төштәге шикелле кулларны артка сузып очасы, бу тәбәнәк өйләрнең каралып беткән салам түбәләренә аяк очы белән тиеп-тиеп узасы, куе ябалдашлы өянкеләр тирәсендә бөтереләсе килә. Бүген аны ниндидер бәхетле мизгел көтә иде...
* * *
...Клуб артындагы алан инде күптән шаулый иде. Тыелгысыз дәрт белән ярсып-ярсып гармун чеңли, гармунчының кулларыннан ычкынырга теләгәндәй сикереп-сикереп куя. Аның дәртле тавышына итек кигән егетләрнең саңгырау тавыш белән җирне дөпелдәткәне, җиңел-җиңел генә чүәк, чабата чыштырдаганы, читтәрәк көнбагыш чиертеп торучы кызларның берәр егет мәзәгеннән дәррәү көлеп җибәрүләре килеп кушыла. Бу тавышлар бөтенесе бергә әллә кайдагы болыннарга, үтә күренмәле аксыл томан өретелгән уйсу җирләргә җәелә иде.
Менә гармун берничә минутка, хуҗасының салынып төшкән куллары бераз ял итеп алганчы гына тынып кала. Теге — баягынак шыр-шыр көлешкән кызлар да дәшми, хәтта көнбагышларын да онытып, Яшел буадагы бака чөрелдесен тыңлыйлар.
Авыл ягыннан Хәерниса әби капкасының чак кына сыкрап ачылганы ишетелә.
— Лөп! Лөп!..
Монысы — әбинең ишек каравылчысы, урамда йөргәндә дә, хәтта чәйгә барганда да кулыннан төшерми торган чикләвек таягы, көтүдән соңарып кайткан мүкләкнең сыртына төшә булыр. Гармунчы егетнең бармак буыннары хәл җыеп, гармунның үзенә җан кергәнче, кортканың «теззт! теззт!» итеп сыер сауганы ишетелде.
Гөлфая үзенең кемәе Сөмбел белән (алар бер-берсенә «кемәй» дип дәшәләр) өлешләренә тигән биюләрен бетергәч, башкаларны күз кырые белән генә күзәтеп, бер читтәрәк, үзләренә дә, бүтәннәр өчен дә әһәмияте булмаган «сер»ләрен уртаклашалар иде. Иреннәр сөйләшсә дә, колаклар тыңласа да, күзләр бу серләшүгә катнашмады, чөнки биючеләр арасында ят бер егет бар иде.
Чит авылныкы булса да, егет үзен болай иркен тота. Кыңгыр салган фуражкасын күтәреп, әледән-әле чәчен рәтли, яссы каеш астыннан гимнастерка итәген артка сыдырып җибәрә, ялт иелеп итек кунычын җыерып куя, як-ягына карангалап алса да, Карсак Габделвәли тирәсеннән китми.
Ләкин... нишләп әле ул һаман-һаман Гөлфаялар басып торган якка борыла? Ул борылып караган саен, кызның бәгърен әллә нәрсә сызып үтә...
* * *
Телгә шаян, күңеле белән шук булса да, үз ишләре, бигрәк тә егетләр янында Гөлфая бик басынкы иде. Хәер, яшьтәшләреннән читләшү тойгысы аңарга моннан дүрт-биш еллар элек кенә иңде.
Ул вакытта инде Гөлфая җидееллыкны ташлаган, ә Сөмбел сизезенчедә укып йөри иде. Алар арасында мәхәббәт, дуслык, «йөрү» турында ара-тирә сүз кузгала башлаган иде инде. Көннәрдән бер көнне, Гөлфая ындыр табагыннан кайтып килгән вакытта, Сөмбел аның артыннан килеп иңсәсенә асылынды:
— Үл-ләм, кемәйкәем! Берсе минем сумкага хат тыгып киткән, — дип кайнар пышылдады ул. — Дәрес хәзерләргә утырсам, идәнгә төшеп китте. Карасам — шушы. Укы әле юри генә.
Гөлфая язуны алды, ләкин укырга өлгермәде. Аларны Сырур түти куып җитте. Кош теле хәтле генә итеп бөкләнгән кәгазь кисәген сырмасының үзе генә белгән бер төшенә төртеп куярга туры килде.
Икенче көнне, әнисе юкта, калтыранган кулларында сикертә-сикертә сүтте ул язуны. әйтерсең, үзенә атап язылган! Хәер, алай булса, мөгаен, бу чаклы ук каушамас та иде әле.
Кем тарафыннандыр бик тырышып, әллә нинди сырлы-сырлы хәрефләр белән язылган шигъри хат иде ул. Берничә көннәр аның турында уйлап, кемәе өчен сөенеп йөрде Гөлфая. Ә яңадан җай чыгып, хатны хуҗасына кайтарыйм дисә, Сөмбел аңа гаҗәпләнеп карап куйды:
— Ник кирәк ул! Мин инде аны әллә кайчан утка яккансыңдыр дип йөридерием... — диде ул һәм Гөлфаяның күз алдында вак кына кисәкләргә ерткалап ташлады. — Аның ише... озын торык-бастырыкны...
Сөмбел чибәр шул ул. Аңа бүген берәү язса, иртәгә икенчесе гашыйк булыр. Сөмбелгә аңа сайланса да була. ә Гөлфаяга...
И Ходаем! Шулай берәү дә карамас микәнни аңа? Югыйсә, чәчләрен артка каратып тарый башлаган малайлар Гөлфая каршына килеп тә мутланалар кайчак. Кулларын ничектер килешсез болгап кочакларга иткән булалар, түшкә үреләләр. Ләкин, күзгә-күз карашып сөйләшә башласаң, үзләре дә сизмәстән, башларын читкә боралар.
...Гөлфаяның йөрәге жу итеп куйды. Теге егет, Габделвәли белән сөйләшкән җиреннән, бу якка карап тора иде. Габделвәли дә тиз генә карап алды, әллә теге егеткә, әллә кызларга күз кысып куйды.
Гармунчы уйнаудан, яшьләр биюдән туймаган иде әле, югыйсә, әллә кай арада караңгы төште. әле генә якты иде, инде кешеләр берсен-берсе танымас булды. Гөлфая белән Сөмбел көнбагыш чиертә-чиертә өйләренә таба юл алдылар.
Артларында бик кыю шыгырдаган итек тавышына алар икесе берьюлы борылып карады. Үкчәләренә басып килүче ике егет, беләкләреннән йомшак кына тоттылар да, эһ! дигәнче кызларны бер-берсеннән аерып та алдылар.
Гөлфая егетнең аяк атлавыннан, сулыш алуыннан ук аңлап алды: бу — ул иде. әйтерсең, ул аны инде әллә ничә мәртәбә шулай озаткан, аның белән озак-озак сөйләшеп утырган...
Якында гына ике шәүлә тарткалаша:
— Җибәр әле, юньсез, әллә мине кәҗә бәрәне дип белдеңме!
— Туктале, Сөмбел... Бер генә сүз әйтәм мин сиңа...
— Кит әле, кит! Сөйләшәсем дә, күрәсем дә килми.
— Туктале, дим, кара! Кая чабасың инде?
Ул арада Сөмбелнең аксыл шәүләсе төн карасында эреп югалды. Габделвәлинең дөп-дөп иткән аяк тавышлары яңгырады.
...Егет Гөлфаяның ике беләгеннән кысып тоткан да, монда ник килгәнен оныткан кеше сыман, тынып калган.
— Алай ук кысып тотмасагыз да булыр иде...
Ул аны җибәрде. Кулын, кая куярга белмичә, әле биленә таянды, әле чалбар кесәсенә тыкты.
Әкрен генә алга атладылар. Гөлфаяга кызык булып китте. әле генә күзләреннән ут чәчеп торган егет әллә ничек сүрелгән, мескенәеп калган иде.
Гөлфая түзмәде, үзе эндәште:
— Шулай сөйләшмичә генә йөрибезме?..
Әле күккә, әле җиргә карап, ниндидер аңлаешсыз көйгә сызгыргалап барган җиреннән туктап, егет Гөлфаяга карады:
— Мин... болай, ни... Сез үзегез берәр нәрсә сөйләгез, — диде ул тотлыгып.
Гөлфая пырхылдап куйды. Көлгәндә алга иелеп, терсәге белән егетнең беләгенә тиеп узды. Үзе тиз генә аңа карап алды.
— Безнең якта күбрәк егетләр сөйләшә торган иде.
— М-минем сөйләшергә... ни шул, бер дә осталык юк.
— Алай икән...
Шулай күпме йөргәннәрдер, егет кинәт салкын кулы белән Гөлфаяның беләгеннән тотып алды. Яңа чыгып килүче айның саран яктысында Гөлфая аның күзләренә карады. Егет, гадәтенчә бераз тотлыга төшеп, әйтеп куйды:
— Ә-әйдә, бераз ут-утырып торабыз.
Гөлфая сүзсез генә итәген җыеп читән буендагы бүрәнәгә чүгәләде, теш арасыннан һава суырып, калтыранып куйды. Сак кына аркасына кагылганны тоеп дертләп китте, ләкин тайпылмады. Киресенчә, үзе дә бераз аңа елышкандай итте.
Аның карышмавы егеткә бераз кыюлык өстәде. Ул Гөлфаяны үзенәрәк кысты, яңагы белән аның чәчләренә орынды, сүз табудан гаҗиз калыпмы, тирән сулап куйды.
Егетнең дәшми генә утыруы мәзәгрәк иде, әлбәттә. Ләкин Гөлфаяга барыбер рәхәт иде. Тәненә орынып торган һәр мускулын, биленнән тоткан бармакларының һәр хәрәкәтен тойды, күңеленә сеңдерә барды. Әйтерсең, аларның бүтән бервакытта да кабатланмаячагын, гомерлек хатирә булып кына калачагын инде хәзер үк белә иде...
Таң сандугачлары тавыш бирә башлаганда Гөлфая кинәт уянып киткәндәй булды. Бөтен җиһанга: төн карасына, йолдызларга, агач һәм йорт шәүләләренә, барысыннан да бигрәк, янында утырган егеткә үзгәреш кергән иде. Караңгылыкның төсе уңа башлаган, ә тирә-яктагы бар табигать, әле генә аларны җылы шәлдәй төреп утырган төн, нишләптер, ят һәм чит булып тоелды. әле генә тәнен рәхәт чемердәтә-чемердәтә билдән култыкка, аннан алъяпкыч канатлары астына шуышкан кайнар кул ниндидер үҗәт җанварга әверелде.
Гөлфая яшь болан җитезлеге белән сикереп торды. Шунда ук төннең шактый салкынча, хәтта бераз җилле икәнлеген аңлап алды. Сизелер-сизелмәслек бу җил салкын йолдызлардан исәдер кебек иде. Егет куены үз җылысына бик-бик тартса да, Гөлфая кайтыр якка борылды. Аннары, туктап, әйтеп куйды:
— Сөйләшә белмәсәң дә, кулың озын икән синең, егет...
Үз тавышының шулай салкын һәм катгый яңгыравына, әле генә әйтелгән сүзләрне инде бервакытта да кире кайтара алмаячагына үзе дә гаҗәпләнеп, ул әтәч тавышларына каршы атлады. әллә нишләп елыйсы килә иде...
* * *
italki
Җәй бер дә узар кебек тоелмаган иде, юкса, кешеләрне мәшәкатьтән, басуларны икмәктән арындыргач, сиздермичә генә көзгә әйләнде дә куйды. Бер тотынса атналар буе сибәли торган яңгырлар китте.
Көннәрдән бер көнне, катырып та тормастан, корырак кантарларның җилдәге ягын агартып, кар төшә башлады.
Вакыт шулай, дөньяны әле бер, әле икенче төскә буяп акты да акты. Теге егет Яланныда бүтән күренмәде. Гөлфаяның күңелендәге бөдрә чәчле сурәт әкренләп юыла башлады.
Ә бер кичне, чана юлы яңа гына төшкән вакыт иде, клуб ишеге ачылып китте дә, яна да сүнә дә алмыйча пыскып яткан учакка исеп куйган җил кебек, Ул килеп керде. Кара сукно пәлтәсе җилбәгәй, күн бүреген артчүмечкә элеп куйган, аягында эрҗинкә табанлы ап-ак фетр итек.
Ишек яңагына тотынган килеш, күзе белән ул клубны айкады. Карашы белән Гөлфаялар турына җиткәч, аның йөзе яктырып китте. Ул ишекне ябып алар янына атламакчы булды. Ләкин, ул арада, авылның иң чая кызы Фатыйма бөтерелеп аңа китереп «басты». Егет башта аңламаганга сабышты, кызны урап узмакчы булды. әмма тегесе — ут борчасы — ул кая гына борылса да, тыпырдап каршына килеп чыга иде.
Аптыраган кыяфәттә егет кулларын җәеп җибәрде, сораулы караш белән як-ягына каранды. Аннары ике куллап бүреген күтәрде, озын булып үскән бөдрәләрен артка чөеп җибәрде дә, батырыбрак киеп куйды һәм, ялт! Гөлфаялар ягына карап алгач, очынып әйләнергә кереште.
Клуб ишеге ачылып китүгә, Гөлфаяның йөрәге жу итеп куйган иде. Хәзер әлеге «жу» аның колак яфракларына, бит очларына бәреп чыкты, аяк-кулларына таралып хәлен алды. «Басмаса гына ярар иде», — дип уйлады ул. Ә үзе, керфекләрен түбән төшергән килеш, биеп, юк, биеп түгел, йөзеп китәргә әзерләнде.
Дөп! итеп каршысына китереп баскач та әле ул керфекләрен күтәрергә ашыкмады, башын читкә борып аякларын әкрен-әкрен артка шуыштырды.
Ут булып янган бит очына кинәт ниндидер салкынча җил бәрелгәндәй булды. Зур авырлык белән керфекләрен күтәргәндә, егет белән аның кемәе Сөмбел әйләнә иде...
Менә алар әкренләп тоташ бер бөтерчеккә әверелделәр, әллә нинди алсу томанда эреп, Гөлфаядан ерагая башладылар. Клуб идәненең бер якка авыша башлаганын тоеп, ул кемнеңдер җиңенә тотынды, бераз ис җыйгач, башын читкә борып, аскы иренен тешләгән килеш, терт-терт атлап чыгып китте.
Урамга чыккач, күкрәгенә тулган үксүен тыя алмыйча, аһылдап куйды. Сырган күфәйкәсенең изүен ычкындырып, өенә таба йөгерде. Башындагы шәле артка шуды.
Ялкау гына төшкән ябалак кар аның кипшенгән иреннәренә кунып эри, кайнар теле белән ялап алганда, нишләптер, тозлы тамчылар да эләгә иде.
* * *
Яраткан сеңелебезнең башын әйләндергән, аның күңеленә үзе дә уйламастан вәсвәсә салган егет Самат атлы иде. Сугыш ахырында гына хәрби хезмәткә алынып, Ерак Көнчыгышта завут морҗасыдай гаубиңа көпшәсе белән шактый чиләнеп, аның ата чучка хәтле снарядларыннан эч төшереп, самурайларны тончыктыргач, түшенә «Җиңү өчен» медале каптырып, әле шушы җәйне генә исән-имин кайтып җиткән иде ул. Абыйсы Донбасс якларына чыгып тайган, апалары кияүдә, әтисе дә, әнисе дә инде картлар. Шуңа күрә, Самат дөнья көтү өчен җиң сызганырга әзерләнә иде. әлеге, кичә Яланныга ясаган «сугышчан разведкасы» да тикмәгә түгел иде аның. Мөсахәбә түтигә килен, үзенә эшчән һәм акыллы гына бер кәләш кирәк иде.
«Разведка», күрүебезчә, уңышсыз чыкты. Шулай да, күңел төшенкелегенә бирелмик әле. Егет, ни әйтсәк тә, төшеп калганнардан түгел, әнә ич, көч һәм яшьлек бөркеп торган җилкәләрен мендәргә таратып салган, ихлас тирәнлек белән йоклый. Хәер, йокларлык та шул. Кайтып ятканына да ике генә сәгать бит әле.
Көтүченең чыбыркы шартлаткан тавышына егет кинәт уянып китте. Уянып та китте, пыржыйнлы курчак диярсең, идәнгә сикереп тә төште. Аякларын бераз чүгә төшеп, дошманына ташланырга әзер киек шикелле, зур булып ачылган күзләре белән ярымкараңгы өйалды эчен, сап-сары бүрәнәләрне, бүрәнәләргә эленгән иске киемнәрне айкарга кереште. Үзенең трусикчан гына йоклавы да, сөян бүрәнәләрдән килгән иснең күздән яшьләр атылып чыгар дәрәҗәдә таныш булуы да, әлеге шартлаудан соң борынга дары төтене килеп кермәве дә гаҗәп һәм куркыныч иде. әгәр шушы мизгелдә күзгә тузан-туфрак сибелсә, һава дулкыныннан өй селкенеп куйса, бу — гадәти һәм куанычлы хәл булыр иде. Чөнки шартлау яңгырады, ә йорт җимерелмәде, аңа бернинди дә зыян-дәүләт тимәде... Болай, дөнья тып-тын торгач, аркалар чымырдап куя.
Ниһаять, аның күзе агач чөйдәге җидедән үрелгән каеш чыбыркыга төште. әтисенең бригадир чагындагы, кулыннан да төшерми торган камчысы иде ул. Шунда гына Самат үзенең җилекләрне суырып интектергән ул гаубиңадан, әллә нинди ямьсез усал тавыш белән фырлап очучы япун пүлеләреннән мәңгегә котылып кайтканын, туган йортының тузан исе килеп торган һәм шул тузан исенә кадәр сагындырган өйалдында басып торганын аңлады.
Киселгән агач кебек, ул рәхәт итеп яңадан урыны өстенә ауды, һәм, тирән рухи ләззәт кичерә-кичерә, үзенең кичәгенәк туган-тумачалары, авылдашлары белән күрешеп йөрүен, киерелеп-киерелеп иске карама бүкәннәрен яруын хәтеренә төшерде. Аннары...
* * *
...Алан тутырып тулганган халык арасыннан Самат бер генә кызны күрде. И ул гәүдә... И ул толымнар... Аның гәүдәсе шәм ялкыны кебек: шул хәтле нәзек һәм тере — аз гына җил тисә, тирбәлә-тирбәлә очып китәр сыман. Очкын чәчеп балкыган күзләреннән йолдызлар көнләшерлек. ә толымнары... Ул биеп бөтерелгәндә, аның беләк юанлык толымнарыннан егетләр читкә тайпыла.
Булмады шул. Барып чыкмады. әллә Габделвәли юри бутады. Саматның кочагына арыш көлтәседәй тыгыз тәнле, мәхәббәттән бигрәк колхоз эше өчен, ферма өчен яратылган бер туплама килеп эләкте. Озатса да озатты аны Самат, озатмаса да озатты. Кочса да кочты, кочмаса да кочты. Җитмәсә, башка вакытта пулеметтан ким такылдамаган телен паралич сукты... ә болай, юкса, кайнар иде кыз, кырагай-карышмак та түгел иде.
* * *
Яланныга ул кырпак төшмичә бүтән бара алмады. Башта әтисе белән утын салырга, Кәҗүннәйне айкарга туры килде. Аннары колхоз эшеннән бушый алмады, һәм, җәйге-көзге мәшәкатьләр бугазны ычкындыргач, озакламый эриячәк, ләкин әлегә шактый матур булып яткан беренче кар өстеннән әтисенең аты белән күрше авылга, «кызлар кырына» элдерде.
Бу юлы инде ул Габделвәли белән сөйләшеп тә тормады. «Мәле, атны туарып куй», — дип дилбегәсен генә тоттырды да, клубка тәпиләде. Нидер әйтергә чамалап калын иреннәрен чәпелдәтә башлаган Карсак Габделвәли авызын йомарга да өлгерми калды.
Клуб ишеген ачуга ук, аның күзе Сөмбелне эзләп тапты. Ялтырап торган кара плюш жакет һәм эре кызыл чәчәк төшерелгән кәшимир шәл кызның гәүдәсен бер дә бозмаган, киресенчә, аның сыгылмалы билен тагы да ымсындыргычрак итеп яшергән.
Беренче мөмкинлек белән ул аны биюгә чакырды һәм «бичер« беткәнче диярлек кулыннан ычкындырмады.
Биергә чакырганда, кабат-кабат әйләнгәндә, сизелерлек каршылык күрсәтмәсә дә, клубтан чыгып барышлый култыгыннан тотып алуга, Сөмбел аңа гаҗәпләнеп карап куйды һәм, бер уч көмеш акчаны чәчкәндәй, урамны яңгыратып көлеп җибәрде. Аннары, Саматка күз чите белән генә карап, үзенә күрә дорфа, ләкин назлы дорфа, әллә инде үпкәлерәк тавышын ишеттерде:
— Кая үреләсең, апаем. Әнә, Гөлфаяңны куып тотып кочакла.
Іәм тагын бер дистә көмеш тәңкәсен зеңләтте.
— Нинди Гөлфая ул? — диде Самат гаҗәпләнеп.
— Кара-кара! Белмәгәнгә салышып торуы. — Кыз бу юлы тагы да усалрак көлде. — Таң атканчы кочаклашып утырганыгызны оныттыгызмыни?
— Сез нәрсә... Э-э... Мин аны кочакламадым... Ул үзе бит...
Кыз тагын көмеш тавышы белән авылны яңгыратты.
— Их сез! Егет башыгыз белән шундый сүз сөйләп торасыз. Гөлфая кулыгызга сукмаса...
Самат башын түбән иде.
— Сез, Сөмбел, мине гафу итегез инде. Төн караңгы иде бит... Югыйсә, мин, валлаһи дим, сезне тотасы идем. Мин сезне бит... беренче күрүдә үк... ошаттым.
Сүзләре ялганыр-ялганмас барса да, озак сөйләшеп йөрделәр алар Яланны тыкрыкларында. Кереп киткәндә, үбәргә рөхсәт итмәде, шулай да шактый җылы саубуллашты кыз...
* * *
Шуңа күрә дә, эшне кызу тотарга булды Самат. Иртәнге чәен эчеп кузгалганда, болай, бер әһәмияте дә булмаган сүз сөйләгән кебек, әйтеп салды:
— Мин сиңа килен апкайтырга уйлап торам әле, әнкәй.
Мөсахәбә түти чәйгә авызын пешерде. Аның тамак төбенә кинәт йөз төрле сүз берьюлы килеп тыгылды. әмма, йөз фикернең берсен дә авызыннан чыгара алмады. Фәкать, Самат эш киеме урынына пәлтәләрен, чүчинкәләрен кия башлагач кына телгә килде:
— Бәрәч, бәрәч, улкаем... Әллә бүген үк апкайтырга уйлайсыңмы? Ай Аллакаем... Ай Аллакаем... Сарыккайлар да суелмаган, өйкәйләр дә юылмаган, тегермән дә тартылмаган...
— Вот, киленең тегермәнгә дә барыр, өйне дә юар. Ә сарыкларны суеп ыргытуы — минутлык эш ул. Мин Мыек Заһитка киттем. Әгәр ризалатып булса, без аның белән сарыкларның да эшен бетереп куярбыз, кичкә таба кыз белешергә дә барып кайтырбыз.
Самат озын чәчләрен гадәтенчә артка чөеп җибәрде, башына күн бүреген чәпәде һәм ышанычлы адымнар белән чыгып китте.
Эш нәкъ ул уйлаганча килеп чыкты да. Самат килеп кергәндә, Заһит, калын кара мыегы астыннан ниндидер русча көйгә мырлый-мырлый, күч-күч итеп идәнгә өелгән газеталар арасында утыра иде. Ул бармагын төкрекләп һәр күчтән бер газета ала да, берсе эченә берсен салып, пөхтә генә итеп аерым бер күчкә сала. Аннары, тагын бер тапкыр газеталарын барлап чыккач: «Исәнмесез», — дип карандаш белән газета хуҗасының исемен сызгалап куя.
Ул, гомумән, исәнләшергә ярата иде. Җәен койма буеннан кулын болгап барганда кычыткан чагып алса да — «исәнмесез», юлын мәче кисеп узса да — «исәнмесез». Саматның ишектән керешли үк кычкырып биргән сәламенә дә гадәтенчә:
— Исәнмесез, — дип җавап кайтарды.
Ул Саматны ярты сүздән аңлап алды. Тиз генә газеталарының эшен бетерде дә сумкасына салып куйды. Матча ярыгыннан пычагын алып тырнагына каптырып карады. Саматның:
— Минем пычак бар... — диюенә дә карамастан, пинжәк җиңен тартып бер-ике мәртәбә ышкып алды да, чүпрәккә төреп, киез итек кунычына кыстырып куйды.
Алар эшне тиз тоттылар. Юл уңаеннан идарәгә кереп Саматның кияүдәге апаларына шылтыратып чыктылар. ә төш чорында инде сугым сарыкларының эшен бетереп, кыздырылган бавыр белән тамак ялгарга утырдылар. Бавыр белән бергә, авыздан исе килеп торырлык кына, сургучланган бөкеле шешәдән дә авыз итеп өлгерделәр.
Мыек Заһит һәр яктан уңган кеше булып чыкты. Сарык суярга дигәндә, кулы уйнап, сөйләшергә дигәндә, теле җырлап торды. Өч көннән кызны килеп алырга сөйләшеп тә кайттылар.
Сөмбел үзе чаршау артыннан чыкмады. Ниндидер иптәш кызы белән чыш-пыш сөйләшеп тик утырдылар. Фәкать китәргә кузгалгач кына, Самат аның ниндидер бер эчке шуклык белән чаршау ярыгыннан карап алуын шәйләде.
* * *
Усаклылар килен көтә. Саматларның каерып ачкан капкасыннан тыз да быз хатын-кыз йөреп тора. Аяк астында бала-чага чуала. Капка төбендәге утыргычта яңагын йодрык хәтле бүлтәйтеп, өстенә солдат шинеле, аягына резин итек кигән авыл диванасы Мирзаян нәрсәдер ашап утыра, үткән бер кешедән:
— Әллә кыз аппайталар? Әллә кыз аппайталар? — дип сорап кала.
Авыл өстенә, гәрчә юклык еллары инде узса да, әле һаман да тансык булып, пешкән ит исе таралган. Күрше Миңнеханның ябык Сарбае гаҗәпләнүле җитди күзе белән әле бер, әле икенче якка карый, юеш танавын сузып һаваны исни.
Акыллы эт. Бу тәмле истән үзенә өлеш чыкмасын аңлады ахры, ялкау кына капкаларыннан кереп китте. Лапас буена сузылып ятты да, үзенең әле кар ява башлаганчы ук колхоз ягыннан табып кайткан сөяген кимерергә кереште.
Кинәт каяндыр түбән очтан:
— Кайталар! Кайтала-ар! — дип кычкырган тавыш ишетелде.
Мирзаян ашап бетермәгән пәрәмәчен шинель кесәсенә тыкты да, пычрак бармагы белән уртын казый-казый, түбән очка таба йөгерде. Үзе һаман як-ягыннан йөгерешкән бала-чагадан:
— Әллә кыз аппайталар? Әллә кыз аппайталар? — дип сорый.
Ниһаять, Дусай күпере ягыннан «зең-зең» иткән кыңгырау тавышы ишетелде. Ул да түгел, юыртып менеп килүче кара айгырның чуар сөлгегә чорналган дугасы һәм сары тешләрен ыржайткан авызы күренде.
Ак күбеккә баткан айгыр, аның артыннан чуар шәлъяулыкка төренгән кәләшен кочып утырган егет — теге сургуч бөкеле нәрсәне күбрәк «тотудан» ахры, күзләре пыялаланып елтырый башлаган Самат — «гежт!» итеп узып китте. Капка төпләренә, сукмакларга, көрткә, ат юлына — һәммә җиргә конфет-прәннекләр сибелеп калды. Балалар, чыр-чу килеп, шунда ябырылды.
Саматның авызы колакта. Пәлтә өстеннән кигән толыбын ычкындырып җибәргән. Кошевка салулап ишек төбенә килеп туктагач, толыбыннан чыгып, егетләрчә сикереп төшкән иде, аяк буыннары сыгылып китте. Егылудан әллә кай арада монда килеп җиткән Мирзаян дивана гына тотып калды.
— Әллә исердең? Әллә исердең? — дия-дия Саматның култык астына кереп, аны баскычка таба алып китте.
Кәләш булган кеше ничек кирәк алай толыбыннан арынып, кошевкадан төшәргә дип оеган аягын сузуга, шакмак-шакмак булып бөкләнгән матур яулыгын ияк астыннан бәйләгән, маңгае бөрчек-бөрчек тирләп чыккан Мөсахәбә түти әллә кай арада баскыч төбенә мендәр ташлады.
— Хуш киләсең, килен балакаем, төкле аягың белән, бәхетең-тәүфыйгың белән... — дип тезеп китте ул каударланып.
Кәләш оялчан йомшак тавыш белән:
— Исәнме, әнкәй... — дип күрешергә кулларын сузды.
Мөсахәбә түти аркасыннан сөя-сөя аны өйгә алып кереп китте.
Самат бу вакытта инде дивана ярдәме белән чишенгән, мич артындагы ләгәнгә башын тыккан, косып маташа иде. Игелекле җан Мирзаян аның маңгаен тоткан:
— Әллә күп эчкәнсең? Әллә күп эчкәнсең? — дип сөйләнә...
— Кая, әнкәй, Мирзаянга берәр нәрсә бир инде, — дип мич артыннан чыгып килүче Самат кинәт күзләрен зур ачып катып калды.
Ул селәгәй буялып беткән учы белән умырып төшерердәй итеп маңгаен, йөзен, күзләрен уалады. Тагын карады.
Аның каршында инде чишенгән, салам көлтәседәй чәч толымын тотып, гаепле елмайган кыяфәттә, түбән төшергән керфекләре аша идәнгә карап Гөлфая тора иде.
Самат берьюлы айнып китте.
Гөлфая егетнең агарынган йөзен, дер-дер калтыранган аскы иреннәрен күреп, курка калды. ә инде аның чытырдатып кыскан йодрыкларын күргәч, йөзен каплап кайнанасы артына качты.
Кызның аркасы чымырдап куйды. Ул әле хәзер генә үзенең нинди зур ялгыш ясаганын аңлады. Сөмбел белән, Фатыйма белән, авылның бүтән шаян кызлары белән тырышып әзерләгән бу шуклык мәңге төзәлмәс яра булып Гөлфая йөрәгендә калачак иде.
— Улкаем, улкаем! Нәмәшләйсең, улкаем? Акылыңа кил, улкаем!.. — дип сөйләнде нәрсә уйларга белмичә Мөсахәбә түти, йодрыкларын баш очында уйната башлаган Саматны күреп.
— А-а-ы-ы-хх! — дип Самат ике чигәсен кыскан килеш бераз чайкалып торды да, ишекне борысын кыегайтырдай шапылдатып, чыгып китте.
Мыегын сыпыра-сыпыра тамак кырып баскычтан менеп килүче Заһитны күкрәгенә төртеп көрткә чумдырды. Ишек алдындагы халык «аһ« итеп авыз ачып калды. Самат лапас буендагы капканы тибеп ачты да бәрәңге бакчасына чыгып китте...
* * *
Гаян аны чишмә буеннан тапты. Самат йөзен көрткә тыгып, чишмә буендагы тау битен кочып яткан иде.
Гаян дустының аркасына кагылды. Тегесе селкенмәгәч, җилкәсеннән тотып чалкан әйләндерде.
— Син, малайкай, ныграк салып җиппәргәнсең бугай, — дип сөйләнде ул Саматның елаудан кызарган яшьле күзләренә, укмашкан карлар ябышып беткән ачык күкрәгенә карап.
— Их, Гаян! — дип өзгәләнеп әйтте Самат. — Бел-мис-се-ең! Белмисең, дускаем!
— Әйдә, тор, тор. Юләр кеше шикелле ятма монда. Әнә хатын-кыз суга төшәргә куркып йөри.
Самат торып басты. Гаянны кочаклап, башын аның иңсәсенә куйды.
— Нишлим, дускаем, бир киңәшеңне...
— Нишлим дип, кайт та, кәләшеңнең җылы куенына кереп ят. Болай исереп...
— Ю-уук! — дип үкереп җибәрде Самат йодрыгын төйнәп. — Үтерәм дисәң дә, юк. Әйдә, лутчы син мине үзегезгә апкайт.
— Әйдә алайса.
Самат тәки кичкә чаклы Гаяннардан чыкмады. Эшнең нидә икәнен белеп алгач, Гаян да бик тинтерәтмәде. Шыпырт кына барып аның киемнәрен алып кайтты.
Кырлы стаканга салып аракы биргән иде, тегесе этеп кенә куйды:
— Юк инде, Гаян дус, моның аркасында шушы хәлгә төштем инде мин. Айнык булсам, күрмәс идеммени кемне утыртып җибәрүләрен... Их! — дип сикереп торды да киенеп чыгып китте.
Мич башына үзенә урын әзерләп маташкан Гарифә түти Гаянга эндәште:
— Улым, артыннан чыгарыең... Алла сакласын, үзен-үзе әрәм-шәрәм итеп ташламасын...
Гаян эзләп тапканда Самат инде суынган, йончу гына кыяфәттә клуб миче артында йөткерә-йөткерә тәмәке тартып утыра иде.
Яшьләр кулга-кул тотынып җыр әйтешә башлагач, ул да түгәрәккә керде. Үзенә чират җиткәч, күңелендәге зарын җырга салды:
— Җимнәр сиптем дүмгәккә,
Яшел башлы үрдәккә.
Кулымы тыгып нумер алдым
Үз башыма имгәккә...
Җырын бетерде дә, кулын селтәп чыгып китте. Ул бер карарга килгән иде, туп-туры Заһитларга таба атлады.
* * *
Кышкы төн яп-якты. Дөнья тып-тын, җилнең әсәре дә юк. Ниндидер ят дөнья кебек. Фәкать чана табаннары чыелдавы һәм атның керт-керт баскан тавышына чана артыннан җәяү барган Саматның карны шыгырдатып атлаганы кушыла. Тагын, чанада, ястык-мендәрләре арасында бөгәрләнеп утырган Гөлфая онытканда бер үксеп куя...
Самат аңа бер авыр сүз дә әйтмәде. Җиде төн уртасында кинәт кенә капка шыгырдап ачылды. Ике кат тәрәзә аша: «Фыррр!» — дип ат пошкырганы ишетелде. Аннары, болыт хәтле салкын һава ияртеп, Самат кайтып керде. Ул матчадагы җиделе лампаның филтәсен калкытты да, беркемгә дә карамыйча, кырыс кына итеп Гөлфаяга ике сүз әйтте:
— Әйд, кийн!
Гади телгә күчереп әйткәндә, бу: «Әйдә, киен», — дигәнне аңлата иде... Нәрсәгә дә булса төшенүдән гаҗиз булып телдән калган, ярылырга җитеп авырткан башын бөтәрләнгән яулык белән кысып бәйләгән Мөсахәбә түти өеп куйган мендәрләргә сөялеп, как сәкедә утыра. Саматның кайтып керүе дә, әйткән теге ике сүзе дә аңа берничек тә тәэсир итмәде. Гөлфая, бервакытта да бианасы булмаячак бу апага тиз генә карап алды да караваттан шуып төште, карашын Саматның гасабиләнеп шытыр-шатыр кыскалаган йодрыгыннан да ары күтәрмичә, киенә башлады.
Ишектән теге Мыек Заһит белән ниндидер мәзәгрәк гәүдәле бер егет килеп керде. Ишетелер-ишетелмәс биргән сәламнәренә җавап бирүче булмагач, алар сүзсез генә кызның әйберләрен ташырга керештеләр...
Чана табаныннан чыккан тавыш, салкын булып, саламга күмеп утырган тезләргә, плюш жакет аша аркага йөгерә. Аты да тизрәк бармый ичмасам... Авылдан чыгып киткән мәлдә, Самат чыбык белән аңа чиерткәләп барды. Заһитның ялкау аты, сыртына чыбык төшүгә, өч-дүрт метр юртып бара да тагын атлауга күчә. «Чирткәли» торгач, чыбык сынып бетте, Самат, дилбегәне чанага ташлап, папирос арты папирос тарта-тарта, арттан җәяү атлады.
Суык. Юртса, ат җиленнән тагы да салкынрак булыр иде. Ярый әле әкрен бара...
Берзаман, болай да атлар-атламас барган ат бөтенләй туктап калды. Самат атка җикерергә дип авызын ачкан иде, авызы шулай ачык килеш калды. Куркынган караш белән башын уңга борды. Ниндидер гадәттән тыш хәл сизеп, Гөлфая да борылып атка карады. Ат колагын тырпайткан, күзен акайтып уңга карап тора иде. Гөлфая да карашын уңга күчерде. Анда, юлдан ерак түгел, ут янып торган күзләрен уйнатып, дүрт-биш бүре шәүләсе утыра иде. Гөлфаяның аяклары җылынып китте...
Атның туктап торуы бер секундка да бармагандыр. Колакларының кайчы кебек уйнаклавыннан, башын бормыйча гына күзен акайтып артка карап алуыннан Самат мизгел эчендә аңлап алды: ат аның чанага сикергәнен көтә...
Чак сикереп өлгерде егет чанага. Үзе дә сизмәстән, Гөлфаяның беләгеннән тотып алды. Ярый әле тотынып өлгерде. Юкса, тыелгысыз рәвештә алга тартылган чана аның астыннан шуып чыга башлаган иде.
Икенче мизгелдә юл читеннән, көрт өсләтеп, бүре өере дә ат артыннан ыргылды. Ат тоягыннан очкан каты кар кисәкләренә дә игътибар итмичә, Самат дилбегәне эләктерде, чыбык кисәген алып атка кизәнде.
Баш бүренең бозау хәтле гәүдәсе Самат янында ук тирбәлә иде инде. Егет аның очлы казык тешләрен, бер якка салынып төшкән алсу телен, сузылып-сузылып тамып калган селәгәен күрде, еш-еш сулыш алганын ишетте. Аның һәр хәрәкәтеннән, томырылып-томырылып ыргуыннан һәм ыргыган саен бер башка алгарак күчә баруыннан аның хәлиткеч һөҗүмгә әзерләнүе һәм ул һөҗүмнең уңышлы тәмамланачагы күренеп тора иде.
Һәм бүре сикерде. Ул Саматның атка сугарга дип кизәнгән чыбыклы кулын каптырып алырга тиеш иде. Бөтенесе дә исәпләнгән, карт бүренең ялгышуы мөмкин түгел иде. Ләкин, Ходайның рәхмәте, нәкъ шул урында юл уңга борылыш ясый иде. Чана, салулап, сулга китеп барды, бүренең ачылган авызы шалт итеп һаваны тешләп калды. Сикергән шәпкә ул юлның сул ягына килеп төште һәм гарьлегеннән улап җибәрде...
* * *
Теге салкын, бүреле төннән соң, тагын өр-яңа бер кыш узып китте. Баштарак урамга чыгарга да оялып йөргән иде Гөлфая, тора-бара үзенең бу яңа халәтенә күнекте, кешеләрнең кызганулы карашларына игътибар итмәскә өйрәнде. Кешеләр дә, гомер узган саен, алай карамый башлады. Аннары, хәзерге заман өчен кияүдән кайту да бөтенләй үк ят нәрсә түгел бит.
Урамга да чыга, эшкә дә йөри башлады Гөлфая, әмма клубка йөрүдән бөтенләй бизде. Сөмбел дә вербовка белән каядыр Молотов ягына китеп баргач, бөтенләй серләшер кешесе дә калмады...
Шулай да, быел җәй ахырында, Фатыйма бик кыстагач, кинога барды Гөлфая. Я хода! Бер ел эчендә дә дөнья шулай үзгәрер икән. Клубка инде бүтән яшьләр йөри башлаган. Гөлфаяга олы кеше итеп, «Исәнме, Гөлфая апа», — дип эндәшәләр. Яшьтәш кызлардан берәү-икәү генә калган. Алары да кайсы кияве, кайсы егете белән. Ә Фатыйма һаман мутлана:
— Гөлфаякаем, бүген мин сине бер егеткә тотып бирәм.
— Әй, кит инде, җан үртәп утырасың!
Фатыйма аның беләгеннән кысып тоткан, рәхәтләнеп көлә:
— Валлаһи дим, Гөлфаякаем...
Клубтан чыккач, чынлап та, артларыннан кемнеңдер лашпыр-лошпыр атлап килгәнен ишеттеләр. Карасалар — Карсак Габделвәли. Чап-чоп папиросын суырып, дәшми-тынмый гына артларыннан килде-килде дә, Фатыйма кереп киткәч, Гөлфаяны дорфа гына биленнән кочаклап алды:
— Нихәл, Гөлфая?..
— Я, Габделвәли, шаярмале.
— Мин шаярмаем, Гөлфая, мин чынлап...
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Гөлфая - 2
  • Büleklär
  • Гөлфая - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4433
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2303
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Гөлфая - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 2522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1458
    40.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    62.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.