Latin

Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 19

Süzlärneñ gomumi sanı 3925
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1965
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Бицӏекрикай сада кьуьлерда, муькуьда манияр лугьуда,
са кьадар чӏехи аялар, «садакьа це» лугьуз, тавакъудалди
ваъ гьа, кӏеви чин гьалдна, буйругъ гудай саягъда рахада,
налугьуди амайбурун пеше ибуруз пул гуз хьун я.
Кӏеретӏралди икьван саилар акурла, тадиз алатна физ
кӏан жеда. Икьванбурун сузадиз гьай лугьуз хьун мумкин
туштӏани, жувак са тахсир квайди хьиз гьиссда. Ихьтин
бахтикъара къаришма арадал гъанвай тайин къуватар
аватӏани, абуруз я тӏалабзавайбурун, я гузвайбурун
алемдикай са къайгъуни авачирди чизватаӏани, инсанар икӏ
уьмуьрдин кӏаниз аватуник жуван пайни квайди хьиз жеда
ваз.
Вуна хкягъзава, низ гуда кьве манат, низ гудач лугьуз.
Хьайи хирде пулар а патал хъивегьзавай, тӏиш-пӏуз
алатнавай ичкибазрилай кам яна фида вун, тагана финикай
рикӏ генани залан хьунин игьтият аваз. Виридан арадай ваз

«пешекарвал» лазим дережада авачир сад-кьве саилни такуна жедач. Иллаки язух, гьалдай фенвай, етим къарияр.
Абур гьасятда чир жеда. Вири жемятди абур яргъалламаз
гьисс ийида ва гьабуруз гуда. Икьван гзаф инсанар ягъалмиш жезва лагьана фикирдач вуна, гьавиляй гьабурун
дугъривилинни жумартвилин селдик акахьда вунни.
Амма уьмуьрди гьар юкъуз вичин цӏийи мужизатар
арадал гъизва. Гьабуру ви тежриба артухарзава, аянвал хци
ийизва. Къвез-къвез ваз чир жеда хьи, чеб «пешекарар»
хьиз къалур тежезвайбурун ва я тийизвайбурун арадани
виниз дережадин «устадар» ава.
Месела, зал гьахьтин кьве къари-баде гьалтна.
Шегьердин кьулан куьчейрикай садал, халкь гзаф квай
чкадал, датӏана са яшлу дишегьли це лугьуз ацукьна жедай
(мумкин я, ам исятдани гьанал хьун). Вирида хьиз, зани
адаз са шумудра пул ганай. Садра гьикӏ ятӏани шегьердин
маса кьиле заз гьа къари са кӏеретӏ хтуларни галаз ачух
куьчедал алай гатун кафеда ацукьнаваз ва жумарт бадеди
хтулриз недай-хъвадайди алай ацӏай стол къурмишнаваз
акунай.
За адаз вуч лугьудай кьван? Салам гана алатнай зун.
Ам зи саламдин гъавурда акьунани-акьуначни чидач заз.
Зи къуншидални са чӏехи хзанда яшар вишев агакьнавай къари ава. Гагь-гьагь адан кӏвалинбуру ам, тухвана,
кӏвалин кьулухъай, инсанар базардиз физ-хквезвай рекьин
къерехдив ацукьарда. Штӏум хьана кьуранвай хибри къари,
вилик тӏасни эцигна, яргъи югъди вичиз къалурнавай чкадал жеда. Гагь адан агьил руша, гагь юкьван яшарилай
алатнавай хтул-итимди, гагьни птулди, ара-ара физ, бадедин «девлетрин» аявал хъийиз аквада.
Вучда? Инсанар я. Гьарда кьил хуьн патал са чара
аквазва. Инсаф, инсанвал, руьгьдин жумартвал, захавал
квахьнавай уьлкведа са ни ятӏани гьа и квахьзавай «ивиррик» умуд кухтазва, гьабурукай чара акваз алахъзава ва
абуруз жагъинни ийизва.
Къужахда чуквар ва черел аялар аваз, къвалавни « «Чаз
я кӏвал авач, я недайди. Квекай са чара, регьимлу инсанар»

ва я маса гьа ихьтин метлеб авай гафар кхьенвай кьулар
патав гваз ацукьнавайбуруз на вучнда? Сада вич гъуьл кьена етим галаз ама лугьуз кхьенва, сада – гъуьлуь вич
хурухъ аял галаз чукурна лугьузва. Пекерик кутунвай бицӏи куьрпеяр – ваз абурун чинар аквазвач – ксанва чпиз.
Базарда авай гьарай-эверди, гьар са будкадай, гьар са бицӏи
туьквендайни духандай къвезвай къати ким-киме авазри,
жуьреба-жуьре чӏаларал лугьузвай манийрин къаришмади,
абурални алава хъжезвай диндин манийрини вядери (и
эхиримжибур и какахьай мярекатда эвер тавунвай мехъерик аватайбур хьиз аквазва) язух етимар яраб икӏ дериндиз
ахвара твада жал?
Рикӏ накъварив ацӏузва ви. Гузва гьардаз са кьвед-пуд
манат. Адалай артух жезвач. Гьинай къведа?
Ингье са дишегьли ацукьнава. Кьилелай кӏвачелди вири чӏулавра ава, вилерани шал тунва. Шалдин къерехдикай
хкатнавай хци нерин кӏвенкӏ аквазва. Идавни чуквар аял
гва. Чуькьвена агудна хурув, галтадзава ам. Эчӏягъуниз
гьич ухшар туш. Лайлайдин гафарин чкадал чӏун галаз «мм-м» сес акъудзава. Къвалавни картондал кхьенва : «Эй,
инсанар, къе за са затӏни тӏуьнвач, бицӏекдизни хура нек
авач. Куь регьимдикай чи пай атӏумир, минет я». Кхьинрин
савадлувиликай рахайта, абур кхьенвайдалайни бахтсуз
дережадинбур я.
«Мур хьанвай язух я», – хиялдай физва зи, – гана
кӏанда идазни».
Базардин къвалавайтӏуз хтана, рикӏ дарих яз экъечӏна
зун айвандик. Гуьгьуьлдин залан парар гарув вугуз жедатӏа
лугьуз. Кьуд лагьай мертеба я, винедай агъада вуч аватӏа ва
жезватӏа вири капаллайди хьиз аквазва.
Килигзава зун, гьерекатда авай инсанрин юкьвай зи
вилер кьилелай дабанралди чӏулавра авай, вилера шал тунвай дишегьлида акьуна. Яргъи югъди затӏни туьтӏуьнвайди,
язух куьрпедиз хура нек амачирди йигин камаралди чи
кӏвалер галай патахъди къвезва. Идан къекъуьнрай заз дишегьлидин са лишанни аквазвач. «Белки, четин яшайишди

идак итимвилин еришар кутунватӏа?», – жуван шаклувилел
шаклу жезва зун.
Ваъ, туш. Къвезва им викӏегьдиз, гьахьзава чи кӏвалини сад лагьай мертебадин къвалавай экъечӏнавай къацу тарарин къалинлухдиз. Вилив хуьзва за, мус им анай
экъечӏдатӏа лугьуз, ина са сир авайди аян хьанваз.
Кьвед-пуд декьикьадилай тарарин куьлгедикай итим
хкечӏна. Гъиле спортивный сумкани аваз. Къекъуьнар
къалинлухдиз гьахьай дишегьлидинбур я. Физ-физ, килигзава ам инихъ-анихъди, вич акур-такурди аватӏа чириз.
Амма винелди, кьилеллай мертебайриз тамашун адан
рикӏел къвезвач… Килигнайтӏа, за адаз са вад манат гадардай.
Къенин уьмуьр къаришма я.
Кьил хкажна цавуз килигдай, адакай регъуь жедай
касни амачирдит хьиз я заз.


ГИЛИКЬАЙ «ПУД»
Кӏелдай йис эхирдив агакьзавай йикъар тир. Хуьруьн
мектебда 9-классда лезги чӏаланни эдебиятдин тарсар гузвай, амма вичин кьилин пеше химиядин муаллимвал авун
яз гьа тарсарни тухузвай Къурдул Ярдумович, ракӏарай
атунни кумаз, сарарикай салам гана хьиз, садрани тавур
хьтин жуьреда чин атӏугъарна, ванни жезмай кьван гзаф
векъи авуна, лагьана:
– Абдулов Абди авани?
– Ава, – тӏвар кьур ученик, кьве гъилни партада
атӏумарна. кӏанз-такӏанз къарагъна, кендирагъ жакьваз
акъвазна.
– Де вун хвашгелди-сафагелди, азизди! – чинал галачир хъвер гъана, муаллим столдихъ ацукьна, журнал
ахъайна. Вун аквадай йикъарни жеда кьван! Вун атурай –
рагъ атурай!
Класс са ажайиб кар хьунал вил алаз яд иличай хьиз
кис хьана.
– Ваз зун тахкуна гьакьван вахтар яни, я муаллим? Вил
хьанватӏа, ма килиг, – Абди суьредай экъечӏна, дабан чиле
акӏурна са чарх гана, чкадал акъваз хъувуна.
Инлай-анлай са шумуд хъуьруьнин ван акъатна.
– Химиядин тарсара вун зал гьалтай дуьшуьшарни
хьана жеди. Амма лезги эдебиятдин тарсуниз садрани татун завай ваз багъишиз жедач.
– Я чан муаллим, низ герек авайди я а шиирар, бендер,
бейтер, гьикаяяр? Вабше гьа лезги чӏал?! Вабше ктабар ни
кӏел хъийизвайди я? Гила вири маса гуз-къачузвай девир я.
Эхцигна тур заз са гиликьай «пуд». Зун кӏуьд лагьай классдилай гуьгъуьниз мектебдиз хквезвайди туш, финансовый
техникумдик экечӏзавайди я. Дахди аниз гудай пулни
гьазурнавайди я. Ада вазни са гьуьрмет тавуна тач. Са

юхсул, чӏap фейи «пуд» гуз гьайиф къведани, чан муаллим?
– патахъ хъвер алай сив ягьсуздаказ элкъуьрна Абдиди.
Класс хъуьрена. И хъуьруьнай муаллимди саки вири
аялар Абдидин патал алайди гьиссна. Ам рикӏяй пашман
хьана. «Рикӏивайни пара yгъраш девир хьанва, – фикирна
ада. – Накьан неречӏрини кваз чеб галтӏам алачиз гьиссзава...» – Ада вичин гьужум давамарун кьетӏна.
– Захъ галаз кицӏер элуькьармир, Абдулов! Ваз финансовый техникумдиз фидай йикъар аквадач!
– Вучиз? – мягьтел хьана Абди.
– И уьмуьр цепной реакция я, Абдулов. Яни чи чӏалалди: цӏиргъи-реакция. Вазни гьам жеда.
– Дах рахана куьтягьнавайди я, я муаллим, – шит
хъверна гадади.
– Месела, за ваз химиядайни, лезги эдебиятдайни
«кьведар» эцигда, вун классда тада, ваз кӏуьд класс
куьтягьай бирбицӏ гудач, ви бубадин пул дидедин кьваркьуник кумукьда, ахпа ви дах мектебдин директордин патав фида, ада ам зи патав ракъурда, зани ам гьа атайвал ви
«кьведарни» гваз ви патав рекье хутада... Ингье гьа ихьтин
цӏиргъи-реакция жеда, Абдулов! – Къурдул Ярдумовича
вич гафунал кӏевиз акъваздайди къалурна.
Абдиди кендирагъ жакьун акъвазарна, гъилер суьредилай къахчуна, сарсахвал квачиз, рикӏивай хабар кьуна:
– Бес за вуч авун лазим я? Лагь! Зун гьазур я! Ви тур,
зи гардан.
– Ваз лезги мисал чир хьун тарифдин кар я, амма ада
вун къутармишдач.
– Куь къутармишда?
– Ваз Етим Эминан тӏвар кьванни ван хьайиди яни?
– Гьм, – муаллимдин суалди вичин кефи хайиди
къалурна Абдиди. – Гьелбетда, чида. Стӏал Сулейманни
галаз...
– Мад вуж чида лезги шаиррикай?
Ученикди къуьнер агажна. Ахпа, садлагьана вилера
амалдарвилин экв куькӏуьр хъувуна хьиз, вичихъ галаз са
суьреда ацукьнавай Сефтер къалурна, лагьана:

– И Сефтерни шаир я. Адан шиирар «Лезги газетдизни» акъатайди я. Гьадан са кьуд цӏap заз чида. Кӏелайтӏа, зи
крар дуьз жедани?
– Кӏела кван, – вичи тарс гузвай классда шиирар
кхьизвай кас хьуникай муаллимдиз хуш хьанвай.
– Кӏелмир, герек авач, кьей хва! – Сефтера Абдидин
перемдин пад кьуна ялна. – Ам за са урус манидиз кхьенвай пароди я! Кӏелмир!
Амма Абдиди яб ганач.
– Завай муаллимдин гафунал гаф эцигиз жедач, – лагьана ада. – Яб акала, муаллим. И цӏарари гудай цӏиргъиреакция ваз аквада хьи:
Рушар жеда гьар жуьре:
Яру, цӏару ва жегьре.
Гьар са рушаз сад кӏанда,
Сад гьатайла, мад кӏанда.

Классди эвелдай цӏайлапанар ягъдай хьтин хъуьруьнар
авуна, ахпани гурлу капар яна.
Къурдул Ярдумовични хъуьруьниз мажбур хьана.
– Гьан, гьикӏ я, чан муаллим? – вичелай рази яз жузунна Абдиди.
– Алакьунар ава автордихъ, гаф авач.
– Мад за гила вуч хъувун лазим я?
– Етим Эминан виридалайни машгьур шиирар гьибур
ятӏа лагь.
Абди Сефтераз килигна. Ада кӏанчӏал тӏуб кьве тупӏун
арадай акъудна къалурна.
– «Туьквезбан»! «Тумакь яц»! – инлай-анлай куьмекдайбур хьана.
Абдиди шииррин тӏварар тикрарна.
– Аллагьдиз шукур хьуй, къе хьайитӏани ваз и шииррин тӏварар чир хьайиди! – лагьана муаллимди. – Къведай
тарсуна кьве шиирни хуралай чир тавуртӏа, я химиядай, я
лезги эдебиятдай ваз «пудар» акун анихъ хьурай, ваз абурун нини къведач! Цӏиргъи-реакция мусибатдинди жеда.
– Заз Етим Эминан ктаб авач.

– Учебникдай жагъура шиирар.
– Гьамни захъ хьайиди туш.
– Сефтеравай къачу. Сифте камар къачузвай шаирдихъ
классикдин ктаб тахьана жеч.
– Башуьсте, муаллим! Ам завай! Ктаб завай адал ихтибариз жедач, амма адав кьве шиирни чарчел кхьена вугуда,
– садлагьана фендигар хвеш акатна Сефтеран чиник. Вучиз
акатайди ятӏа, адаз са вичиз чизвай...
Къведай сеферда лезги эдебиятдин тарсуна Къурдул
Ярдумович килигайла, Абди чир жедайвал амачир. Ада
уьмуьрда садрани тавур кӏвалах ийизвай: гъил цава кьуна
юзуриз, вичиз ганвай тапшуругъ кьилиз акъуднавайди
къалуриз алахънавай. Амма муаллимди адаз кьасухдай яб
гузвачир. Ада маса ученикриз доскадив эвериз, абуруз суалар гуз, вичин тарс тухузвай. Ада Абди тарсунин эхир патал хуьзвай. Ученикдиз вичивай хабар кьун тавуникай гудай азабди адан жавабдарвал артухарунин ва дуьньяда вири маса гуз-къачуз тежедайди субут авунин мурад авай
Къурдул Ярдумовичаз.
Ам сятдиз килигна. Абдидиз эвердай вахт алукьнавай.
– Абдулов, ша кван, ичӏира ви гьебеда вуч аватӏа, – Са
акьван гьяз авачир хьиз лагьана муаллимди ва, вилер журналда атӏумарна, мукьуфдалди са вуч ятӏани кхьиз эгечӏна.
– Кӏелдани? – Абдидиз муаллимдин фикир вичи
къалурдай «игитвилел» желбиз кӏанзавай.
– Кӏела, кӏела. За яб гузва, – Къурдул Ярдумовича
кхьинар авун давамарзавай.
– Шиирар Етим Эминанбур я. Рагьмет хьуй вичиз.
Кӏелзава за:
Гьайиф тушни вун эцигиз чилерал,
Ширин вирт я, хуш нямет я, тумакь яц.
Хаму кард хьиз хвена кӏандай гъилерал,
Вун жагъайдаз хупӏ девлет я, тумакь яц...

Сифтени-сифте Сефтер, ахпани вири класс хъуьрена
чӏагана. Абдиди вичив Сефтера Эминан кьве шиир кхьенвай чар перемдин къултухдай акъудна, кьве патазни килиг
на, са куьнин гъавурдани такьуна, къуьнер агажна. Ахпа
чар шалвардин жибинда туна.
Муаллим, вилер журналдилай алудна, классдиз, ахпани Абдидиз килигна. Ам вичин кхьинрин гъиляй ина вуч
хьанватӏа гьавурда акьунвачир. И карди классдик генани
артух хъвер кутазвай.
– Кис хьухь! Кис хьухь! – Къурдул Ярдумовича ручкадин кӏуф цавална, адан муькуь кьилив стол гатана. – Давамара, Абдулов, за ваз дикъетдивди яб гузва.
Абдиди вичиз лагьайвал авуна:
– Вун жагъайдаз гьич ви къадир чизавач,
Зар-зибада гьамиша вун хуьзавач.
Бес за гьикӏда, вун рикӏелай физавач,
Зав гвайди ви гъам-хифет я, тумакь яц.

Класс мад хъуьрена чӏаганвай. Гила Къурдул Ярдумовични, хъвер кьаз тежез, къеняй ргазвай, амма са гуж баладалди вичи вич хвена, хъвердиз «галтӏам» яна.
– Сскин хьухь! – муаллимди мад стол ручкадив гатана.
Ахпа ам Абдидихъ элкъвена: – Бес я. Гила муькуь шиир
кӏела кван.
Кӏвачерикай чил хкатнавай хьиз авай Абдиди вири фагьум-фикир кӏватӏна, са гафни цӏарарай квахь тийидайвал,
гафар атӏуз-атӏуз кӏелиз эгечӏна. Амма адан ванцик къалабулух акатнавайди аквазвай:
– Вучда вакай и гьал алаз амукьна,
Вегьий ви чандиз са мерез, Туьквезбан.
Цел фир рекье вун кьуд-вадра ацукьна,
Галай гачал жунгав хъуьрез, Туьквезбан.

Гила Къурдул Ярдумовичавайни хъвер кьаз хъхьанач.
Классдихъ галаз санал муаллимни чӏагана фенвай, налугьуди гьамни инавай ученикрикай сад я.
Абди михьиз гьекь хьанвай. Адаз ягълух акъудиз кӏан
хьайила, шалвардин жибиндай ягълухдихъ галаз шиирар
кхьенвай чарни акъатна. Са гъилив ягълух кьуна гьекь
михьиз, муькуь гъилени чар кьуна, ам мад цӏарариз килиг

хъувуна: вири гьа кхьенвайвал кӏелнавай. Ахпа ада Сефтераз ихтибарсуз жуьреда вил яна.
Сефтера гила, эрчӏи гъиликай гъуд авуна, кӏанчӏал тӏуб
тикдиз кьуна юзурзавай.
– Етим Эминан шиирар тушни ибур? – муаллимдихъ
элкъвена Абди. – Эхиримжи бендера адан тӏвар кьунва
эхир!
– Шиирар Эминанбур язва, Абдулов. Амма рефренар
дегиш хьанва.
– Рефренар вуч лагьай чӏал я? – генани гъавурда
акьунвачир Абди.
– Шиирдин бендерин эхирда тикрар жезвай сад хьтин
гафар я. Чир хьанани, Абдулов. Къе ваз Сефтера халисан
тарс гана. Ада ваз лезги чӏалахъ гьихьтин гьунарар аватӏа
къалурна ва ам чир тахьуни, яни ам дериндай аннамиш тавуни вири вичел хъуьруьрдай чкадал гъидайди чирна.
Маншаллагь, Сефтер! Химиядин элементрихъ галаз ийиз
жедай хьтин тежрибаяр гьар жуьре шииррани ийиз жедай
чӏал, валлагь, зазни чидачир.
Классди вичин шаирдиз капар яна.
Абди, кьил куьрсна, чкадал хъфена. Ам вичи кӏелай
шииррин рефренар чпин дуьзгуьн чкайрал эхцигиз эгечӏна.
Чӏехи шаирдин чӏаларин халисан кесер, фикир гана кӏелайла, адан руьгьдин дериндив гила агакьнавай. Ада вичиз
къимет гуникай муаллимдиз са куьтӏни авунач, адахъ ахьтин жуьрэтни хьанач, я намусдини кьабулнач. Адаз дидед
чӏалай ва хайи эдебиятдай усал къимет къазанмишун
ягьдик хкуьрдай хьтин кар тирди чир хьанвай.
Амма Къурдул Ярдумовича адаз гиликьай «пуд»
эцигнавай.


ЖУЬГЬЕНАР

Чубарукар кӏвале
Лезги са хуьре зун зи хванахвадал илифна. Мугьманрал рикӏ алай иесиди зун гъилин ва рикӏин жумартвилелди
кьабулна. Хъфидайла, ада, вичиз атай-хъфейди кьабулдай
чкаяр гзаф авайди ва зун мадни хтунихъ вич цӏигел тирди
малумарунин лишан яз, заз вичин чӏехи кьве мертебадин
дараматда авай са-са кӏвал къалурна:
– Мус кӏантӏани, я дустар, я хзанар галаз, хъша, – лагьана ада заз. – Чкаяр виридаз бес жеда.
Са кӏвале зи вил дагъдин лацу чепедай асуннавай цлал
алай розеткадинни выключателдин кьилелай цлак ккӏанвай
кьве мукуна акьуна. Абур чубарукрин мукар тир. Гьикьван
мукьуфдивди, гьикьван гуьзелдиз абур туькӏуьрнавай хьи,
палчухдин чӏунар гатфарин къушари кӏуфара кьаз гъиз сад
садал гьалчиз мягькемдиз эцигнавай и «имаратрал» гьейран ва мягьтел тахьана амукьун мумкин кар тушир.
Зи тажубвал акур кӏвалин иесиди зи мецел къвез
гьазур хьанвай суалдиз суалдалди жаваб гана:
– Ваз абур и кӏвале гьикӏ хьайибур ятӏа чириз кӏанзавани?
– Чубарукри, адет яз, айванрик мукарда эхир, – лагьана
за.
– Вун гьахъ я, – жаваб гана хванахвади. – Мукар
ийидайла, и кӏвал айван тир. Ахпа кӏвалерихъ цӏийи кӏвалер гихлитӏдайла, виликан айвандикай кӏвал хьана.
– Акӏ хьайила, мукар ичӏибур я ман?
– Абур са йисузни ичӏи жезвайди туш. Гьар гатфариз
чубарукрин цӏийи несилар, яни алатай йисуз чеб шарагар
хьайибур цӏи шарагар ахъайиз хквезва. Гьар хтайла, абуру,
гьараяриз, чпикай хабар гуда. Чна дакӏарар ахъайда. И
кӏвал чубарукрин кӏвал я. Абуруз, и кӏвале ксар хьайитӏани,

кичӏе жедач; чпин шарагриз ем гуз-хъфиз жеда, йифиз
ксузни хкведа. Абуруз чпиз и кӏвале инсанрикай зиян
авачирди чида.
Чубарукри нин кӏвалин айвандик муг авунватӏа, а касдин бахтар ачух жедайди яз гьисабда лезгийри. Гатфар
гъидай къушарин мукар чукӏурун гунагь я лугьуда. Ихьтин
инанмишвилерал амал авуни зи хванахвадин инсанвилин
дережа гьар са мугьмандин вилик хкажзава.
Зи дустунин гъилин ачухвилизни, руьгьдин жумартвилизни, мугьманрал рикӏ хьунизни къуват адаз вичин кӏвале
гьамиша чубарукрин мукар авайвилин фикирди гузватӏа?
Заз чиз, анжах гьакӏ я.
Гатфариз чубарукриз дакӏарар ахъайзавайвал, ада
ярар-дустариз ва мугьманриз, гьи чӏавуз атайтӏани, ракӏap
ачухзава, рикӏ ахъайзава, ам халкьдин дувулралди – къадим
адетралди яшамиш жезва.

Заз Нобелан премия гьикӏ ганай
Дагълух лезги хуьре зун зи са дустунин кӏвале къурмишнавай суфрадихъ галай. Къецел къайи уьфтер язавай
кьуьд алай. Фад мичӏи хьанвай. Купӏap кузвай пич авай
утагъда ферикъатдиз и чӏехи хзандин вири векилар, гьам
чӏехибур, гьам гъвечӏибурни, санал ацукьнаваз, са касдини
дарвал гьиссзавачир, хъсан, хуш ихтилатрал илигна, гьар са
ацукьнавайда патав гвайбуруз вичин гьуьрмет ва агъайнавал къалурзавай, гьа са вахтунда жувахъ авай чирвилерни
ва дуьньядин крарикай хабардар тирвални чуьнуьхзавачир,
яни акъваз тавуна лагълагъзавай телевизордай гузвай хабарриз гьар сада вичин баянар гузвай.
И жуьреда ацукьуни, иллаки къвалариз яр акъатна кузвай ракьун пичини зи рикӏел аял вахтар, хайи кӏвал, жуван
багърияр хкизвай ва зак зурба руьгь кутазвай. Заз акӏ тир
хьи, исятда залай вуч кар ийиз кӏан хьайитӏани алакьда.
Дуьньядин ва уьлкведин гьаларикай ихтилатар куьтягь
хьана, гила суьгьбетар чкадин вакъиайрикай, къунши
хуьрерикай ва чидай ксарикай физвай. Къунши хуьруьз

Урусатдин яргъал шегьерда яшамиш жезвай зи са дуст ватандал кьил чӏугваз хтанва лагьай хабарди зи хвешивал
ирид цавариз акъудна.
– Ам пакамахъ хъфинни мумкин я, – лагьана кӏвалин
иесидин хци. (Ам духтур тир, иллаки хъуьтӏуьн вахтунда
медпунктар авачир хуьрерай тир азарлуйрин патав тади
гьалда эверун себеб яз, ам анриз мукьвал-мукьвал физвай
ва адаз гьина вучтин цӏийи хабарар аватӏа чизвай).
– Акӏ хьайила, ам къе акуна кӏанда! – кьетӏидаказ лагьана за.
– За тухуда вун! – викӏегьдиз жаваб гана гьамиша тади
куьмек гуз гьазур жегьилди.
– Йифен рекьиз экъечӏун хаталу я. Пакамахъ, экв ачух
хьайила, алад, – сабурлудаказ рахана кӏвалин иеси ва заз
килигна.
Зи хванахвадиз за кьулухъ чӏугуна кӏанзавай. Адан
гьуьрметдай за гьакӏ авунни лазим тир, амма за жуван
мугьманвилин гегьенш ихтияррикай тежедай кьван гзаф
менфят хкудна, вучиз лагьайтӏа заз чун къунши хуьруьз
яхдиз фидай хьиз авай.
– Фена кӏанда, чан хванахваӏ Яргъал йисара тахкунвай
дустунихъ вил хьанва.
– Ихтияр види я, – рухсат гана чаз дустунихъ вил хьун
вуч ятӏа чизвай зи амадагди. – Анжах мукъаят хьухь. Рехъ
йифенди я, хъуьтӏуьнди я.
Жегьил духтурди вичин кьве чархун мотоцикл худда
турла, за рекьиз экъечӏун рикӏел гъана лугьуз гьайифни
чӏугуна. Амма дустунихъ цӏигел хьунухьин хура я
хъуьтӏуьвайни, я йифевайни, я мурк авай рекьивайни
акъваз жедачир.
Чун рекье гьатна.
Кьуд патавай кьакьан дагълар, вири чуьллер, рекьер,
живедик кваз, са ранг тир. Цавун юкьвал алай ацӏай вацра
зурба чинидин къапуниз ухшар хьанвай дере къалиндиз
экуьнив ацӏурнавай. Кукӏушрини къаяйри цӏарцӏар гузвай.
Мотоциклдин фарадин икьи нур алтад жезвай тик рекьини
рапрапар гузвай, вучиз лагьайтӏа ам хъсандиз таптагъ хьан
вай муркӏади кьунвай. Амма духтур гада (адан къене ички
авачизни тушир) гзаф мягькем ва мукъаят тир. Идалайни
гъейри, адаз и рекьер хуралай чир хьанвай, акӏ тир хьи, и
рекьерини, и гададини, адан мотоциклдини, фадлай сад садан аманевияр хьанваз, чпи чеб хуьзва, сад садан гъавурда
ава.
Хуьруьв агакьайла, саки вири кӏвалер ксанвай. Зи
жегьил дустуниз зи куьгьне дустунин кӏвалер алай чка
чизвачир. Зи рикӏелни и чкаяр бегьемдиз аламачир, вучиз
лагьайтӏа хуьр дегиш хьанвай, зунни иниз ахкъат тавуна
гзаф йисар тир.
Хуьруьн къерехда авай са айвандик экв куькӏвена.
Якъин хьи, ам чи мотоциклдин ван хьана куькӏуьрайди я.
Айвандик са итим экъечӏнавай.
– Яда, вун вуж я? – гьарайна за.
– Зун Нобель я, – жаваб гана заз. – Вун вуж я? Хийирхабар? Ваз вуч кӏанзавайди я?
За зи тӏвар лагьана. Адан чи патар патал ажайиб ва
дуьньяда машгьур тӏварцӏи шадарнаваз ва зак зарафатар
ийиз кӏан хьунин квал кутунваз, за алава хъувуна:
– Нобелан премия кӏанз атанвайди я.
Ам зи зарафатдин гьавурда акьунвай, адалайни гъейри,
адаз зи тӏвар идалай вилик ван хьанвай ва адаз зун гьи пешедин иеси ятӏа чизвай. Ада заз, вичин куьгьне танишдиз
хьиз, теклифна:
– Акӏ ятӏа, ша хкаж хьухь кӏвализ!
– Ваъ, ваъ, пара кьван сагърай, кӏвал-югъ къени
хьурай. Чаз маса дердияр ава. Ви куьмек герек я, – за адавай зи куьгьне дустунин кӏвалерал гьикӏ фидатӏа къалурун
тӏалабна.
– Зи кӏвализ илиф тавунмаз, за ваз са гафни лугьудач.
Хкаж хьухь!
– Йиф я... Геж я…– багьнаяр жагъуриз алахъна зун.
– Заз абур чидай гафар туш! – кӏвалин иеси куьчедал
эвичӏна. – Я хкаж хьухь, я атайвал ахлад.
Ада зун дуст такуна техъфидайди гьисснавай.
Заз маса чара амукьнач: жуваз лагьайвал авуна.

Нобела гьа йифиз зи дустунизни (абур кьведни талукь
миресар яз хьана), маса чпин мукьва-кьилийризни эверна,
хуьруьн зуьрнечиярни далдамчи гъана, йифди зурба дем
къурмишна.
Пакамахъ чун элкъвена хкведайла, адаз сагълугъдин ва
алхишдин гафар лагьайдалай кьулухъ за адаз зи суални
хгана:
– Гила завай зун Нобелан премиядин лауреат я лагьайтӏа жеда, тушни?
– Эхь, эхь! – такабурдиз жаваб гана халис дагъвиди. –
Лайихлубур хьайитӏа, мад ракъура!

Мисал арадал атун
Бубайрин синагъарни мисалар арадал гьарбур чпин
саягъда атана ва къвезва. Синагъар инсанрин гзаф йисарин,
мумкин я, виш, агъзур йисарин тежрибадин нетижа яз пайда хьана. Мисалар садлагьана, хабарсуз, адетдинди тушир,
къариба са дуьшуьшдин бинедаллаз «битмиш» жезва.
Ихьтин фикирдал зун жуван вилералди акур са вакъиади мадни гзаф мягькемар хъувуна.
Агьил яшара авай са писателдикай «пара мискьи кас
я», «чарадан жибиндай нез кӏандайди я» лугьудай ихтилатар ван къведай. Ахьтин фикирдал алайбурни а касдин
амадагар, адахъ галаз нез-хъвазвайбур ва санал кӏвалахзавайбур тир. И гафарни абуру ам агъузарун патал ва адакай пис рахун яз ваъ, ам гьихьтинди ятӏа гьахьтинди яз,
адан дережа хвена кьабулунин ва адан зайиф терефрал
дуствилин хъвер авунин лишан яз лугьузвайбур тир.
Са сеферда амадагри и касдин дачадин патавай фидайла, лугьуда:
– Ша чна адак чун адаз мугьманвилиз атанвайбур я лагьана кичӏе кутан.
– Хъсан фикир я. Ша! – ашкъилу хьана муькуьбурни.
Писателдин дача кьакьан ракьун жугъундалди элкъуьрна кьунвай. Ракьун тӏваларин рак къене патай еке
дапӏардалди агалнавай.

– Aм гьа ина ава, – лагьана атанвайбуру.
Кӏвалин иесидиз эверайла, дачадин атӏа кьиляй,
къалин пешер алай тарарин арадай са зурба чубан-кицӏ,
элуькьиз-элуькьиз, мугьманар галай патахъди сухулмиш
хьана.
– Им чи дустуникай хьанвайди я жал? – зарафатна сада.
– Ваъ, ангье вични къвезва.
– Киса, Ардавул! – гьарайна иесиди кицӏиз.
Кицӏ, ав акъвазарна, ракӏарин сивив иесидин вилик
тумунал ацукьна.
– Гьей, дуст кас, рак ахъая! Чун ви мугьманар я. Вун
дагъви яз на дагъвийрин адетар чӏур тийидайди чаз чизва, –
ягьанатдин тав кваз лагьана дустарикай сада.
И гафарин гьавурда акьурда хьиз, вичин иесидиз вафалу кицӏи, гуя вичиз ая лагьайди хьиз, гъугъ авуна.
Дачадин иесидин рикӏел гьелени-меле рак ахъаюн алачир. Ам дагъвийрин маса адетрилай эгечӏна. Атанвайбурувай са-садавай хабарар кьаз гатӏунна: «Ви гьалар гьикӏ
я?» «Ви гададин кӏелунар гьикӏ я?» «Рушаз мехъер мус
ийидайвал я?» Икӏ гьазурнавай суалар писателдихъ мад
гзаф авай. Атанвайбуруни, адан хесет чиз, вири суалриз
сабурлувилелди жавабар гузвай. Абуруз мадни чизвай хьи,
исятда и касди эвелни-эвел Дагъустанда, ахпа вири уьлкведа, гуь-гъуьнлайни дуьньяда вуч вакъиаяр физватӏа гьабурукай хабарар кьада, веревирдер ийида, вичин фикирарни
лугьуда.
Мугьманривай хцидаказ рахазни жезвачир, вучиз лагьайтӏа, сада са кӏус ван хкажунни кицӏ къарагъзавай ва,
вилик кӏвачер ракӏарин ракьун тӏвалара атӏумариз, гъугъ
ийиз акъваззавай. Писателдин дустариз и кицӏикай виликдайни ван хьайиди тир ва абурун рикӏел са критикдин
кьилел атай дуьшуьшни хъсандиз аламай...
И критикди чи писателдин цӏийи ктабдиз рецензия
кхьена акъудда кьван газетдиз. Авунвай тарифрилай
къалурнавай кимивилер гзаф хьуниз килигна, писателдиз

рецензиядикай хуш къведач. Ада критикдиз кар кьун
кьетӏда. Фида адан патав ва лугьуда:
– Вун пара кьван сагърай, дуст кас. Byна къалурнавай
нукьсанар вири дуьзбур, халис пешекарди авунвайбур я. За
абур вири, къведай сеферда ктаб акъуд хъийирла, туькӏуьр
хъийида. За ваз зи дачадиз атун теклифзава, рецензия
«чуьхуьз».
Хвеши жеда критикдиз, ирид цаварик хкӏада:
– Са писателни икьван чӏавалди зи гъавурда акьурди
туш, са вун акьуна. Маншаллагь! Ви рикӏ чӏехи я. За ви
теклиф еке шадвилелди кьабулзава.
Хкведа абур дачадиз. Гьахьда жугъундин къенез.
Эверда иесиди вичин кицӏиз:
– Ардавул, ваз багьа мугьман ава. Кьабула.
Сив ахъайна, зурба кӏирер аквазвай къанба кицӏ вичелди къвез акур критик алай чкадал къах жеда. Ардавула,
атана, вичин вилик кьве кӏвачни хкажна, мугьмандин къуьнерал эцигда ва гьакӏ акъваз жеда.
Критикдин руьгь аватнавай.
Ина аялрин арада гъвечӏи стхади, вич са масада гатайла, чӏехи стха галаз хтай мисал хьанвай. Анжах чӏехи
стхадин везифа инал кицӏел гьалтнавай.
Ардавула, лагьайтӏа, вилер критикдин вилера туна,
ахъазвай чӏехи сивел ягьанатдин хъвер алайда хьиз, вичин
винизвални къуватлувал гьиссзавай жуьреда гуя хабар кьазвай: «Гьан, кьей хва, гъиле гьатнани? Гила садра ахъай
хъия кван на а рецензияда вуч кхьенвайди тиртӏа».
– Гьей, я-я-я-да! И-и-и-им залай алуд! – ван зурзаззурзаз лугьуда рецензиядин авторди.
Амма адан ван къведай кас амачир. Дачадин иеси
кӏвализ гьахьнавай. Ада вичин рикӏевай кьисас кьилиз
акъуднавай.
Критик адан фендинин гъавурда гила акьунвай. Адахъ
амай фикир вич къутармишдай са рехъ жагъурун тир. Хци
гьерекатар авунихъ ва я катунихъ файда авачирди адаз
чизвай. Эгечӏда ам кицӏихъ галаз, аялдихъ галаз хьиз,
куьлуьз-куьлуьз, милиз-милиз рахаз:

– Чан диде Агълабрик фейидан кицӏ! Чан дагъларин
цуьк Ардавулчик! – Куьлуь кьве кам кьулухъди фида критик. – Ви иеси ламран хва я. Адакай итимни хьайиди туш,
писателни садрани жедайди туш, чан цаварин рагъни варз
хьтин Ардавулчик! – мад кьве гъвечӏи къадам ракӏарихъди
къачуда. – Кицӏин хцин ктаб михьиз дарбадагъна кӏанзавайди тир, вакӏан хцин къван къванцел, цӏap цӏарцӏел туна
кӏанзавайди тушир, чан сивиз кьей женнетдин къуш Ардавулчик! – ракӏарай кьве кам куьчедихъди хъувуна язух
критикди.
Ардавула вичиз лугьузвай келимаярни, вичин иесидикай лугьузвай гафарни вири сад хьиз хушвилелди кьабулна.
Аквар гьаларай, мугьмандин рикӏин дерт кицӏин рикӏив
агакьна. Ада тапацар критикдин къуьнерилай къахчуна,
амма кьулухъди хъфенач. Ам къвалавай хьиз акъваз хьана,
налугьуди ада «Ви хуш гафарай чухсагьул, амма гила акат
зи вилик» лугьузвай.
Кесиб мугьман яваш-яваш, кичӏез кичӏез, вири беденда
зурзун аваз, рекье гьатна. Кицӏ адан къвалал алаз къвезвай.
Куьчедик кас-мас квачир. Гьалтай сад-кьведни, кицӏ акурла, яргъай ягъиз, вил къягьиз, алатна физвай. Шегьердин
къерехдал ахгакьайла кицӏ ацукьна, гуя ада лугьузвай: «Гила жув жуваз ахлад. Амма рикӏел хуьх: мад сеферда на зи
иесидик хкуьрайтӏа, вун атӏа дуьньядиз сагъ беден гваз
хъфидач».
Критик автобус акъвазардай чкадал агакьдалди, кицӏ
ацукьна, мугьмандин гуьгьуьна килигзавай. Ам автобусда
ахкьахайла, Ардавул элкъвена дачадиз хъфена. Адаз критик вичин гъавурда акьурди ва гележегда ада неинки са
Ардавулан иесидик, гьакӏни амай писателрикни хкуьр
техъйидайди ва михьиз лирикадин шиирар кхьинал
элячӏдалди чизвачир...
– Яда, ахъая рак мугьманриз! Бес я гафар элуькьарай
кьван! – мад сеферда хълагьна атанвайбурукай сада чпин
ният рикӏивайни тирди хьиз къалурун патал.
Писателди вичин вири ихтилатар авуна, хабарар кьуна,
вакъиайрикай суьгьбетар авуна куьтягьнавай, адаз хълагь
дай маса гафар амачир. Амадагрин чинин кӏевивилиз
аксивалдай маса рехъ-хвал жагьун тавурла, ада эхирни лагьана:
– Рак за квез ахъайда, амма кицӏин жаваб за гудач.
Гьа икӏ и дуьшуьшдин шагьидар хьайибур патал и
гафарикай мисал хьана.
Месела, папа заз гагь-гагь лугьуда:
– Алад базардиз, флан шейэр къачу, жув алцуриз тамир.
За жаваб хгуда:
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 20
  • Büleklär
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1955
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1943
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1951
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3839
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1923
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4065
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1905
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4015
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1880
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4047
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1884
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3954
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1800
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3979
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1832
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3952
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1771
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3983
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1916
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3956
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1860
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3805
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1832
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3872
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3854
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1840
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3929
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1838
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3988
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1868
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1965
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1983
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3829
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1707
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3782
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1824
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 4026
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1891
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 4033
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2039
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 4061
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1906
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3906
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1960
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3782
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1915
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3789
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1766
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 2907
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1523
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.