Latin

Буранлы юллар - 4

Süzlärneñ gomumi sanı 4461
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2288
36.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
52.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
60.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
Гыйнвар ахыры. Көннәр суык тора. әле буран чыгып юлларны калын кар каплый, әле бик көчле көньяк җиле яуган карны ялап алгандай каядыр алып китеп яр араларына, таллыкларга сылый, юллар ялтырап кала. Тагын болыт каплап, җилсез-нисез йомшак кар ява. Шундый көннәрнең берсендә гомер тәгәрмәче җитмешкә таба тәгәрәгән Гыймаделислам белән Бибиәсманың ягарга утыннары бетте. Карап торган бер кыска аяклы, озын мөгезле, ак маңгайлы коба мөгезбикәне җигеп, алар утынга барырга җыендылар. Бүген-иртәгәлек кисеп өелгән чыбык-чабык булса да, алар киңәш-табыш иттеләр.
—Йә иртәгә буран кубар, кортка,—диде Гыймаделислам,—каян беләсең, бүген суык булса да бураны юк, җиле юк.
Күршеләрдән камыт-ыңгырчак алып, үрәчәле иске чанага сыерны җигеп, чананың төбенә бер кочак печән салып, карт белән карчык утынга киттеләр.
Утын дигәннәре—күл буенда үскән кәҗә талы. Сыер алдына печән салып, үткен балта белән Гыймаделислам карга бата-бата, тал кисте, Бибиәсма киселгән талны чана янына ташый торды. Чанага төяп, аркан белән аркылы-торкылы бәйләп, әгузе-бисмилла белән кайтыр юлга чыктылар. Сыерның бу беренче баруы түгел, ат булып чана тарту ул—аның яшьтән өйрәнгән һөнәpe. Сыер карышмады, имчәкләрен ике якка селкетә-селкетә салмак кына иңрәеп, бар көчен җигеп авылга таба атлады да атлады. Гыймаделислам йөк артыннан атлый-атлый бүрек колакчыны бавын ияк астына бәйләп, бозланган мыегын сыпырып алды, "әйдә, малкай!" дип, сыерны әледән-әле куалады.
Бибиәсма да, чи тал ташып шакыраеп каткан бияләйләрен бер-берсенә шап та шоп бәргәләп, шәлен ияк астына әйбәтләп кыстырды. Ике кулын артка куеп, кар ябышып авырайган олтанлы каталарына күзен төбәп, әкрен генә кыштыр-кыштыр карты артыннан теркелдәде.
Сыер әледән-әле туктап ял иткәләде. Гыймаделислам юл читеннән көрт ерып, тиз-тиз атлап, чана кырыена килде. Утын бәйләгән арканнан эләктереп, чананы селкеткәләп, сыерга кузгалырга ярдәм итте: "На, малкай!"
Менә алар авылга якынлаштылар.
—Син, кортка, авылга менеп, тыкрыктан туры кайт, якынрак булыр, алдан кайтып, миңа капка ачып торырсың. ә мин ат тавыннан әйләнермен, анда юл яхшырак,—диде карт.
Карчык, аның сүзен җөпләп, башын селекте һәм, авыр аякларын көчкә сөйрәп, тыкрыкка күтәрелде.
Ике яклап кар көрте өелгән тар тыкрыкта трактор чанасына төялгән, фиргавен тавы чаклы печән йөге юлны бүлгән. Алда, усал үгез кебек пошкырып, трактор тырылдый, төтен белән пошкыра. Йөкнең ике ягында ирләр, кул болгый-болгый, нидер кычкыралар, акыралар, сызгыралар. Бибиәсма акрын гына атлап, печән йөге артына килеп туктады. Трактор бертуктаусыз үкерде, төтен чыгарды. Бу печән тавын үтеп китүдән өметен өзеп, әрле-бирле каранып торган арада, ямьсез чыелдык тавышлар чыгарып, печән йөге тырык-тырык селкенгәләп, кинәт артка чигенә башлады. Карчык каушап калды. Ни алга, ни артка атларга белми торган арада, аягы таеп, егылып китте, үрмәләде, торырга азапланды, тора алмады. Ә трактор чанасы коточкыч шыгырдап аның өстенә килеп менде. Бибиәсма чананың ике табаны арасында калды. Ә чана, гайрәт чәчеп, шыгыр-шыгыр чигенде дә чигенде, карчыкның чана астында калганын беркем дә күрмәде.
—Ай! Ай! Балалар! Беттем бит,—дип аваз салды карчык.—Коткарыгыз!—дип кычкырды, тавышы гына чыкмады.
Әҗәлем шушы икән, ачы язмышым, күрәчәгем шушындадыр, дип чытырдатып күзләрен йомды. Чананың аркылы агачы аны аягыннан эләктереп, алга таба сыдырды, аннан артка таба шудырды. Карчык:
—Лә-илаһа-иллаллаһы!—дип пышылдады. Шушы догасын кабатлады да кабатлады. Ә трактор аждаһадай чигенде дә чигенде, чана шыгырдады да шыгырдады.
—Фью!—дип ачы сызгырды кемдер.—Туктат тракторны!
—Нәрсә бар?
—Трактор белән чана арасында ниндидер аяк! Олтанлы киезката! Туктат тракторны!
Кемнәрдер йөгереште, кемдер кычкырды, кемдер сызгырды:
—Фью! Туктат! Туктат!!
Тракторчы педальгә басты:
—Нәрсә бар?
Трактор туктады.
—Һәй! Чана астында әллә берәрсе бармы? Кем бар анда?—дип кычкырды печән чанасы астына иелеп колхозчы Сабир.
Бибиәсма булган көчен җыеп:
—Мин, балакаем, мин монда!—дия алды.
Тракторны тагын бераз алга таба тарттырдылар. Чана астыннан бите кара кан, чәче, шәле кар белән укмашып каткан Бибиәсманың гәүдәсен тартып чыгардылар. Иске бишмәте телгәләнеп беткән, якасы умырылган, җиңе өзелгән, кул-аягы берни тоймый асылынып тора иде.
—Муллаҗиңги, син түгелме соң бу?
—Бибиәсма җиңги, ничек чана астына килеп кердең?
Бу хәлгә барысы хәйран калып, ис-акыллары китеп тордылар.
Каяндыр чана алып килеп, карчыкның ярымүлек гәүдәсен җирдән күтәреп алып чанага салдылар.
Бибиәсманы алып кайтканда, Гыймаделислам инде сыерын тугарып печәнгә кушкан, үзе утын бушатып ята иде.
Карчыгының канга баткан гәүдәсен күреп, Гыймаделислам катып калды.
—Нәрсә булды? Кайда болай булды ул?—дип илерде карт...
* * *
Фәһимә ул таңда бик иртә уянды. Таң сирпелеп кенә килә иде, бүлмә эче кап-караңгы. Тулай торакта яшәүче кызлар әллә кайчан инде каникулга таралдылар. Кемнедер ат белән, кайберләрен машина белән килеп алдылар. ә Фәһимәнең туган авылына кадәр ике йөз чакырым юлны Ходай кулыннан төшеп калган очраклы транспортта, очраклы юлчылар белән үтәсе бар.
Ул уйланып, хафаланып бераз ятып торды. әле бик иртә, юл хәвефле, кояш чыкмый юлга чыгарга ярамас.
Уйланып ята торгач, беренче төшен исенә төшерде. Нәрсә күрде соң әле ул? Нинди шомлы төш? Әйе, әйе. Үзләренең бәрәңге бакчасы. Бакча артындагы читәндә кап-кара карлыган тәлгәшләре. Берсеннән-берсе озын тәлгәшләр асылынып тора. Фәһимә җырлый-җырлый шул карлыганны җыя. Чиләгенә сала тора, ә куакларда карлыган һич кимеми, киресенчә, арта гына, карлыганнары кап-кара. Җыры да әнисе җырлый торган шул ук җыр:
—Бүгенге авыр хәсрәттән
Үлмичә калсам ярый...
Фәһимә кинәт сикереп торды, көзгесенә күз салды. Күз төпләре бераз шешенгән. Саташып йоклаган, шуңа шешенгән. ә карлыган ул—ризык. Ризыкка булсын, дияр иде әнисе. Юлга әзерләп куйган әйберләрен тагын бер мәртәбә барлап, киемнәрен киенде. Ашыкмый гына юынды, чәй кайнатып эчте. Ләкин ничек кенә тыныч булырга тырышса да, юлга чыгу шик-шөбһәсез, икеләнүләр, борчылуларсыз булмый. Ничек кайтып җитәр? Бик авыр кайткан чаклар була, юлда да төрле кеше очрый. Яхшысы, начары...
Фәһимә шәһәр читенә—олы юлга чыгып басты. Җир өстенә чыгып килүче кояш инде беренче нурларын озын-озын учмалар итеп мул сибә иде. Көн аяз, салкын. Олы юлның каткан карын чәрдәкләп-чәрдәкләп, зур чанасын өстерәп, чылбырлы трактор килгәне күренде. Фәһимә, трактор якынлашкач, кул күтәрде. Тирә-якны шау-гөргә күмгән бу гигант кыз янында туктады. Кабина эченнән кара тун кигән тракторчы сузылып кына Фәһимәгә дәште:
—Кая барасың, сеңелем?
—Минзәлә ягына.
—Утыр әйдә, чананы сытмасаң,—дип, эре тешләрен күрсәтеп, киң итеп елмайды. Әллә Фәһимәнең җиңел сөякле булуына ишарә ясап, әллә киеме юкалыгын күреп шаяртты.
Фәһимә биек итеп төялгән трактор чанасына үрмәләде һәм толып якалары эченнән ялтыраган күзләр күреп елмайгандай итте. Кинәт трактор кузгалып куйды, кыз башта артка чайкалды, аннан җайсыз гына толыплылар арасына барып төште.
—Кил, кызым, минем толып чабуы арасына кер, өстең бик юка, туңарсың, бүген көн усалрак, чеметкәләр үзеңне,—диде олы яшьтәге абзый.
Фәһимә Минзәләгә кадәр шул агайның чабуына ышыкланып, йокымсырап кайтты.
Минзәләдән соң ул бераз җәяүләде, бераз атка утырды, тагын җәяүләде. Ул көнне авылына кайтып җитә алмады. Унике чакырым кала, Суыксу авылында, туганнарында кунды.
* * *
Ничә еллар инде Фәһимәне шушылай туган авылының Түбән Очында карт өянкеләр шаулашып каршы ала! Бүген алар иртүк бәйрәмчә киенгәннәр, ап-ак сыкыга төренгәннәр. Өянкеләрне үтеп, авылга күтәрелгәндә, кәефе күтәренке иде аның. Каршысында җаннан да кадерлерәк ягымлы өйләр. Һәркайсының морҗасыннан күккә ашкан ак төтен чыга. Урам да аңа елмая, аны сәламли кебек.
Ул адымын тизләтте. Менә әнкәсе аңа каршы чыгар, табагач исе, карабодай тәбикмәге исе бөркеп, аңа ике кулын сузар.
"Кайттыңмы, бәбкәм, бик сагындык!"—дияр.
Фәһимә аның сөякчел бармакларын учларына алып күшеккән кулларын җылытыр, аннан әнкәсенең җыерчыклы яңагына үзенең кайнар иреннәрен тидерер...
Кары икегә аерып көрәлгән капка төбеннән ул үзләренең "урыс капка"сына якынлашты, сак кына келәсен күтәрде, капка ачылып китте. Аңа гадәттәгечә карабодай тәбикмәге исе килгәндәй булып куйды. Ләкин ишек алдында да, өй алды баскычында да җан әсәре юк. Бүген аны әнисе каршыларга чыкмады. Ишек алды түрендә, утынлык янында яңа кайткан кәҗә талы өеме. Әтисе Гыймаделислам да утынлык янында күренмәде. Фәһимә йөгереп диярлек биек болдыр баскычына менде, шыгырдатып ишекне ачып җибәрде.
—Һәй, исәннәрме? Өйдә кем бар?—диде, кайтып җитүен белдереп, әнисенең ашыгып килеп чыгуын өмет итеп.
Ләкин беркем дә җавап бирмәде.
Фәһимә өй ишеген ачты, тупсаны атлап өйгә керде. Өй эче тып-тын. Карт әнисенең түшәк өстендә, ак бинт белән уралып беткән битен, кул-аякларын күреп, Фәһимә һушын җыя алмый, үз күзләренә ышанмый, бер мизгел катып торды. Аннан, кызу-кызу атлап, ялгыз яткан анасы янына килде:
—Ни булды? Нишләдең?—дип илерде һәм сак кына әнисенең иске күлмәге аша калкып, тырпаеп торган сөякчел ябык күкрәгенә маңгаен терәде, кичә генә күргән төше, кара карлыганнар исенә төште.
—Инәкәем, мине гафу ит! Мин синең ярдәмчең була алмадым,—диде һәм тагы да көчлерәк сулкылдап елап җибәрде.
—Елама, балам, буласы булган,—диде ана ыңгырашып,—мин күрәсен кеше күрмәс. Йөрәгеңне телгәләмә, мин карт инде. Ходай хөкеме шулай булгандыр. Заманасы шул: яшьләргә укырга, картларга үлгәнче дөнья куарга язган...
Ананың бу сүзләрендә Фәһимә бераз шелтәләү дә, үпкә дә, үз язмышына ачыну да сиземләде. Ананың да, баланың да бу мизгелдәге халәтен ачык кына аңлатыр өчен сүзләр генә көчсез иде.
Фәһимә алдында зур сорау туды: укуын дәвам итә алырмы? Хакы бармы аның ата-анасын бу авыр хәлдә ташлап китәргә? Бик озак сөйләшүләр, күз яшьләре, үкенүләр булды. Чиктән ашкан өметсезлек, чарасызлыкка каршы язмышның нинди генә каршылыкларына да баш имәскә, аек акыл белән hәр очракта дөрес юл табарга өйрәнгән, зур тормыш тәҗрибәсе булган ата кеше үзенең катгый жавабын ярып салды, төгәл сүзен әйтте:
—Без яшисен яшәгән, баланың язмышын кыл өстенә куярга минем хакым юк, укысын, белем алсын. Без ничек тә бу авыр хәлдән чыгарбыз, үз-үзебезне карарбыз.
—Без бар бит әле,—диде олы кызлары Зәйнәп.—Ташламабыз, ярдәм итәрбез, менә Равил дә кайтыр...
* * *
Кеше үзенең язмышына озын юллар аша килә. Туганда ук маңгайга язылган язмыш дисәләр дә, язмыш кешенең үз кулында. Кеше язмышын, үз бәхетен үзе кора, үзе юл сала.
Институтның соңгы курсында укыганда, Фәһимә Әгъзәм исемле егет белән танышты...
Шимбә көн була торган танцыларга шәһәрдән яшьләр күп җыела. Шундый кичәләрнең берсендә табигате белән бик тыныч, базык гәүдәле бер егет Фәһимәне танцыга чакырды. Аның киң итеп ачылган ак якасы эчендә шома таза муены, яшьлек бөркеп торган юан беләкләре, киң маңгае өстендә күпереп торган шомырт-кара чәче һәм татар егетләрендә генә очрый торган ягымлы моңсу күзләре Фәһимәне әллә нишләтте.
italki
Егет әрсезләнмәде, төчеләнмәде, күп сөйләшмәде. Үзенең бик оста биюче түгеллегеннән кыенсынып кына, кулын да кызның биленә тидерер-тидермәс, сак кына, ашыкмый-кабаланмый бөтерелде, үзе ни өчендер тирләп чыкты, йөзе алсуланды. Бу кадәр дә кызлар кебек оялчан, әдәпле егетне шәһәрдә беренче тапкыр очратты Фәһимә. Кем ул, авылданмы, шәһәрдә үскәнме, шул турыда уйлады. Әгъзәм бу кичәдә гел Фәһимә белән генә биеде, һәм исемен сорарга җөрьәт итте.
—Танышып кую яхшы булыр,—дип сүз башлады ул, өченче тапкыр танцыга чыккач.—Минем исемем—Әгъзәм.
—ә мин—Фәһимә, соңгы курста укыйм.
—Димәк, соңгы елыгыз?
—әйе, соңгы елым.
—Соңгы очрашу дияргә теләмисездер бит?
—Анысы сездән тора,—диде Фәһимә сүзенә бик тирән мәгънә салып.
Кыз, бу чибәр егеткә битарафлык күрсәтүне үзе өчен оятсызлык булыр иде, дип уйлады. Аңа мөмкин кадәр үзенең җылы карашын, ягымлы йөзен күрсәтергә тырышты, чөнки ул бу егеттә башка егетләргә хас булмаган сыйфатлар күрде. Моңарчы да Фәһимәгә күз атучылар булмады түгел, булды, хәтта кулын гына түгел, йөрәген тәкъдим итүчеләр табылды, ләкин аларда кыз үзенә таяныч булырлык җитдилек, эчкерсезлек тоймады. Фәкать аның алдынгы, абруйлы кыз булуыннан файдаланып калу нияте, су өстендә калыккан май табы кебек, ялтырап тора иде. Ә Әгъзәм—бөтенләй башка.
Фәһимә күрешү, очрашу, атнага бер була торган танцы кичәләрен көтеп җиткерә алмый иза чикте. Ләкин ул үзенең хисләрен бик тирән яшерде, лаф ормады, уфылдамады, беркемгә дә серен чишмәде. Ул яшьтән үк ахмаклыкны, шамакайлыкны гына түгел, артык беркатлылыкны да яратмады. Аның өчен кешенең табигыйлыгы, хәтта бераз гына кырыслыгы, туры сүзлелеге кыйммәт иде.
Әгъзәм исә Фәһимәнең башкалардан аерылып күзгә ташланган пөхтәлеген, гади җыйнаклыгын күреп алды. Кыз нәфис гәүдәсенә бик килешеп торган гади күлмәк кигән, чәчен авыл кызларыча үреп, баш артына җыеп куйган, бите чип-чиста, кара каләм, иннек-кершән төшмәгән. Табигать биргән сафлык бөркелә.
Менә шул гадилек, сафлык җәлеп итте егетне. Аңа инде унҗиде яшь түгел, аның ялтыравыклы гүзәлләр белән гыйшык-мыйшык уйнар чагы узган. Бәлки шушы кыз аның соңгы тукталышы, шушы гади кыз—аның язмышыдыр.
Әйе, алар икесе дә авыл балалары. Ике як кешеләре, ерак авыл, хәтта ерак район кешеләре иде. Бергә үсмәделәр, бергә уйнамадылар. Күрештеләр, очраштылар һәм берсе икенчесе өчен туган икәнен аңладылар.
* * *
Дәүләт имтиханнары җитте. Җиң сызганып сынауларга әзерләнү, чабышкы ат кебек соңгы киртәләрне сикереп чыгарга җыенган киеренке көннәр. Биш ел буе алган белемнәрне мәртәбәле комиссия алдында күрсәтәсе, хисап бирәсе.
Иртәгә Сабан туе дигән көнне Фәһимә белән Әгъзәм бәйрәмгә бергә барырга сүз куештылар. Өскә нәрсә, аякка нәрсә кияргә—барысы килешенде.
—Сәгать тугызларда килермен,—диде Әгъзәм.
Ул төнне Фәһимә әсәрләнеп, үзенең якты киләчәге турында хыялланды. Менә алар сөйгәне Әгъзәм белән киң юлдан икесе җитәкләшеп, Сабан туена баралар. Тирә-якта күпләр аларның матурлыгына сокланып карап калалар. Аларның бәхет канатлары—ялтыравык каурыйлар, җилдә җилфер-җилфер чәч җилферди, күзләр яна, алар әле көләләр, әле җырлыйлар, әле йөгерәләр, әле очалар.
әйе, Фәһимә белән Әгъзәмнең бер-берсенең җылысын тоеп, җитәкләшеп, бер җан, бер тән булып олы гомер юлына чыгар көннәре җиткән. Фәһимә дә кавышырга, язылышырга каршы түгел. Барысы уйланган, килешенгән. Дәүләт имтиханнарын тапшырып, диплом алып, Фәһимә авылга кайтып китә, ә Әгъзәм берничә көннән аларга бара, йола буенча Фәһимәнең әти-әнисенең хәер-фатиха бирүләрен сорый. Аннан язылышу, туйлар...
* * *
Гомуми торак кызлары бик иртә торып, Сабан туена барырга әзерләнделәр. Күлмәк үтүкләделәр, чәч бөдрәләттеләр, киенде-ясандылар, бизәнделәр.
Фәһимә дә ашыкмый гына әзерләнде, сәгатенә карый-карый Әгъзәмне көтте. Сәгать тугызларда кызлар барысы бергә гөрләшеп чыгып киттеләр.
—Син, Фәһимә, Әгъзәмне көтәсеңме?
—әйе, тугызда килергә тиеш.
—Ярый, көт, бергә барырсыз, сезне көтеп торырбыз,—диде дус кызы Нәҗибә, егете Заһит килгәч.
Бүлмәдә Фәһимә берүзе генә калды. Сәгать тугыз тулып, ун минут, унбиш минут үтте. Әгъзәм һаман күренмәде. Фәһимә дулкынлана башлады. Нәрсә бу? Вәгъдәсезлекме? Алдаумы? Нәрсә? Ул үз-үзен кая куярга белмәде. Ун да тулды. Әгъзәм килмәде. Фәһимә ни еларга, ни көлергә белмәде. Бу кадәр ахмакларча алданганы юк иде әле аның... Менә шунда әнисенең: "Иделгә таянма, ирләргә ышанма",—дигән сүзләре исенә төште. Иң ышанычлы, иң тәртипле, тыйнак Әгъзәм дә бөтен ирләр кебек ышанычсыз, затсыз булыр микән? Юк, юк. Нәрсә дә булса булгандыр, йә юлда бер-бер хәвеф-хәтәр килеп чыккандыр. Ул килергә тиеш иде, шулкадәр ышанычлы итеп әйтте бит.
Фәһимәнең күңеленә әллә нинди шөбһәле уйлар килде. Бер караганда, ул Әгъзәмне хыянәттә гаепләде, бер караганда, аны яраланган, хәтта үлгән итеп күз алдына китерде. Килер иде, һичшиксез, килер иде!
Фәһимә, Сабан туена барудан өметен өзеп, матур күлмәген салып, халатын киде, китапларын алып имтиханга әзерләнергә утырды. Өстәл артына утырып, китабын, лекцияләр дәфтәрен ачты, тик башына берни кермәде, ни бирелеп укый алмады, ни яза алмады. Башын, миен бары бер нәрсә бораулады—Әгъзәм ник килмәде? Ни булды?
Ике көннән соң, дүшәмбедә, кич Әгъзәм гомуми торакка ялтырап килеп керде. Гүя берни булмаган. Фәһимә исә аның белән сүз алышырга, хәтта аңлашырга да теләмәде. Аның күңел көзгесе гүя шушы көндә тагын бер мәртәбә челпәрәмә килде, ватылды, фәкать истәлекләр булып кыйпылчыклар гына калды. Фәһимә Әгъзәмне үзенең язмышыннан сызып ташларга тиеш, мәңгегә онытырга һәм һичбер вакытта да искә алмаска.
Имтиханнарга да әзерләнерлек хәлдә түгел иде ул. Башын бер сүз яулап алды: хыянәт! хыянәт! ә хыянәтне ул гафу итә алмый. Дәүләт имтиханнарында дуслары да, укытучылар да аны танымады: ул сулган, шиңгән чәчәкне хәтерләтте. Билгеләр дә түбәнәйде. Гел бишлегә генә тәмамларга, "кызыл диплом" алырга тиешле кыз ике фәннән дүртле билгесенә тапшырды. Нәрсәнедер бутады, кайдадыр ялгышты.
Фәһимәнең сөйләшергә теләмәвеннән гаҗиз булган Әгъзәм аңа хат язды. Ул анда үзенең килмәвенең сәбәбен аңлатты, гафу үтенде, яратуын, үлеп яратуын белдерде. әллә кайлардан, Себер якларыннан мәрхүмә әнисенең энесе ике генә көнгә кайткан икән, кайтышлый үзе белән аны да алып киткән, Әгъзәм баш тарта алмаган.
Күңеле белән Фәһимә Әгъзәмне аңлады, хәтта кичерде. Ахмакланма, Фәһимә, акылыңа кил, бер Сабантуй күрмәгәннән әллә ни югалтмадың. ә язмышың юлында очраган юлдашыңны югалтсаң, яманрак булыр, ялгыз калырсың, дип фикер йөртте кыз, мәңге оныта алмассың, башканы үз итә, ярата алмасаң нишләрсең?..
* * *
Гыймаделислам белән Бибиәсманы яшен суккандай көйдереп, хәлдән тайдырган тагын бер вакыйга булды. Институтта читтән торып укучы кияүләре Равил Зәйнәпкә хат юллаган.
"Фәһимә дәүләт имтиханнарын яхшы тапшыра, диплом алу белән тормышка чыгачак бугай, егете бар. Әгъзәм исемле. Болай яхшы кешегә охшаган. әзер торыгыз, без икәү кайтачакбыз. әби белән бабайга әйт, кыз бирергә әзерләнсеннәр".
Хатны уку белән Зәйнәп әнисе янына йөгерде. әнисенә зур сөенче итеп, хатта ире әйткәннәрне сөйләп бирде.
—Сөенче, әни, Фәһимә озакламый кайта, диплом алып, кияү белән кайта, туйга әзерләнергә кирәк.
Ана телсез калды. "Ә" дияргә дә, "җә" дияргә дә белмәде. Күптән көткән көн килеп җитте, дигәндә, кызының бу сүзе аңа аяз көнне яшен суккандай тәэсир итте.
—Нинди туй ул?—диде ана, ниһаять.—Бернинди туй булмаячак! Фәһимәне без җиде ятка бирер өчен укытмадык. Ул безне картаймыш көнебездә ташлап китәргә тиеш түгел! Ул безне карарга тиеш!
Аның тавышы гомер булмаганча катгый һәм кырыс иде. Яулыгы эченнән тузып чыккан чәчләрен җыештырып алды да, Бибиәсма урындыкка утырып елый ук башлады.
—Картлык көнебездә бер караучысыз калырбыз микәнни?! Бәхетсез башкайларыбыз!
Ул арада Гыймаделислам кайтып керде. Уң кулын колагына якын китереп:
—Нәрсә бар? Ник елыйсың? Әллә суган әрчедеңме?—дип шаяртты.
Бибиәсма аның колагына ук якын килеп, кызы Зәйнәп сөйләгәннәрне түкми-чәчми сөйләп бирде.
—М-м...—диде карт.—Соң, кортка, моны ничек аңларга? Син бит Фәһимә кияүгә чыгарга җыенмый, укып бетергәч, безне карый, дип тәкърарлап килдең.
—Тәкърарлап, тәкърарлап!—дип үртәде карчык, ни әйтергә белми.—Синең белән минем теләк—теләк түгел, имгәк булган ул. әнә, сезне карыйм дигән иркә кызың тота-каба кияүгә чыга, ди. Бездән сорап та тормаган, ди.
—Кем әйтә?
—Кияү язган.
Зәйнәп, карт белән карчыкның сөйләшүләрен бер сүзсез тыңлап торды да, үзенең катгый сүзен әйтергә булды.
—Туктагыз әле, чыгырдан чыкмагыз! Мин дә сезгә бер генә сүз әйтим.
—Нәрсә? Нәрсә, син дә аның яклымы?
—Сез, карт юләрләр! әллә кыз бала үз бәхетеннән баш тартып, яратам дип торучы барда, ялгыз бәбкәдәй каңгырап, буйдак булып калырга тиешме? Уйлап карагыз башыгыз белән! Үзегез ничә ел гомер иттегез, чөкердәшеп яшәдегез. Әллә аның балалар үстерәсе килмәсме? Кемнеңдер җылысына җылынасы килмәсме? Башыгыз олы, акылыгыз юк. Аңа инде егерме дүрт яшь. Сезгә терәк булырга без бар, киявегез бар. Ташламабыз.
Шулай да карт белән карчык аның сүзенә колак салырга, аның белән килешергә теләмәделәр.
Фәһимә берүзе генә кайтып төште. Карт белән карчык аны бик салкын каршы алды, кызым, балам, төпчегем дигән сүзләрне гүя алар онытканнар иде. Нәкъ бер атна аның белән сөйләшмәделәр. Фәһимә әти-әнисен танымады. Бу кадәр каты бәгырьлелеккә ул гаҗиз булды. Нәрсә булган? Нинди явыз көч аларны яңадан тудырган? Нинди давыл уйларын чуалткан, йөрәкләрен чәрдәкләгән? Фәһимә аңламады. Мәктәптә сәркәтип булып эшләүче бертуган апасы Зәйнәп белән сөйләшергә уйлады. Зәйнәп бу хәлне аңа яхшылап аңлатып бирде.
—Сатып алынмаган биянең, тумаган колынның билен сындырырсың, дип чыккан тавыш икән бу, aпa,—диде Фәһимә.
—Ник алай сөйләшәсең?
—Мин нык ышанып, ул һичшиксез киләчәк, дип әйтә алмаганга. Мин, яратса килер, яратмаса—онытырмын, дип кайтып киттем.
—Озатмадымыни?
—Озатты, ничек кенә озатты әле! Вәгъдәләр бирде... Нишләр?..
—Ышанычлы кеше түгелмени?
—Хәзерге егетләргә ышансаң... Алар бит бүген сөям дисә, иртәгә хыянәт итә. әни әнә һәрчак "Ирләргә ышанма, Иделгә таянма!" ди. әнинең шул сүзе минем колагымда.
—Күптән танышмы?
—Ел чамасы. Соңгы курста. Чыгарылыш кичәсендә дуслар йөдәтеп бетерделәр, әйдәгез, бу мәҗлес сезнең туй булсын, диделәр.
—Мин риза,—ди Әгъзәм.—Фәһимә риза булса.
—ә син ни дидең?
—әти-әни ризалыгыннан, хәер-фатихасыннан башка кияүгә чыгарга, мин кәҗә бәрәне түгел, дидем.
—Дөрес әйткәнсең. Очсызлы булырга ярамый.
—Килерсең, сөйләшерсең, дидем. Кыз баланың кыйммәтле товар икәнен аңласын.
—Товар, дип, син бигрәк инде.
—Нигә? Товар булмый. Бирдем-алдым товарлар белән була инде. Бирсәләр, мине алалар бит инде,—Фәһимә кычкырып көлеп җибәрде.—Туу белән сатып алганнар. Иң кыйммәтле, затлы, карап торган бердәнбер күлмәгенә алышып алган түгелме соң әни мине? Шулай булгач, мин туу белән товар, хәзер дә—товар. Ләкин һиммәтле, затлы икәнемне мин бервакытта да онытмадым.
—Рәхмәт, сеңелем, сүзләрең дөрес. Әнә Габидулла кызы Сәхия ниндидер урыс егете ияртеп кайтып, әти-әнисенең һушын алды. Бу минем ирем, дигәч, Габидулла белән Маһи телсез калганнар, ди. Авыз ачып сүз әйтә алмаганнар, ди.
Бу сөйләшүдән соң берничә көн үтте. Фәһимә Әгъзәмнең киләчәгенә тәгаен генә ышанмаса да, беркая чыкмады, клубка бармады. Йөрәге белән көтте. Күңеле белән икеләнде.
—Кайттылар,—дип кычкырып ук җибәрде Бибиәсма беркөнне, урамда туктаган җиңел машинадан төшүче кияве белән ят кешене күреп.
Шул сүзне ишетү белән, каушауданмы, Фәһимәнең кулындагы чынаягы идәнгә төшеп китте, челпәрәмә килеп ватылды.
—Бәхеткә булсын,—дип пышылдады Фәһимә.
—Нинди бәхеткә?! Савыт-саба бәхетсезлеккә ватыла ул. Бәхетсез бала икәнсең,—дип ачыргаланды ана кеше һәм яулык почмагы белән күзләрен сөртә-сөртә, кече якка атлады. Фәһимә, иелеп, чәчелгән керәч ватыкларын җыйды.
"Каргама, әнием, каргама,
Каргышың кабул булмас.
Минем бәхетем булмаса,
Синең дә җаның тынмас",—
диясе килде Фәһимәнең. Тик ул күңелендәгесен әйтеп бетермәскә өйрәнеп бара иде инде.
* * *
Кыз ярәшү, кызның кулын сорау гадидән дә гади, көтмәгәнчә бик җиңел булды Әгъзәмгә.
Таныш түгел бу чибәр яшь егетнең кем икәнен Гыймаделислам тиз аңлады, күрү белән ни өчендер аны үз итте, аңа бу егет үз улы кебек якын, җаныннан аерылып төшкән баласы кебек кадерле булып китте.
—Әйдәгез, түрдән узыгыз, өстәл янына,—диде карт бераз каушый төшеп, өй тутырып ике яшь кеше тупсадан атлап килеп кергәч.
Үзе нәрсәгә тотынырга белми арлы-бирле килде, урындыкларны урыннарыннан этебрәк куйды, елмаеп, таныш булмаган егетнең киң маңгаена, акыллы күзләренә карап алды. Ниһаять, исенә килеп, кияве Равилгә кулын сузды:
—Күрешик, кияү, исән-сау кайтып җитүегез белән,—диде.
Ак ашъяулык ябылган өстәл өстенә тәлинкә белән берничә телем ипи куелды, чынаяк белән каймак, җамаяк белән катык кебек, көтелмәгән кунак килеп кергән очракта куела торган ризыклар өстәлдә урын алды.
Гыймаделислам, кунаклар хөрмәтенә, иелеп кенә, өйнең түрен икегә бүлеп торган шкафның аскы бүлегендә торган, күптән кузгатылмаган әче бал салынган графинны чыгарып өстәлгә куйды, стаканнар алып, аларга гәрәбәдәй сары әче бал койды. Күбекләре чәчрәп чемердәп торган әлеге бал күңелләрне күтәрде. Карт үзе дә сизмәстән:
—Яле, яшь кияү...—дип сүз башлаган иде, кече якта чаршау артыннан hәp сүзгә колак салып утыручы Бибиәсма, сөякчел кулын сузып, картның күлмәк чабуыннан тартты:
—Ни сөйлисең, карт! Нинди кияү әле ул? Кешенең кем икәнен белмәс борын!—дип үрсәләнде.
—Шаулама, кортка! Мин үзем беләм.
Ике кияү берьюлы көлеп җибәрделәр.
—Бер дә беләсе юк! Күрәм мин, төпчегемнең булачак кияве шушы, дип беләм. Килгән, рәхмәт төшкере, безне олылап килгән. Ата-баба йоласы белән кыз сорарга килгән. Рәхмәт аңа.
—Шулай, бабай, сүзең дөрес,—диде Әгъзәм, ниһаять, телгә килеп.
Ике көннән никах мәҗлесе билгеләнде. Яшьләрнең никах укуына каршы төшүенә карамастан, Гыймаделислам белән Бибиәсма бертавыштан: "Никахсыз кыз бирмибез. Никах зинадан һәм хәрамнан саклый ул",—дип нык тордылар. Җомга көн кич белән кунаклар һәм Шәһитләр җыелды. Өйдә югын бар итеп табын әзерләнде. Никах хотбәсен укырга авыл мулласын дәштеләр.
—Никах булачак хатын белән ир өстенә бурычлар йөкли, никахны саклый белү, таркатмаска тырышу, тугрылыклы булу—бу ике яшьнең бердәй бурычы,—дип башлады мулла үзенең сүзен.
Никах ашыннан соң ана белән кыз арасында күптән түгел булган үпкә-ачулар юкка чыкты, онытылды. Алар тагын бер-берсенә бик якын, бик кадерле кешегә әйләнделәр.
—Кызым, Фәһимә,—диде Бибиәсма икесе генә калгач,—сине институтта нәрсәгә өйрәткәннәрдер, мин анысын белмим. әниең буларак, тормышның ачысын да, тәмлесен дә бик күп татыган кеше буларак, сиңа әйтәсе сүзем күп. Бу сүзләрне сиңа миннән башка беркем дә әйтмәс. Яңа тормыш башлыйсың, сынаучылар, сөйләүчеләр күп булыр...
—Тыңлыйм, әнием, тынлыйм. Синең киңәшләрең, сүзләрең һәрвакыт гомер юлдашым булды, юл күрсәтте, ялгыштан саклады. Тыңлыйм.
—Балам,—диде ана, дулкынлана төшеп, сүзен ерактан башлады.—Яшьләр хәзер бик тәкәббер. Үпкәләмә, синдә дә бу сыйфатны күрәм. Тәкәбберлек кешенең дусты түгел, дошманы. Тәкәббер булма. Яңа гаиләгә яңа кеше булып, килен булып барасың. Олыларны, биатаң белән бианаңны диюем, олылап, ихтирам итеп "әни", "әти" дип дәш. Тәмле телеңне кызганма. Аларны үзеңә буйсындырырга тырышма. Яшьләрнең иң зур хатасы шул—ирнең ата-анасын, туганнарын үзенә буйсындырырга тырышу. Гомер иткән, тәжрибә җыйган өлкәннәргә баш имәү—мин-минлек чире ул. Менә шунда башлана инде аңлашылмаучылык. Яңа гаиләгә керәсең, анда һәркем сине сынар, энә күзеннән үткәрер. Син аларның ихтирамын, ышанычын яуларга тырыш. Җиң сызганып эш эшлә, хезмәтеңне күрсәт. Эш эшләгәннән сөяк кәкрәйми, хезмәт күрсәтсәң, хөрмәтле булырсың. Кер юсаң, идән юсаң, чистарак итеп, агартыбрак юарга тырыш. Уңганлыгыңны күрсеннәр.
—Рәхмәт, әнием, киңәшең өчен зур рәхмәт.
—әле бетмәде, балам. әле әйтәсе сүзләрем күп. Ир башын бөксә дә, тезен чүкмәс, диләр. Шуны исеңдә тот: ирләр сүз белән түгел, кул белән аңлатырга яраталар. Ул теленә салынмый, яхшырак аңлату өчен кулын уйната. Шуны исеңнән чыгарма. Кияү болай бик акыллы, тыйнак күренә, ләкин бераз вакланучан булмагае дим, кием-салымы артык пөхтә, бу—вакланучанлык билгесе. Бәлки ялгыша торганмындыр, болай гына әйтүем. Ни генә булса да, чын ир була күрсен. Тәвәккәлләп язмышыңны аның белән бәйләгәнсең икән, аны ир итеп яшә, ихтирамлы, игътибарлы бул. Юкка-барга чәпчемә, күбрәк елмай. Хатын-кызның бер елмаюы ирләрне кар өстеннән ялан тәпи йөгертә ул. Иреңә киңәш итми эш эшләмә. Ир—ир булып калсын, бар эштә башлап йөрсен, дилбегә аның кулында булсын. Хатын-кызның тырышканы—ир кешенең корышканы, диләр.
—Ярар, әнием, бик зур рәхмәт.
—Юк әле, балам, бетмәде,—ана бераз гына уйланып торды.—Минекеләр, безнекеләр, дип мактана күрмә, ирләр аны яратмый. Синекеләр, минекеләр дип чәкәләшә башласаң, өйдән бәрәкәт кача. Арагызга салкынлык кермәсен, бер-берегезгә ышаныч кимемәсен. Мин һәрчак хәер-фатихада булырмын. Намазларым саен теләкләр теләрмен, догалар җибәрермен. Сез дә безне кайгы-хәсрәткә салмагыз...
Икенче көнне капка төбенә читән тарантаска җигелгән ат килеп туктады. Кызы белән киявен пристаньга озату өчен Гыймаделислам җигеп алып кайткан ат иде бу. Тарантаска Зәйнәп зур гына одеал чыгарып җәйде. Капка төбенә тирә-күрше хатын-кызлар җыелды. Бибиәсма тарантасның утыргычы астына зур гына сумка чыгарып куйды. Аннан яшьләр килеп чыктылар. Озатырга килүчеләргә Фәһимә юл хәере өләште, барысы белән кул биреп саубуллашты.
Һәркем Фәһимәгә үз сүзен әйтеп калырга ашыкты:
—Авылны онытып бетермә, кызым.
—Көзгә парлап кунакка кайтыгыз!
—Ак бәхетләр, сезгә, Фәһимә!
Күрше Шәмсенур Фәһимәгә бик якын килеп, бик зур сер әйткәндәй:
—Артыңа борылып карый күрмә, җаныем,—дип пышылдады.
—Нигә, Шәмсенур апа?—дип гаҗәпләнде Фәһимә, ул турыда аның бер дә ишеткәне юк иде.
—Артка әйләнеп карасаң, кире кайтасың, әйләнеп карарга кушмыйлар,—диде һәм үзе елап җибәрә язды.
Шәмсенур моннан берничә ел элек күрше авылга кияүгә чыгып кайткан иде, үз тәҗрибәсеннән чыгып әйттеме, шундый ышану бармы. Шулай да Фәһимә артына борылып карамаска, түзәргә булды.
Менә Фәһимә тагын туган авылыннан чыгып бара, тагын шул олпат өянкеләр салмак кына җилдә аңа кул болгадылар: хуш, Фәһимә, безне дә онытма, кунакка кайтуыңны көтәбез...
Көн аяз иде. Яфрак селкетерлек тә җил юк. Фәһимәнең ишеткәне бар: язылышу, никах көне ничек булса, гомерең шундый була, имеш. Яңгыр булса, күз яшьле; суык, җилле булса, гомерең тынгысыз була; аяз, матур булса, тормышың бәхетле була. Фәһимә үзенең гомерен бик бәхетле итеп күз алдына китерде. Бүгенге көн кебек чалт-аяз, алар күңеле кебек чиста, саф.
Тарантасның алгы өлешендә утыргычка урнашып, Гыймаделислам дилбегәсен әле бер, әле икенче яктан каккалап атын куалады. Үшән ат юырткалап та, салмак атлап та барды. Көн аларныкы, беркем дә арттан кумый.
Әгъзәм егерме биш чакырымлы бу араны икенче тапкыр үтә. Җиңел машина белән элдергәндә, ул берни дә күрмәгән икән. Нинди матур җирләр! Уң якта чәчәкләр тулы чабылмаган болын, сул якта төнбоеклы күл. Арба юлы күл буйлап, таллыклар күләгәсеннән сузыла. Менә ат сөзәк кенә үргә күтәрелә башлады. Алда кеше кулы белән өеп куелган төсле зур булмаган текә һәм биек тау. Ул эре яфраклы тәбәнәк куаклар белән капланган.
—Бу нинди тау, Фәһимә?
—Бу—Кирмәнчек дип атала. Алып шунда утырып чабатасын каккан. Шуның олтырагындагы туфрагы тау булып өелеп калган, диләр,—диде Фәһимә.
Аннан аның әби патша заманыннан калган ниндидер корылма икәнен аңлатты.
Күлдә камыш арасында үрдәк кычкырды, берсе күл өстенә күтәрелеп, бер әйләнеп, кире камышлар арасына төште. Бер тургай озак кына юлда теркелдәгән атны озата барды, зәңгәр күктә югарыда-югарыда эленеп торгандай, ул бер менеп, бер түбәнәеп, җырлады да җырлады.
Яшьләр бер-берсенә сыенып, тургай җырын тыңладылар, гүя алар бер җан, бер тән булып гомернең озын юлында, гаҗәеп бер әкият юлында сихри сәхраларда икәүдән-икәү калганнар.
—Җырла әле, Фәһимә. Синең тавышың бик матур,—ди Әгъзәм.
—Ә әткәй? Ул ни әйтер?
Фәһимә тирән итеп тын алды да, әкрен генә җырлый башлады, аның тавышы юл сикәлтәсендә сикереп-сикереп алды:
—Ай-һай да гына дими көйләр килми,
Кайгылар гына күрми ир булмый...
Кинәт Фәһимә төртелеп калды, ютәлләп алды һәм алдагы ике юлны тирән күкрәк тавышы белән дәвам итте:
—Ничек кенә мактап җырласаң да,
Чит-ят җирләр туган ил булмый...
Җыр Фәһимәнең йөрәк түреннән моң булып та, сагыш авазы да, туган җирдән аерылу ачысы да булып яңгырады. Кызның җыры карт атаның күңелен нечкәртте, ул яшьләргә күрсәтми генә күз яшьләрен сөртеп алды, ул яшьләр горурлык яшьләре дә иде бугай: менә бит аның кызы нинди!
Җырны ишетеп, Әгъзәм бик дулкынланды. Фәһимәнең егет алдында беренче мәртәбә җырлавы түгел, шулай да бу кадәр дә үзәк өзгеч итеп җырлаганы юк иде әле.
Фәһимә җырлады да җырлады. Ат та, гүя җырны тыңлап, адымын акрынайтты. Тургай тынды, камышлар шаулаудан туктады.
—Агыйделкәй буе гөлләр тулы,
Sez Tatar ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Буранлы юллар - 5
  • Büleklär
  • Буранлы юллар - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4294
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2394
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Буранлы юллар - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4461
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Буранлы юллар - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4533
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2301
    37.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    63.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Буранлы юллар - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4461
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2288
    36.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Буранлы юллар - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 313
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 251
    53.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    63.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    71.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.