Latin

Зуьгьре Гъед - 04

Süzlärneñ gomumi sanı 4008
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1940
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
хзанар: Седир буба, Мегьри диде, Семед стха ва Пери вах; мукьва-кьилияр ва
къуншияр алтӏушна, нубат-нубат гъилер кьаз, къужахламишиз, хуш-беш авуна,
алимвал мубаракна.
- Я чан бала, вуна чи вилер рекьел туна хьи! Гьикьван гуьзлемишин?! – Мегьри
чӏехи хциз килигуналди тух жезвач.
- За вучин, я чан диде? Кӏвалахар туькӏуьрна кӏанзавай, - Загьир вичиз
къалурай куьсруьдал ацукьна.
- Къалура кван, чан хва, чаз ви диплом, - тӏалабна бубади, вили перемдин буш
чапла хел юкьва авай чӏулуникай кутунвай яхун къужади.
- Ингье.
Уьмуьрда сифте яз аквазвай багьа документ гъилерай-гъилериз фена, адал
гуьзел хаттӏаралди кхьенвай гафар Периди дамахдивди кӏелна. Вирида капар яна.
- Аллагьдиз шукур хьуй, гила чи тухумдани са алим хьана, - лагьана Седира, Ша, - кьилин ишара авуна, ам Семедни галаз гьаятдиз эвичӏна.
- Абур лапаг тукӏваз фена, - гъавурда туна Мегьриди кӏвале амайбур. – Чна
кьве кванариз фенвай гьер, чӏуруз ракъур тавуна, багъда хуьз са вацралай гзаф
я… Загьир гьа къе хкведа, гьа пака хкведа, лугьуз. Ахпа, къе хьиз, хабарсуз
хтайла, суьруьдин гуьгъуьниз чукур тийидайвал…
- Загьир, инал ша! – гьарайна гьаятдай Семеда.
- Алад, чан хва, абуруз лапаг ви кӏвачерик тукӏваз кӏанзава, - лагьана
Мегьриди. - Бубайрин адет я, ам чӏурмир, чан бала.
Загьир зирингдиз гурарай эвичӏна, кӏвачер кутӏунна, кьибледихъ элкъуьрна,
гьаятдин юкьвал эцигнавай гьерен виликай акъвазна. Бубади «бисмиллагь»
лагьана, Семеда гапур авай эрчӏи гъил гьайвандин туьтуьнивай гуьцӏна…
Югъ нисинлай алатайла,
кӏвенкӏве
Загьираз хуш-беш ийиз дустар атана, абурун
Дагъустандин университетдин жегьил муаллим, филологиядин
илимрин кандидат Бакаров Агьмед авай. Тебрикдин гафарилай гуьгъуьниз
Агьмеда лагьана:
- Гила зун тек туш, зи далудихъ Загьир гала.
- Далудихъ ваъ, чӏехи стха, ви гуьгъуьна, -
Загьира
гъалатӏ тӏуькӏуьр
хъувуна.
- Сада сададан гъалатӏар жагъурун алимрин пеше я, - лагьана агроном
Гьашума.
Семеда стхадин дустариз багъда, ичин тарцин сериндик, стол туькӏуьрна.
Суфрадал фу, ниси, чӏем ва маса няметар гъана, лагьана:
- Исятда шишерни агакьда, стхаяр, - вичи гьаятдал къавурмиш жезвай
шишкабабрин патав физ тади къачуна.
- Загьираз гьерен тумуникай са шиш ягъа, - лагьана Агьмеда, - Къе чна ам
куькар хъийида, тахьайтӏа михьиз яхун хьанва.
- Башуьсте, муаллим.
- Чи бубайри, кӏелунилай вацӏун кьеряй къванер акъудун регьят я, гьавая
лугьузвади туш. Кӏарабар сагърай, якӏар хкведайбур я, Загьир, -
Гьашума
дустунин руьгь хкажна.
- Чи бубайриз илим чирун четин кар тирда чалай фад чизвай, - тестикьарна
Агьмеда.
- Чна квелай башламишин? – суфрада вил экъуьрна, жузуна Гьашума.
- Цуз са дагъугъваяр, - теклифна Агьмеда. – Иштягь ахъа хьуй!
Гьашума гичиндай сукӏрайриз дагъугъва цана, суфрадихъ галайбурув гьардав
сад кьуна.
- Диссертация хуьн гьикӏ кьиле фена, Загьир? Суалар гзаф вуганани? Четин
хьанани? – жузуна Агьмеда.
- Пис хьанач… Суаларни
вугана ксари, зун дуьз жавабар гуз алахъна.
Советдин членар рази хьанани, хьаначни чидач, анжах сесер вирида зи хийирдиз
гана, - суьгьбетна Загьира.
- Чун вахъ инанмиш тир…
- Аферин!
- Гила чавайни, ахцегьривай хьиз, чун алимрин хуьр я лугьуз жеда, малумарна Гьашума.
- Яда, вуна вуч квев гекъигзава? Ахцегьай виш алим акъатнава! – Агьмеда
эрчӏи гъуд цавуз хкажна, юзурна. - Чи хуьряй – тек кьвед!
- Ахцегьа мадни гзаф хьуй тӏун! Чи кьве алимдикай сада Баку муьтӏуьгъарна,
- Гьашум Агьмедаз килигна, - муькуьда – Маскав!
- Гадаяр, чаз чун хъсан чизвач, - лагьана Загьира. – Ахцегьар анжах са алимрин
макан туш, Заз Москвада чир хьайи кьван зурба инсанар вири Ахцегьай тир, - ада
Алладин, Сефиятан, Хасбулатан тӏварар кьуна, абурукай куьруь-куьруь
малуматар гана.- Чна Ахцегьрал, жуван дереда авай къадим хуьрел, дагълара авай
шегьердал, дамахна кӏанда.
- Дуьз гаф я, - Агьмед рази хьана. – Амма… Лезгийрихъ авайди са Ахцегьар
туш, дамахуниз лайихлу, зурба ксар акъатнавай къадим хуьрер, шегьерар мадни
ава, - гьисабиз башламишна: - Агъа Стӏал, Алкьвадар, Миграгъ, Кьурагь,
Дербент, Къуба, Кцӏар, Хачмас, Худат, Шеки…
Суфрадихъ ацукьнавайбуру чпин тажубвал ва шадвал къалурна, гьарда садкьве къадим хуьруьн тӏвар хълагьна.
- Чи Мегъверган гьиник акатзава? – жузуна гъери кӏвахьзавай шишер гваз
атай Семеда.
- Чи хуьрни къадим хуьрерик акатзава, - лагьана Агьмеда.- Вини тӏулал алай
Яру кӏунтӏ ва Чӏулав кӏунтӏ
чи бубайри мус эцигнавабур ятӏа, вучиз
эцигнавайбур ятӏа, садазни чидач. Зун Магьачкъалада
Тарихдин институтда
кӏвалахзавай алимрихъ-археологрихъ галаз раханва: абур зулуз иниз атун ва
лазим тир ахтармишунар тухун меслят хьанва. Чна абуруз къулай шартӏар
тешкилна кӏанда, - ам зулуз хуьре амукьдай юлдашриз килигна.
- Археологриз тӏуьн-хъун, ксудай чка, герек жедай маса куьмек чна тешкилда,
- хиве кьуна Гьашума.
Рахунар мад Загьира къазамишнавай агалкьунрал хтана. Тамадавал Агьмеда
вичин гъиле кьуна,
суфрадихъ
Седир бубадиз эверна, адаз хцин диплом
мубаракна ва са истикан чехир хъваз туна.
- Ички алай суфрадин гьа и хесет чӏуру я: хъван тийидайбурув гужуналди
хъваз тада. Белки, заз ам ерли кьазвачтӏа? Белки, ам хъвана, зун инал ярх
жедатӏа? Хъсан хесет туш, - лагьана Седира.- Куьне, лемсери хьиз, гьарда жува
жуваз кӏани кьван цаз, хъухъ ман.
- Седир дах, багъишламиша, им зак квай хесет туш, къе шадвиляй гуж авун
хьана, - тахсирдилай гъил къачун тӏалабна Агьмеда. - За мад садрани ички
тахъвазвайдав ам хъваз тадач.
Шишерини вишери илимдин, марифатдин суьгьбетар басмишна, суфрадал
Загьиран чуьнгуьр атана. Ам сифте иесиди, ахпа юлдашри нубат-нубатдалди
ягъна, Гьашума хкажай «Пейкер-хала» мани юлдашри жуьшдалди давамарна…
Жегьилар суфрадихъай къарагъна, куьчедал экъечӏна.
Хуьр секин хьанва,
тарарай чӏижичӏигъри чӏажанар ягъзава, йифен шагьварди куьчеяр экуь авунвай
электрик лампаяр юзурзава, япара вацӏун шуршурдин ванер гьатзава.
Пака Вини хуьруьн булахрал фин меслят хьана, ахварар ширин хьуй, хабарар
хийир хьуй лагьана, дустар гьар сад санихъ чкӏана.
Ракъинин сифте нурари Самургандиз хважамжамдин рангар ягъна, хуьруьн
кьилихъ галай Чӏулав къая яру фири алай девдиз ухшар авуна.
Загьир ксанвай кӏвал, рагъ аватай хьиз, ишигълаван хьана. Беден къуватдив
ацӏанвай жегьил зирингдиз къарагъна, айвандик экъечӏна, хайи хуьруьз, дередиз
килигна. И легьзейра рикӏиз акьван регьят хьана хьи, ада вич азад, са гъамхажалатни авачир, вири кӏвалахар туькӏвенвай, бахтлу инсан яз гьиссна. Вилер
акьална, гъилер хкажна, чӏудгунар аладарна, «ухвайш» лагьана. Экуьнихъ галаз
къарагъзавай дидедиз, дахдиз саламар гана, абурун кефер-гьалар хабар кьуна.
Ахпа Загьир
гьаятдиз эвичӏна, чин-гъил чуьхвена, пер къачуна, багъдиз
гьахьна. Са цӏувад-къад йис вилик вичини дахди (са гъил кумачир бубадиз пуд
баладини аял чӏавалай вири куьмекар гудай) кутур къелемрикай хьанвай чӏехи
тарарихъ галаз рахазва, абурун
арайра къекъвезва,
аватнавай
ичерин,
чуьхверрин… тӏеам аквазва, кӏанерик пер хкуьрзава, чӏуру хъчар тергзава.
- Я хва, Загьир, фу нез хъша, - гьарайна айвандикай Мегьри дидеди.
- Кӏанзавач, де. Зун емишар тӏуьна, тух хьанва.
- Хъша, хъша, - дахдин яцӏу ван акъатна. – Вини хуьруьз гишила фидани?
«Гила техъфена жедач», - Загьир вич-вичив рахана.
Кьвед лагьай мертебадин ачух айвандик, аскӏан куьсруьдихъ, Седир
ацукьнава. Адан вилик чай авай армуд истикан ква, Загьирни Семед
патал
эцигнавай истиканар буш я. Гурарай хкаж жезвай чӏехи стха акурла, Периди са
истикандиз чай цана, суфрадал фу, ниси, чӏем ва накь къавурмишна амай якӏар
гъана. И арада куьсруьдихъ Семедни ацукьна.
Бубани рухваяр пакаман нагьардив эгечӏна.
- Вини хуьруьз тухудай як, фу ва яр-емиш авай чанта за агъа кьурак эцигнава,
- лагьана дидеди Загьираз.
Загьиран дустар хуьруьн кьилихъ галай майдандал кӏватӏ хьана. Абурув гвай
чантаяр ва
гьава чӏур хьайитӏа тадарак яз кьунвай парталар кӏватӏна,
къуншидивай къачуна, гъанвай балкӏандал эцигна, Семед къацу таму кьунвай
гуьнедай винелди хкаж хьана.
Жегьлирик тади квач. Абур сифте тарихдин кӏунтӏар алай чкадал фена: яру ва
чӏулав накьварикай кьунвай, Мисридин пирамидайриз ухшар авай
кӏунтӏар
цӏуд метридилай гзаф кьакьан я, абур кьелечӏ, кӏеви чӏуру хранва. Сад лагьайдан
тӏвар Яру кӏунтӏ, арада са виш метр аваз эцигнавайдан тӏвар Чӏулав кӏунтӏ я.
Жегьилар абурал гужуналди акьахзава, кукӏвалай кӏевидаказ рахазва, аял вахтар
хьиз, уьфтер ягъзава. Ахпа, чилел эвичӏ хъувурла, суьгьбетарзава.
- И зурба кӏунтӏар ни эцигна? Мус эцигна? Вучиз эцигна? И суалриз са
агъсакъалдивайни, - лугьузва Агьмеда, - жаваб гуз жезвач.За квез накь хабар
гайивал, чи хуьруьз тарихчи алимар атун мумкин я.
- И кӏунтӏарин сир икьван чӏавалди чир тавун аламат я, - Загьир вилик квай
накьвадин пирамидайриз, сифте аквазвай ивириз хьиз, килигзава. Ихьтин сирлу
кӏунтӏар гьар са хуьре авач эхир!
- Ихьтин кӏунтӏар, заз чиз, Лезгистанда мад авач, - лагьана Агьмеда.
- Бес Къухмазан кӏунтӏар? - жузуна Гьашума.
- Мамрачрилай агъадихъ галайбур?
- Эхь.
- Дуьз я: са кӏунтӏар мад ава - Къахмазан кӏунтӏар. Абур, векьин марквар
хьиз, аскӏанни я, гьяркьуьни. Чи кӏунтӏар, чергес чухваяр алай жегьилар хьиз,
кьве сеферда кьакьанни я, шуькӏуьни.
- Хъсан лагьана: чергес чухваяр алай жегьилар. «Лезгинка» ягъайтӏа, абуру
кьуьлни авун мумкин я, - Загьиран гафарал жегьилар хъуьрена.
- Кӏунтӏари кьуьл авуртӏа, чун инал няналди амукьда, - лагьана Агьмеда. Ша, фин.
Са гъил кьван яд авахьзавай
кӏамун дередиз гьахьна, самурганвияр дар
жигъирдай, мегъуьн, гийин, къавах, цӏвелин ва маса татарин серинрик акатизхкатиз, виналди фена. Инсанрин кӏвачик кумачир рехъ маларин кикери
тӏушунзавай жигъирриз элкъвенва. Кӏеви рахунри кхурнавай къушарик, иллаки
керкулрикни чӏулав нуькӏрик, къал акатнава, абуру тарарай тарариз хкадариз,
цавуз лув гуз, алчудар жез, инсанрин япара жув-жувдин ванер тваз, садлагьана
чпин мукарал хъивегьиз, циркиниз хас аламатар къалурзава.
Сиягьатчийрин десте дередин къуза патаз экъечӏна, ериш явашарна, мадни
тик, кулкусри кьунвай хурай хкаж жезва. Кьурай векьерилай туфлияр алай
кӏвачер цӏуьдгъуьнзава (ихьтин рекьиз кӏанзавайбур табагънавай хамун
шаламар, абур авачтӏа, резиндин калушар я), гьавиляй са кам вилик, кьвед
кьулухъ физва.
Зур сятдилай жегьилар чпин бубайрин ватандив - куьгьне хуьруьв агакьна.
Абур яргъал хьиз акъвазна, кьилер хкажна, къузадин кукӏвал алай чкӏанвай
хуьруьз: къавар аламачир кӏвалериз, дакӏарар кумачир цлариз, са дестек кумай
кимиз, цларикай хкудна, цӏийи хуьруьз хутахиз сажинда тунвай къванериз, хъач
акъатнавай дар кикӏариз килигзава…Анжах сад-кьве кӏвал сагъ ама, абурун
иесиярни куьч жез гьазур хьанва. Жегьилриз чеб хайи, яшамиш хьайи кӏвалер,
тӏваларал акьахна чамарар гьалай куьчеяр, сифтегьан классра кӏелай са
мертебадин, сандух хьтин, мектеб… рикӏивай гьайиф хьана, пӏузарар зурзуна.
- Чи хуьр немсери барбатӏ авур Сталинграддиз ухшар я, - лагьана Загьира.
- Эхь, - юлдашри къул чӏугуна.
Жегьилар хуьруьз гьахьна, гьарда чпин кӏвал алай чка жагъурзава, хайи
ерийрихъ галаз алакъалу шад ва пашман вакъиаяр рикӏел хкизва: рахунрин,
суалрин, жавабрин, агь-огьрин сан-гьисаб авач.
Хуьруьз килигна куьтягь хьун кумаз, жегьилар садлагьана Чӏулав къаядин
синел акъатна: абурун вилик, кӏвачер алай чкадилай атӏана, тим-тик чӏулав раг
квай, сад-кьве верс агъадай, лежбердин цӏил хьиз, шегьре рехъ, кашу хьиз, Самур
вацӏ аквазва… Самурганвийриз кичӏе хьанва, хаф ягънава: инлай аватун
хьайитӏа, абурун кӏарабарни жагъин хъийидач…
- Гадаяр, кьулухъ хьухь, - лагьана Гьашума. - Чун инлай гару, пешер хьиз,
гадарда гьа!
Жегьилар, вилер тӏебиатдин шикилрилай алуд тавуна, кьулу-кьулухъ хьана.
- Садра гару инлай аял авай кьеб вегьена, - суьгьбетна Гьашума, - агъа
цацарихъ галкӏана амукьна, дидеди инлай, балади рагакай гьарайиз хьана...
Итимри са шумуд цӏил сад-садахъ галкӏурна,
са векӏегь жегьилдин юкьвалай
кутӏунна, ам яваш-яваш авадарна, кьеб хкаж хъувунай. А аялдин тӏвар Къимир
тир, инсанри адаз «Чӏулав къаядай къажгъай Къирим» лугьуз хьана.
- Инаг лап хаталу чка я: вилер дагъларал алаз, дуьз къацу чӏурай физвай
инсан садлагьана, нисидин кӏаш хьиз, атӏанвай тик дагьардал расалмиш жезва…
Са кам къачун хъувуртӏа, вуна Чахчарин дугунай хабар гузва.
- Инлай вири Кьибле Лезгистан аквазва хьи! - Загьир, гьейран хьана, Шагь
дагъларин цӏиргъериз, Базар-Дуьзуьдиз, Шалбуздиз, Китиз… килигзава. - Аял
чӏавуз акурбур ятӏани, абуруз заз гила кьетӏен лезет гузва…
- Китин дагъни, гьамиша чина рагъ-нур аваз, ахвар хуьзвай къаравул хьиз, чи
Сир магьалдин кьилихъ акъвазнава, - лагьана Агьмеда. - Винидихъ галай хуьрери
адаз Гатун дагъ лугьузва, гьакӏ дуьзни я:
адан кьилел хъуьтӏуьзни жив
акъваззавач, къвайи сад-кьве йикъалай цӏразва…
- Ам вуч аламат ятӏа?
- Кавказдин дагълар жегьилбур я. Китин дагъни са мусс ятӏани вулкан тир,
адан кукӏвай, мумкин я, гилани чими газ акъатзама жеди… Са кар якъин я: гьеле
са виш йис вилик Китин дагъдин кӏанивай, Гъепцегьрин мулкарикай
хкуднай, живе квай чкадик уранни
живе
жезва. Китин дагъдихъ галаз, геологрин
фикирдалди, Ахцегьрин гьамамар, Къизил дере, Хуьпуьхърин живедин мяден,
Рычал булахни кваз алакъалу я.
Жегьилар мад хуьруьз гьахь хъувуна, абуруз чкӏанвай къаварикай ва цларикай
жуьреба-жуьре куьгьне затӏар: Николай пачагьдин шикилар алай чарчин пулар,
пистен эцигна ягъдай кьве хилен тапанчи, ишьемишдай кьван цӏаранвай гьанефа,
яргъи шуькӏуь гичин, сар ягъдай регъ… жагъана.
- Ибур чна мектебдин музейдиз вахгуда.
- Инал хуьр кутун патал чи бубайри гьикьван зегьметар чӏугунатӏа, килиг.
Кӏвалер эцигнавай къванер абуру агъа кӏамарай, вацӏун кьерерай ялнавачни?
Алеррал алаз, балкӏанрални ламарала алаз, фургъунра аваз, кӏула кьуна… Яраб
ина шумуд несилар яшамиш хьанатӏа? - Загьир мукьвал-мукьвал вичелай чӏехи
юлдашрихъ, Агьмедахъни Гьашумахъ, элкъвезва.
- Чи къадим хуьрерин яш вад-ругуд агъзур йис яз гьисабзава. За мадни гзаф я,
лугьузва… Килиг чи хуьр гьикьван мягькем, къеле хьтин чкадал эцигнаватӏа: са
пад тик къая я, муькуь падни - тик къуза. Хуьруьн кӏанив, жугъун чӏугуна,
къванерин гьамбарар кӏватӏзавай, чапхунчийри, ягъийри гьужум авурла, абурал
къванерин сел ахъайзавай, сагъ амукьайбур чӏемерукрай хьелералди тергзавай.
- Душманрал къванерин сел ахъайзавай?
- Эхь, чун аял чӏавуз къузада амай къванерин кӏунтӏар, абур яваш-яваш
кӏамуз ахвахьна, куьтягь хъхьана, ягъияр патал гьазурнавай яракьар тир.
- Маса ягъияр атайла, хуьр гьикӏӏ хуьзвай.
- Чи къуншидал виш йисалай гзаф яш хьанвай са къужа алай тир. Ада кимел
суьгьбетариз заз ванн хьайиди я: къванерин хура акъваз тахьана, душанди
кьулухъ чӏугур пака юкъуз вири жемят, алерар, балкӏанар, ламар гваз, къванер
чпин чкайрал хкиз кӏамуз физва. Няналди хуьруьн туп-жебе-хана, - хъуьрена,
гъалатӏ туькӏуьр хъувуна, - къван-жебе-хана мад вини кӏваче жезвай.
Жегьилар хъуьрена.
- Дагъвияр дагълари хвена манн.
- Эхь.
- Лезгистан агъзурни муьжуьд вишни цӏипуд лагьай йисуз Урусатдик
акатайла, чи чилерал мад персери, туьркери, арабри…гьужумар хъувунач… Я
хуьрерни дагъларин, дешлерин кукӏвара эцигунни герек амукьнач.
- Гьавиляй чи хуьрни арадиз эвичӏна.
Жегьлириз чӏехи бубайрин къадим хуьрелай элячӏиз кӏанзавач: абур мад вам
ад инихъ-анихъ килигзава, алатай девиррикай рахазва, хуьруьн аквазвай
мулкарин тӏварар рикӏел хкиз алахъзава.
Вахт физва, бязибуру чпиз гишин хьанвайди гьиссзава.
- Чи Семед гьина аватӏа? - Гьашума суьгьбетрин тема дегишарна.
- Ам Латарин булахдал ала жеди.
- Чун гьак меслят хьаначирни?
- Семеда чаз шишер гьазурзава…
- Ша, чна адаз куьмек гун.
- Ша!
Жегьилри са мус ятӏани рушар булахдал фейи куьндели рекьяй гуьнедихъ
гьерекатна. Загьира, гьуьжетралди чукурзавай аялди хьиз, «гьашана!» гьарайна,
зарбдиз катна, юлдашрилай алудна.
Нянин кӏвалахар авуна, Седиран хзан суфрадихъ ацукьнава: чаяр хъвазва,
тӏуьнив эгечӏзавач, пакамахъ куьгьне хуьруьз фейи рухваяр гуьзлемишзава…
Эхир Загьирни Семед хтана, абуруз ваха гъилер, чинар чуьхуьз куьмек гана.
Рухваяр суфрадихъ ацукьайла, Седира жузуна:
- Куь сефер гьикӏ хьана? Чи диде-ватан гьикӏ авай?
- Сефер тежедай кьван хъсанди хьана. Ана, дах,
акьван гуьзелзавай хьи!
Иллаки тамукай фидай рехъ, чи булахар, Чӏулав къая, - гьисабна Загьира.- Ахпа,
чкӏанвай хуьр акурла, рикӏ тӏар хьана… Харапӏаяр я ман…
- Чи кӏвалерикай амайбур са цлар я, - куьмек гана Семеда.
Стхайри чпиз акур-такур чкайрикай, шикилрикай тади кваз, сада-садан гаф
атӏуз суьгьбетна.
Дидеди курариз
шуькӏуь кинийрикай дуьгуьдин твар кваз авунвай аш
акъудна, кукӏвал къайгъанах эцигна, Периди гьардан вилик са къаб эцигна.
Рахунар яваш хьана, бубади ва дидеди «бисминлагь» лагьана, жегьилри чуькьни
авунач, хзан тӏуьнив эгечӏна. Чаярни хъвана куьтягь хьайила, Седира яргъай хьиз
башламишна:
- Гьар са инсандиз вичин кӏвал, вичин хзан кӏанда. Хзан кутазвайди итим я,
дишегьлидивай ам кутаз жедач, худади дишегьлиди хзан хуьн патал халкьнава.
Хзан авачир итимни бегьем итим туш, ам, Валарган Вели хьиз, вара-зара жеда.
Вун, чан хва Загьир, са еке дережадиз акъатнавай инсан я. Жемятдиз вун виле
аваз акун патал, ваз ви хзан: паб, аялар кӏанда. Икьван чӏавалди, ви кӏелунриз
манийвал тахьуй, лагьана, чна, зани дидеди, ваз лагьай туш. Гила лугьузва: чаз
вуна мехъер авуна, шегьерда жуван папахъ галаз яшамиш хьана, пата-къерехда
вил тахьана, чи патавни йиса садра-вадра жуван шарагар галаз хтана кӏанзава, бубади хъверна.
- Гьакӏ я, валлагь, чан хва. - лагьана Мегьриди. - Зи таярин метӏерал фадлай
хтулар атанва.
- Чи меслятдиз вуна вуч лугьуда, дахдин?
- Зи патай ваъ авач.
- Аферин! - бубадиз шад хьана. - Ваз, чан хва, жуван вил алай хьтин руш
авани?
- Ваъ.
- Акӏ хьайила, ваз кутугай хьтин са руш жагъурна кӏанда, чан хва.
Загьира фикирзава: «Эхь, дах, вун гьахъ я. Заз намус михьи, вафалу паб
хкатдай, рухваяр хадай
руш герек я. Эхь, гьахьтинди жагъурна кӏанда…
Жагъурна? Абур базардал зун гуьзлемишиз са жергеда акъвазнавани? Бес руш
жуваз кӏан хьун, рушаз жув кӏан герек авачни?..»
- Зи амлейриз иер рушар ава, - лагьана дидеди. - Абурукай, Загьир, жуваз
бегенмиш хьайидан тӏвар яхъ, гьам чна ваз лап пака гъида.
Жегьилрик хъуьруьн акатна.
Халуйрин рушар Загьира гьамиша вичин вахарай гьисабзавай, абур адаз садни
свас яз бегенмиш тушир, гьавиляй дидедин кефи хун тавуна, «килигда ман»
лагьана, вичелай алудна.
Жегьилди садрани вич свас жагъурдай чкадал къведа, лагьана, фикирнавачир,
ам вичел пабвилиз лайихлу руш дуьшуьш жедайдахъ, чебни ашукьал-машукь
жедайдахъ кӏевелай инанмиш тир.
- Чна ви жаваб гуьзлемишда, яргъал вегьемир, - тагькимна бубади. - Ви
гуьгъуьнал Семед ала, адаз вичин свас алай чка фадлай чизва.
Гъвечӏи стхадиз килигна, Загьира фикирна: «Семедни
акваз-такваз
мехъерардай яшдив агакьна. Рикӏиз хуш акунар, къилихар авай гада я. Рушариз
ам, гьелбетда, кӏан жеда. Яраб адаз кӏан хьанвай руш вуж ятӏа? Свас алай чка
чизвай бахтавар! - пехил хьана. - За руш гила, кьилелай чӏар физвайла, жагъурна
кӏанзава… Махарик квай хьиз, ракьун шаламар алукӏна, гъиле ракьун лаш кьуна,
свас жагъуриз къекъведа манн…» Рикӏел хтана: са цӏуд йис вилик хуьруьн кимел
балкӏандал алай итим таниш тушир итим акъатна. Салам гана, ада лагьанай: «Зун
къуйсунви Мурцали я. Зи чӏехи стха, паб кьена, вад аял амаз, субай хьанва. Куь
хуьре са субай кьил авачни?» Кимел алайбуру хабарар кьуна, хендеда
къуйсунвидин яшар-башар чирна, адаз кутугай дишегьли-кьил авач лагьана.
Мурцалиди балкӏан Чахчарал гьална… «Заз дишегьли-кьил жагъуриз хуьрера
къекъведай кас вуж хьуй? Стха фена кӏанда ман», - вилерикай Киркарин кимел
балкӏандал алаз фенвай Семед карагна, Загьирак хъуьруьн акатна.
Семеда, чӏехи стхадин къвала кьуьнтӏ эцягъна, жузуна:
- Гьикӏ хьана, стха хъуьрезва хьи?
- Лам квай суьгьбетдин аламат я
- Зани гьакӏ фикирнай. Хъсан суьгьбет я.
- Тади къачумир, вални нубат къведа.
- Зак тади квач, - Семеда пӏузарал тӏуб эцигна.
- Чи Перини кӏандайбур къвезва, - алава хъувуна бубади.
- Чӏехи стхайриз мехъерар тавунмаз руш чна садазни гудач, - тестикьарна
Мегьриди. - Сифте чи кӏвачел сусар атурай, ахпа руш кӏваляй акъудда.
- Дуьз, къари. Чи халкьдин адет гьахьтинди я.
Чӏехи стха гъавурда акьуна: ада, селдин сиве авай къван хьиз акъвазна,
стхадин ва вахан рекьер агалзавай.
- За, дах, тади ийида, - хиве кьуна Загьира. - Семедав за жуван дабанар гатаз
тадач.
Кьве стхани хъуьрена.
Усманов Загьир, Москвадай хтанвай кьит пешедин иеси алим яз, кьве чкада,
Дагъустандин университетдани Академиядин филиалда, кӏвалахал кьабулна.
Физикадин факультетдин коллективди чпин виликан студент, яру дипломдин
иеси, гила
илимрин кандидат, хушвилелди къаршиламишна Адаз ректорди
общежитида кьилди кӏвал чара авуна. Жегьил алим еке ашкъидивди вичин
кӏвалахдин ва яшайишдин шартӏар тешкилунив эгечӏна.
Университетда студентриз кӏелдай курсарин ва расписанидин месэлаяр фад
гьял хьана: ада 4-5-курсара лекцияр кӏелда ва тежрибадин тарсар тухуда.
Сад
лагьай
сентябрь
алукьна.
Пакаман
ракъини
Магьачкъаладин
«Фабрикадин» куьчеда авай, хъипи ширедай асуннавай, пуд мертебадин гуьзел
дарамат ишигълаван авунва. Адан чӏередал алкӏурнавай
радиодай
лацу киле хьтин
сувариз хас шад макьамар ягъзава ва манияр лугьузва. Ракӏарин
кьилелай «1971-1972-кӏелунин йис мубаракрай!» кхьенвай яру парчадин зул
чӏугунва.
Къавахдин,
цӏвелин
жегьил
тарар
авай
гьаят
инсанрай
ацӏанва:
университетдин кьве вацра сад-садаз такур муаллимар, студентар, абурун дидебубаяр гуьруьшмиш жезва.
Загьираз танишри саламар гузва ва диссертация хуьн мубаракзава. Адан
къаншардиз хъуьрез-хъуьрез атана, Азиза лагьана:
- Салам, меркездин дуст! Зун ваз сад лагьай зегьметдин югъ – кӏелунин йис
мубаракиз атанва!
- Сагърай, зи дуст зари, къенин югъ вазни мубарак хьуй! Кӏелунин йис чирвилерин югъ виридаз талукь я.
- Къе ажайиб югъ я, вал садар алтӏушнава: 1971-йис, Дагъустанда атомдин
физикадай сад лагьай алим, сад лагьай сентябрь, сад лагьай зегьметдин югъ, къе
вуна гудай сад лагьай тарс…Вун гьамиша сад лагьайди хьурай!
- Вунни литературада сад лагьай, виридаз виле-гъилевай, шаир хьуй!
- Заз хабар гана: ваз зун редакциядай жагъаначир. Гила за вун жагъурна. За
вакайни Хасбулат халудикай кхьей макъалаяр авай газетар гъанва. Ма ваз!
Ихьтин кьве нумра за Мосвадизни ракъурна.
- Вун пара кьадар сагърай, дуст! И са нумра за Магьачкъаладиз хтай юкъуз
туьквендай къачунай, муькуьди за хуьре кӏелна. Ярагъ Мегьамедан ва Хасбулат
халудин
шикиларни лап хъсандаказ акъатнава. А нумра инсанри гьикьван
шаддаказ кьабулнатӏа, заз хабар ава.
- Ада зунни инсариз чирна. Хасбулат халу гьахъ тир: редактордиз Ярагъ
Мегьамедан шикил газетдиз акъудиз кӏанзавачир – партиядин обкомдин
туьнбуьгьдикай кичӏезвай. За лагьана, бес Москвада авай художникдивай диндин
векилдин тимтал туьӏуьриз хьайила, вавай вучиз адан мастерскойда са ихьтин
ивир ава лугьуз жезвач. Шикил гудачтӏа, очеркни акъудмир, за абур къахчузва…
Редактор, са пата ял аваз, рази хьана. Гила, Ярагъ Мегьамедан шикил себе яз,
газетдин авторитет хкаж хьайила, редактордин сивелай хъвер кими жезвач.
Нянрихъ Буйнакь куьчеда, Магьачкъаладин Бродвейда, дуьшуьш хьун
меслятна, Азим университетдин гьаятдай экъечӏна.
Музыка акъвазна… Сятдин муьжуьд жезва … Муаллимар, студентар
университетдин дараматдиз гьахьзава…Дегьлизра
тарсарин расписанийриз
килигзава… Факультетриз пай жезва, залриз ва кабинетриз чкӏизва.
Сад лагьай мертебада, физикадин факультетда, виридан сивел Москвадай
хтанвай цӏийи муалимдин тӏвар ала. Студентрик ам акваз ва чириз кӏанз тади
ква.
Электрик зенгинин фадлай гуьзлемишзавай шад ван акъатна, ада адетдиндалай
яргъал вахтунда
дегьлизар
куркурдин сесерив ацӏурна, къе кьетӏен югъ
тирдакай хабар гана.
Физикрин 4-курсунин студентри залда
сабурсузвилелди цӏийи муаллим
чпин
таниш чкаяр кьунва, абуру
гуьзлемишзава: расписанида
сад лагьай
лекцидин къаншарда «Усманов» кхьенва. Вилик квай столдихъ ацукьнавай
Шекера, цӏийи муаллим вичин гъуьлуьн дуст тирди сир яз хвена, фикирзава:
«Чир хьайила, чир хьуй, артухан суалар-жавабар герек авач»..
Залдиз факультетдин декан Гьамидов Барии ва бурма мекер алай къумрал
жегьил гьахьна. Студентар кӏвачел къарагъна, саламар ва цӏийи кӏелунин йисан
тебрикар кьабулна, ахцукьна. Бари Гьамидовича малумарна:
- Чи университетдиз Москвадай цӏийи муаллим, физикадинни математикадин
илимрин кандидат, хтанва. Таниш хьухь, - вичин патавай акъвазнавай жегьил
къалурна, -
Усманов Загьир Седирович. Ада чи факультет яру дипломдалди
куьтягьна, МГУ-дин аспиратурада кӏелна ва диссертацияни хвена. Ада квез
физикадай лекцияр кӏелда ва тежрибадин тарсар тухуда.
Усманова, чиниз яр акъатна, юкь агъузна, студентриз вичин гьуьрмет
къалурна.
- Загьир Седирович, - декан Усмановахъа, -
им чи факультетда вири
предметрай хъсандаказ кӏелзавай курс я. Зун инамиш я, куьне физикадай чи
студентрин чирвилер мадни хкажда, гегьеншарда ва мягькемарда.
- Зун алахъда, Бари Гьамидович, - хиве кьуна Усманова.
- Агалкьунар хьурай! – деканди залдай экъечӏиз са кам вилик къачуна, кьулухъ
элкъвена, алава хъувуна:
- Чи Загьир муаллим гьелелиг эвлемиш хьанвач. Рушар, куьн адал ашукь жез
тахьуй гьа!
Студентар хъуьрена.
- Рушар, муаллимдиз лайихлуди куьне хкягъа - лагьана са зарафатчиди.
Студентр мад хъуьрена.
- Яъ, им вижевайди я хьи! – явашдаказ лагьана Шекераз патав ацукьнавай
руша.
- Эхь, - Шекера вичин разивал къалурна.
Загьир Седировича гъил хкажна, зал секинарна, лагьана:
- Гила заз куьнни чир хьуй, - трибунадихъ фена, журнал ахъайна, студентрин
фамилаяр ва тӏварар кӏелиз, кӏвачел къарагъай са-садан чиниз дикъетьдивди
килигна. – За мад цӏи ва вад лагьай курсуна куь фамилаяр кӏел хъийидач. Заз
исятда малум хьана: и залда чи университетдин муаллимрин рухваяр ва рушар
ацукьнава, маса танишрин мукьваярни ава, месела, пуд лагьай жергеда
ацукьнавай Бабиров Герман зи хтул я, - Геранахъ пехил вилер элкъвена, - и вилик
ацукьнавай
Чураева Шекер зи дустунин свас я, - Шекеран патав гвай руша
кушкушна: «Эй, бахтавар, заз са чуькьни тавуна, ацукьнава». – За умудзава:
куьне, муаллимрин,мукьвайрин ва танишрин балайри, лап хъсандаказ кӏелда.
Зунни студент хьайиди я, зунни и залда ацукьайди я, зи чка кьвед лагьай жергеда
авай, - тӏуб туькӏуьрна къалурна. - Квелай тафаватлу яз, заз Москвадин вузар
акуна, за тӏвар-ван авай алимрин лекцийриз яб гана, абурун муаллимвилин
тежриба чирна… Зи истемишунар ихьтинбур я: зи лекцийриз ва тежрибадин
тарсариз атун ва татун куь ихтияр я, а къайгъу деканди чӏугурай; эгер
аудиторидиз атанатӏа, чуькь тавуна ацукьна кӏанда – заз са макъамдани са
манийвал гудач, гуз хьайитӏа, гьасятда акъудда; кӏелун ва кӏел тавун куь ихтияр
я, анжах зачетда ва экзаменда жаваб гана кӏанда; за къиметар, садазни са хаурни
тавуна, анжах жавабрин еридиз килигна, эцигда, - кисна яб гузвай залда вил
къекъуьрна, алава хъувуна:
- Садахъни далу акал тавуна, гьарда жуван зегьметдалди къимет, гьуьрмет
къазанмиша! Зай акъатай чӏуру гаф-чӏал, амал ва я гьерекат хьайитӏа, атана
чинал лагь, за, хъел татана, жаваб гуда, лазим хьайитӏа, жуван гъалатӏ туькӏуьр
хъийида, анжах кьулухъай рахамир. Зи везифа квез тарс гун я, куь везифа – тарс
чирун. Яни?! – шадвал кваз жузуна.
- Я! – тестикьарна студентри.
- Загьир Седирович, ваз суалар гудай ихтияр авани?
- Физикадикай – гьамиша. Зун квез югъ-йиф физикадин сирер ачухиз, куьн
гъавурдик кутаз, куь чирвилер МГУ-дин уьлчмейрив агакьариз гьазур я. Хабар
яхъ, буюр!
- Яшайишдикай, сиясатдикай суалар вугуз жедани?
- Жеда.
- Муьгьуьббатдикай?
- Эхь!
- Гьадакайни жеда. Муьгьуьббат инсандин кьилин ва виридалайни гуьзел
гьисс я.
Студентар рикӏивай
хъуьрена: абуруз цӏийи муаллимдин вилерай чпин
камаллу тай-туьш, дуст ва чӏехи стха акуна. Зал секин хьана.
- Гила чун сад лагьай лекцидив эгечӏин, - муаллимди доскадал число ва тема
кхьена, трибунадив хтана, башламишна:
- Физика виридалайни марагълу илим я. Физика инсандиз виридалайни гзаф
герек авай илим я. Физика чин тийидай инсандиз дуьньядал лайихлудаказ
яшамиш хьун, маса илимар чирун четин жеда… Рикӏел хкин: «физика» грекри
тӏебиатдиз лугьуда. «Физика» тӏвар алай зурба илимни ава. Физика - дуьньядал
алай, алемда авай чан алай ва алачир, вилериз таквадай, амма ни къведай ва
гьерекатда авай чӏехи, гъвечӏи ва лап бицӏи затӏарин (атомрин, молекулрин,
кристаллрин, жими-журудан, газрин ва мсб.) умуми лишанар, къурулуш ва
гьерекатдин жуьреяр ахтармишзавай, чирзавай илим я. Ам са шумуд чкадал пай
жезва: механика, термодинамика,
оптика, акустика ва мсб. Физика
вири
илимрихъ: астрономиядихъ, биологиядихъ, геологиядихъ, математикадихъ,
медицинадихъ, химиядихъ ва мсб. галаз кӏевидаказ алакъалу я. Ихьтин илим
чирун, ихьтин илим жуваз чир хьун инсандин са бахт тушни?! Яни? – жузуна.
- Эхь! – жаваб гана залди.
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Зуьгьре Гъед - 05
  • Büleklär
  • Зуьгьре Гъед - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3899
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1932
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3990
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1747
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3982
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1867
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 4008
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1940
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4016
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4184
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1796
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4014
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1773
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3955
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 4100
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1800
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 4098
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1859
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 4154
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1743
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3928
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1805
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4207
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1698
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3958
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3985
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1885
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Зуьгьре Гъед - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 1018
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 670
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.