Latin

Бэрийн Ерөөл - 2

Süzlärneñ gomumi sanı 3803
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1701
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
Энэ үеэс үлдсэн зохиолоос “Мандухай хатны домог”, “Убаши хунтайжийн тууж” хоёрыг дурдаж болмуй. Өнгөрсөн нэг мянган жилийн түүхэнд үзвэл бүх монголчууд хоёрхон удаа нэгдэж нэг улс болж байсан юм. Нэг удаа Чингис хаан Монгол улсыг нэгтгэсэн юм. Нөгөө удаа нь арван тавдугаар зууны үед Мандухай хатан нэгтгэсэн юм. Энэ баатар эмэгтэйн Монголын голомтыг сахих зориг төгөлдөр тангаргийн шүлэг байдаг. Убаши хунтайжийн тууж бол баруун, зүүн монголын хоорондын тэмцлээс сэдэв авч бичсэн бяцхан уран зохиол юм.
Монголд чухам хэдийд үүсэж хэдийд дэлгэрсэн нь сайн мэдэгдээгүй хоёр их баатарлаг тууль байдаг. Энэ бол Гэсэр, Жангар хоёр юм. “Гэсэрийн тууж” бол Төвд, Монгол оронд ам ба бичиг хоёр зүйлээр их дэлгэрсэн зохиол юм. Монгол Гэсэрийн эхний долоон бүлэг 1716 онд хэвлэгдэж гарчээ. Энэ үлгэр бол Грекийн Илиада, Одиссея, Энэтхэгийн Махабрататай зэрэгцүүлэн хэлэлцэж болох сайхан үлгэр юм.
“Ядуу доодсын өмөг түшиг болж өндөр язгууртны шилийг дарах”˗аар Хурмаст тэнгэрийн хөвгүүн Гэсэр алтан цээжтэй, мөнгөн бөгстэй шувуу болон тэнгэрээс нисэж ирээд Лин орны нэг өвгөний хүү болон төржээ. Гэсэр багадаа ядуу хөвгүүн байсан боловч хожим их болоод баатар эр болж хаад ноёдтой тэмцэн ялж тус орны хаан болов.
Чингээд гадаадаас халдаж ирсэн мангасыг эгүүлэн хөөхөөр мордоод Гэсэрийг эзгүй байх завсраа Шарайголын гурван хаан Лин оронд халдаж ирээд Гэсэрийн хатан Рогмог булаан авав. Үүнд Лин орны ноён Цотон дайсны талд урваж орон нутгаа Шарайголын харьяат болгов. Гэсэр гадаадын дайсныг дарсны дараа нутагтаа буцаж ирээд урвасан Цотон ноёныг цээрлүүлэн шийтгэж Шарайголын гурван хааныг ялж Рогмо хатнаа буцааж авчирсан ийм явдлыг уран үгээр бичсэн юм.
“Жангарын үлгэр”˗т ард олны сайн сайхныг мөрөөдөх хүсэл тодорч гарсан юм.
Жангарын орон нутаг бол даарах хүйтэнгүй, халах халуунгүй, зовох зовлонгүй ийм орон юм. Энэ оронд хүн төрөх гэж байхаас биш, өтлөх үхэх гэж байдаггүй. Хүн бүр хорин таван нас хүрээд цааш өтлөхгүй тогтож мөнх амьдардаг байна. Гадаадаас халдаж ирсэн дайсныг мангасын дүрээр үзүүлсэн бөгөөд тэр аюулт мангасуудаас Жангар тэргүүтэй баатрууд төрсөн нутгаа арчлан хамгаалж дайснаа дарж дархан цолоо мандуулж байна.
“Жангарын үлгэр”˗т уран зохиолын давруулах аргыг үлэмж хэрэглэсэн юм. Нэг баатрын том аварга биетэйг хэлэхдээ:

Тавлаад суухлаар тавин хоёр хүний зайд суудаг
Тахийгаад суухлаар хорин таван хүний зайд суудаг

гэжээ.
Жангарын алтан торлог байшинг барихад огторгуйд хүргээд баривал арай хэтрэх юм. Огторгуйгаас гагцхан хуруу дутуугаар баръя гэж тогтсон байна.
Жангарын хатныг бичихдээ:
Цаашаа харахад нь цаад далайн зах гэрэлтмээр
Наашаа харахад нь наад далайн зах гэрэлтмээр
Цуснаас улаан хацартай
Цаснаас цагаан санчигтай бөгөөд ерэн нэгэн чавхдастай индэр мөнгөн хуураа аваад татахад нь:
Хулсан дундаа өндөглөсөн хунгийн дуун гараад
Нуур дундаа өндөглөсөн нугасны дуун гараад
Арван хоёр аясаар хангинаад байна

гэж бичжээ.
Монголчууд эртнээс бөө мөргөлийг шүтдэг байлаа. Бөө мөргөлд аман зохиол байхаас гадна нэлээд баялаг бичгийн зохиол байдаг юм. “Галын тахилга”, “Уул усны тахилга”, “Тэнгэрийн тахилга” зэрэг болно. Энэ бол цөм цэцэн үгтэй шүлэг байдгаас гадна үүний зарим нь шажин мөргөлд холбогдол багатай, ардын ерөөл хүслийн зохиол байдаг юм. Жишээ нь, харьсан шувууг буцаж ирэхэд баярлан угтах тахилга байна.
Арван долдугаар зууны үеэс монгол оронд бурханы шажин их дэлгэрээд олон сүм хийд байгуулагдаж, энэ сүм хийдэд олон лам шавилан сууж төвд хэлээр ном үздэг болсон юм. Ингээд төвд хэл бол монгол оронд монгол хэлний адилаар буюу илүүгээр ч хэрэглэгддэг болов. Монголын лам нарын дотроос төвд хэлээр бичдэг эрдэмтэн зохиолч нар нэлээд гарлаа. Монгол лам нар Энэтхэгийн гүн ухааны номд өдий төдий тайлбар бичсэнээс гадна уран зохиолын онол ба уран зохиолыг ч цөөнгүй бичжээ. Эдний дотроос Говийн ноён хутагт Равжаа, Их Хүрээний Хайдав хамба, Зава Дамдин зэргийн зохиолчийг дурдаж болно.
Мөн арван долдугаар зууны үеэс эхлэн төвд хэлээс орчуулсан ном маш үлэмжхэн байна. Арван наймдугаар зууны үед бурханы шажны гол зохиолын их цоморлог Ганжуурын 108 боть, Данжуурын 225 ботийг монголчлон орчуулаад модон бараар хэвлэж гаргасан баймуй. Ганжуурын нэг боть “Үлгэрийн далай”˗д 52 үлгэр багтсан баймуй. Энэ үлгэрүүд их төлөв шажны уран зохиол юм. Жишээ болгож хэлбэл, нэг айлд нэг хүү төрж өсөв. Энэ хүүгийн гар газарт хүрэх бүр нэг алтан зоосыг атгаж ирдэг байна. Энэ хүү нэг өдөрт хэдэн зуун алтан зоосыг газраас авч баялаг болж тэр хөрөнгөөр лам нарыг хүндэлж их буяныг үйлдсэн байна. Яагаад ийм болсон бэ гэвэл энэ хүү урьд насандаа нэг ядуу зарц хүн байсан бөгөөд бүх л насаар айлд зарагдаж байж гагц алтан зоос олсон, түүнийгээ бурхан ламд хайргүй өргөсөн гэнэ.
Тэр буянаар таван зуун төрөлдөө ингэж газраас бэлэн алтан зоосыг авдаг болсон гэнэ. Энэ бол лам нарт юмаа хайргүй өргөж хүндэлж бай хэмээсэн сургаал юм.
Үүнээс гадна “Үлгэрийн далай”˗н дотор Илданди зэргийн ерийн үлгэр бас буй. Мөн ийм шажны номлолын орчуулгын зохиол монгол оронд үлэмжхэн дэлгэрч байсны заримыг дурдваас “Чойжид дагинын тууж”, “Очироор огтлогчийн тус эрдмийг үзүүлсэн тууж”, “Саран хөхөө шувууны тууж” зэрэг болно. “Чойжид дагинын тууж”˗ ийн дотор хаад ноёдыг хүндэлж байсан хүмүүс хойд насандаа бурханы жаргалант оронд очиж, хаад ноёдыг эсэргүүцсэн хүмүүс хойд насандаа тамд орж зовж байсан гэж бичсэн байна. Энэ зохиол бол хуучны уран зохиол ангийн чанартай байсны нэг гэрч болно. Үүний хажуугаар лам ноёдыг ил далдаар эсэргүүцсэн ардын ангийн чиглэлийн уран зохиол үлэмжхэн байжээ. Ийм чиглэлийн зохиолд "Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг", “Өнчин хөвгүүний шастир”, “Гэсэрийн тууж”, “Жангарын үлгэр”, Ишданзанванжилын шүлгүүд, “Хав, муур, хулгана гурвын үлгэр” зэргийг оруулж болмуй. Үүнээс гадна шажны уран зохиолын нөлөөнд бичигдсэн шажны ба иргэний уран зохиолын завсрын хэлхээ болсон туужууд байдаг. Үүний жишээ нь “Цагаан дара эхийн тууж”, “Ногоон дара эхийн тууж” зэрэг болно.
“Цагаан дара эхийн тууж”˗д нэг ядуу хүү их эрдэм сураад хааны шадар түшмэл болдог. Түүний эхнэр нь цэргийн жанжин болоод их гайхамшиг гавьяа байгуулж хааны нутагт халдаж ирсэн их хүчит дайсныг няцаан дарсан баймуй. Энэ баатар эхнэр дайсанд хорлогдож үхээд тамын газар эрлэг хааны хэрэг шийтгэж байхыг үзэж ирээд хуучин биедээ орж амьдарсан явдлыг хэлмүй. Цэргийн жанжин болсон эмэгтэйн явдал нь ерийн иргэний уран зохиол бөгөөд ийм зохиолд тамын орныг оруулсан нь шажны туужийн нөлөө юм.
“Ногоон дара эхийн тууж”˗д бол далан долоон жил бясалгал хийсэн Ногоон дара хатан бурхан тэнгэр нарт залбирсны ачаар нэг хүүтэй болжээ. Гэтэл хүүгээ гэнэт алджээ. Чингээд Ногоон дара хатан орчлон ертөнцийг тойрон удтал эрсэн боловч олохгүй байлаа. Ногоон дара хатан олон жил бясалгал хийж их буянтай болсны хүчээр замд тохиолдсон зовлонт амьтныг зовлонгоос хагацуулсаар явав.
Нэг өдөр огторгуйн мэргэн Цагаан аршаас хүүгээ асуусанд, “Хүүг чинь Шигэмүни (Шигмунь) бурхан аваачаад нууж байх бололтой” гэж айлдав. Чингэхлээр Ногоон дара хатан Шигэмүни бурханы оронд очоод айлын зарц эмэгтэй болж аргал түүж явав. Түүнийг Шигэмүни бурхан мэдээд хүүг нь олон давхар бумбад хийж бодисадва нараар харгалзуулж “Эхэд нь битгий өг” гэж зарлиг болов. Гэвч хүү нь эхийгээ ирснийг мэдээд олон давхар бумбыг хага өшиглөөд гарч эхтэйгээ уулзав.
Шигэмүни бурхан хүүг нь авч нуусан учир бол Ногоон дара хатныг орчлонгийн элдэв орноор тэнүүлж зовлонт амьтныг зовлонгоос хагацуулах хэмээсэн санаа гэнэ.
Бурханы оронд айлын зарц эмэгтэй аргал түүж явна гэдэг хачин хэрэг шүү. Тэгээд Ногоон дара хатан хүүдээ тэнгэрийн дагиныг эхнэр болгон авч өгөөд Замбуутивд ирж амьтныг жаргалантай болгоод тамын оронд очиж түүнийг жаргалангийн цэцэрлэг болгон хувилгасан гэнэ. Тийм учраас тамд зовох амьтан үгүй болж Эрлэг номун хаан хийх ажилгүй болоход хүрсэн байна.
Энэ хачин сонин туужид Шигэмүни бурхан Эрлэг хаан зэргийг шог дүрээр үзүүлээд Ногоон дара хатныг бурхан тэнгэрээс илүү хүчтэй болгосон баймуй. Энэ хоёр “Дара эхийн тууж”˗ийг эрдэмтэн нар төвдөөс орчуулсан зохиол гэдэг боловч чухамдаа Энэтхэг, Хятадын зохиолыг бага сага дуурайлгасан Монголын зохиол гэж үзвэл зохих мэт. Төвд хэлэн дээр энэ хоёр “Дара эхийн тууж”˗тай адил зохиол олдохгүй байна. Арван зургаадугаар зууны үеийн Төвдийн зохиолч Даранатын зохиосон “Дара эхийн тууж” гэж байх боловч монгол “Дара эхийн тууж”˗аас огт өөр бөгөөд Дара эх бурханд залбирсны ачаар хулгай дээрэм, дайн, гал, ус, араатны аюулаас ангижирсан тухай арван хэдэн жижиг өгүүллэг баймуй.
Ер нь Монголын зохиолыг нэлэнхийд нь буюу ихэнхийг орчуулгын зохиол гэж Европын эрдэмтэн нар хэлдэг заншлыг өөрчлөх цаг хэдийн болсон билээ. Эрдэмтэн Лауфер монголын уран зохиолыг “Уламжилж давтах” уран зохиол гэж Монголын уран зохиолын тухай номынхоо төгсгөлийн бүлэгт хэлсэн баймуй. Нарийвчлан хянаваас тэр орчуулж уламжилж давтсан гэдэг зохиолын нэлээд нь жинхэнэ монголын зохиол байна. “Эндүүрэл хааны тууж” гэж шүлэглэсэн зохиол байдаг.
Энэ туужийн дотор Эндүүрэл хаан их хатнаа нөгчсөний дараа нэг шулам эмийг эхнэр болгож авав. Тэр эм нь хааны их хатны хоёр хөвгүүний бөөр, зүрхийг иднэ гэж шаардсанд хаан зөвшөөрсөн боловч хааны сайн санаат түшмэл нь нохойн зүрх, бөөрийг авч бага хатанд идүүлээд хоёр хөвгүүнийг алс газраа оргуулан явуулав. Тэр хоёр хөвгүүн өсөж эрдэм чадалтай болоод шулам хатан нь хааныг залгиж идэхийг завдаж байхад нутагтаа ирээд шулам эмийг мянган алд гүн нүхэнд хийж, эцэг хаанаа аварсан явдлыг өгүүлмүй.
Энэ сэдэв нь “Сайн төрөлхт хаан, Оюун чихт хөвгүүн хоёрын тууж” ба Төвдийн Банчинлувсан˗Ишийн зохиосон “Артасэд хааны тууж” зэрэгтэй төсөөтэй боловч түүний аль нэгийн орчуулга бус монгол хүн, харин дурдсан зохиолоос сэдвийг авч өөрөө зохиосон байна. “Эндүүрэл хааны тууж”˗д гарч байгаа хүмүүсийн дүр байдал, үг хэл нь цөм монгол шинжтэй юм. Энэ туужид нэг өвгөн нас барсан эмгэнийхээ тухай гашуудан дуулсан нь:

Бөрт цоогчноо унаж
Бөглүүхэн айлд очоод
Бөөрний өөхийг хавтгалж
Бөгцөр бөгцөр хатирч ирэгч
Эмгэн минь
Даарт цагаагчнаа унаж
Далдын айлд очиж
Дээлийн нэхий ганзагалан
Дэвэр дэвэр хатирч ирэгч
Эмгэн минь
Алаг цоогчноо унаж
Айл бүрийг хэсэж
Аарц тараг хөнөглөж
Амчир амчир хатирч ирэгч
Эмгэн минь

гэжээ. Бөөрний өөх, нэхий дээл, аарц, тараг гэж бичсэн зүйлээс үзэхэд Энэтхэгийн халуун орны зохиол бус монгол зохиол гэж мэдэгдэж баймуй. Үүний төгсгөлийн үгэнд Очирой сайн хааны Ач дүүрэгч ноёны зарлигаар Зарлигийн эрхт далай (Агванжамц буюу Гаванжамц) усан бар жил (1602) зохиосон гэж бичсэн баймуй.
Энэтхэг, Төвдийн зохиолтой сэдвээр адил зохиол Монголд нэлээд байх, үүнд ямар нь орчуулга, ямар нь монгол зохиол болохыг нягтлан судалж мэдэх нь чухал байна.
Энэтхэг, Төвдөөс орчуулсан зарим зохиолыг улмаар монголын ахуй байдалд зохицуулан монголчилж монгол зохиол болгосон явдал бас цөөнгүй. Үүний нэг жишээ нь Молон тойны тууж болмуй. Энэтхэгийн зохиол “Молон тойны (Модгилванийн) эхийн ач хариулсан тууж”˗ийг монгол хэлэнд хэд дахин орчуулсан баймуй. Үүний нэг орчуулгыг арван дөрөвдүгээр зууны үеийн орчуулга бололтой гэж “Руднеевын цуглуулсан номын тухай” өгүүлэлдээ Владимирцов багш бичсэн билээ. Бас энэ хэдэн орчуулгаас гадна монгол хэлээр найруулан бичсэн бололтой бөгөөд зураг хавсаргасан “Молон тойны тууж” Монгол оронд түгээмэл байдаг.
Зохиолын байдал цөм монгол хэлбэртэй болсон баймуй.
Монголын уран зохиолын түүхэнд Хятад, Төвд, Энэтхэгээс орчуулсан далай мэт их зохиол үлэмжхэн нөлөөлсөн нь илт баймуй. Монголын билигт шүлэгч, зохиолч нар өөрсдөө зохиож бичихийг төдий л хайхрахгүй ямагт орчуулга хийсээр бүх насаа барж байсан нь цөөнгүй. Тэдний нэлээд орчуулга нь монголын уран зохиолын санд багтах чухаг эрдэнэ мөн болмуй. Арван дөрөвдүгээр зууны үеийн Чойжи˗Одсэр, Шаравсэнгэ, арван зургаадугаар зууны үеийн Хөх хотын Гүүш цорж, арван долдугаар зууны үеийн Ойрадын Зая бандид, арван наймдугаар зууны үеийн Цахар гэвш Лувсанчүлтэм, Авгын Дай гүүш Агвандампил, арван есдүгээр зууны үеийн буриад Номтын Ринчин нарын орчуулга бол жишээ болохуйц гайхамшиг бүтээлүүд болмуй. Энэтхэг, Төвдөөс орчуулсан зохиол дотор Энэтхэгийн Калидасын “Үүлэн элч” гэдэг найраг, Дандины “Яруу найргийн онол”, Наганжунын “Рашааны дусал”, Төвдийн Гунгаажалцаны “Эрдэнийн сан Субашид” зэрэг ерийн иргэний зохиол үлэмжхэн байна.
Энэтхэгийн ардын үлгэрийн цоморлогууд “Панчатантрын үлгэр”, “Шидэт хүүр”, “Гучин хоёр модон хүний үлгэр” зэрэг Монголд нэвтэрч түгээмэл дэлгэрээд монголын үлгэр болж шингэсэн баймуй. Үүний заримыг төвд хэлнээс монголчилсон бус харин энэтхэг хэлнээс монголчлон орчуулаад дараа нь монголоос төвд хэлэнд орчуулсан ч буй. Жишээ нь: “Гэсэнэ хааны бичмэл тууж”˗ийн төгсгөлд, “Ранза Гэсэнэ хаан богд Бигармижид хаан хоёрын энэ үлгэрийг Даранат Маха Гүрүгийн шавь Баха бандид азар Энэтхэгийн хэлнээс монгол хэлэнд орчуулбай” хэмээжээ.
Өндөр гэгээний намтарт Өндөр гэгээн, дурдсан хоёр үлгэрийг Баха бандидаар орчуулгасан гэж бичсэн байдаг. Баха бандид болбоос Өндөр гэгээний шадар бараа бологч Чулуун хуруут азар мөн гэж тэр намтарт бичсэн баймуй. Үүнд “Даранат Маха Гүрү” гэж Даранатын хувилгаан Өндөр гэгээнийг хэлсэн бололтой. “Гэсэнэ хаан”, “Бигармижид” хоёрын үлгэрийг монгол хэлнээс нэг монгол ламын төвд хэлэнд орчуулсан бичмэл ном Монгол улсын номын санд буй.
Монголын сэхээтний нэлээд хэсэг нь төвд хэлийг өөрийн төрөлх хэлнээс илүү мэдэж хэрэглэдэг байсан учраас төвд хэлээр тэдний бичсэн зохиол үлэмж байна.
Үүнийг монголын уран зохиолын түүхэнд оруулж хэлэлцвээс зохимуй. Арван есдүгээр зууны эхээр ноён Хутагтын тавдугаар дүр Равжаа гэж алдартай шүлэгч байжээ. Үүний төвд, монгол хоёр хэлээр бичсэн олон шүлэг хэсэг бусгаар олдож байна.

Ноёд ноёд гэмээнэ
Нутаг зуураа хүндтэй
Номтой ламын шавь нар
Газар болгон хүндтэй
гэх зэргээр түүний шүлэглэсэн дууг олон хүн мэддэг баймуй. Шүлэгч Равжаа “Цаасан шувууны үлгэр” гэдэг түгээмэл дэлгэрсэн уран шүлэглэлийг Төр гэрэлтийн тавдугаар он буюу 1825 онд зохиосон хэмээмүй. Үүний төвд орчуулга бас бий. Их хүрээний Хайдав хамбын зохиосон “Хонь, ямаа, үхэр гурвын үлгэр” монгол, төвд хоёр хэлээр дэлгэрчээ. Алшаагийн Дандар лхаарамбын зохиосон “Хүний номын баяр хурим”, Сүмбэ хамба, Цахар гэвш нарын шүлгүүд, Зава Дамдин гавжийн “Энэрэнгүй ёсны дуулал”, бадарчин Гомбодоржийн “Үнээний гомдол” зэрэг олон зохиол төвд хэлээр бичигджээ.
Энэтхэгийн “Рашааны дусал”, Төвдийн “Эрдэнийн сан Субашид”, Монголын “Оюун түлхүүр” зэрэгтэй төсөөтэй сургаал гэдэг тусгай хэлбэрийн шүлэглэсэн зохиолууд Монголд түгээмэл дэлгэрчээ. Энэ сургаалын дотор шашны номлол гол суурийг эзлэх боловч ертөнцийн амьдралын сургаал буюу ихэс лам ноёдыг шүүмжлэн буруушаасан зүйл цөөнгүй байдаг. Сургаалын шүлгийн уран чадвар нь ихэнхдээ гойд сайн баймуй.

Сайхан цаст цагаан ууланд
Сарны гэрэл тусваас нэн цаймуй.
Саруул ухаант мэргэдийн чихэнд
Сайн үгийг сонсговоос нэн мэргэжмүй

гэх мэт уран сайхан шүлэг, сургаалуудын дотор үлэмж бий.
Жанжаа хутагт, Нэйж тойн, Зая бандид, Өндөр гэгээн, Цахар гэвшийн намтар зэрэг намтрын зохиол нэлээд буй. Эдгээр зохиолд шашны зүтгэлтэн нарын амьдралыг гол төлөв бичдэг боловч түүхийн чухал мэдээ байхаас гадна мөн уран зохиол гэж үзмээр хэсгүүд ч байдаг.
Хуучин цагт уран зохиол, ерийн зохиол хоёр сайн ялгараагүй байсан учир түүх зохиолыг бичихдээ ч уран шүлгээр чимэглэн бичдэг байсан. Энэ заншил болбоос “Нууц товчоо”˗оос эхэлсэн уламжлалтай юм. Ийм учраас нэлээд түүхийн зохиолуудыг уран зохиолд оруулан хэлэлцэх хэрэгтэй болдог юм. Арван долдугаар зууны үед Саган сэцэний зохиосон “Эрдэнийн товч", арван наймдугаар зууны үед баарин Рашпунцагийн зохиосон “Болор эрих”, арван есдүгээр зууны үед зохиогдсон “Болор толь” зэрэг зохиолд уран сайхнаар бичсэн хэсгүүд үлэмжхэн буй.
Арван наймдугаар зууны үеэс эхлэн Хятадын сонгодог уран зохиол монгол хэлэнд үлэмжхэн орчуулагдаж гар бичмэлээр дэлгэрч байв. “Гурван улсын түүх, “Улаан асарт хаалга”, “Тансан ламын баруун газар жуулчилсан бичиг”, “Жүн дагинын тууж”, “Шүйху бичиг” зэргийг монголын сэхээтэн монгол хэлээр хэдийнээс уншсаар ирсэн юм. “Гурван улсын түүх”, “Лю Жай Жи” бичиг зэрэг монгол хэл дээр хэдэн удаа хэвлэгдсэн баймуй. Эдгээр зохиолын заримыг монгол үлгэрч, хуурч нар бүрэн цээжлээд шүлэглэн засаж хуурдан дуулж явах нь цөөнгүй болсон билээ.
Ингээд зарим роман нь монгол оронд зохицон хувирч хятад эхээс танигдамгүй өөр болсон ч удаа баймуй.
Хятадын уран зохиол, монголын уншигч зохиолч нарт сайн нөлөөгөө үзүүлсэн юм. 1871 онд монголын зохиолч Инжинаш “Хөх судар” гэдэг түүхэн романыг зохиож гаргав. Уран сайхан хэлээр баатарлаг зоригтой, идэвхтэй тэмцэгч хүмүүсийн дүрийг Инжинаш (Инжинааш) гаргаж бичсэн юм. Энэ зохиолын оршилд монголын феодалын нийгмийн ялзарсан байдлыг эрс ширүүнээр шүүмжилсэн байна. Инжинашийн зохиосон өөр хэдэн роман тууж буй. Хятадын уран зохиолын нөлөөгөөр бичигдсэн бололтой ядуу хөвгүүн, ихэмсэг багшийг цэцэн үгээр мухардуулан шантраасан тухай “Багш шавийн үлгэр” гэдэг зохиол баймуй.
Арван есдүгээр зууны орчмоос феодалын ангийг эрс тэс шүүмжилсэн зохиолууд улам олширсон юм. Хатагины Гэндэн мэйрэний зохиосон “Хав, муур, хулгана гурвын үлгэр”˗т ихэс лам ноёдын хамжлага харьяат нараа булаалдсан явдлыг өгүүлсэн баймуй. Ордосын Данзанванжилын шүлэгт мөн феодал ангийн ялзарсан байдлыг хурц ширүүнээр шүүмжилсэн баймуй. Хуульч Сандаг Чонын үг, Зээрийн үг, Ингэний үг, Ботгоны үг гэх зэргийн богино хэлбэрийн шүлгүүдийг бичсэн юм.
Энэ зохиолууд нь их дэлгэрч зарим нь ардын аман зохиол болж хувирсан байна.
Ордосын Хишигбат, Үзэмчний Гамаал захирагч зэргийн олон шүлэгчдийн зохиолыг судлах байтугай цуглуулан авч чадаагүй баймуй.
Монголын дотор ерөөл гэж тусгай хэлбэрийн уран шүлэглэл байдаг. Ийм ерөөлийг бичдэг, хэлдэг зохиолч нар олон байсны дотор ялангуяа их алдаршсан нь ерөөлч Гэлэгбалсан болно. Гэлэгбалсан Тэнгэрээс хур гуйх ерөөл, Наадмын ерөөл, Сур харвахын ерөөл зэрэг олон ерөөлийг бичсэн юм. Ийм ерөөлийг баяр ёслолын үе, эсгий хийх, бэр буулгах, хурим, морь уралдах, бөх барилдах, наадам зэргийг эхлэхэд хэлдэг юм. Аягатай сүү хадгийг барьж байгаад ерөөлийг цээжээр хэлдэг юм. Ерөөлд монголчууд их дуртай. Ерөөлийг мэдэх хүн олон байдаг. Ерөөлийн тусгай дэвтрүүд ч бий. Одоо ч ардын дотор ерөөлч хүмүүс олон бөгөөд түүний зарим нь зохиолчдын эвлэлийн гишүүд болсон баймуй.
Энэ дурдсан зүйлээс үзэхэд монголын ард түмэнд уран зохиолын өв уламжлал үлэмжхэн байгаа юм. Шинэ уран зохиолыг бид нүцгэн газар байгуулж эхлээгүй.
Урьдын зохиолч нарын бүтээлийн сайн тал ба ардын баялаг аман зохиолыг ашиглан түшиглэж шинэ уран зохиолыг хөгжүүлж баймуй. Бид хуучин зохиолын уламжлалыг хүндэтгэн хэрэглэхийн хамтаар социалист реализмын аргыг Зөвлөлтийн уран зохиолоос суралцаж байна.


БЭРИЙН ЕРӨӨЛ

Ум сувасди
Хамаг бурхан бодисадва нараа мөргөмүү.
Хацавчин дээр чинь
Хан мөнх тэнгэр эзлэн суутугай.
Хамаг их бага улс иргэн
Энд хуран иртүгэй.
Үүдэн дээр чинь
Үүдсэн мөнх тэнгэр
Эзлэн суутугай.
Эд бүгд улс иргэн
Энд хуран иртүгэй.
Үүлэн чөлөөгөөр гарсан
Наран мэт ургатугай.
Этүгэн эхийн өрхөөр ургасан
Цэцэг мэт баяжин дэлгэртүгэй.
Үүрд хичээн барьсан
Орд цагаан гэр чинь
Бат болтугай
Өнөд суугч эзэн нь
Мөнх жарган заяан атугай.
Баруунтаа чинь
Бадамсамбуу багш
Эзлэн суутугай
Бага их улс иргэн
Энд хуран иртүгэй
Баатар агуу хүчит болж
Бага ихийн
Ах болон суутугай.
Байгуулан барьсан
Орд цагаан гэр чинь
Бат болтугай.
Батад суугч эзэн нь
Мөнх жарган заяан атугай.
Хойморт чинь
Хонсим бодисадва эзлэн суутугай.
Хол ойрын улс иргэн
Энд хуран цэнгэтүгэй.
Хороо хүрээ чинь
Өргөжин дэлгэртүгэй.
Хотлын буян хишиг
Энд тогттугай
Хослон барьсан
Орд цагаан гэр чинь
Бат болтугай
Хотолд суугч эзэн нь
Мөнх жарган заяан атугай.
Зүүнтээ чинь
italki
Хөх мөнх тэнгэр
Эзлэн суутугай.
Хөдлөх их бага улс иргэн
Энд хуран иртүгэй.
Хөвгүүд охидоороо
Дүүрэн хуртугай.
Хөөр наадмаар
Цэнгэлдэн жаргатугай.
Хөвөөлөн барьсан
Орд цагаан гэр чинь
Бат болтугай.
Хөдөлшгүй суугч эзэн нь
Мөнх жарган заяан атугай.
Дээр тэнгэрээс
Дэлбэн чинээхэн
Доор этүгэнээс
Албана (?) чинээн
Тулуй эзний үр
Жиннэм гэрээ барин суу
Жирвэгэнэм бараагаа хураан суу
Алтан очир хатган суу
Арз архиар мялаан суу
Үрээ олон морио
Унан жарга
Өргөн хөмгөө
Татан жарга
Охид хөвгүүдээрээ
Тахил тавгийг
Тавиулан жарга.
Өд сайдаараа
Өчиг хэлүүлэн жарга.
Ийн жаргах болтугай.
Дээр ерэн есөн
Мөнх тэнгэрээс
Болд хэт барин
Бодисун хөвгүүн төрөн
Ойгор модонд онгодхон
Улс монголдоо тархаан суу
Хан эцгийн цахисан
Хатан эхийн үлээсэн
Болд хэтэн эцэгт
Хэлтгий хомоол хонлогт
Харанхуйг гийгүүлэгч
Хатууг зөөлтгөгч
Галын хан Мярамза
Отгон галаахан
Төв их төрийг чинь
Төмрөөр хадтугай
Төрсөн биеийг чинь
Мөнхөөр хадтугай.
Энх эх төрийг чинь
Эрдэнээр хадтугай
Энэ биеийг чинь
Мөнхөөр хадтугай
Хутагт тэнгэрээс
Хувилгаанаар бүтсэн
Тэмүжин Чингис хаан
Чихулдар цолтой
Чамуй нэрт
Авхай бэрийг зохиож ирж
Мөргөн сөгдөн суух
Төр ёсон энэ билээ.
Эрхт тэнгэрээс үдүүлэн төрсөн
Есүхэй баатар эцэгдээ
Өэлүн хатан эхдээ
Мөргөн сөгдөн суух
Төр ёсон энэ билээ.
Алтан яст ноён хүн
Галын цог өнгөт
Авхай бэрийг зохиож ирж
Мөргөн сөгдөн суух
Төр ёсон энэ билээ.
Цагаан гэрийн эзэн бол
Цаглашгүй их төр чинь
Энд тогттугай.
Эрээн гэрийн эзэн бол
Энх их төр чинь
Энд тогттугай.
Нугасны төрөлт ноён хүн
Уяхан төрөлд
Авхай бэрийг зохиож
Мөргөн сөгдөн суух
Төр ёсон энэ билээ
Үрээ морь чинь
Чимэг нэмтүгэй
Өчүүхэн бие чинь
Буян нэмтүгэй
Өдрийн өлзийд
Сарын сайнд
Нугасны хүзүү мэт
Нухис хийлгэж
Галууны хүзүү мэт
Гангис хийлгэж суунам.
Нуур далай мэт
Идээтэй болтугай
Нугас галуу мэт
Үртэй болтугай
Бут харгана мэт
Олон малтай болтугай
Буян хишиг чинь
Энд тогттугай
Хөвөөлөн барьсан
Орд цагаан гэр чинь
Бат болтугай
Хөдөлшгүй суугч эзэн нь
Мөнх жарган заяан атугай
Сүхээр огтолсон мод чинь
Сүн цагаан гэр болтугай
Сүн цагаан гэрийн эзэн нь
Сүр жавхлангаар жаргатугай
Оолиор огтолсон мод чинь
Ордон цагаан гэр болтугай
Ордон цагаан гэрийн эзэн нь
Онц ихээр жаргах болтугай
Эсгийгээр бүрсэн гэр чинь
Эрдэнэ цагаан гэр болтугай
Эрдэнэ цагаан гэрийн эзэн нь
Энх эсэн жаргатугай
Босгоноос
Бор булаг дэвлэн гартугай
Богд язгууртан
Энд нутаглаж
Бултралгүй буян хишиг
Энд тогттугай
Хацавчнаас
Хар булаг дэвлэн гартугай
Хан зайсангууд чинь
Энд нутаглаж
Халтиралгүй буян хишиг
Энд тогттугай
Эл хөхөө энд донгодтугай
Элдэв вишай өвс ургатугай
Эрдэмтэн сайд
Энд хурж иртүгэй
Ураг элгэн чинь олон болтугай.
Мангалам.


“МОНГОЛ УРАН ЗОХИОЛЫН ДЭЭЖ ЗУУН БИЛИГ ОРШВОЙ” НОМЫН ГАРЧИГ:


ГАРЧИГ

НЭГДҮГЭЭР ДЭВТЭР
ОРШИЛ
МОНГОЛЫН УРАН ЗОХИОЛЫН УЧИР
1. Монголын нууц товчооны долдугаар бүлэг
2. Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг
3. Гурван зуун тайчуудыг дарсан домог
4. Аргасун хуурчийн домог
5. Чингисийн есөн өрлөгтэй өнчин хөвгүүний цэцэлсэн шастир
6. Чингисийн билэг
7. Богд Чингисийн магтан сургасан шастир
8. Оюун түлхүүр
9. Чингисийн хоёр эр загалын тууж оршив
10. Тогоонтөмөр хааны гэмшил
11. Чингис хааны их өчиг
12. Хонжин дэвтэр оршив
13. Гүүний сүүний цацлын судар оршив
14. Бэрийн ерөөл
15. Хуримын ерөөл
16. Гэрийн ерөөл
17. Галын тахилга
18. Гал тахих ёсон
19. Галын ерөөлийн судар оршив
20. Шувууны даллага
21. Манихан тэнгэрийг тахих ёсон
22. Ангийн сан
23. Тэмээний даллага
24. Бөөгийн дуудлага
25. Даян дээрхийн дуудлага
26. Долоон өвгөн хэмээх одны судар
27. Сулхарнайн тууж
28. Чойжи˗Одсэр, Бодичаръя Аватарагийн аравдугаар бүлгийн тайлбар
29. Чойжи˗Одсэр, Банзрагчийн төгсгөлийн шүлэг
30. Шантидэва, Бодичаръя Аватарагийн Зорин ерөөх аравдугаар бүлэг
31. Цавчаал боомтын хаалган дээрх бичиг
32. Алтангэрэлийн хорин дөрөвдүгээр бүлэг
33. Дамбадаржаа гүүш, Хураангуй Алтангэрэлээс
34. Сажа бандид Гунгаажалцаны зохиосон Субашид, Тарнич тойн
Сономгарагийн орчуулга
35. Хэтэрхий хоёр ухаантан
36. Мандухай цэцэн хатны домог
37. Даян хааны харьяат зургаан түмэн монголын магтаал
38. Монголын Убаши хун тайжийн тууж
39. Гэсэр хааны туужаас Ловсгоо мангасын бүлэг
40. Замлин сэнчний намтар
41. Жангарын үлгэрээс
42. Ногоон дара эхийн тууж
43. Нарны Гэрэл дагинын тууж (Цагаан дара эхийн тууж)
44. Молон тойн эхдээ тус хүргэсэн нэрт судар оршвой
45. Молон тойны эхийн ач хариулсан судар
46. Цогт тайжийн хадны бичиг
47. Мялын намтраас, Гүүш цоржийн орчуулга
48. Мялын дууллаас, Гүүш цоржийн орчуулга
49. Маани Гамбумын орчуулгын төгсгөлд Ширээт Гүүш цоржийн бичсэн шүлэглэл
50. Үлгэрийн далайн дөчдүгээр бүлэг

ХОЁРДУГААР ДЭВТЭР
51. Зарлигийн эрхт далай, Эндүүрэл хааны тууж
52. Пражня Сагара, Богд нэйж тойн далай Манзуширын домгийг тодорхой гийгүүлэгч чандмань эрих
53. Раднаабадраа, Зая бандидын намтар Сарны гэрэл хэмээх оршив
54. Бигармижид хааны туужаас гучдугаар бүлэг
55. Арж Бууж хаанд модон хүний өгүүлсэн үлгэрээс
56. Шидэт хүүрийн үлгэрээс
57. Наганжуна, Ардыг тэжээхүй дусал хэмээх шастир
58. Эрдэнийн чимэг хэмээх судар оршвой
59. Ловон бавуу, Вишиандар хааны цадиг
60. Ушаандар хааны тууж
61. Дагпуу Лувсандамбийжалцан, Саран хөхөө шувууны тууж
62. Агваанхайдав, Хонь, ямаа, үхэр гурвын яриа
63. Хэрээ шаазгай хоёрын хэлэлцсэн үгс
64. Ишсамбуу, Өнчин янзаганы үг
65. Хуульч Сандагийн шүлгүүд
66. Ноён хутагт Равжаа, Цаасан шувуу
67. Ноён хутагт Равжаагийн зохиосон, Наадмын шүлэг
68. Тавдугаар ноён хутагт Равжаагийн зохиосон, Сэтгэлийг амраагч хэмээх сургаал
69. Ноён хутагт Равжаагийн зохиосон, Дөрвөн улирал
70. Тодорхой толь хэмээх сургаал оршвой
71. Орчлонгийн сав шимийн дуулал
72. Чин сүжигт Номун хааны дуулал
73. Нэгэн үсгийн эрдэм хэмээх сургаал
74. Тооваагийн гэгээн, Тоть шувууны сургаал
75. Авах гээхийн дөрвөн мөрт шүлэг
76. Гүнтан гэгээн Гончигдамбидонми, Модны шастир
77. Хар үхэрт хөвгүүний тууж
78. Ши Най Ан, Сүн улсын Хүйтэн уулын бичгээс
79. Пажай хуурч, Сүн улсын Хүйтэн уулын бичгийн хорин хоёрдугаар бүлэг
80. Гүлраансын шүлгүүд, Түрэмгийлэгчийг дараад ирмү
81. Инжинашийн “Хөх судар”˗аас
82. Балжин хатны домог
83. Намдол, Огторгуйд ниснэм хэмээх шүлэг
84. Данзанваанжил, Гүнгийн зуугийн гэгээний алтан сургаал оршвой
85. Хишигбатын шүлгүүдээс
86. Эх хүүхэн хоёрын харилцсан дуулал
87. Эхийн ачийг хариулсан залбирал
88. Гэндэн мэйрэн, Хав муур хулгана гурвын үлгэр
89. Дорж мэйрэн, Туулай төлөг чоно гурвын үлгэр
90. Гамаал захирагчийн шүлэг, Найрын бөх
91. Оюутныг тэнсэх оньсогын бичиг
92. Гэлэгбалсан, Тэнгэрээс бороо хур гуйж тавьсан шүлэглэл
93. Гэлэгбалсан, Наадмын ерөөл
94. Гэлэгбалсан, Гүүний сангийн ерөөл
95. Гэлэгбалсан, Уулзахын ерөөл
96. Гэлэгбалсан, Айргийн ерөөл
97. Гэлэгбалсан, Мал тоолохын ерөөл
98. Гэлэгбалсан, Угтан баярлах ерөөл
99. Гэлэгбалсан, Мэндлэх ерөөл
100. Гэлэгбалсан, Учрахын ерөөл


“МОНГОЛ УРАН ЗОХИОЛЫН ДЭЭЖ ЗУУН БИЛИГ ОРШВОЙ” номын хэвлэн нийтлэлийн мэдээлэл:


Цэндийн Дамдинсүрэн
ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ БҮТЭЭЛИЙН ЧУУЛГАН
IV БОТЬ
МОНГОЛ УРАН ЗОХИОЛЫН ДЭЭЖ ЗУУН БИЛИГ ОРШВОЙ
(Нэгдүгээр дэвтэр)
Эрхлэн хэвлүүлсэн А. Д. ЦЕНДИНА, Р. ОТГОНБААТАР
Хөрвүүлж, хэвлэлд бэлтгэсэн А. АМАРСАНАА, Н. БЯМБАСҮРЭН
Хянан тохиолдуулсан А. Д. ЦЕНДИНА, Р. ОТГОНБААТАР
Улаанбаатар
2017

"Монгол судлалыг дэмжих сан”˗гийн дэмжлэгээр БСШУСЯ, Монгол судлалын үндэсний зөвлөлөөс “Монгол судлалын шилдэг өв” цувралын хүрээнд академич Ц. Дамдинсүрэнгийн бүтээлийн чуулганыг эрхлэн хэвлүүлж байна.

Хэвлэлийн дизайнер: С. Амарзаяа
Хавтасны дизайнер: Б. Эрдэнэбулган
Цаасны хэмжээ: 176x250
Хэвлэлийн хуудас: 30. 9
Хэвлэсэн тоо: 300
ДАА˗800
ННА˗84
Д ˗ 275
ISBN 978˗99978˗1˗410˗4


Зохиолчийн өвийг эзэмшигчийн хүсэлтээр өөрийнх нь зориудаар бичсэн зарим үгийг засаагүй болно.


Sez Mongol ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
  • Büleklär
  • Бэрийн Ерөөл - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4013
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1605
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Бэрийн Ерөөл - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3803
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1701
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.